Y Cyfarfod Llawn
Plenary
10/03/2026Cynnwys
Contents
Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.
In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.
Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.
The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.
Prynhawn da a chroeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn. Y cwestiynau i'r Prif Weinidog sydd gyntaf y prynhawn yma, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Peter Fox.
Good afternoon and welcome to today's Plenary meeting. Questions to the First Minister will be our first item this afternoon, and the first question is from Peter Fox.
1. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gefnogi elusennau hosbis? OQ63946
1. What is the Welsh Government doing to support hospice charities? OQ63946
When someone is coming to the end of their life, they need to know that services will be there for them at this most sensitive time, and families need to know that support will be available for their loved ones. Hospices are absolutely vital charities, supporting people and families at the end of life. And that's why the Welsh Labour Government, over this Senedd term, has provided over £20 million to support hospices, including increased recurrent funding and targeted grants to help manage rising costs and demand. We are working closely with the sector and NHS partners to develop a more sustainable and equitable commissioning approach, ensuring people across Wales can continue to access high-quality, compassionate end-of-life care.
Pan fydd rhywun yn dod at ddiwedd eu hoes, mae angen gwybod y bydd gwasanaethau yno iddo ar yr adeg fwyaf sensitif hon, ac mae teuluoedd angen gwybod y bydd cymorth ar gael i'w hanwyliaid. Mae hosbisau yn elusennau gwbl hanfodol, sy'n cynorthwyo pobl a theuluoedd ar ddiwedd oes. A dyna pam mae Llywodraeth Lafur Cymru, dros y tymor Senedd hwn, wedi darparu dros £20 miliwn i gynorthwyo hosbisau, gan gynnwys mwy o gyllid rheolaidd a grantiau wedi'u targedu i helpu i reoli costau a galw cynyddol. Rydym ni'n gweithio'n agos gyda'r sector a phartneriaid yn y GIG i ddatblygu dull comisiynu mwy cynaliadwy a theg, gan sicrhau y gall pobl ledled Cymru barhau i gael mynediad at ofal diwedd oes tosturiol ac o ansawdd uchel.
Thank you, First Minister. I recently had the privilege of visiting St David's Hospice Care in Newport, and their 15-bed respite and end-of-life unit. It left me with a deep sense of gratitude that such facilities exist, as a reminder of how much we owe our hospices. But they are under real strain, as I learnt. Labour's rise in national insurance is costing St David's £310,000—a charity providing complex and end-of-life care, yet completely missing out on the Welsh Government's mitigation measures. To meet these costs, they're being forced to cut back. They're closing charity shops, reconsidering their sites. And this will be replicated across hospices in Wales. Now, this cannot be right, as they are fundamental to our health system. So, First Minister, can you explain why hospices are being forced to pay for Labour's decisions, instead of being protected from them?
Diolch, Prif Weinidog. Cefais y fraint yn ddiweddar o ymweld â Gofal Hosbis Dewi Sant yng Nghasnewydd, a'u huned seibiant a diwedd oes 15 gwely. Fe wnaeth fy ngadael ag ymdeimlad dwfn o ddiolchgarwch bod cyfleusterau o'r fath yn bodoli, i'm hatgoffa faint o ddyled sydd gennym ni i'n hosbisau. Ond maen nhw o dan straen gwirioneddol, fel y darganfyddais. Mae cynnydd Llafur i yswiriant gwladol yn costio £310,000 i Dewi Sant—elusen sy'n darparu gofal cymhleth a diwedd oes, ond sy'n colli allan yn llwyr ar fesurau lliniaru Llywodraeth Cymru. I dalu'r costau hyn, maen nhw'n cael eu gorfodi i dorri yn ôl. Maen nhw'n cau siopau elusennol, gan ailystyried eu safleoedd. A bydd hyn yn cael ei ailadrodd ar draws hosbisau yng Nghymru. Nawr, ni all hyn fod yn iawn, gan eu bod nhw'n hanfodol i'n system iechyd. Felly, Prif Weinidog, a allwch chi esbonio pam mae hosbisau yn cael eu gorfodi i dalu am benderfyniadau Llafur, yn hytrach na chael eu hamddiffyn rhagddyn nhw?
Thanks very much, Peter. I would also like to commend the incredible work that's being done by St David's hospice. I was fortunate to visit the incredible facility that they have just outside Newport, and I know the Cabinet Secretary has been there recently also. They're doing magnificent work, and I think what's really impressive is that it's not just in the hospice; it's actually out in the community that the vast majority of their work takes place.
I recognise what you say about the pressures that they're under, and that is precisely why there has been an extra £5.2 million additional money given to them per annum. They've also been given £9.5 million in one-off grants to manage cost pressures, and there's been an additional £3 million additional recurrent funding, which should help to take the pressure off in relation to those national insurance increases.
Diolch yn fawr iawn, Peter. Hoffwn innau hefyd ganmol y gwaith anhygoel sy'n cael ei wneud gan hosbis Dewi Sant. Roeddwn i'n ffodus o ymweld â'r cyfleuster anhygoel sydd ganddyn nhw ar gyrion Casnewydd, ac rwy'n gwybod bod Ysgrifennydd y Cabinet wedi bod yno yn ddiweddar hefyd. Maen nhw'n gwneud gwaith ardderchog, ac rwy'n credu mai'r hyn sy'n wirioneddol drawiadol yw nad yw hynny yn yr hosbis yn unig; allan yn y gymuned y mae'r rhan helaeth o'u gwaith yn cael ei wneud mewn gwirionedd.
Rwy'n cydnabod yr hyn yr ydych chi'n ei ddweud am y pwysau sydd arnyn nhw, a dyna'n union pam y rhoddwyd £5.2 miliwn o arian ychwanegol y flwyddyn iddyn nhw. Maen nhw hefyd wedi cael £9.5 miliwn mewn grantiau untro i reoli pwysau costau, a bu £3 miliwn ychwanegol o gyllid cylchol ychwanegol, a ddylai helpu i leddfu'r pwysau o ran y cynnydd hwnnw i yswiriant gwladol.
Wel, mewn ymateb diweddar i gwestiwn y gwnes i ofyn, fe gadarnhaodd yr Ysgrifenydd Cabinet y bydd asesiad anghenion cenedlaethol i hosbisau yn sail i’r model comisiynu newydd ar gyfer hosbisau newydd dŷch chi’n ei ddatblygu. Sut, felly, y bydd yr asesiad yma yn mynd i’r afael â’r amrywiad hanesyddol wrth gyllido hosbisau yng Nghymru er mwyn sicrhau bod y cymorth yn seiliedig ar angen yn hytrach na chod post?
Well, in a recent response to a question that I asked, the Cabinet Secretary confirmed that a national needs assessment for hospices will be the basis for the new commissioning model for hospices that you're developing. How, then, will this assessment tackle the historic variance in funding hospices in Wales in order to ensure that support is based on need rather than postcode?
Well, I think the point of having a new national hospice commissioning approach is to recognise precisely the point that you have emphasised, that, actually, there's inconsistency at the moment, and that's why we want this NHS Wales joint commissioning committee, and the national palliative and end-of-life care programme to engage with the hospice sector and the health boards. We know that if they weren't there, the problem would just back up into our hospitals. That is not an acceptable way for us to continue. I don't think we should assume that those institutions are there unless we give them our support. So, that's precisely what that new commissioning approach will do—bring that level of consistency across the whole of Wales.
Wel, rwy'n credu mai'r pwynt o gael dull comisiynu hosbisau cenedlaethol newydd yw i gydnabod yr union bwynt yr ydych chi wedi ei bwysleisio, sef, mewn gwirionedd, bod anghysondeb ar hyn o bryd, a dyna pam rydym ni eisiau i'r cyd-bwyllgor comisiynu GIG Cymru hwn, a'r rhaglen gofal lliniarol a diwedd oes genedlaethol ymgysylltu â'r sector hosbisau a'r byrddau iechyd. Rydym ni'n gwybod, pe na baen nhw yno, byddai'r broblem yn ôl-gronni yn ein hysbytai. Nid yw honno'n ffordd dderbyniol i ni barhau. Nid wyf i'n credu y dylem ni gymryd yn ganiataol bod y sefydliadau hynny yno oni bai ein bod ni'n rhoi ein cefnogaeth iddyn nhw. Felly, dyna'n union y bydd y dull comisiynu newydd hwnnw yn ei wneud—dod â'r lefel honno o gysondeb ar draws Cymru gyfan.
I would like to join in the tributes to St David's hospice, First Minister, for the amazing work that they do, which matters so much to so many individuals and families. And, as you say, often that's providing that specialist end-of-life care in people's homes, where most people want to end their life, surrounded by family and familiar surroundings. In paying tribute to them, First Minister, I think it is important to recognise what an amazing job they do in generating their own funds, and, obviously, the Welsh Government needs to work with them to support them, because they can only do so much. But it is an amazing effort. I think they raised something like 70 per cent of their own funds. One example of that is the Newport half marathon, which, just the other week, my colleague Jayne Bryant started, and I ran. [Laughter.] I'm sure Members will have their own views as to who had the better deal. But it's an amazing sight to see so many people running that event, raising so much money for the charity, and I would just like you to be part of recognising that amazing performance, in terms of all those events, the whole year round.
Hoffwn ymuno yn y teyrngedau i hosbis Dewi Sant, Prif Weinidog, am y gwaith anhygoel y maen nhw'n ei wneud, sydd mor bwysig i gynifer o unigolion a theuluoedd. Ac, fel yr ydych chi'n ei ddweud, mae hynny'n aml yn golygu darparu'r gofal diwedd oes arbenigol hwnnw yng nghartrefi pobl, lle mae'r rhan fwyaf o bobl eisiau dirwyn eu bywydau i ben, wedi'u hamgylchynu gan deulu ac amgylchedd cyfarwydd. Wrth dalu teyrnged iddyn nhw, Prif Weinidog, rwy'n credu ei bod hi'n bwysig cydnabod y gwaith mor anhygoel y maen nhw'n ei wneud o ran cynhyrchu eu cyllid eu hunain, ac, yn amlwg, mae angen i Lywodraeth Cymru weithio gyda nhw i'w cynorthwyo nhw, oherwydd ceir terfyn ar hyn y gallan nhw ei wneud. Ond mae'n ymdrech anhygoel. Rwy'n credu eu bod nhw wedi codi rhywbeth fel 70 y cant o'u cyllid eu hunain. Un enghraifft o hynny yw hanner marathon Casnewydd, a ddechreuwyd, dim ond wythnos neu ddwy yn ôl, gan fy nghyd-Aelod Jayne Bryant, ac y gwnes i ei redeg. [Chwerthin.] Rwy'n siŵr y bydd gan yr Aelodau eu safbwyntiau eu hunain ar bwy gafodd y fargen orau. Ond mae'n olygfa anhygoel gweld cynifer o bobl yn rhedeg y digwyddiad hwnnw, gan godi cymaint o arian i'r elusen, a hoffwn i chi fod yn rhan o gydnabod y perfformiad anhygoel hwnnw, o ran yr holl ddigwyddiadau hynny, drwy gydol y flwyddyn.
Well, diolch yn fawr, John, and congratulations on finishing that marathon. Jayne, can I just say, 'You've got work to do'. [Laughter.] But it's not just Jayne; there are countless people across Wales who are really going over and above to support these incredible institutions. Everybody's been touched by death in some way or another. End of life is a really, really sensitive time, and when you have the kind of support that hospices give, you recognise that, actually, that does need to be supported and maintained. That's precisely why not only would I commend and thank all those people who are involved in volunteering, in raising funds, but also recognise that more needs to be done to support hospices across Wales.
Wel, diolch yn fawr, John, a llongyfarchiadau ar orffen y marathon hwnnw. Jayne, a gaf i ddweud, 'Mae gennych chi waith i'w wneud'. [Chwerthin.] Ond nid yw'n fater o Jayne yn unig; mae yna bobl ddirifedi ledled Cymru sy'n gwneud ymdrech aruthrol i gefnogi'r sefydliadau anhygoel hyn. Mae pawb wedi cael eu cyffwrdd gan farwolaeth mewn rhyw ffordd neu'i gilydd. Mae diwedd oes yn gyfnod gwirioneddol sensitif, a phan fyddwch chi'n cael y math o gymorth y mae hosbisau yn ei roi, rydych chi'n cydnabod, mewn gwirionedd, bod angen cefnogi a chynnal hynny. Dyna'n union pam y byddwn i nid yn unig yn canmol ac yn diolch i'r holl bobl hynny sy'n gwirfoddoli, yn codi arian, ond hefyd yn cydnabod bod angen gwneud mwy i gynorthwyo hosbisau ledled Cymru.
Mae cwestiwn 2 [OQ63960] wedi ei dynnu nôl. Cwestiwn 3, Lee Waters.
Question 2 [OQ63960] has been withdrawn. Question 3, Lee Waters.
3. Beth yw'r gost amcangyfrifedig o wrthdroi'r terfyn cyflymder diofyn o 20 mya ar ffyrdd cyfyngedig? OQ63981
3. What is the estimated cost of reversing the default 20 mph speed limit on restricted roads? OQ63981
We recognise this has been a controversial policy, but there's no question that the policy has saved lives and reduced casualties on our roads, saving significant funding for the NHS and suffering for hundreds of families around Wales. There are children walking around Wales today who would not have been if it weren't for this policy. Now, we've not estimated the cost of reversing the 20 mph speed limit, but it's clear that, if other parties had intentions to reverse this decision, it would incur significant costs not just financially, but in terms of lives lost and injuries caused.
Rydym ni'n cydnabod bod hwn wedi bod yn bolisi dadleuol, ond does dim amheuaeth bod y polisi wedi achub bywydau a lleihau anafiadau ar ein ffyrdd, gan arbed arian sylweddol i'r GIG a dioddefaint i gannoedd o deuluoedd ledled Cymru. Ceir plant sy'n cerdded o gwmpas Cymru heddiw na fyddai wedi bod oni bai am y polisi hwn. Nawr, dydyn ni ddim wedi amcangyfrif cost gwrthdroi'r terfyn cyflymder 20 mya, ond mae'n amlwg, pe bai gan bleidiau eraill fwriadau i wrthdroi'r penderfyniad hwn, byddai'n arwain at gostau sylweddol nid yn unig yn ariannol, ond o ran bywydau a fyddai'n cael eu colli ac anafiadau a fyddai'n cael eu hachosi.
The first two years of evidence from the speed limit change shows that there were 1,270 fewer casualties on Welsh roads—1,270 fewer casualties because of the change we brought in. This is the most significant achievement in road safety in decades, and it should be celebrated. The evidence is clear that increasing speed limits will lead to more deaths and more serious injuries every single year, but that's what Reform UK and the Welsh Conservatives want to do. They want to raise speed limits to 30 mph on streets where children play and where people live. That will lead to more deaths. It will lead to more life-changing injuries, and it would cost millions. First Minister, would you confirm that councils already have the power to alter the speed limit, where it makes sense to do so? There's no need to make an expensive change to the default speed limit to do that. And would you agree that not only would Reform and the Conservatives waste millions of pounds needlessly, but that scrapping the most successful road safety change in more than a generation would be a backward step?
Mae'r ddwy flynedd gyntaf o dystiolaeth o'r newid terfyn cyflymder yn dangos y bu 1,270 yn llai o anafiadau ar ffyrdd Cymru—1,270 yn llai o anafiadau oherwydd y newid a wnaed gennym ni. Dyma'r cyflawniad mwyaf arwyddocaol o ran diogelwch ar y ffyrdd ers degawdau, a dylid ei ddathlu. Mae'r dystiolaeth yn eglur y bydd cynyddu terfynau cyflymder yn arwain at fwy o farwolaethau ac anafiadau mwy difrifol bob un blwyddyn, ond dyna mae Reform UK a'r Ceidwadwyr Cymreig eisiau ei wneud. Maen nhw eisiau codi terfynau cyflymder i 30 mya ar strydoedd lle mae plant yn chwarae a lle mae pobl yn byw. Bydd hynny'n arwain at fwy o farwolaethau. Bydd yn arwain at fwy o anafiadau sy'n newid bywydau, a byddai'n costio miliynau. Prif Weinidog, a wnewch chi gadarnhau bod gan gynghorau'r grym eisoes i newid y terfyn cyflymder, lle mae gwneud hynny yn gwneud synnwyr? Nid oes angen gwneud newid drud i'r terfyn cyflymder diofyn i wneud hynny. Ac a fyddech chi'n cytuno y byddai Reform a'r Ceidwadwyr nid yn unig yn gwastraffu miliynau o bunnoedd yn ddiangen, ond y byddai diddymu'r newid diogelwch ar y ffyrdd mwyaf llwyddiannus mewn mwy na chenhedlaeth yn gam yn ôl?
I will confirm that councils do already have the power to alter speed limits, where it makes sense. I think it's probably worth noting that there have been 33 per cent fewer collisions in 2025 than there were in 2023—33 per cent. I just think it's probably worth noting that if you compare that to England, the difference is significant. So, in the year following the implementation of the default speed limit, as to the annual reduction, we saw a 22 per cent drop in the number of police-recorded road collisions on 20 mph and 30 mph roads in Wales. On the equivalent roads in England, there was a 4 per cent drop. So, it's this measure that is making a difference.
Fe wnaf i gadarnhau bod gan gynghorau y grym eisoes i newid terfynau cyflymder, lle mae'n gwneud synnwyr. Rwy'n credu yn ôl pob tebyg ei bod hi'n werth nodi y bu 33 y cant yn llai o wrthdrawiadau yn 2025 nag oedd yn 2023—33 y cant. Rwy'n credu ei bod hi'n werth nodi, os cymharwch chi hynny â Lloegr, bod y gwahaniaeth yn sylweddol. Felly, yn y flwyddyn ar ôl gweithredu'r terfyn cyflymder diofyn, o ran y gostyngiad blynyddol, gwelsom ostyngiad o 22 y cant i nifer y gwrthdrawiadau ar y ffyrdd a gofnodwyd gan yr heddlu ar ffyrdd 20 mya a 30 mya yng Nghymru. Ar y ffyrdd cyfatebol yn Lloegr, bu gostyngiad o 4 y cant. Felly, y mesur hwn sy'n gwneud gwahaniaeth.
First Minister, road casualties have gone down right across the United Kingdom because cars are getting safer—cars are getting safer. It's a known fact. It needs to be asked: has this ill-thought-out policy already cost our country a lot of money? Yes. Will it cost an awful lot more to reverse? Yes. But how much has it cost our Welsh economy? By the Government's own calculations, this has cost £9 billion. So, you cannot say it has been a good policy. It's been a disaster from start to finish. The people of Wales have spoken in the biggest Senedd petition ever, with 500,000 people saying that you need to scrap this policy. No-one across this Chamber disagrees that 20 mph should be the case outside schools and hospitals and where it is appropriate. It is disingenuous to say anything else. But, First Minister, do you agree that we need to reverse this ill-thought-out default 20 mph policy, we need to get our economy moving again, and we need a Reform Government here in May?
Prif Weinidog, mae anafiadau ar y ffyrdd wedi gostwng ar draws y Deyrnas Unedig gan fod ceir yn dod yn fwy diogel—mae ceir yn dod yn fwy diogel. Mae'n ffaith hysbys. Mae angen gofyn: a yw'r polisi gwael hwn eisoes wedi costio llawer o arian i'n gwlad? Ydy. A fydd yn costio llawer mwy i'w wrthdroi? Bydd. Ond faint mae wedi ei gostio i'n heconomi yng Nghymru? Yn ôl cyfrifiadau'r Llywodraeth ei hun, mae hyn wedi costio £9 biliwn. Felly, allwch chi ddim dweud ei fod wedi bod yn bolisi da. Mae wedi bod yn drychineb o'r dechrau i'r diwedd. Mae pobl Cymru wedi siarad yn y ddeiseb fwyaf erioed i'r Senedd, â 500,000 o bobl yn dweud bod angen i chi ddiddymu'r polisi hwn. Nid oes neb ar draws y Siambr hon yn anghytuno y dylai 20 mya fod ar waith y tu allan i ysgolion ac ysbytai a lle mae'n briodol. Mae'n anonest dweud unrhyw beth arall. Ond, Prif Weinidog, a ydych chi'n cytuno bod angen i ni wrthdroi'r polisi 20 mya diofyn gwael hwn, bod angen i ni gael ein heconomi yn symud eto, a bod angen Llywodraeth Reform arnom ni yma ym mis Mai?
I do think that it's worth reflecting on the fact that there are 1,270 fewer casualties. Think about the impact of that on the NHS. Think about all of those hospital visits that haven't happened and the costs of those hospital visits. I made it clear to you, because I knew you'd come up with this 'it's happening in England'—it's not. That is precisely the point. It's a 22 per cent reduction in the number of police-recorded collisions in Wales, compared to 4 per cent in England. So, let's deal with facts—I know it's Reform, and I know that's difficult for you—and let's point to the fact that, actually, there are insurance companies now who are actually offering a 20 per cent reduction for insurance in Wales as a result of the reductions in claims that they've seen.
Rwy'n credu ei bod hi'n werth myfyrio ar y ffaith bod 1,270 yn llai o anafusion. Meddyliwch am effaith hynny ar y GIG. Meddyliwch am yr holl ymweliadau ysbyty hynny nad ydyn nhw wedi digwydd a chostau'r ymweliadau ysbyty hynny. Fe'i gwnes hi'n eglur i chi, gan fy mod i'n gwybod y byddech chi'n dweud y 'mae'n digwydd yn Lloegr' yma—dydy e ddim. Dyna'r union bwynt. Mae'n ostyngiad o 22 y cant i nifer y gwrthdrawiadau a gofnodwyd gan yr heddlu yng Nghymru, o'i gymharu â 4 y cant yn Lloegr. Felly, gadewch i ni ymdrin â ffeithiau—rwy'n gwybod mai Reform yw hwn, ac rwy'n gwybod bod hynny'n anodd i chi—a gadewch i ni gyfeirio at y ffaith, mewn gwirionedd, bod cwmnïau yswiriant sydd bellach yn cynnig gostyngiad o 20 y cant ar gyfer yswiriant yng Nghymru o ganlyniad i'r gostyngiadau i geisiadau y maen nhw wedi eu gweld.
Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd y Ceidwadwyr, Darren Millar.
Questions now from the party leaders. The leader of the Conservatives, Darren Millar.
Diolch Llywydd. First Minister, many of us were shocked last week to learn that three men had been arrested on suspicion of assisting Chinese intelligence services. All three of those individuals had previously worked in political roles connected with the Welsh Labour Party and/or the Welsh Government, and all three appear to have been connected to Bute Energy. Last week, I called on you to come to the Chamber to make an emergency statement on this matter. Instead, the following day, you issued a few cursory sentences that told us nothing. Given the seriousness of this situation and the fact that three people—not just one—have been arrested, can you tell us when did you become aware of the national security concerns? And can you also tell us whether you've initiated an urgent review of the vetting and security arrangements for staff employed by your Government and party?
Diolch Llywydd. Prif Weinidog, cafodd llawer ohonom ni ein synnu yr wythnos diwethaf o glywed bod tri dyn wedi cael eu harestio ar amheuaeth o gynorthwyo gwasanaethau cudd-wybodaeth Tsieineaidd. Roedd pob un o'r tri unigolyn hynny wedi gweithio'n flaenorol mewn swyddi gwleidyddol yn gysylltiedig â Phlaid Lafur Cymru a/neu Lywodraeth Cymru, ac mae'n ymddangos bod bob un o'r tri yn gysylltiedig â Bute Energy. Yr wythnos diwethaf, galwais arnoch chi i ddod i'r Siambr i wneud datganiad brys ar y mater hwn. Yn hytrach, y diwrnod canlynol, fe wnaethoch chi gyhoeddi ychydig o frawddegau brysiog a ddywedodd ddim wrthym ni. O ystyried difrifoldeb y sefyllfa hon a'r ffaith bod tri o bobl—nid un yn unig—wedi cael eu harestio, a allwch chi ddweud wrthym ni pryd wnaethoch chi ddarganfod am y pryderon diogelwch cenedlaethol? Ac a allwch chi hefyd ddweud wrthym ni a ydych chi wedi cychwyn adolygiad brys o'r trefniadau fetio a diogelwch ar gyfer staff a gyflogir gan eich Llywodraeth a'ch plaid?
I think it's got to be made absolutely clear that this is a live investigation. Therefore, it would be inappropriate for me to comment on any detail affecting this issue. This is a serious issue. There are serious allegations being laid down. Therefore, I want to respect that legal process, and I will not be commenting on the details of any of this case.
Rwy'n credu bod yn rhaid ei gwneud hi'n gwbl eglur bod hwn yn ymchwiliad byw. Felly, byddai'n amhriodol i mi wneud sylwadau ar unrhyw fanylion sy'n effeithio ar y mater hwn. Mae hwn yn fater difrifol. Mae honiadau difrifol yn cael eu cyflwyno. Felly, rwyf i eisiau parchu'r broses gyfreithiol honno, ac ni fyddaf yn gwneud sylwadau ar fanylion unrhyw ran o'r achos hwn.
First Minister, with respect, I'm not asking you to compromise the ongoing police investigation; I'm asking you about the vetting procedures for people who have access to privileged information and Welsh Labour Government Ministers. It's a perfectly reasonable set of questions, and it doesn't compromise any ongoing investigations. People have a right to know what action the Welsh Government is taking to ensure that those they employ are loyal to our country and do not pose a security threat.
We know that we have a critically important energy industry here in Wales, a very important semiconductor industry, and that our Welsh ports are critical as well to the whole of the United Kingdom. And it's not just staff based here in Wales that we need to know what's going on about; you have staff as well in mainland China. The Welsh Government has not one but three offices located in China. So, in addition to answering the first set of questions about when you became aware of these national security concerns and what you've done to check the vetting processes and security arrangements, can you also tell us what you are doing to ensure that our national security is not being compromised by the Labour Party or the Welsh Labour Government in either Wales or China, and what meetings have taken place in those overseas offices in China over the past five years?
Prif Weinidog, gyda pharch, nid wyf i'n gofyn i chi gyfaddawdu ymchwiliad parhaus yr heddlu; rwy'n eich holi am y gweithdrefnau fetio ar gyfer pobl sydd â mynediad at wybodaeth freintiedig a Gweinidogion Llywodraeth Lafur Cymru. Mae'n gyfres gwbl resymol o gwestiynau, ac nid yw'n cyfaddawdu unrhyw ymchwiliadau parhaus. Mae gan bobl hawl i wybod pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau bod y rhai y maen nhw'n eu cyflogi yn deyrngar i'n gwlad ac nad ydyn nhw'n fygythiad i ddiogelwch.
Rydym ni'n gwybod bod gennym ni ddiwydiant ynni hanfodol bwysig yma yng Nghymru, diwydiant lled-ddargludyddion pwysig iawn, a bod ein porthladdoedd yng Nghymru yn hanfodol hefyd i'r Deyrnas Unedig gyfan. Ac nid dim ond staff sydd wedi'u lleoli yma yng Nghymru y mae angen i ni wybod beth sy'n digwydd â nhw; mae gennych chi staff ar dir mawr Tsieina hefyd. Mae gan Lywodraeth Cymru nid un ond tair swyddfa wedi'u lleoli yn Tsieina. Felly, yn ogystal ag ateb y gyfres gyntaf o gwestiynau ynglŷn â phryd y gwnaethoch chi ddarganfod am y pryderon diogelwch cenedlaethol hyn a'r hyn yr ydych chi wedi ei wneud i wirio'r prosesau fetio a'r trefniadau diogelwch, a allwch chi hefyd ddweud wrthym ni beth rydych chi'n ei wneud i sicrhau nad yw ein diogelwch cenedlaethol yn cael ei beryglu gan y Blaid Lafur neu Lywodraeth Lafur Cymru naill ai yng Nghymru neu yn Tsieina, a pha gyfarfodydd sydd wedi cael eu cynnal yn y swyddfeydd tramor hynny yn Tsieina dros y pum mlynedd diwethaf?
I don't know what would compromise this investigation. You have made some assumptions there that my answering these questions doesn't make a difference. I just want to be clear: I don't know. I don't know the details of this investigation. This is a live investigation. It's inappropriate for me to comment further on it. National security will always be our priority. Anything that the police need from us in the Welsh Government they will get, and we'll always support the work of the police and the security services to keep people safe.
Nid wyf i'n gwybod beth fyddai'n peryglu'r ymchwiliad hwn. Rydych chi wedi gwneud rhai rhagdybiaethau yn y fan yna nad yw fi'n ateb y cwestiynau hyn yn gwneud gwahaniaeth. Hoffwn fod yn eglur: dydw i ddim yn gwybod. Nid wyf i'n ymwybodol o fanylion yr ymchwiliad hwn. Mae hwn yn ymchwiliad byw. Mae'n amhriodol i mi wneud sylwadau pellach arno. Diogelwch cenedlaethol fydd ein blaenoriaeth bob amser. Unrhyw beth sydd ei angen ar yr heddlu gennym ni yn Llywodraeth Cymru byddan nhw'n ei gael, a byddwn ni bob amser yn cefnogi gwaith yr heddlu a'r gwasanaethau diogelwch i gadw pobl yn ddiogel.
First Minister, let me get this right: you are telling me that you do not know when you became aware of these national security concerns about these three individuals, and you're telling me that you have no idea whether you, yourself, have initiated an urgent review of the vetting and security procedures since the announcement of this news. That is what you're telling us, that you don't know what you've done, which I find absolutely outrageous, to be honest with you.
You seem to be wanting to continuously evade these questions, and the public will make their own judgment as to why that is the case. Because it's not just China that you've cosied up to in recent years as a Government—you've also cosied up to communist Vietnam, haven't you, First Minister? And we know today from the news that there have been social media content farms in Vietnam that have been exposed for spreading fake news and AI-generated media and content in an attempt to influence our democracy here in Wales and across the United Kingdom. You've cosied up to these two countries, countries that many people regard as enemies of the United Kingdom, through education partnerships, higher education partnerships, cultural exchange visits and all sorts of other engagement at all sorts of different levels, including rolling out the red carpet for Government representatives. So, can I ask you—can I ask you, First Minister, yet again—when did you become aware of these security concerns? What have you done to urgently review the vetting and security arrangements, and will you now go away and review all of your international relationships as a Welsh Government, particularly with China and Vietnam?
Prif Weinidog, gadewch i mi gael hyn yn iawn: rydych chi'n dweud wrthyf i nad ydych chi'n gwybod pryd y gwnaethoch chi ddarganfod am y pryderon diogelwch cenedlaethol hyn am y tri unigolyn hyn, ac rydych chi'n dweud wrthyf i nad oes gennych chi unrhyw syniad a ydych chi, eich hun, wedi cychwyn adolygiad brys o'r gweithdrefnau fetio a diogelwch ers cyhoeddi'r newyddion hwn. Dyna beth rydych chi'n ei ddweud wrthym ni, nad ydych chi'n gwybod beth rydych chi wedi ei wneud, sy'n hollol gywilyddus i mi, i fod yn onest â chi.
Mae'n ymddangos eich bod chi eisiau osgoi'r cwestiynau hyn yn barhaus, a bydd y cyhoedd yn gwneud eu dyfarniad eu hunain ynghylch pam mae hynny'n wir. Oherwydd nid Tsieina yn unig yr ydych chi wedi closio ati hi yn ystod y blynyddoedd diwethaf fel Llywodraeth—rydych chi hefyd wedi closio at Fietnam gomiwnyddol, onid ydych chi, Prif Weinidog? Ac rydym ni'n gwybod heddiw o'r newyddion y bu ffermydd cynnwys cyfryngau cymdeithasol yn Fietnam sydd wedi cael eu datgelu am ledaenu newyddion ffug a chyfryngau a chynnwys wedi'u cynhyrchu gan ddeallusrwydd artiffisial mewn ymgais i ddylanwadu ar ein democratiaeth yma yng Nghymru ac ar draws y Deyrnas Unedig. Rydych chi wedi closio at y ddwy wlad hyn, gwledydd y mae llawer o bobl yn eu hystyried fel gelynion i'r Deyrnas Unedig, trwy bartneriaethau addysg, partneriaethau addysg uwch, ymweliadau cyfnewid diwylliannol a phob math o ymgysylltiad arall ar bob math o wahanol lefelau, gan gynnwys rholio'r carped coch allan i gynrychiolwyr Llywodraeth. Felly, a gaf i ofyn i chi—a gaf i ofyn i chi, Prif Weinidog, unwaith eto—pryd wnaethoch chi ddarganfod am y pryderon diogelwch hyn? Beth ydych chi wedi ei wneud i adolygu ar frys y trefniadau fetio a diogelwch, ac a wnewch chi nawr fynd i ffwrdd ac adolygu pob perthynas ryngwladol sydd gennych chi fel Llywodraeth Cymru, yn enwedig gyda Tsieina a Fietnam?
I understand that you want to draw me into this issue. I'm telling you very clearly I will not be drawn into a live investigation. What I will say is that I think we should recognise that threats to our way of life are increasing. You just have to look at the world today, international developments over the last two weeks, to understand that we live in an era of unprecedented uncertainty. The range of risks we face are increasing, and we do face threats from foreign Governments, with hostile state activity being undertaken on British soil. It's clear that Wales is not immune from these risks. Let me be clear that there is support that the national security services have offered to Senedd Members if they fear that there is any attempt at infiltration within this place.
Rwy'n deall eich bod chi eisiau fy nhynnu i mewn i'r mater hwn. Rwy'n dweud wrthych chi'n eglur iawn na wnaf i gael fy nhynnu i mewn i ymchwiliad byw. Yr hyn y gwnaf i ei ddweud yw fy mod i'n credu y dylem ni gydnabod bod bygythiadau i'n ffordd o fyw yn cynyddu. Does dim ond rhaid i chi edrych ar y byd heddiw, datblygiadau rhyngwladol dros y pythefnos diwethaf, i ddeall ein bod ni'n byw mewn oes o ansicrwydd digynsail. Mae'r amrywiaeth o risgiau sy'n ein hwynebu yn cynyddu, ac rydym ni yn wynebu bygythiadau gan Lywodraethau tramor, â gweithgarwch gwladwriaethol gelyniaethus yn cael ei gyflawni ar dir Prydain. Mae'n amlwg nad yw Cymru yn ddiogel rhag y peryglon hyn. Gadewch i mi fod yn eglur bod cefnogaeth y mae'r gwasanaethau diogelwch cenedlaethol wedi ei chynnig i Aelodau o'r Senedd os ydyn nhw'n ofni bod unrhyw ymgais i dreiddio yn y lle hwn.
Arweinydd Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth.
The leader of Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth.
Diolch, Llywydd. The First Minister told me in this Chamber recently that she believes that devolution must be respected, and I agree with her, of course, and I hope she agrees with me that that's a principle that should always be upheld. Does she therefore agree with me that UK Government should not make decisions on direct public spending in Wales if that spending is on something explicitly against the wishes of Welsh Government, or, if you like, if UK Government decides to actively work against devolved Governments here or indeed in Scotland or Northern Ireland?
Diolch, Llywydd. Dywedodd y Prif Weinidog wrthyf i yn y Siambr hon yn ddiweddar ei bod yn credu bod yn rhaid parchu datganoli, ac rwy'n cytuno â hi, wrth gwrs, ac rwy'n gobeithio ei bod hi'n cytuno â mi bod honno'n egwyddor y dylid ei chynnal bob amser. A yw'n cytuno â mi felly na ddylai Llywodraeth y DU wneud penderfyniadau am wariant cyhoeddus uniongyrchol yng Nghymru os yw'r gwariant hwnnw ar rywbeth sy'n bendant yn groes i ddymuniadau Llywodraeth Cymru, neu, os mynnwch, os yw Llywodraeth y DU yn penderfynu gweithio'n weithredol yn erbyn Llywodraethau datganoledig yma neu yn yr Alban neu Ogledd Iwerddon yn wir?
We've been very clear: we want devolution to be respected. We are aware that—. In particular in relation to the UK internal market situation, we've been clear, consistent: we do not want the UK Government to be treading on our powers in relation to this.
Rydym ni wedi bod yn eglur iawn: rydym ni eisiau i ddatganoli gael ei barchu. Rydym ni'n ymwybodol bod—. Yn enwedig o ran sefyllfa marchnad fewnol y DU, rydym ni wedi bod yn eglur, yn gyson: dydyn ni ddim eisiau i Lywodraeth y DU fod yn sathru ar ein pwerau yn hyn o beth.
I have here a personal memo from the Prime Minister to his Cabinet colleagues, signed by Keir Starmer himself, in which he actively encourages working against devolved Governments if that furthers his Government's interests. It says,
'an overly deferential or laissez-faire approach to devolved government engagement almost inevitably creates political challenges or misses positive opportunities.
'We should be confident in our ability to deliver directly in those nations, including through direct spending, even when devolved governments may oppose this.'
There we have it in black and white: Keir Starmer's own version of Boris Johnson's muscular unionism, not only dealing with devolution in bad faith, but undertaking a direct assault on the democratic views of devolved Governments. By staying ever loyal to him, the First Minister is aligning herself with efforts to undermine her own Government. Why has the Labour Party turned against devolution to this extent, and why has the First Minister allowed the UK's Labour Prime Minister to treat our Parliament, our Government and the people of Wales with such contempt?
Mae gen i yn y fan yma femo personol gan Brif Weinidog y DU i'w gydweithwyr yn y Cabinet, wedi'i lofnodi gan Keir Starmer ei hun, lle mae'n annog yn weithredol gweithio yn erbyn Llywodraethau datganoledig os yw hynny'n hyrwyddo buddiannau ei Lywodraeth. Mae'n dweud,
'mae dull rhy ymostyngar neu laissez-faire o ymgysylltu â llywodraethau datganoledig bron yn anochel yn creu heriau gwleidyddol neu'n methu cyfleoedd cadarnhaol.
'Dylem fod yn hyderus yn ein gallu i gyflawni'n uniongyrchol yn y gwledydd hynny, gan gynnwys trwy wariant uniongyrchol, hyd yn oed pan fydd llywodraethau datganoledig, o bosibl, yn gwrthwynebu hyn.'
Dyna ni mewn du a gwyn: fersiwn Keir Starmer ei hun o unoliaethiaeth gyhyrog Boris Johnson, nid yn unig yn ymdrin â datganoli ag anonestrwydd, ond yn gwneud ymosodiad uniongyrchol ar safbwyntiau democrataidd Llywodraethau datganoledig. Trwy aros yn fythol deyrngar iddo, mae'r Prif Weinidog yn ymrencio ei hun ag ymdrechion i danseilio ei Llywodraeth ei hun. Pam mae'r Blaid Lafur wedi troi yn erbyn datganoli i'r graddau hyn, a pham mae'r Prif Weinidog wedi caniatáu i Brif Weinidog Llafur y DU drin ein Senedd, ein Llywodraeth a phobl Cymru gyda'r fath ddirmyg?
Well, devolution must be respected, and I've always been very clear with the Prime Minister on that issue. It is a respectful relationship, and there are times, of course, when the UK Government should be working directly within Wales. Just take Wylfa as an example, where we want to see that development—[Interruption.] We want to see that development. We want to see that development happening in relation to AI. We want to see that work in relation to support for steel. My loyalty will always be to the Welsh people first and to their concerns, and that is why, when we came out with our key pledges recently, they were responding to the things that people in this country are concerned with on a day-to-day basis. And that's why really addressing issues that matter to them, like the cost-of-living crisis, like making sure there's a cap on bus fares of £2—. And it's great that I can actually stand in front of the Prime Minister and say to him, 'We're doing this. You don't give free bus fares in England. How about following us on that, in the way that you followed us when it comes to shifting resources into pharmacies?', when they followed us on 21 years of delivering breakfasts in schools. All of these things are things where we have led the way, and I do hope that Keir Starmer will look at what we're doing and follow our example, following the red Welsh way.
Wel, mae'n rhaid parchu datganoli, ac rwyf i wedi bod yn eglur iawn erioed gyda'r Prif Weinidog ar y mater hwnnw. Mae'n berthynas barchus, a cheir adegau, wrth gwrs, pan ddylai Llywodraeth y DU fod yn gweithio'n uniongyrchol yng Nghymru. Cymerwch Wylfa fel enghraifft, lle'r ydym ni eisiau gweld y datblygiad hwnnw—[Torri ar draws.] Rydym ni eisiau gweld y datblygiad hwnnw. Rydym ni eisiau gweld y datblygiad hwnnw yn digwydd o ran deallusrwydd artiffisial. Rydym ni eisiau gweld y gwaith hwnnw o ran cefnogaeth i ddur. Bydd fy nheyrngarwch bob amser i bobl Cymru yn gyntaf ac i'w pryderon, a dyna pam, pan wnaethon ni gyhoeddi ein haddewidion allweddol yn ddiweddar, roedden nhw'n ymateb i'r pethau y mae pobl yn y wlad hon yn poeni amdanyn nhw o ddydd i ddydd. A dyna pam mae mynd i'r afael o ddifrif â materion sy'n bwysig iddyn nhw, fel yr argyfwng costau byw, fel gwneud yn siŵr bod cap ar brisiau tocynnau bws o £2—. Ac mae'n wych fy mod i'n gallu sefyll o flaen Prif Weinidog y DU a dweud wrtho, 'Rydym ni'n gwneud hyn. Dydych chi ddim yn rhoi tocynnau bws am ddim yn Lloegr. Beth am ein dilyn ni ar hynny, yn y ffordd y gwnaethoch chi ein dilyn ni o ran symud adnoddau i mewn i fferyllfeydd?', pan wnaethon nhw ein dilyn ni ar 21 mlynedd o ddarparu brecwast mewn ysgolion. Mae'r holl bethau hyn yn bethau lle'r ydym ni wedi arwain y ffordd, ac rwy'n gobeithio y bydd Keir Starmer yn edrych ar yr hyn yr ydym ni'n ei wneud ac yn dilyn ein hesiampl, gan ddilyn y ffordd goch Gymreig.
Frankly, people will be astounded by that aimless ramble by the First Minister in dodging the fundamental question that I asked. This is the UK Government stating in black and white that it does intend to, and wishes to, and will, disrespect devolution. I've said time and time again that, if I was First Minister, I would seek a constructive relationship with the UK Prime Minister, but making it very, very clear that I will always be guided by and driven by the interests of the people of Wales. But here again today, the Labour First Minister's instinct is to defend her own party. When it comes to standing up for Wales, her 'red Welsh way' has done nothing but lead us up the garden path.
The memo also says, and I quote again:
'The importance of the elections in Scotland and Wales cannot be underestimated.'
Setting aside the fact that this is clearly an overtly party political letter on headed Government paper, it demonstrates beyond doubt that the loyalty of the Labour UK Prime Minister is to his party and his own Government, even if his actions are deemed unacceptable by a democratically elected Government in Wales. And the Secretary of State for Wales is complicit, as the memo states that the Wales Office stands ready to assist. So, you have a Welsh Secretary using her place at the Cabinet table to bypass Wales.
Llywydd, this memo was sent soon after Labour backbenchers here wrote to the Prime Minister to vent their anger at his attitude towards Wales. What a disdainful response to their legitimate concerns. Now the First Minister's run out of road when it comes to apologising for and defending the Prime Minister. Labour is now actively working against the interests of Wales in order to protect its own interests. Surely she must agree with me that the Prime Minister's attitude here is contemptible.
A bod yn onest, bydd pobl yn cael eu syfrdanu gan y mwydro di-nod yna gan y Prif Weinidog wrth osgoi'r cwestiwn sylfaenol a ofynnais i. Dyma Lywodraeth y DU yn datgan mewn du a gwyn ei bod hi'n bwriadu, ac yn dymuno, ac y bydd, yn diystyru datganoli. Rwyf i wedi dweud dro ar ôl tro, pe bawn i'n Brif Weinidog, y byddwn yn ceisio sicrhau perthynas adeiladol gyda Phrif Weinidog y DU, ond gan ei gwneud yn eglur iawn, iawn y byddaf i bob amser yn cael fy arwain gan fuddiannau pobl Cymru a'm hysgogi ganddyn nhw. Ond yma eto heddiw, greddf y Prif Weinidog Llafur yw amddiffyn ei phlaid ei hun. O ran sefyll yn gadarn dros Gymru, nid yw ei 'ffordd goch Gymreig' wedi gwneud dim ond ein harwain gerfydd ein trwynau.
Mae'r memo hefyd yn dweud, ac rwy'n dyfynnu eto:
'Ni ellir tanbwysleisio pwysigrwydd yr etholiadau yn yr Alban a Chymru.'
Gan roi o'r neilltu y ffaith bod hwn yn amlwg yn llythyr gwleidyddiaeth plaid agored ar bapur pennawd y Llywodraeth, mae'n dangos y tu hwnt i amheuaeth bod teyrngarwch Prif Weinidog Llafur y DU i'w blaid a'i Lywodraeth ei hun, hyd yn oed os ystyrir bod ei weithredoedd yn annerbyniol gan Lywodraeth a etholwyd yn ddemocrataidd yng Nghymru. Ac mae Ysgrifennydd Gwladol Cymru yn rhan o hyn, gan fod y memo yn datgan fod Swyddfa Cymru yn sefyll yn barod i gynorthwyo. Felly, mae gennych Ysgrifennydd Cymru yn defnyddio ei lle wrth fwrdd y Cabinet i osgoi Cymru.
Llywydd, anfonwyd y memo hwn yn fuan ar ôl i aelodau meinciau cefn Llafur ysgrifennu at Brif Weinidog y DU i ddatgan eu dicter am ei agwedd tuag at Gymru. Am ymateb dirmygus i'w pryderon dilys. Nawr mae'r Prif Weinidog wedi dod i derfyn y daith o ran ymddiheuro ar ran Prif Weinidog y DU a'i amddiffyn. Mae Llafur bellach yn gweithio'n weithredol yn erbyn buddiannau Cymru er mwyn amddiffyn ei buddiannau ei hun. Does bosib nad yw'n cytuno â mi bod agwedd Prif Weinidog y DU yma yn warthus.
Let's talk about aimless rambling. I think the people of Wales actually are focused on the things that matter to them in their daily lives. That's what they really care about. They care about making sure that, after 14 years of Tory austerity, the NHS now has money so that we've got a £4 billion fund to rebuild hospitals in Wales and address the issues that really matter to the people of Wales. We've had seven months of the longest waiting lists coming down—seven months. And what will you do in the first 100 days? Nothing. Nothing. You're going to write some reports and you've said, 'Don't expect the waiting lists to come down.' The people of Wales are listening. They are hearing. And what they want is to see a UK Labour Government giving money to the Welsh Labour Government, as they have done for two years in succession: the biggest uplift we've seen in a generation. And what you want to do is to focus on issues that actually are not the issues that are at the top of the agenda today for the people in Wales.
I'll tell you what they're worried about today. The people in your communities, in my community, today, are worried about the price of petrol. They're worried about what's going on in the middle east. There are 7 per cent of people in this country who are worried about paying for oil for heating their homes. And do you know what I can do? I can pick up the phone to the First Minister. In fact, even today—[Interruption.] Even today—[Interruption.] Even today, the Cabinet Secretary has been speaking directly to Labour Government Ministers to ask, 'What are you going to do about it?' That is a relationship that you will never have—never have—and you will never be able to deliver for the people living in Wales, as the way we are delivering today.
Gadewch i ni siarad am fwydro di-nod. Rwy'n credu bod pobl Cymru mewn gwirionedd yn canolbwyntio ar y pethau sy'n bwysig iddyn nhw yn eu bywydau bob dydd. Dyna'r hyn y maen nhw wir yn poeni amdanyn nhw. Maen nhw'n poeni am wneud yn siŵr, ar ôl 14 mlynedd o gyni cyllidol Torïaidd, bod gan y GIG arian bellach fel bod gennym ni gronfa gwerth £4 biliwn i ailadeiladu ysbytai yng Nghymru a mynd i'r afael â'r materion sy'n wirioneddol bwysig i bobl Cymru. Rydym ni wedi cael saith mis o'r rhestrau aros hiraf yn lleihau—saith mis. A beth fyddwch chi'n ei wneud yn y 100 diwrnod cyntaf? Dim byd. Dim byd. Rydych chi'n mynd i ysgrifennu ambell i adroddiad ac rydych chi wedi dweud, 'Peidiwch â disgwyl i'r rhestrau aros leihau.' Mae pobl Cymru yn gwrando. Maen nhw'n clywed. A'r hyn y maen nhw ei eisiau yw gweld Llywodraeth Lafur y DU yn rhoi arian i Lywodraeth Lafur Cymru, fel y maen nhw wedi ei wneud am ddwy flynedd yn olynol: y cynnydd mwyaf yr ydym ni wedi ei weld mewn cenhedlaeth. A'r hyn yr ydych chi eisiau ei wneud yw canolbwyntio ar faterion nad, mewn gwirionedd, yw'r materion sydd ar frig yr agenda heddiw i bobl Cymru.
Fe ddywedaf i wrthych chi beth maen nhw'n poeni amdano heddiw. Mae'r bobl yn eich cymunedau chi, yn fy nghymuned i, heddiw, yn poeni am bris petrol. Maen nhw'n poeni am yr hyn sy'n digwydd yn y dwyrain canol. Mae 7 y cant o bobl yn y wlad hon yn poeni am dalu am olew i wresogi eu cartrefi. A wyddoch chi beth allaf i ei wneud? Rwy’n gallu codi'r ffôn i Brif Weinidog y DU. A dweud y gwir, hyd yn oed heddiw—[Torri ar draws.] Hyd yn oed heddiw—[Torri ar draws.] Hyd yn oed heddiw, mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi bod yn siarad yn uniongyrchol â Gweinidogion y Llywodraeth Lafur i ofyn, 'Beth ydych chi'n mynd i'w wneud am y peth?' Mae honno'n berthynas na fydd gennych chi fyth—na fydd gennych chi fyth—ac ni fyddwch chi byth yn gallu cyflawni dros y bobl sy'n byw yng Nghymru, fel y ffordd yr ydym ni'n cyflawni heddiw.
4. Pa gamau mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i ddod a’r anghydfod rhwng ymwelwyr iechyd a Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg i ben? OQ63983
4. What steps is the Welsh Government taking to bring to an end the dispute between health visitors and Cwm Taf Morgannwg University Health Board? OQ63983
Mae ymwelwyr iechyd yn aelodau gwerthfawr o'r gwasanaeth iechyd. Maen nhw'n darparu gofal dibynadwy i filoedd o bobl bob dydd, gan gynnwys rhai o'r bobl fwyaf agored i niwed mewn cymdeithas. Anghydfod lleol yw hwn rhwng yr undeb a'r bwrdd iechyd, nid mater cenedlaethol. Yr undeb sy'n arwain yr anghydfod hwn yw Unite, a dwi eisiau datgan fy mod i'n aelod o Unite. Dwi eisiau gweld y ddwy ochr yn dod o hyd i ddatrysiad sy’n deg i ymwelwyr iechyd, i gleifion ac i'r gwasanaeth iechyd.
Health visitors are valuable members of the NHS. They provide trusted care to thousands of people every day, including some of the most vulnerable members of our society. This is a local dispute between the union and the health board, not a national issue. Unite is leading this dispute, and I want to declare that I'm a member of Unite. I want to see both parties finding a resolution to this dispute that is fair to health visitors, to patients and to the NHS.
Well, having met with many of the health visitors today outside of the Senedd, they don't feel valued. Many are here in the gallery watching this exchange right now. It's clear that they never wanted the situation to reach this point, and they tried every possible way to avoid having to take strike action. It's not a decision they reached lightly. The reason for the dispute is that the university health board are refusing to adhere to the national job evaluation system, a system that is used in determining the remuneration for every job in the NHS in the UK. Every step of the process has been followed correctly, and the result was that health visitors in Cwm Taf Morgannwg should be band 7, not band 6. The Advisory, Conciliation and Arbitration Service process has failed, the health board seem unwilling to compromise, and we are in a position where we are no closer to a resolution, with strike action potentially being extended beyond the initial four weeks. An all-female workforce are being denied the pay they deserve, and new mothers, parents and babies are facing uncertainty over access to vital support. This cannot continue. Will the Welsh Government intervene? They're not adhering to the processes. Surely there's a role for you to step in and not allow this to continue.
Wel, ar ôl cyfarfod â llawer o'r ymwelwyr iechyd heddiw y tu allan i'r Senedd, dydyn nhw ddim yn teimlo eu bod nhw'n cael eu gwerthfawrogi. Mae llawer yma yn yr oriel yn gwylio'r drafodaeth hon ar hyn o bryd. Mae'n amlwg nad oedden nhw erioed eisiau i'r sefyllfa gyrraedd y pwynt hwn, ac fe wnaethon nhw roi cynnig ar bob ffordd bosibl i osgoi gorfod mynd ar streic. Nid yw'n benderfyniad a wnaed ganddyn nhw ar chwarae bach. Y rheswm am yr anghydfod yw bod y bwrdd iechyd prifysgol yn gwrthod cyd-fynd â'r system gwerthuso swyddi genedlaethol, system sy'n cael ei defnyddio i bennu'r gydnabyddiaeth ariannol ar gyfer pob swydd yn y GIG yn y DU. Dilynwyd pob cam o'r broses yn gywir, a'r canlyniad oedd y dylai ymwelwyr iechyd yng Nghwm Taf Morgannwg fod yn fand 7, nid band 6. Mae proses y Gwasanaeth Cynghori, Cymodi a Chyflafareddu wedi methu, mae'n ymddangos nad yw'r bwrdd iechyd yn fodlon cyfaddawdu, ac rydym ni mewn sefyllfa lle nad ydym yn ddim agosach at ateb, â'r streic o bosibl yn cael ei ymestyn y tu hwnt i'r pedair wythnos gychwynnol. Mae gweithlu cwbl fenywaidd yn cael gwrthod y cyflog y maen nhw'n ei haeddu, ac mae mamau newydd, rhieni a babanod yn wynebu ansicrwydd ynghylch mynediad at gymorth hanfodol. Ni all hyn barhau. A wnaiff Llywodraeth Cymru ymyrryd? Dydyn nhw ddim yn cyd-fynd â'r prosesau. Does bosib nad oes swyddogaeth i chi gamu i mewn a pheidio â chaniatáu i hyn barhau.
I'm very pleased that the Deputy First Minister also had the opportunity to speak with the protesters outside. Can I just say how valued this profession is, and how it's making a huge difference to people's lives in our community? It's got a critical role in terms of prevention and safeguarding, and absolutely they should be respected and they should be given the honour and distinction that they deserve, and recognition, obviously, through pay.
The NHS is committed to social partnership and to resolution on this. I think it's quite notable that the issue has not been brought to the social partnership council because it is still recognised as a local dispute between Unite and Cwm Taf Morgannwg. Other health unions are not pursuing this issue. This is something that needs to be addressed locally. I would encourage them to get around the table and to see a resolution.
Rwy'n falch iawn bod y Dirprwy Brif Weinidog hefyd wedi cael y cyfle i siarad â'r protestwyr y tu allan. A gaf i ddweud faint mae'r proffesiwn hwn yn cael ei werthfawrogi, a sut mae'n gwneud gwahaniaeth enfawr i fywydau pobl yn ein cymuned? Mae ganddo swyddogaeth hanfodol o ran atal a diogelu, ac yn bendant dylid eu parchu a dylid rhoi'r anrhydedd a'r clod y maen nhw'n eu haeddu iddyn nhw, a chydnabyddiaeth, yn amlwg, trwy dâl.
Mae'r GIG wedi ymrwymo i bartneriaeth gymdeithasol ac i ddatrys hyn. Rwy'n credu ei bod hi'n eithaf nodedig nad yw'r mater wedi cael ei gyflwyno i'r cyngor partneriaeth gymdeithasol gan ei fod yn dal i gael ei gydnabod fel anghydfod lleol rhwng Unite a Chwm Taf Morgannwg. Nid yw undebau iechyd eraill yn mynd ar drywydd y mater hwn. Mae hyn yn rhywbeth y mae angen mynd i'r afael ag ef yn lleol. Byddwn yn eu hannog nhw i ddod at y bwrdd a dod o hyd i ateb.
First Minister, the dispute between Cwm Taf Morgannwg University Health Board and its health visitors highlights a wider concern across parts of the healthcare workforce. Many professionals feel that the pay they receive does not properly reflect the level of qualification, training and responsibility required to reach and perform in these roles. People invest years of study and can take on significant student loan debt to enter these professions. They do so because they're committed to caring for others. But it is only fair that the pay structure recognises that commitment and the expertise that they bring. If staff feel their skills and qualifications are undervalued, it inevitably affects morale and, over time, it risks discouraging students from choosing these careers in the first place. That in turn can create real challenges for recruitment and retention across the entire health service. So, with that in mind, do you believe that there's a case for reviewing or overhauling the mechanisms used to determine pay bandings for these roles? Or is the Government satisfied that the current system remains fit for purpose and robust enough to ensure healthcare professionals are being fairly recognised and rewarded? Thank you.
Prif Weinidog, mae'r anghydfod rhwng Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg a'i ymwelwyr iechyd yn tynnu sylw at bryder ehangach ar draws rhannau o'r gweithlu gofal iechyd. Mae llawer o weithwyr proffesiynol yn teimlo nad yw'r cyflog y maen nhw'n ei dderbyn yn adlewyrchu'n briodol lefel y cymhwyster, yr hyfforddiant a'r cyfrifoldeb sydd eu hangen i gyrraedd a pherfformio yn y swyddi hyn. Mae pobl yn rhoi blynyddoedd o astudiaeth a gallan nhw ysgwyddo dyled benthyciadau myfyrwyr sylweddol i ymuno â'r proffesiynau hyn. Maen nhw'n gwneud hynny gan eu bod nhw wedi ymrwymo i ofalu am bobl eraill. Ond mae'n deg bod y strwythur cyflogau yn cydnabod yr ymrwymiad hwnnw a'r arbenigedd y maen nhw'n ei gynnig. Os yw staff yn teimlo nad yw eu sgiliau a'u cymwysterau yn cael eu gwerthfawrogi'n ddigonol, mae'n effeithio yn anochel ar ysbryd a, dros amser, mae'n peryglu atal myfyrwyr rhag dewis y gyrfaoedd hyn yn y lle cyntaf. Gall hynny wedyn greu heriau gwirioneddol ar gyfer recriwtio a chadw ar draws y gwasanaeth iechyd cyfan. Felly, gyda hynny mewn golwg, a ydych chi'n credu bod dadl dros adolygu neu ailwampio'r mecanweithiau a ddefnyddir i bennu bandiau cyflog ar gyfer y swyddi hyn? Neu a yw'r Llywodraeth yn fodlon bod y system bresennol yn parhau i fod yn addas i'r diben ac yn ddigon cadarn i sicrhau bod gweithwyr gofal iechyd proffesiynol yn cael eu cydnabod a'u gwobrwyo yn deg? Diolch.
We'll, we've implemented the pay review body recommendations immediately this year. That's no thanks to the Conservatives, who didn't support the budget. There was a significant increase in funding for the NHS. If people in Cwm Taf Morganwg and the people who are in our gallery today depended on you, the money wouldn't have been there to pay them—not even what they are getting today. So, let's be absolutely clear about where the Tories are on this, especially when you look at their manifesto, which, frankly, is unbelievable in its irresponsibility when it comes to what it says it's going to cut and what it thinks it can spend on.
Wel, rydyn ni wedi gweithredu argymhellion y corff adolygu cyflog ar unwaith eleni. Dydy hynny ddim diolch i'r Ceidwadwyr, nad oeddent yn cefnogi'r gyllideb. Roedd cynnydd sylweddol mewn cyllid ar gyfer y GIG. Pe bai pobl yng Nghwm Taf Morganwg a'r bobl sydd yn ein oriel heddiw yn dibynnu arnoch chi, ni fyddai'r arian wedi bod yno i'w talu—nid hyd yn oed yr hyn maen nhw'n ei gael heddiw. Felly, gadewch i ni fod yn hollol glir ynglŷn â ble mae'r Torïaid ar hyn, yn enwedig pan edrychwch chi ar eu maniffesto, sydd, i fod yn onest, yn anghredadwy yn ei anghyfrifoldeb pan ddaw i'r hyn y mae'n dweud ei fod yn mynd i'w gwtogi a'r hyn y mae'n meddwl y gall wario arno.
[Inaudible.]—180 we have just seen from the First Minister there. In response to Rhun ap Iorwerth, you said it was a matter of focusing on the things people care about, and the minute a question comes up about stuff that people care about on a day-to-day basis, the answer is, 'It's not our problem, guv. Not our problem at all.' That's exactly what you said: it is the responsibility of the health board. This is a real, cut-and-dry, simple issue. If the Cabinet Secretary wanted to step in, he could step in. That's the reality. Don't sit there and say that it's not an issue for Government when you are the ones setting the policy and funding the services. You have every right to step in on this issue. The health board has said there is no issue on finances here. They've previously recognised the health visitors and the skills that they have. If the Government does not step in on this issue, then, quite frankly, you should be utterly ashamed of yourselves. A Welsh Labour Government unwilling to step in to help those health visitors. All they are asking for is recognition of their skills. So, I'll give you another opportunity, First Minister. Commit today to step in at this moment in time, get the negotiations started, because they're not happening right now. Step in and support those health visitors who deserve that recognition and deserve band 7.
[Anghlywadwy.]—180 yr ydym ni newydd ei weld gan y Prif Weinidog yn y fan yna. Mewn ymateb i Rhun ap Iorwerth, fe wnaethoch chi ddweud ei fod yn fater o ganolbwyntio ar y pethau y mae pobl yn poeni amdanyn nhw, a'r funud y daw cwestiwn am bethau y mae pobl yn poeni amdanyn nhw o ddydd i ddydd, yr ateb yw, 'Nid ein problem ni yw hi, gyfaill. Nid ein problem ni o gwbl.' Dyna'n union wnaethoch chi ei ddweud: cyfrifoldeb y bwrdd iechyd yw hyn. Mae hwn wir yn fater syml dros ben. Pe bai Ysgrifennydd y Cabinet eisiau camu i mewn, gallai gamu i mewn. Dyna'r realiti. Peidiwch ag eistedd yn y fan yna a dweud nad yw'n fater i Lywodraeth pan mai chi yw'r rhai sy'n gosod y polisi ac yn ariannu'r gwasanaethau. Mae gennych chi bob hawl i gamu i mewn ar y mater hwn. Mae'r bwrdd iechyd wedi dweud nad oes unrhyw broblem o ran cyllid yma. Maen nhw wedi cydnabod yn flaenorol yr ymwelwyr iechyd a'r sgiliau sydd ganddyn nhw. Os nad yw'r Llywodraeth yn camu i mewn ar y mater hwn, yna, a bod yn gwbl onest, dylech chi deimlo cywilydd llwyr. Llywodraeth Lafur Cymru sy'n amharod i gamu i mewn i helpu'r ymwelwyr iechyd hynny. Y cwbl y maen nhw'n gofyn amdano yw cydnabyddiaeth o'u sgiliau. Felly, fe wnaf i roi cyfle arall i chi, Prif Weinidog. Ymrwymwch heddiw i gamu i mewn ar hyn o bryd, i gychwyn y trafodaethau, oherwydd nid ydyn nhw'n digwydd ar hyn o bryd. Camwch i mewn a chefnogwch yr ymwelwyr iechyd hynny sy'n haeddu'r gydnabyddiaeth honno ac sy'n haeddu band 7.
I'll repeat that this is a local employer-led dispute, that it's a unilateral local rebanding, which would have system-wide consequences.
I just want to be clear about what you are saying here, just so that the people of Wales understand, that if Plaid Cymru ever got into power, that if ever there were a local issue, that Plaid Cymru would step in. You would step in for health boards, for education, for all of the issues that they're responsible for. Have we all heard that? Let's just understand what you are saying and what you're committing to, because that is not how Government works.
And I think it is important for us to recognise that work is being undertaken by the NHS Wales employers. It's really important work, and I would encourage trade unions to take part in that. That's been convened by an expert group to inform job descriptions that could lead to a national approach to this kind of issue.
Fe wnaf i ailadrodd bod hwn yn anghydfod dan arweiniad cyflogwr lleol, ei fod yn ailfandio lleol unochrog, a fyddai'n arwain at ganlyniadau system gyfan.
Hoffwn fod yn eglur am yr hyn yr ydych chi'n ei ddweud yma, dim ond fel bod pobl Cymru yn deall, pe bai Plaid Cymru byth yn dod i rym, pe bai problem lleol fyth, y byddai Plaid Cymru yn camu i mewn. Fe fyddech chi'n camu i mewn ar gyfer byrddau iechyd, ar gyfer addysg, ar gyfer yr holl faterion y maen nhw'n gyfrifol amdanyn nhw. A ydyn ni i gyd wedi clywed hynny? Gadewch i ni ddeall yr hyn yr ydych chi'n ei ddweud a'r hyn yr ydych chi'n ymrwymo iddo, oherwydd nid dyna sut mae Llywodraeth yn gweithio.
Ac rwy'n credu ei bod hi'n bwysig i ni gydnabod bod gwaith yn cael ei wneud gan gyflogwyr GIG Cymru. Mae'n waith pwysig iawn, a byddwn yn annog undebau llafur i gymryd rhan yn hwnnw. Mae hwnnw wedi cael ei gynnull gan grŵp arbenigol i hysbysu disgrifiadau swydd a allai arwain at ddull cenedlaethol o ymdrin â'r math hwn o fater.
5. Sut mae Llywodraeth Cymru yn cyflymu llif cleifion drwy ysbytai? OQ63970
5. How is the Welsh Government speeding up patient flow through hospitals? OQ63970
We know that one of the greatest challenges in the NHS today is to improve patient flow and to ensure that there are alternatives to admission, and that we have national discharge standards. Health boards have introduced methods to discharge, to recover and assess, and we've introduced trusted assessor models. We have better clarity when it comes to shared accountability across health and social care. Thirty million pounds has been provided to increase social care capacity and to support discharge. Now, that's on top of the regional integration fund, which also supports this effort and has a budget of £146 million.
Rydym ni'n gwybod mai un o'r heriau mwyaf yn y GIG heddiw yw gwella llif cleifion a sicrhau bod opsiynau eraill yn hytrach na derbyn i'r ysbyty, a bod gennym ni safonau rhyddhau cenedlaethol. Mae byrddau iechyd wedi cyflwyno dulliau i ryddhau, i wella ac asesu, ac rydym ni wedi cyflwyno modelau aseswyr dibynadwy. Mae gennym ni well eglurder o ran atebolrwydd ar y cyd ar draws maes iechyd a gofal cymdeithasol. Darparwyd tri deg miliwn o bunnoedd i gynyddu capasiti gofal cymdeithasol ac i gefnogi rhyddhau. Nawr, mae hynny ar ben y gronfa integreiddio ranbarthol, sydd hefyd yn cefnogi'r ymdrech hon ac sydd â chyllideb o £146 miliwn.
Thank you, First Minister. While addressing delayed discharge is vital to patient flow, we must also address delays at the front door. We still see patients waiting in the back of ambulances or receiving treatment in chairs within accident and emergency waiting areas. We have seen the tragic consequences of this. People have died waiting for emergency responses, to say nothing of other significant morbidities. Currently, there's a lack of transparency regarding the medical staffing levels in A&E at any given time. During my residency, we frequently covered shifts in the emergency department, and we had more treatment bays available.
First Minister, it is crucial to recognise that a national service responsible for emergencies requires in-built contingency capacity. Therefore, First Minister, what considerations have been given to returning to a model where medical grade resident doctors provide cover in emergency departments and minor injury units, supported by additional treatment bays and observation wards, to free up ambulances and eliminate—and eliminate—chair and corridor care once and for all?
Diolch, Prif Weinidog. Er bod mynd i'r afael ag oedi cyn rhyddhau yn hanfodol i lif cleifion, mae'n rhaid i ni hefyd fynd i'r afael ag oedi wrth y drws ffrynt. Rydym ni'n dal i weld cleifion yn aros yng nghefn ambiwlansys neu'n derbyn triniaeth mewn cadeiriau mewn mannau aros mewn adrannau damweiniau ac achosion brys. Rydym ni wedi gweld canlyniadau trasig hyn. Mae pobl wedi marw yn aros am ymatebion brys, heb sôn am afiacheddau sylweddol eraill. Ar hyn o bryd, ceir diffyg tryloywder ynglŷn â'r lefelau staffio meddygol mewn adrannau damweiniau ac achosion brys ar unrhyw adeg benodol. Yn ystod fy mhreswyliad, roeddem ni'n aml yn gwneud shifftiau yn yr adran achosion brys, ac roedd gennym ni fwy o gilfachau triniaeth ar gael.
Prif Weinidog, mae'n hanfodol cydnabod bod gwasanaeth cenedlaethol sy'n gyfrifol am achosion brys angen capasiti wrth gefn ymgorfforedig. Felly, Prif Weinidog, pa ystyriaethau sydd wedi cael eu rhoi i ddychwelyd at fodel lle mae meddygon preswyl gradd feddygol yn darparu cymorth wrth gefn mewn adrannau achosion brys ac unedau mân anafiadau, wedi'u cefnogi gan gilfachau triniaeth a wardiau arsylwi ychwanegol, i ryddhau ambiwlansys a chael gwared ar—cael gwared ar—ofal mewn cadeiriau a choridorau unwaith ac am byth?
Thank you, Altaf. I want to start by thanking NHS staff for the enormous efforts that they're making across hospitals in Wales. They are under immense pressure. The demand on the service is significant. We have an ageing population. We have put significant additional resources in. I think I saw that there's a 14 per cent increase in the number of people working in the NHS in the past five years. So, this is a service that we are absolutely supporting. Again, it's probably worth mentioning that your party did not support an increase in that funding to go to the NHS.
But when it comes to what we're trying to achieve when it comes to delayed transfer of care, we've got a very clear programme of work. It's very comprehensive. I'm really pleased that the total number of days delayed has reduced by 9 per cent since March 2025. We know there's a long way to go, but that is absolutely a step in the right direction. I know that, Altaf, you have huge experience in this field, and I'm always happy to listen to your ideas about what more can be done in this space.
Diolch, Altaf. Hoffwn ddechrau drwy ddiolch i staff y GIG am yr ymdrechion enfawr y maen nhw'n eu gwneud ar draws ysbytai yng Nghymru. Maen nhw o dan bwysau aruthrol. Mae'r galw am y gwasanaeth yn sylweddol. Mae gennym ni boblogaeth sy'n heneiddio. Rydym ni wedi cyfrannu adnoddau ychwanegol sylweddol. Rwy'n credu fy mod i wedi gweld bod cynnydd o 14 y cant i nifer y bobl sy'n gweithio yn y GIG yn y pum mlynedd diwethaf. Felly, mae hwn yn wasanaeth yr ydym ni'n sicr yn ei gefnogi. Eto, mae'n debyg ei bod hi'n werth sôn na wnaeth eich plaid gefnogi cynnydd i'r cyllid hwnnw i fynd i'r GIG.
Ond o ran yr hyn yr ydym ni'n ceisio ei gyflawni o ran oedi wrth drosglwyddo gofal, mae gennym ni raglen eglur iawn o waith. Mae'n gynhwysfawr iawn. Rwy'n falch iawn bod cyfanswm y diwrnodau o oedi wedi gostwng 9 y cant ers mis Mawrth 2025. Rydym ni'n gwybod bod ffordd bell i fynd, ond mae hwnnw'n gam pendant i'r cyfeiriad cywir. Rwy'n gwybod, Altaf, bod gennych chi brofiad enfawr yn y maes hwn, ac rwyf i bob amser yn hapus i wrando ar eich syniadau am beth arall y gellir ei wneud yn y maes hwn.
Good afternoon, First Minister. I also pay tribute to the professional role that Altaf plays in the Senedd. Diolch yn fawr iawn to you, and also for raising this important point about the role of emergency services. In rural areas, this is really essential. I have heard significant concerns from residents in sir Benfro about the decision to move emergency surgical services from Withybush to Glangwili. Sir Benfro, as we know, and as you would know, First Minister, as well, has dispersed communities, long travel times and limited transport links. Sir Benfro is also home to high-risk industries. We have refineries, gas terminals, busy ports and agriculture as well. Serious incidents do occur, and when they do, every minute matters. Weakening local emergency capacity threatens the safety of workers, families and communities across sir Benfro. Ambulance services, we know, are already stretched. Longer journeys to Glangwili will tie up crews, reduce local cover and compound existing pressures. Therefore, would you consider intervening to prevent the removal of emergency general service from Withybush hospital? Diolch yn fawr iawn.
Prynhawn da, Prif Weinidog. Rwyf innau hefyd yn talu teyrnged i'r swyddogaeth broffesiynol y mae Altaf yn ei chyflawni yn y Senedd. Diolch yn fawr iawn i chi, a hefyd am godi'r pwynt pwysig hwn am swyddogaeth y gwasanaethau brys. Mewn ardaloedd gwledig, mae hyn yn wirioneddol hanfodol. Rwyf i wedi clywed pryderon sylweddol gan drigolion sir Benfro am y penderfyniad i symud gwasanaethau llawfeddygol brys o Lwynhelyg i Langwili. Mae gan sir Benfro, fel yr ydym ni'n gwybod, ac fel y byddech chi'n ei wybod, Prif Weinidog, hefyd, gymunedau gwasgaredig, amseroedd teithio hir a chysylltiadau trafnidiaeth cyfyngedig. Mae sir Benfro hefyd yn gartref i ddiwydiannau uchel eu risg. Mae gennym ni burfeydd, terfynellau nwy, porthladdoedd prysur ac amaethyddiaeth hefyd. Mae digwyddiadau difrifol yn digwydd, a phan fyddan nhw'n digwydd, mae pob munud yn bwysig. Mae gwanhau capasiti brys lleol yn bygwth diogelwch gweithwyr, teuluoedd a chymunedau ledled sir Benfro. Mae gwasanaethau ambiwlans, rydym ni'n gwybod, eisoes wedi'u hymestyn. Bydd teithiau hirach i Langwili yn golygu na fydd criwiau ar gael, yn lleihau cwmpas lleol ac yn gwaethygu'r pwysau presennol. Felly, a wnewch chi ystyried ymyrryd i atal cael gwared ar wasanaeth cyffredinol brys o ysbyty Llwynhelyg? Diolch yn fawr iawn.
Local health boards are responsible for the planning and delivery of health services for their local population. The role of Government is to be absolutely clear in terms of what they should be delivering. What they must deliver are services that are safe, that are sustainable, and that are responsive to the needs of the populations. And they have to be delivered in line with professional standards and clinical guidance. That includes robust planning around demand, capacity, workforce and financial resources to make sure that services are both effective and resilient. I've been in contact regularly, in my capacity as a local Member, with the chair, very frequently, on this issue. I think there are questions that need to be answered. And I know that there are issues around recruitment. That is the real challenge around hospitals that are outside the big cities. So, that is a constant challenge. It's worth reflecting on the fact that 48 per cent of the doctors and dentists in Hywel Dda health board were trained outside of the United Kingdom. So, I hope Reform is listening to that, because the kind of mood music to attract people to those areas, I think, will have an impact on recruitment in those areas.
I think it's probably also worth nothing that, in Pembrokeshire, there's going to be an increase in support for cancer services, an increase in same-day emergency care services, and an increase in the number of orthopaedic operations. So, it is important to look at the picture as a whole, in the round, and to make sure that whatever is put there is sustainable. That's why if the Labour Party returns to Government, there will be a new hospital in west Wales, which will be sustainable for the long term.
Byrddau iechyd lleol sy'n gyfrifol am gynllunio a darparu gwasanaethau iechyd i'w poblogaeth leol. Swyddogaeth Llywodraeth yw bod yn gwbl eglur o ran yr hyn y dylen nhw fod yn ei ddarparu. Yr hyn y mae'n rhaid iddyn nhw ei ddarparu yw gwasanaethau sy'n ddiogel, sy'n gynaliadwy, ac sy'n ymateb i anghenion y poblogaethau. Ac mae'n rhaid iddyn nhw gael eu darparu yn unol â safonau proffesiynol a chanllawiau clinigol. Mae hynny'n cynnwys cynllunio cadarn o ran galw, capasiti, gweithlu ac adnoddau ariannol i wneud yn siŵr bod gwasanaethau yn effeithiol ac yn wydn. Rwyf i wedi bod mewn cysylltiad rheolaidd, yn fy rhinwedd fel Aelod lleol, gyda'r cadeirydd, yn aml iawn, ar y mater hwn. Rwy'n credu bod cwestiynau y mae angen eu hateb. Ac rwy'n gwybod bod problemau o ran recriwtio. Dyna'r her wirioneddol o ran ysbytai sydd y tu allan i'r dinasoedd mawr. Felly, mae honno'n her gyson. Mae'n werth myfyrio ar y ffaith fod 48 y cant o'r meddygon a'r deintyddion ym mwrdd iechyd Hywel Dda wedi cael eu hyfforddi y tu allan i'r Deyrnas Unedig. Felly, rwy'n gobeithio bod Reform yn gwrando ar hynny, oherwydd bydd y math o gerddoriaeth awyrgylch i ddenu pobl i'r ardaloedd hynny, rwy'n credu, yn cael effaith ar recriwtio yn yr ardaloedd hynny.
Rwy'n credu, yn ôl pob tebyg, ei bod hi'n werth nodi hefyd, yn sir Benfro, y bydd cynnydd i gymorth ar gyfer gwasanaethau canser, cynnydd i wasanaethau gofal brys ar yr un diwrnod, a chynnydd i nifer y llawdriniaethau orthopedig. Felly, mae'n bwysig edrych ar y darlun yn ei gyfanrwydd, yn gyffredinol, a gwneud yn siŵr bod beth bynnag sy'n cael ei roi yno yn gynaliadwy. Dyna pam, os bydd y Blaid Lafur yn dychwelyd i Lywodraeth, y bydd ysbyty newydd yng ngorllewin Cymru, a fydd yn gynaliadwy ar gyfer yr hirdymor.
One of the biggest issues that we have in hospitals regarding patient flow is getting people into social care or step-down care, which is one of the biggest ways we can reduce pressure on hospitals. However, what we have seen successive Welsh Labour Governments do is have a policy of closing cottage and community hospitals across Wales and reducing bed capacity. So, First Minister, will you take this opportunity now to regret what previous Welsh Labour Governments have done in closing cottage and community hospitals? I know there are lots that have gone in my constituency, which could ease pressure on parts of secondary care, but policies pursued by your Government have closed those. So, do you regret that and that this is a problem of your own making by having short-sighted policy visions?
Un o'r problemau mwyaf sydd gennym ni mewn ysbytai o ran llif cleifion yw cael pobl i mewn i ofal cymdeithasol neu ofal cam-i-lawr, sy'n un o'r ffyrdd mwyaf y gallwn ni leihau pwysau ar ysbytai. Fodd bynnag, yr hyn yr ydym ni wedi gweld Llywodraethau Llafur Cymru olynol yn ei wneud yw bod â pholisi o gau ysbytai bwthyn a chymuned ledled Cymru a lleihau capasiti gwelyau. Felly, Prif Weinidog, a wnewch chi fanteisio ar y cyfle hwn nawr i resynu'r hyn y mae Llywodraethau Llafur Cymru blaenorol wedi ei wneud wrth gau ysbytai bwthyn a chymuned? Rwy'n gwybod bod llawer wedi mynd yn fy etholaeth i, a allai leddfu pwysau ar rannau o ofal eilaidd, ond mae polisïau a ddilynwyd gan eich Llywodraeth chi wedi cau'r rheini. Felly, a ydych chi'n difaru hynny a bod hon yn broblem a grëwyd gennych chi eich hun o fod â gweledigaethau polisi annoeth?
Well, talking about short-sighted policy visions, we've looked at your manifesto, and there is not much in it. In fact, we looked at the Tories', and it looked almost identical as far as I could tell.
Look, we are a party that established the NHS in Wales, and we are committed to the NHS in Wales. We are the party that has put more investment into the Welsh NHS in the past year than ever before. We are the party that has increased the numbers of people who work in the NHS. Let me be clear, I don't think the people of Wales understand how unsafe the NHS would be in the hands of Reform. People must be really careful, I think, when it comes to this next election, in terms of the risks that they may be taking with the services that they rely on.
Wel, yn sôn am weledigaethau polisi annoeth, rydym ni wedi edrych ar eich maniffesto chi, a does dim llawer ynddo. A dweud y gwir, fe wnaethom ni edrych ar un y Torïaid, ac roedd yn edrych bron yn union yr un fath hyd y gallwn i ei ddweud.
Edrychwch, rydym ni'n blaid a sefydlodd y GIG yng Nghymru, ac rydym ni wedi ymrwymo i'r GIG yng Nghymru. Ni yw'r blaid sydd wedi rhoi mwy o fuddsoddiad i GIG Cymru yn y flwyddyn ddiwethaf nag erioed o'r blaen. Ni yw'r blaid sydd wedi cynyddu nifer y bobl sy'n gweithio yn y GIG. Gadewch i mi fod yn eglur, nid wyf i'n credu bod pobl Cymru yn deall mewn faint o berygl fyddai'r GIG yn nwylo Reform. Mae'n rhaid i bobl fod yn ofalus iawn, rwy'n credu, pan ddaw i'r etholiad nesaf hwn, o ran y risgiau y gallen nhw fod yn eu cymryd gyda'r gwasanaethau y maen nhw'n yn dibynnu arnyn nhw.
6. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad ar uchelgeisiau Llywodraeth Cymru i fynd i'r afael â thipio anghyfreithlon a thaflu sbwriel ym Mhontypridd? OQ63950
6. Will the First Minister make a statement on the Welsh Government’s ambitions for tackling fly-tipping and littering in Pontypridd? OQ63950
We all hate seeing our communities sullied by fly-tipping. It's irresponsible, it's anti-social and it's a crime. The Welsh Labour Government has provided funding to crack down on fly-tippers and given money to local authorities to use cameras to try and catch the culprits. Enforcement has already improved, but we recognise that we need to go further.
Rydyn ni i gyd yn casáu gweld ein cymunedau yn cael eu halogi gan dipio anghyfreithlon. Mae'n anghyfrifol, mae'n wrthgymdeithasol ac mae'n drosedd. Mae Llywodraeth Lafur Cymru wedi darparu cyllid i fynd i'r afael â thipwyr anghyfreithlon ac wedi rhoi arian i awdurdodau lleol i ddefnyddio camerâu i geisio dal y troseddwyr. Mae gorfodi eisoes wedi gwella, ond rydym ni'n cydnabod bod angen i ni fynd ymhellach.
First Minister, littering is certainly anti-social and fly-tipping is, at best, criminal. I'm very grateful for the steps that have been taken by the Government so far to work for increasing fines, but also to work for providing technology to local councils, to enable them to actually tackle this. It breaks my heart when I walk around areas of my constituency and I see areas that have been tipped and been cleaned by the council, and then a few days later are the same again. Can I also thank you for taking up the issue of training with the Lady Chief Justice to ensure that fines imposed really begin to reflect the true environmental cost—that is, the polluter must pay? Clearly, there's a need within the justice system to actually ensure that that takes place.
Can I also say that what is also very clear is that fly-tipping is now becoming a serious criminal activity in many of our constituencies? What I am concerned about is ensuring that there is consistency across Wales in local authorities on the investigation and prosecution, and I wonder what consideration might be given to future legislation to impose a statutory duty on local government not only to investigate, but also in terms of the obligation to prosecute where the evidence exists.
Prif Weinidog, mae taflu sbwriel yn sicr yn wrthgymdeithasol ac mae tipio anghyfreithlon, o'r ochr orau, yn drosedd. Rwy'n ddiolchgar iawn am y camau sydd wedi cael eu cymryd gan y Llywodraeth hyd yma i weithio i gynyddu dirwyon, ond hefyd i weithio i ddarparu technoleg i gynghorau lleol, i'w caniatáu i fynd i'r afael â hyn o ddifrif. Mae'n torri fy nghalon pan fyddaf i'n cerdded o gwmpas rhannau o'm hetholaeth ac yn gweld ardaloedd sydd wedi cael eu tipio ac wedi cael eu glanhau gan y cyngor, ac yna ychydig ddiwrnodau yn ddiweddarach yr un peth eto. A gaf i hefyd ddiolch i chi am roi sylw i'r mater o hyfforddiant gyda'r Arglwyddes Brif Ustus i sicrhau bod dirwyon sy'n cael eu gorfodi wir yn dechrau adlewyrchu'r gwir gost amgylcheddol—hynny yw, mae'n rhaid i'r llygrwr dalu? Yn amlwg, mae angen yn y system gyfiawnder i sicrhau bod hynny'n digwydd.
A gaf i ddweud hefyd mai'r hyn sydd hefyd yn eglur iawn yw bod tipio anghyfreithlon bellach yn dod yn weithgaredd troseddol difrifol yn llawer o'n hetholaethau? Yr hyn yr wyf i'n poeni amdano yw sicrhau bod cysondeb ledled Cymru mewn awdurdodau lleol o ran ymchwilio ac erlyn, ac rwy'n meddwl tybed pa ystyriaeth y gellid ei rhoi i ddeddfwriaeth yn y dyfodol i'w gwneud yn ddyletswydd statudol ar lywodraeth leol nid yn unig i ymchwilio, ond hefyd o ran y rhwymedigaeth i erlyn lle mae'r dystiolaeth yn bodoli.
Thank you very much, Mick, and thanks for your leadership on this issue, in particular as chair of the cross-party group on reducing waste. I think this is an issue that really upsets a lot of people in our communities. It's shameful. It doesn't matter where it happens, it doesn't matter in what community it happens; we all have a responsibility to make sure that we do not see not just littering—it goes much further than that these days—but we all have a responsibility to step up, to intervene, and to make sure that we play our part. That's why we are increasing fines for fly-tipping, and supporting local authorities with stronger enforcement. That's why we've been clear, if we're re-elected to lead in May, we will increase fines. We will take enforcement much further and, of course, we will consider the implementation of new legislation.
Diolch yn fawr iawn i chi, Mick, a diolch am eich arweiniad gyda'r mater hwn, yn enwedig wrth gadeirio'r grŵp trawsbleidiol ar leihau gwastraff. Rwy'n credu bod hwn yn fater sy'n digalonni llawer o bobl yn ein cymunedau. Mae'r peth yn gywilyddus. Nid oes ots ym mha le y bo'n digwydd, nac ym mha gymuned y bo'n digwydd; mae gan bawb ohonom ni gyfrifoldeb i sicrhau nad ydym ni'n gweld taflu sbwriel yn unig—mae'n mynd llawer ymhellach na hynny'r dyddiau hyn—ond mae gan bob un ohonom gyfrifoldeb i gamu i'r adwy ac ymyrryd a sicrhau ein bod ni'n gwneud ein rhan. Dyna pam rydym ni'n cynyddu'r dirwyon am dipio anghyfreithlon, ac yn cefnogi'r awdurdodau lleol â gorfodaeth sy'n fwy cadarn. Dyna pam y buom ni'n eglur, os cawn ni ein hethol o'r newydd i lywodraethu ym mis Mai, fe fyddwn ni'n cynyddu'r dirwyon. Fe fyddwn ni'n mynd â gorfodi lawer ymhellach ac, wrth gwrs, fe fyddwn ni'n ystyried rhoi deddfwriaeth newydd ar waith.
7. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau bod y GIG yn addas ar gyfer y dyfodol? OQ63954
7. What action is the Welsh Government taking to ensure the NHS is fit for the future? OQ63954
The Welsh Labour Government is following a clear plan, 'A Healthier Wales', to move more care and develop new services closer to people's home, with a greater focus on prevention, backed by new digital technology. Since 2021, 13 per cent more people are employed in the NHS. Can I correct the record right now? I think I said 14 per cent before. It's 13 per cent. But at least I get a chance to repeat it—a 13 per cent increase in the number of people employed in the NHS to help meet demand from an ageing population. We're going to continue to cut waiting lists and waiting times to ensure people have timely access to the treatment that they need.
Mae Llywodraeth Lafur Cymru yn dilyn cynllun eglur, 'Cymru Iachach', i symud mwy o ofal a datblygu gwasanaethau newydd yn nes at gartrefi pobl, gyda mwy o ganolbwyntio ar atal, gyda chefnogaeth technoleg ddigidol newydd. Ers 2021, mae 13 y cant yn rhagor o bobl yn cael eu cyflogi yn y GIG. A gaf i gywiro'r cofnod nawr? Rwy'n credu i mi ddweud 14 y cant yn flaenorol. 13 y cant sy'n gywir. Ond rwy'n cael cyfle o leiaf i ailadrodd hynny—cynnydd o 13 y cant yn nifer y bobl sy'n cael eu cyflogi yn y GIG i helpu i ateb y galw gan boblogaeth sy'n heneiddio. Fe fyddwn ni'n parhau i dorri rhestrau aros ac amseroedd aros i sicrhau y bydd pobl yn cael gafael ar y triniaethau y mae eu hangen arnyn nhw a hynny mewn da bryd.
Thank you for that update, First Minister. I'm under no illusions that our NHS faces challenges, not least recovering from over a decade of austerity and the pressures of a pandemic, as well as the longer term transformational change needed, which you referred to in your answer there. But to have an NHS fit for the future, we need to invest in the infrastructure, in the interests of the people that use those services, but also the dedicated workforce that provide those services. With that in mind, I welcome the pipeline of investments, such as the Llandudno orthopaedic hub and the £33 million for the first phase of the Royal Alexandra Hospital development, and now our £4 billion hospital pledge, which includes redevelopment of the Wrexham Maelor Hospital, which I know will mean a lot to the people in my community. Prif Weinidog, are you able to set out further how you believe this will bring benefits to the people that I am so proud to serve?
Diolch i chi am y diweddariad yna, Prif Weinidog. Nid wyf i dan unrhyw gamargraff o ran bod ein GIG yn wynebu heriau, yn enwedig wrth adfer wedi dros ddegawd o gyni a phwysau'r pandemig, yn ogystal â'r newid trawsnewidiol y bydd ei angen yn y tymor hwy, yr oeddech chi'n cyfeirio ato yn eich ateb nawr. Ond i fod â GIG sy'n addas ar gyfer y dyfodol, mae angen i ni fuddsoddi yn y seilwaith, er mwyn y bobl sy'n defnyddio'r gwasanaethau hynny, ond er mwyn y gweithlu ymroddedig hefyd sy'n darparu'r gwasanaethau hynny. Gyda hynny mewn golwg, rwy'n croesawu'r biblinell o fuddsoddiadau, megis hwb orthopedig Llandudno a'r £33 miliwn ar gyfer cam cyntaf datblygiad Ysbyty Brenhinol Alexandra, a'n haddewid nawr o £4 biliwn i ysbytai, sy'n cynnwys ailddatblygu Ysbyty Maelor Wrecsam, ac fe wn y bydd hynny'n golygu llawer i bobl yn fy nghymuned i. Prif Weinidog, a ydych chi'n gallu nodi ymhellach ym mha ffyrdd yn eich barn chi y bydd hyn yn dod â buddion i'r bobl yr wyf i mor falch o'u gwasanaethu?
Thanks, Hannah. Thanks for your support, but also for your campaigning to make sure that we really focus on the needs of the people in north Wales, along with other colleagues from north Wales. Thank you for everything you've done to make sure that those developments, such as the Royal Alex, actually come a step further closer to reality, something that is needed to take the pressure off Glan Clwyd Hospital.
Next week, I think, I'll be going up to Llandudno to open a new orthopaedic hub, a new surgical centre, and that is great news—another surgical hub. I think we have seven, this will be the eighth, and I think there may be another one. So, that's nine surgical hubs we're talking about in Wales. I think Plaid want to open 10 new surgical hubs. It would be very interesting to know where they're going to get the money from, and the staff from, for that. Ours is a realistic offer to the people of Wales.
Can I also say how important it is for the people of north Wales to hear that offer that a new Welsh Labour Government would make, if we're returned in May, of modernising that hospital in Wrexham? That will transform the care of the people in that part of Wales.
Diolch, Hannah. Diolch am eich cefnogaeth, ond am eich ymgyrch chi hefyd i sicrhau ein bod ni'n canolbwyntio ar anghenion pobl y gogledd, ynghyd â chydweithwyr eraill o'r gogledd. Diolch i chi am bopeth a wnaethoch chi i sicrhau bod y datblygiadau hynny, fel y Royal Alex, yn dod gam yn nes at gael eu gwireddu mewn gwirionedd, rhywbeth sy'n angenrheidiol i ysgafnu'r pwysau ar Ysbyty Glan Clwyd.
Wythnos nesaf, rwy'n credu, fe fyddaf i'n mynd i Landudno i agor canolfan orthopedig newydd, canolfan lawfeddygol newydd, ac mae hynny'n newyddion gwych—canolfan lawfeddygol arall. Rwy'n credu mai saith sydd gennym ni, a hon fydd yr wythfed, ac rwy'n credu bod un arall o bosibl. Felly, dyna ni'n siarad am naw canolfan lawfeddygol yng Nghymru. Rwy'n credu bod Plaid Cymru yn awyddus i agor 10 canolfan lawfeddygol newydd. Fe fyddai hi'n ddiddorol iawn gwybod o ble y byddan nhw'n cael yr arian, a'r staff, i wneud hynny. Mae ein cynnig ni'n gynnig realistig i bobl Cymru.
A gaf i ddweud hefyd pa mor bwysig yw hi i bobl y gogledd glywed y cynnig hwnnw y byddai Llywodraeth Lafur newydd Cymru yn ei roi, pe byddem ni'n cael ein hailethol ym mis Mai, o ran moderneiddio'r ysbyty hwnnw yn Wrecsam? Fe fydd hynny'n trawsnewid gofal pobl yn y rhan honno o Gymru.
8. Pa drafodaethau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU ac Ofgem ynglŷn â thaliadau sefydlog trydan i aelwydydd yng ngogledd Cymru? OQ63980
8. What discussions has the Welsh Government had with the UK Government and Ofgem regarding electricity standing charges for households in north Wales? OQ63980
Dylai taliadau sefydlog fod yn deg ac yn dryloyw. Ddylen nhw ddim effeithio’n anghymesur ar aelwydydd incwm isel. Dwi’n ymwybodol bod pobl yn y gogledd yn wynebu rhai o’r taliadau sefydlog uchaf yn y wlad. Mae hyn yn annheg, yn enwedig gan eu bod nhw’n byw yn agos at ffynonellau ynni adnewyddadwy mawr.
Mae Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol, y Trefnydd a’r Prif Chwip yn codi'r mater o daliadau sefydlog gydag Ofgem a Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn rheolaidd. Yn dilyn ei chyfarfod diweddar ag Ofgem, fe wnaeth hi gyhoeddi datganiad ysgrifenedig ar 26 Chwefror yn croesawu cynlluniau Ofgem i gyflwyno cynllun peilot ar gyfer taliadau sefydlog is.
Standing charges should be fair, transparent and they shouldn't disproportionately impact low-income households. I'm aware that people in north Wales face some of the highest standing charges in the country. This is unfair, particularly as they live close to large affordable renewable energy sources.
The Cabinet Secretary for Social Justice, Trefnydd and Chief Whip regularly raises the issue of standing charges with Ofgem and the UK Government. Following her recent meeting with Ofgem, the Cabinet Secretary issued a written statement on 26 February, welcoming Ofgem’s plans to introduce a pilot to lower standing charges.
Diolch ichi am yr ateb hwnnw. Wrth gwrs, y gwir amdani yw eu bod nhw'n dal i dalu £87 yn uwch na thalwyr y ffioedd hynny yn Llundain, a dyw hynny ddim yn deg. Fel rŷch chi'n ei ddweud, yn hanesyddol maen nhw'n dweud wrthym ni, 'Achos eich bod chi'n wledig a’ch bod chi ar ddiwedd y llinell, mae'n costio’n fwy', ond beth mae hynny'n anwybyddu, wrth gwrs, yw bod Cymru yn allforiwr net trydan i weddill y Deyrnas Unedig. Cymru sy'n pweru rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig, ond mae'n ymddangos mai ni sy'n talu pris annheg am hynny. Felly, allwch chi ddweud wrthym ni, os yw'r berthynas arbennig yma ym mhob pen yr M4 yn delifro, pryd y gallwn ni weld hynny yn newid?
Thank you for that response. Of course, the truth is that they are still paying £87 more than those paying those fees in London, and that isn't fair. As you say, historically they told us, ‘Because you're rural and because you're at the end of the line, it costs more’, but what that ignores, of course, is that Wales is a net exporter of electricity for the rest of the UK. Wales powers other parts of the UK, but it appears that we are paying an unfair price for that. So can you tell us, if that special relationship at both ends of the M4 is delivering, when can we expect to see that change?
As I say, this is a matter that the social justice Minister raises very consistently. I’m very pleased that now we are seeing that pilot for lower standing charges, and that's in April. Ofgem have engaged with major energy suppliers to test reducing standing charges by at least £150 annually for 150,000 customers. I raised the issue also of the need to improve social tariffs with the Prime Minister at a recent meeting with him, because I think that's another issue that is relevant for all the people who are on low incomes in Wales.
Fel rwy'n dweud, mae hwn yn fater y mae'r Gweinidog cyfiawnder cymdeithasol yn ei godi yn gyson iawn. Rwy'n falch iawn ein bod ni'n gweld y cynllun treialu hwnnw nawr ar gyfer taliadau sefydlog is, ac ym mis Ebrill y bydd hynny. Mae Ofgem wedi ymgysylltu â chyflenwyr ynni mawr i arbrofi gyda lleihau taliadau sefydlog, £150 yn llai o leiaf bob blwyddyn ar gyfer 150,000 o gwsmeriaid. Fe wnes i godi'r mater ynglŷn â'r angen i wella tariffau cymdeithasol gyda'r Prif Weinidog hefyd mewn cyfarfod diweddar gydag ef, am fy mod i o'r farn fod hwnnw'n fater arall sy'n berthnasol i bawb sydd ar incwm isel yng Nghymru.
Yn olaf, cwestiwn 9, Carolyn Thomas.
Finally, question 9, Carolyn Thomas.
9. A wnaiff y Prif Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am ei blaenoriaethau o ran trwsio ffyrdd a phalmentydd? OQ63978
9. Will the First Minister provide a delivery update on her priority of fixing roads and pavements? OQ63978
The people of Wales told me on my listening tour, particularly in your part of the world, that I need to make improving roads a priority. I know how annoying and how costly it can be to have your car damaged and safety compromised by holes in the road. This financial year we provided local authorities with £10 million, unlocking over £70 million for additional maintenance improvements. We've invested an additional £25 million on the strategic road network.
Fe ddywedodd pobl Cymru wrthyf i pan oeddwn i ar fy nhaith i wrando, yn enwedig yn eich rhan o'r byd, fod angen i mi wneud gwella ffyrdd yn flaenoriaeth. Fe wn i pa mor ddiflas a pha mor gostus y gall hi fod i gael difrod i'ch car a pherygl i ddiogelwch oherwydd tyllau yn y ffyrdd. Yn y flwyddyn ariannol hon fe wnaethom ni roi £10 miliwn i'r awdurdodau lleol, gan ddatgloi dros £70 miliwn ar gyfer gwelliannau cynnal a chadw ychwanegol. Rydym ni wedi buddsoddi £25 miliwn ychwanegol ar y rhwydwaith ffyrdd strategol.
Thank you for that answer. Our highways are one of our biggest assets, and as a previous councillor I could see how cuts in public funding under years of Tory austerity impacted on the highway asset management programme. More and more reactionary work took place filling in potholes just to make them safe. Since becoming a Senedd Member, I've been lobbying for funding for our highways as a priority. Roads and pavements need significant ongoing investment so councils can plan improvement schemes going forward, not just for motor vehicles but also for cyclists and pedestrians.
I also welcome the devolving of local transport grants to each region, including north Wales. First Minister, as you’ll recall, when we went to Connah’s Quay, the residents actually backed me up, saying the No. 1 issue was potholes. I felt vindicated for keeping going on about it. Do you agree that, by making fixing roads a priority, it's making a difference now, and we need a continued long-term funding plan, not a return to austerity? Thank you.
Diolch i chi am yr ateb yna. Mae ein priffyrdd ni'n un o'n hasedau mwyaf, ac fel un a fu'n gynghorydd yn flaenorol roeddwn i'n gallu gweld sut y byddai toriadau i gyllid cyhoeddus dan flynyddoedd o gyni Torïaidd yn effeithio ar y rhaglen i reoli asedau priffyrdd. Roedd gwaith adweithiol yn digwydd yn gynyddol i lenwi tyllau dim ond er mwyn eu gwneud nhw'n ddiogel. Ers i mi fod yn Aelod o'r Senedd, fe fues i'n pwyso am wneud cyllid i'n priffyrdd yn flaenoriaeth. Mae angen buddsoddiad parhaus sylweddol ar ffyrdd a phalmentydd fel gall cynghorau baratoi cynlluniau ar gyfer gwelliannau yn y dyfodol, nid yn unig ar gyfer cerbydau modur ond ar gyfer beicwyr a cherddwyr hefyd.
Rwy'n croesawu datganoli grantiau trafnidiaeth leol i bob rhanbarth hefyd, gan gynnwys y gogledd. Prif Weinidog, fel rydych chi'n cofio, pan aethom ni i Gei Connah, roedd y trigolion yn fy nghefnogi i mewn gwirionedd, gan ddweud mai'r tyllau oedd y mater pwysicaf un. Roeddwn i'n teimlo fy mod wedi fy nghyfiawnhau am ddal ati i sôn am y peth. A ydych chi'n cytuno bod gwahaniaeth nawr, trwy flaenoriaethu trwsio'r ffyrdd, a bod angen cynllun cyllido hirdymor parhaus, ac nid dychwelyd at gyni? Diolch i chi.
I remember that visit to Connah’s Quay very clearly. In fact, one of the people who brought up the issue was Jack Sargeant's mum. There were lots of people who were very keen to tell me what they thought needed to be fixed in that area. I am really proud that this additional funding has already helped to prevent or repair around 200,000 potholes across Wales. And let's remember these are additional to the ones that we were going to do anyway. What I get is that we've had really bad weather, and that has created more of a problem. So just imagine what it would have been like if we hadn't put that money in.
I know in England they are under very different circumstances because they didn't do the kind of investment in the timely way that we have. They're in a much worse situation than that. But I am very pleased that those developments are happening. I think I've filled a few of the potholes personally myself in north Wales with the local council, and it's really great to see it making a difference. I know there's a long way to go. I know people are frustrated, but thank goodness we put that money in when we did.
Rwy'n cofio'r ymweliad hwnnw â Chei Connah yn dda iawn. Mewn gwirionedd, un o'r bobl a oedd yn codi'r mater hwn oedd mam Jack Sargeant. Roedd yna lawer o bobl a oedd yn awyddus iawn i ddweud wrthyf i'r hyn yr oedden nhw'n ei gredu yr oedd angen ei drwsio yn yr ardal honno. Rwy'n falch iawn fod y cyllid ychwanegol hwn wedi helpu i atal neu drwsio tua 200,000 o dyllau ledled Cymru eisoes. A gadewch i ni gofio bod y rhain yn ychwanegol at y rhai yr oeddem ni am eu trin beth bynnag. Yr hyn yr wyf i'n ei ddeall yw ein bod ni wedi cael tywydd garw iawn, ac mae hynny wedi creu mwy o broblem. Felly dychmygwch chi sut fyddai hi wedi bod pe na fyddem ni wedi rhoi'r arian hwnnw i mewn.
Fe wn i fod y sefyllfa yn wahanol iawn yn Lloegr am na wnaethon nhw'r buddsoddiad hwnnw mewn da bryd fel y gwnaethom ni. Maen nhw mewn sefyllfa lawer gwaeth na hynny. Ond rwy'n falch iawn fod y datblygiadau hynny'n digwydd. Rwy'n credu fy mod i wedi llenwi rhai o'r tyllau yn y gogledd fy hun gyda'r cyngor lleol, ac mae hi'n ardderchog gweld hynny'n gwneud gwahaniaeth. Fe wn i fod ffordd bell i fynd eto. Fe wn i fod pobl yn teimlo yn rhwystredig, ond diolch byth ein bod ni wedi rhoi'r arian hwnnw i mewn pan wnaethom ni.
Diolch i'r Prif Weinidog.
Thank you, First Minister.
Y datganiad a chyhoeddiad busnes fydd nesaf. Y Trefnydd sy'n gwneud y datganiad—Jane Hutt.
The business statement and announcement is next. I call on the Trefnydd to make that statement—Jane Hutt.
Diolch yn fawr, Llywydd. Nid oes unrhyw newidiadau i fusnes yr wythnos hon. Dangosir busnes am y pythefnos nesaf ar y datganiad busnes, sydd ar gael i Aelodau yn electronig.
Thank you very much, Llywydd. There are no changes to this week's business. Business for the next two weeks is shown on the business statement, which is available to Members electronically.
Trefnydd, I'd be grateful if we could have a statement from the Deputy First Minister and Cabinet Secretary for Climate Change and Rural Affairs regarding waste operations across Wales. As you know, I've repeatedly raised issues around the Withyhedge landfill site in my constituency, and local residents are now quite rightly very upset and angry at the news that Natural Resources Wales is considering approving a request from the site operator to make changes to its permit that would result in the site accepting even more waste in Pembrokeshire. As you're aware, the operator has a history of non-compliance and the local community has had to live with potentially toxic emissions coming from the site in recent years that have caused some very serious side effects, like coughing and headaches.
In my view, the site should have been closed down permanently and a public inquiry should have been held in relation to the management of the site, given the impact that the emissions were having on people's health and well-being. Trefnydd, in light of the news that Natural Resources Wales is minded to approve the site operator's request, I'd be grateful if we could have a statement from the Welsh Government outlining its approach to landfill operations here in Wales so that we can understand whether the Welsh Government supports the operator's permit variation request being approved, despite its past poor performance.
Trefnydd, fe fyddwn i'n ddiolchgar pe caem ni ddatganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a'r Ysgrifennydd Cabinet dros Newid Hinsawdd a Materion Gwledig ynglŷn â gweithrediadau gwastraff ledled Cymru. Fel gwyddoch chi, rwyf wedi codi materion dro ar ôl tro ynglŷn â safle tirlenwi Withyhedge yn fy etholaeth i, ac mae'r trigolion lleol yn gwbl briodol yn ddig iawn nawr oherwydd y newyddion fod Cyfoeth Naturiol Cymru yn ystyried cymeradwyo cais gan weithredwr y safle i wneud newidiadau i'w drwydded a fyddai'n arwain at dderbyn mwy o wastraff fyth yn sir Benfro. Fel gwyddoch chi, mae gan y gweithredwr hanes o beidio â chydymffurfio ac mae'r gymuned leol wedi gorfod byw yn ystod y blynyddoedd diwethaf gydag allyriadau gwenwynig o bosibl a allai fod yn dod o'r safle sydd wedi achosi rhai sgil-effeithiau difrifol iawn, fel peswch a phen tost.
Yn fy marn i, fe ddylid bod wedi cau'r safle yn barhaol ac fe ddylid bod wedi cynnal ymchwiliad cyhoeddus o ran rheolaeth y safle, o ystyried effaith yr allyriadau ar iechyd a llesiant pobl. Trefnydd, yng ngoleuni'r newyddion fod Cyfoeth Naturiol Cymru yn bwriadu cymeradwyo cais gweithredwr y safle, fe fyddwn i'n ddiolchgar pe caem ni ddatganiad gan Lywodraeth Cymru yn amlinellu ei dull o reoli gweithfeydd tirlenwi yma yng Nghymru er mwyn i ni ddeall a yw Llywodraeth Cymru yn gefnogol i gymeradwyo cais y gweithredwr i amrywio'r drwydded, er gwaethaf y diffygion yn ei berfformiad yn y gorffennol.
Thank you very much for that question, Paul Davies. Clearly, over the last few years you have raised—and across the Chamber, and by the communities—concerns about Withyhedge particularly. I can only assure you that Natural Resources Wales is bound by very strict regulations in terms of any decision making. You have drawn attention to a possible change. I have no information on that, but it's clear that that’s something that would have to be looked at very carefully in terms of not only the impact of that particular site in terms of waste operations, but also the management of it.
Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn yna, Paul Davies. Yn amlwg, dros y blynyddoedd diwethaf rydych chi wedi codi—ac ar draws y Siambr, a chan y cymunedau—pryderon am Withyhedge yn arbennig. Ni allaf i ond roi sicrwydd i chi fod Cyfoeth Naturiol Cymru yn rhwym gan reoliadau llym iawn o ran unrhyw benderfyniadau a wneir. Fe wnaethoch chi dynnu sylw at newid posibl. Nid oes gennyf i unrhyw wybodaeth ynglŷn â hynny, ond mae hi'n amlwg fod hynny'n rhywbeth y byddai'n rhaid ei ystyried yn ofalus iawn o ran nid yn unig yr effaith a gaiff y safle penodol hwnnw o ran gweithrediadau gwastraff, ond ei reolaeth hefyd.
Mi fyddwn i'n hoffi gofyn am ddatganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a'r Ysgrifennydd Cabinet dros newid hinsawdd yn rhoi diweddariad ar y gwaith sydd yn cael ei wneud o ran newidiadau a amlinellwyd yn adroddiad Elwen Evans KC i mewn i lifogydd 2020. Mi oedd hyn yn benodol o ran yr adroddiadau adran 19, sydd i fod i gael eu hadolygu. A hithau rŵan yn chwe blynedd ers llifogydd dinistriol storm Dennis a'r holl broblemau amlwg oedd ynglŷn â'r broses adran 19, mae hyn yn amser hir iawn, felly dwi'n credu y byddai'n dda iawn cael diweddariad cyn diddymiad y Senedd hon er mwyn i ni ddeall beth fydd y camau nesaf a phryd y gwelwn ni newid yn y broses ddiffygiol hon.
I'd like to ask for a statement from the Deputy First Minister and Cabinet Secretary for climate change providing us with an update on the work that's being done in terms of the changes outlined in the Elwen Evans KC report into flooding in 2020. This was specifically around the section 19 reports that are supposed to be reviewed. It's now six years since the destructive flooding of storm Dennis and all of the obvious problems in terms of the section 19 problems. This is a very long time, so I do think it would be very good to get an update before the dissolution of this Senedd in order to understand what the next steps will be and when we will see change in this deficient process.
Diolch yn fawr, Heledd Fychan, am eich cwestiwn pwysig iawn.
Thank you very much, Heledd Fychan, for your very important question.
It is important to ensure that there are updates in terms of section 19 reports. I'm sure that the Deputy First Minister and Cabinet Secretary for Climate Change and Rural Affairs will be able to return to that to see whether and when an update is due. Clearly, the investment that has taken place in measures to prevent flooding and also to support communities affected by flooding is considerable in terms of Welsh Government investment. We have to also, as you say, from storm to storm, update on the impacts of further flooding damage to communities, particularly relating to the one that you refer to in your communities.
Mae hi'n bwysig sicrhau y ceir diweddariadau o ran adroddiadau adran 19. Rwy'n siŵr y bydd y Dirprwy Brif Weinidog ac Ysgrifennydd y Cabinet dros Newid Hinsawdd a Materion Gwledig yn gallu dychwelyd at y materion hynny i weld a oes diweddariad yn angenrheidiol a phryd y byddai hynny'n digwydd. Yn amlwg, mae'r buddsoddiad a gafodd ei wneud yn y mesurau i atal llifogydd a hefyd i gefnogi'r cymunedau yr effeithir arnyn nhw gan lifogydd yn sylweddol o ran y buddsoddiad gan Lywodraeth Cymru. Hefyd, mae'n rhaid i ni, fel rydych chi'n dweud, o storm i storm, roi diweddariadau ynglŷn ag effeithiau difrod llifogydd pellach ar gymunedau, yn enwedig o ran yr un yr ydych chi'n cyfeirio ato yn eich cymunedau.
I am a member of the Co-operative Party. I'm asking for a Welsh Government statement on the health of the co-operative and mutual sectors in Wales. This should include what has worked well in supporting it, what has not worked well in supporting it, and what are the lessons that have been learned over the last five years.
I would also like a statement on the protection of badgers. Badger culling will end in England as part of the shift in the fight against bovine tuberculosis announced last August. As part of the new TB eradication strategy, badgers will be vaccinated instead of killed, and work to develop a separate vaccine for livestock will also be stepped up. The Badger Trust is calling on Members to support a science-led, humane approach to managing bovine TB, without resorting to badger culling. And don't you think 'culling' is a very nice way of saying 'killing', but it means exactly the same thing?
Rwyf i'n aelod o'r Blaid Gydweithredol. Rwy'n gofyn am ddatganiad Llywodraeth Cymru ar iechyd y sectorau cydweithredol a chydfuddiannol yng Nghymru. Fe ddylai hyn gynnwys yr hyn sydd wedi gweithio yn dda wrth ei gefnogi, yr hyn na weithiodd yn dda wrth ei gefnogi, a'r gwersi a gafodd eu dysgu dros y pum mlynedd diwethaf.
Fe hoffwn i ofyn hefyd am ddatganiad ar amddiffyn moch daear. Fe fydd difa moch daear yn dod i ben yn Lloegr yn rhan o'r newidiad yn y frwydr yn erbyn twbercwlosis buchol a gyhoeddwyd ym mis Awst y llynedd. Yn rhan o'r strategaeth newydd i ddileu TB, fe fydd moch daear yn cael eu brechu yn hytrach na'u lladd, ac fe fydd y gwaith i ddatblygu brechlyn ar wahân ar gyfer da byw yn cael ei ehangu hefyd. Mae'r Ymddiriedolaeth Moch Daear yn galw ar yr Aelodau i gefnogi dull trugarog o reoli TB buchol a arweinir gan wyddoniaeth, nad yw'n golygu bod moch daear yn cael eu difa. Ac onid ydych chi'n meddwl mai ffordd neis iawn o ddweud 'lladd' yw dweud 'difa', ond bod hynny'n golygu'r un peth yn union?
Thank you very much, Mike Hedges, and also for your long-standing commitment to co-operatives, not just being a member of the Co-operative Party, but recognising what the principles and the objectives of being a co-operator are, Mike, as I know you are. And, of course, the co-operative sector in Wales has its roots in the nineteenth century, emerging from the need for communities to address economic and social challenges together.
Welsh co-operatives have played a vital role in fostering local economies and social inclusion. There are 533 co-operatives in Wales, and it's good to put that on the record today, Mike Hedges. Recent decades have seen increased support from Welsh Government, promoting sustainable business models for co-operatives, and the sector is continuing to evolve. And, of course, now it can focus on digital transformation, community well-being and environmental sustainability.
Just in terms of your question about badgers, bovine TB can affect all mammals, including humans, farm animals, pets and wild animals, and badgers and wild deer are the main wild animal species considered to present a TB risk to cattle herds in Wales. But the Welsh Government's programme for government confirms that they will not implement badger culling in Wales. Studies have shown that cattle-to-cattle transmission rates are greater than badger to cattle, and it's correct that the focus will be on other methods for managing bovine TB in cattle, such as biosecurity measures and improved cattle testing. In fact, the Deputy First Minister and Cabinet Secretary for Climate Change and Rural Affairs is publishing a written statement on the TB eradication programme tomorrow.
And it's the technical advisory group, I think, that we need to turn to as well, which has had some discussions on the role of wildlife, including badgers, in bovine TB transmission. The TAG has yet to provide its advice. But the focus now correctly remains on managing bovine TB transmission in cattle through concentrating on raising awareness and the risks of uninformed purchasing, and the potential benefits of using other biosecurity measures—which I know and understand is something that farmers can be involved in, in terms of biosecurity measures—to limit the introduction of TB into their herds through good biosecurity.
Diolch yn fawr iawn i chi, Mike Hedges, ac am eich ymrwymiad hirsefydlog i sefydliadau cydweithredol hefyd, nid am fod yn aelod o'r Blaid Gydweithredol yn unig, ond gan gydnabod egwyddorion ac amcanion cydweithredu fel rydych chi'n gwneud, Mike, fe wn i. Ac, wrth gwrs, fe ddaw gwreiddiau'r sector cydweithredol o Gymru'r bedwaredd ganrif ar bymtheg, a ddeilliodd o angen cymunedau i fynd i'r afael â heriau economaidd a chymdeithasol gyda'i gilydd.
Mae cwmnïau cydweithredol Cymru wedi bod â rhan hanfodol wrth feithrin economïau lleol a chynhwysiant cymdeithasol. Mae yna 533 o gwmnïau cydweithredol yng Nghymru, ac mae'n beth da inni roi hynny ar gofnod heddiw, Mike Hedges. Yn ystod y degawdau diwethaf fe welwyd mwy o gefnogaeth oddi wrth Lywodraeth Cymru, sydd wedi hyrwyddo modelau busnes cynaliadwy ar gyfer cwmnïau cydweithredol, ac mae'r sector yn dal i esblygu. Ac, wrth gwrs, fe all ganolbwyntio nawr ar drawsnewid digidol, llesiant cymunedau a chynaliadwyedd amgylcheddol.
Dim ond gair o ran eich cwestiwn am foch daear, fe all TB buchol effeithio ar unrhyw famolyn, yn cynnwys pobl, anifeiliaid fferm, anifeiliaid anwes ac anifeiliaid gwyllt, a moch daear a cheirw gwyllt yw'r prif rywogaethau o anifeiliaid gwyllt yr ystyrir eu bod nhw'n peri risg o TB i fuchesi gwartheg yng Nghymru. Ond mae rhaglen Llywodraeth Cymru ar gyfer llywodraethu yn cadarnhau na fyddan nhw'n rhoi difa moch daear ar waith yng Nghymru. Mae astudiaethau wedi dangos bod cyfraddau trosglwyddiad rhwng gwartheg a gwartheg yn uwch na rhwng moch daear a gwartheg, ac mae hi'n briodol y bydd y canolbwyntio ar ddulliau eraill ar gyfer rheoli TB buchol, megis mesurau bioddiogelwch a phrofion gwell ar wartheg. Mewn gwirionedd, fe fydd y Dirprwy Brif Weinidog a'r Ysgrifennydd Cabinet dros Newid Hinsawdd a Materion Gwledig yn cyhoeddi datganiad ysgrifenedig ar y rhaglen dileu TB yfory.
Ac mae angen hefyd inni droi at y grŵp cynghori technegol, rwy'n credu, sydd wedi cynnal rhai trafodaethau ar swyddogaeth bywyd gwyllt, gan gynnwys moch daear, o ran trosglwyddiad TB buchol. Nid yw'r grŵp cynghori technegol wedi cyhoeddi ei gyngor hyd yn hyn. Ond mae'r canolbwyntio erbyn hyn yn parhau i fod ar reoli trosglwyddiad TB buchol drwy ganolbwyntio ar godi ymwybyddiaeth a pheryglon prynu anwybodus, a'r manteision posibl o ddefnyddio mesurau bioddiogelwch eraill—yr wyf i'n gwybod ac yn deall ei fod yn rhywbeth y gall ffermwyr fod yn rhan ohono, o ran mesurau bioddiogelwch—i gyfyngu ar gyflwyno TB i'w buchesi nhw trwy fioddiogelwch effeithiol.
Trefnydd, can I call for two statements, please? The first is on cancer performance in north Wales, in terms of access to treatment. I've got a young constituent, a young woman in Abergele, who is a mum of two. She's previously suffered from thyroid cancer, and I'm thankful to say is a thyroid cancer survivor. But before Christmas, they identified that there were two nodules in her neck and she was put onto the urgent suspected cancer pathway. She is still waiting for a biopsy on those nodules and the nodules have increased to nine. This is a young woman who could be put at harm as a result of the unacceptable delays in accessing this necessary biopsy so that she can get the treatment that she may need. We need to know what the Welsh Government is doing to turn this situation around. Special measures is supposed to make things better; they only seem to be getting worse.
Can I have a second statement from the health Minister, also, on the performance of Glan Clwyd Hospital? Over the weekend, it was reported that people were being asked to raise money and collect donations of pillows in my constituency because there were unacceptable levels of pillows in the hospital—a massive shortage. The health board has refuted this claim, yet, online, feedback suggests that it is actually the case that there is a massive shortage of pillows in the hospital, and not just pillows, but blankets too, and comfortable chairs in the emergency department.
We're supposed to be a developed nation, but these are third-world services. It's not acceptable. Things need to change, and they need to change rapidly. I want two urgent statements, please.
Trefnydd, a gaf i alw am ddau ddatganiad, os gwelwch chi'n dda? Ar berfformiad canser yn y gogledd y mae'r cyntaf, o ran y mynediad at driniaeth. Mae etholwr ifanc gennyf i, merch ifanc o Abergele, sy'n fam i ddau o blant. Mae hi wedi dioddef o ganser y thyroid yn flaenorol, ac rwy'n falch iawn o i ddweud ei bod hi wedi goroesi canser y thyroid. Ond cyn y Nadolig, fe wnaethon nhw nodi bod dau nodwl yn ei gwddf hi ac fe gafodd ei rhoi ar y llwybr brys pan fo amheuaeth o ganser. Mae hi'n dal i aros am fiopsi ar y nodylau hynny ac mae'r nodylau wedi cynyddu i naw. Mae hon yn fenyw ifanc a allai gael ei rhoi mewn perygl o ganlyniad i'r oedi annerbyniol wrth gael mynediad at y biopsi angenrheidiol hwn er mwyn cael y driniaeth y gallai fod ei hangen arni hi. Mae angen i ni wybod beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i wyrdroi'r sefyllfa hon. Fe ddylai mesurau arbennig fod yn gwneud pethau yn well; mae hi'n ymddangos eu bod nhw'n gwneud dim ond gwaethygu.
A gaf i ail ddatganiad oddi wrth y Gweinidog iechyd, hefyd, ar berfformiad Ysbyty Glan Clwyd? Dros y penwythnos, fe adroddwyd bod gofyn i bobl godi arian a chasglu rhoddion o glustogau yn fy etholaeth i am fod y cyfraddau o glustogau yn annerbyniol yn yr ysbyty—prinder enfawr. Mae'r bwrdd iechyd wedi gwrthbrofi'r honiad hwn, ond ar-lein, mae adborth yn awgrymu ei bod hi'n gywir mewn gwirioneddol fod yna brinder enfawr o glustogau yn yr ysbyty, ac nid clustogau yn unig, ond blancedi hefyd, a chadeiriau cyfforddus yn yr adran achosion brys.
Mae enw gennym ni o fod yn genedl ddatblygedig, ond gwasanaethau o'r trydydd byd yw'r rhain. Nid yw hi'n dderbyniol. Mae angen i bethau newid, ac mae angen iddyn nhw newid ar fyrder. Fe hoffwn i ddau ddatganiad brys, os gwelwch chi'n dda.
Well, thank you for those questions, and, obviously, questions in terms of an individual case—. I'm sure you're taking up that individual case, Darren Millar, in terms of your constituent, to ensure that that cancer treatment and diagnosis is undertaken as soon as possible, and, indeed, in line with expectations for cancer services—cancer services in north Wales and across Wales. Clearly, you will see the improvements that have been taking place in terms of reducing waiting times and the increasing investment in our health service.
Of course, you refer to something that seems to me is very important for local interest and concern, in terms of the—. Again, it's a matter for Betsi Cadwaladr and that particular hospital, but it's also to understand what the actual facts are. I think that's what we'd want to know, in terms of the provision in that particular hospital, because, clearly, the funding is available for the absolutely basic provision. And, of course, it's not always referring to what is in social media, I think, but, actually, where we have got absolute evidence to respond. But it is for Betsi Cadwaladr, of course, as you well know.
Wel, diolch i chi am y cwestiynau yna, ac yn amlwg, cwestiynau o ran achos unigol—. Rwy'n siŵr eich bod chi'n ymdrin â'r achos unigol hwnnw, Darren Millar, o ran eich etholwr, i sicrhau bod triniaeth a diagnosis canser yn cael ei gynnal cyn gynted â phosibl, ac yn wir, yn unol â'r disgwyliadau ar gyfer gwasanaethau canser—gwasanaethau canser yn y gogledd a ledled Cymru. Yn amlwg, fe welwch chi'r gwelliannau sydd wedi bod yn digwydd o ran byrhau amseroedd aros a'r buddsoddiad cynyddol yn ein gwasanaeth iechyd.
Wrth gwrs, rydych chi'n cyfeirio at rywbeth pwysig iawn, mae hi'n ymddangos i mi, o ran y diddordeb a'r pryderon lleol, o ran y—. Unwaith eto, mater i Betsi Cadwaladr a'r ysbyty penodol hwnnw ydyw hwn, ond ar gyfer deall y ffeithiau gwirioneddol hefyd. Rwy'n credu mai dyna'r hyn a fyddem ni'n dymuno ei wybod, o ran y ddarpariaeth yn yr ysbyty penodol hwnnw, oherwydd, yn amlwg, mae'r cyllid ar gael ar gyfer y ddarpariaeth gwbl sylfaenol. Ac, wrth gwrs, nid mater bob amser o gyfeirio at yr hyn sydd yn y cyfryngau cymdeithasol, rwy'n credu, ond, mewn gwirionedd, lle bod gennym ni dystiolaeth ddiamod ar gyfer ymateb. Ond mater i Fwrdd Betsi Cadwaladr yw hwn, wrth gwrs, fel gwyddoch chi'n iawn.
Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.
The Deputy Presiding Officer (David Rees) took the Chair.
Ar 18 Chwefror, mi ges i ateb i gwestiwn i'r Ysgrifennydd Cabinet dros yr Economi, Ynni a Chynllunio. Roeddwn i wedi holi am ddiweddariad ar ddiddymu'r rheol 3m gyda phympiau gwres. Mae'r rheol hon yn dal pethau yn ôl yng Nghymru, efo trigolion sy'n awyddus iawn i symud at ddulliau gwresogi glân yn methu â gwneud y gwelliannau yn eu cartrefi oherwydd y rheol. Yr ateb ges i gan Rebecca Evans oedd hyn:
'Fel y cynghorais yn fy ymateb ar 24 Tachwedd i'ch cwestiwn ysgrifenedig blaenorol ar y pwnc hwn, byddai unrhyw newidiadau deddfwriaethol i ddiddymu'r rheol 3 metr yn cael eu gosod yn y Senedd cyn diwedd tymor y Senedd. Dyma'r bwriad o hyd.'
Felly, roedd yna ryw awgrym yn yr ateb yna fy mod i'n bod yn ychydig o niwsans yn holi'r cwestiwn, ond dwi'n mynd i'w ofyn eto, achos dwi wedi edrych ar fusnes y Senedd tan ddiwedd y tymor presennol, a, hyd y gwelaf i, dydy hi ddim yn fwriad gan y Llywodraeth i newid y rheol yma. Ydw i'n anghywir?
On 18 February, I received a response to a question to the Cabinet Secretary for Economy, Energy and Planning. I had asked for an update on scrapping the 3m rule in relation to heat pumps. This rule is holding things back in Wales, with residents who are very eager to move towards clean heating methods unable to make those improvements in their homes because of the rule. The response I received from Rebecca Evans was this:
'As I advised in my response on the 24th November to your previous written question on this topic, any legislative changes to abolish the 3 metre rule would be laid in the Senedd before the end of the Senedd term. This is still the intention.'
So, there was some suggestion in that response that I was being something of a nuisance even asking the question, but I will ask it again, because I have looked at the Senedd business until the end of the current term, and, as far as I can see, it is not the Government's intention to change this rule. Am I wrong in that?
Diolch yn fawr, Siân Gwenllian. I can give you my clear guarantee that I will look into this and report back to you, because this is an important point in terms of the 3m rule and access to heat pumps, which we know are so important in terms of energy conservation, tackling fuel poverty. So, I will look into that, and look into it as Trefnydd, but also with the Cabinet Secretary.
Diolch yn fawr, Siân Gwenllian. A gaf i roi sicrwydd eglur i chi y byddaf i'n edrych ar hyn ac yn adrodd yn ôl i chi, oherwydd mae hwn yn bwynt pwysig o ran y rheol 3m a mynediad at bympiau gwres, y gwyddom ni eu bod nhw mor bwysig o ran cadwraeth ynni, mynd i'r afael â thlodi tanwydd. Felly, fe fyddaf i'n edrych ar hynny, ac yn edrych arno yn rhinwedd swydd y Trefnydd, ond gyda'r Ysgrifennydd Cabinet hefyd.
I'd like to ask for two statements from you, Trefnydd. First of all, I'd like to ask for a statement from you in your role as Cabinet Secretary for Social Justice on the contribution of Sikhs in Wales. I'm sure you will have seen the wonderful exhibition in the Pierhead building, titled 'Sikhs in Wales: Exploring Heritage, Migration, and the Making of a Community'. I believe that you would have seen very familiar faces, and many people from Riverside, and the activities in Riverside, which was very, very moving. So, it would be great if we were able to have a statement to look at the contributions made by the Sikh community in Wales.
And then the second statement: I'd like to seek a statement about the financial circumstances for third sector organisations in Wales, like those facing Voices from Care. I think we all know Voices from Care has been such a fantastic partner to the Welsh Government and to the Senedd right through the whole of the devolution period, providing an outstanding service, particularly to children in Wales. We've all worked with them very closely, and I worked with them when I was an MP in Westminster, many years ago. I know that they are facing financial issues. What assurances can be provided that this can be resolved as soon as possible, with minimum harm to the services that are provided to vulnerable children?
Fe hoffwn i ofyn am ddau ddatganiad gennych chi, Trefnydd. Yn gyntaf i gyd, fe hoffwn i ofyn am ddatganiad oddi wrthych chi yn rhinwedd eich swydd yn Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol ar gyfraniad Sikhiaid yng Nghymru. Rwy'n siŵr eich bod chi wedi gweld yr arddangosfa wych yn adeilad y Pierhead, o'r enw 'Sikhiaid yng Nghymru: Archwilio Treftadaeth, Mudo, a Chreu Cymuned'. Rwy'n credu eich bod chi wedi gweld wynebau cyfarwydd iawn, a llawer o bobl o Lan yr Afon, a'r gweithgareddau yng Nglan yr Afon, a oedd yn deimladwy dros ben. Felly, fe fyddai hi'n ardderchog pe caem ni ddatganiad i ystyried y cyfraniadau a wnaeth y gymuned Sikhaidd yng Nghymru.
Ac yna'r ail ddatganiad: fe hoffwn i ofyn am ddatganiad am yr amgylchiadau ariannol ar gyfer sefydliadau'r trydydd sector yng Nghymru, fel y rhai sy'n wynebu Voices from Care. Rwy'n credu ein bod i gyd yn gwybod bod Voices from Care wedi bod yn bartner mor rhagorol i Lywodraeth Cymru a'r Senedd drwy gydol cyfnod datganoli, gan ddarparu gwasanaeth rhagorol, yn enwedig i blant yng Nghymru. Rydym ni i gyd wedi gweithio yn glòs iawn gyda nhw, ac fe wnes i weithio gyda nhw pan oeddwn i'n AS yn San Steffan, flynyddoedd lawer yn ôl. Rwy'n gwybod eu bod nhw'n wynebu trafferthion ariannol. Pa sicrwydd y gellir ei roi y bydd hi'n bosibl datrys hynny cyn gynted â phosibl, gyda'r amhariad lleiaf ar y gwasanaethau sy'n cael eu darparu i blant agored i niwed?
Diolch yn fawr, Julie Morgan, for those really important questions. Can I thank you for raising awareness of the wonderful exhibition that is over in the Pierhead building? In fact, can I encourage Members across the Chamber to go and visit this exhibition, sponsored by Mark Drakeford, of course, in his constituency, 'Sikhs in Wales: Exploring Heritage, Migration, and the Making of a Community'? Indeed, if you were to go over there, you might see a picture of me, taken many, many years ago, which was in the local newspaper, welcoming the fact that we'd got funding from what was then the Welsh Office to build the first Sikh Gurdwara in Wales, in Riverside. I do look rather much younger, I have to say, than today. But seriously, it shines an important light on the history and contributions of the Sikh community to the social fabric of Wales. What's so great is seeing the Sikh community, the culture, heritage, and also the lived experience in public services—serving in the police forces, serving in our armed services, serving in our businesses—and also politically, as we know, as councillors, particularly Councillor Jaswant Singh, who was a colleague of mine in Riverside. It does deepen the public understanding, and I am grateful for the chance to actually say, 'Please go and see it.' The other thing about Sikh Gurdwaras is they have a tradition of langar, free vegetarian meals, offered to anyone who walks through the door on a Sunday, regardless of background. It's a powerful expression of equality and service delivered entirely by volunteers.
You do raise a question in terms of support for Voices from Care, another long-standing organisation I've been proud and privileged to know, way back from the time when we actually worked with Voices from Care to work towards establishing the first ever independent children's commissioner in the UK here in Wales. My understanding is that Welsh Government officials are continuing to support the organisation at this time, and are committed to resolving all financial matters as soon as possible.
Diolch yn fawr, Julie Morgan, am y cwestiynau pwysig yna. A gaf i ddiolch i chi am godi ymwybyddiaeth o'r arddangosfa wych sy'n cael ei chynnal draw yn adeilad y Pierhead? Mewn gwirionedd, a gaf i annog Aelodau ar draws y Siambr i fynd i ymweld â'r arddangosfa hon, a noddir gan Mark Drakeford, wrth gwrs, yn ei etholaeth ef, 'Sikhiaid yng Nghymru: Archwilio Treftadaeth, Mudo, a Chreu Cymuned'? Yn wir, pe byddech chi'n mynd draw yno, efallai y byddech chi'n gweld llun ohonof i, a dynnwyd flynyddoedd lawer iawn yn ôl, a oedd yn y papur newydd lleol, yn croesawu'r ffaith ein bod ni wedi cael cyllid gan yr hyn a oedd bryd hynny'n Swyddfa Gymreig i adeiladu Gurdwara cyntaf y Sikhiaid yng Nghymru, yng Nglan yr Afon. Rwy'n edrych yn llawer iau, mae'n rhaid i mi ddweud, nag y gwnaf i heddiw. Ond mewn difrif, mae'n taflu goleuni pwysig ar hanes a chyfraniadau'r gymuned Sikhaidd i wead cymdeithasol Cymru. Yr hyn sydd mor ardderchog yw gweld y gymuned Sikhaidd, y diwylliant, y dreftadaeth, a'r profiad bywyd mewn gwasanaethau cyhoeddus hefyd—gwasanaethu yn yr heddluoedd, gwasanaethu yn ein lluoedd arfog, gwasanaethu yn ein busnesau—ac yn wleidyddol hefyd, fel gwyddom ni, yn gynghorwyr, yn enwedig y Cynghorydd Jaswant Singh, a oedd yn gydweithiwr i mi yng Nglan yr Afon. Mae'n dyfnhau ymwybyddiaeth y cyhoedd, ac rwy'n ddiolchgar am y cyfle i ddweud mewn gwirionedd, 'Ewch yno i'w weld.' Y peth arall am demlau Sikhaidd yw bod ganddyn nhw draddodiad o langar, sef prydau llysieuol am ddim, a gynigir i unrhyw un sy'n cerdded drwy'r drws ar ddydd Sul, ni waeth beth fo'i gefndir. Mae hynny'n fynegiant grymus o gydraddoldeb a gwasanaeth a ddarperir yn gyfan gwbl gan wirfoddolwyr.
Rydych chi'n codi cwestiwn o ran cefnogaeth i Voices from Care, sefydliad hirsefydlog arall yr wyf i wedi bod yn falch ac yn freintiedig o fod yn gyfarwydd ag ef, ymhell yn ôl, yr amser pan oeddem ni'n gweithio gyda Voices from Care i weithio tuag at sefydlu'r comisiynydd plant annibynnol cyntaf erioed yn y DU yma yng Nghymru. Fy nealltwriaeth i yw bod swyddogion Llywodraeth Cymru yn parhau i gefnogi'r sefydliad ar hyn o bryd, ac maen nhw wedi ymrwymo i ddatrys pob mater ariannol cyn gynted â phosibl.
I call for a statement from the health Secretary or the mental health Minister, as appropriate, on access to mental health services for people with neurological conditions such as Huntington's disease. This progressive condition affects movement, thinking and behaviour, and each child of an affected parent has a 50 per cent chance of inheriting it. The Huntington's Disease Association have found that community mental health services can be difficult for people with the condition to access, with teams often lacking an awareness of Huntington's and its impact on mental health. Last year, NHS England published guidance making clear that people should not be excluded from mental health services because they have a neurological condition. The Huntington's Disease Association have confirmed that this guidance has been used to help patients get support, and they're having meaningful conversations with NHS Wales Performance and Improvement to ensure Huntington's disease patients in Wales are also able to access the mental health support they require. I therefore call for a statement outlining what actions the Welsh Government will take to ensure that people with neurological conditions such as Huntington's disease are able to access the mental health support they need and deserve.
Rwy'n galw am ddatganiad gan yr Ysgrifennydd iechyd neu'r Gweinidog iechyd meddwl, fel bo'n briodol, ar fynediad at wasanaethau iechyd meddwl i bobl â chyflyrau niwrolegol fel clefyd Huntington. Mae'r cyflwr hwn sy'n gwaethygu yn effeithio ar symudedd, meddwl ac ymddygiad, ac mae pob plentyn i riant yr effeithir arno mewn perygl o etifeddu'r cyflwr gyda thebygolrwydd o 50 y cant. Mae Cymdeithas Clefyd Huntington wedi canfod ei bod hi'n gallu bod yn anodd i bobl â'r cyflwr gael mynediad at y gwasanaethau iechyd meddwl cymunedol, gyda thimau yn aml heb ymwybyddiaeth o glefyd Huntington na'i effaith ar iechyd meddwl. Y llynedd, fe gyhoeddodd GIG Lloegr ganllawiau sy'n ei gwneud hi'n eglur na ddylid eithrio pobl o wasanaethau iechyd meddwl oherwydd bod ganddynt gyflwr niwrolegol. Mae Cymdeithas Clefyd Huntington wedi cadarnhau bod y canllawiau hyn wedi cael eu defnyddio i helpu cleifion i gael cymorth, ac maen nhw'n cael trafodaethau ystyrlon gyda Pherfformiad a Gwella GIG Cymru i sicrhau bod cleifion clefyd Huntington yng Nghymru yn gallu cael mynediad hefyd at y cymorth iechyd meddwl sydd ei angen arnyn nhw. Felly, rwy'n galwa am ddatganiad i amlinellu pa gamau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau bod pobl â chyflyrau niwrolegol fel clefyd Huntington yn gallu cael mynediad at y cymorth iechyd meddwl sydd ei angen arnyn nhw ac y maen nhw'n ei haeddu.
Diolch yn fawr, Mark Isherwood. Thank you for drawing attention to people who suffer from Huntington's disease, that neurological condition. Obviously, we will look into this in terms of that question, but I would say that it would be good to be able to raise that question with the Cabinet Secretary for Health and Social Care, who has his one last oral Senedd questions, I believe, in the next fortnight.
Diolch yn fawr, Mark Isherwood. Diolch i chi am dynnu sylw at bobl sy'n dioddef o glefyd Huntington, y cyflwr niwrolegol hwnnw. Yn amlwg, fe fyddwn ni'n edrych ar hyn o ran y cwestiwn yna, ond fe fyddwn i'n dweud y byddai hi'n dda o beth pe gallech chi godi'r cwestiwn hwnnw gydag Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol, a fydd yn ateb ei gwestiynau llafar yn y Senedd am y tro olaf, rwy'n credu, yn ystod y pythefnos nesaf.
Could I request two statements, please? One from the Cabinet Secretary for Education in relation to the Urdd and funding for the Urdd, particularly around their focused community schools programme, where they actually use community schools in order to expand their Welsh language provision. So, for example, if the school is used during the day, then funding is needed for that school to be able to operate in the evening and offer Welsh classes further into the community.
The second statement is from you with regard to the announcement from Shabana Mahmood last week, which is that anyone given refugee status in the United Kingdom will only be offered temporary protection. This has once again sent significant ripples throughout the refugee community, particularly here in Wales, with regard to those refugees who are particularly feeling, once again, unstable in terms of their community focus. Integration starts from day one, and actually this announcement was made without any scrutiny from Parliament. I wondered if you would make a statement to the Senedd with regards to the number of people in Wales affected by this announcement and what you will be doing in order to contest it. Diolch yn fawr iawn.
A gaf i ofyn am ddau ddatganiad, os gwelwch chi'n dda? Un gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg o ran yr Urdd a chyllid ar gyfer yr Urdd, yn enwedig ynghylch eu rhaglen ysgolion bro, lle maen nhw'n defnyddio ysgolion cymunedol er mwyn ehangu eu darpariaeth o ran y Gymraeg, mewn gwirionedd. Felly, er enghraifft, os yw'r ysgol yn cael ei defnyddio yn ystod y dydd, yna mae angen cyllid er mwyn i'r ysgol allu bod yn weithredol gyda'r nos a chynnig dosbarthiadau Cymraeg i'r gymuned yn fwy eang.
Mae'r ail ddatganiad oddi wrthych chi ynghylch y cyhoeddiad gan Shabana Mahmood yr wythnos diwethaf, sef y bydd unrhyw un sy'n cael statws ffoadur yn y Deyrnas Unedig yn cael cynnig amddiffyniad am gyfnod byrhoedlog yn unig. Mae hyn unwaith eto wedi peri pryderon sylweddol ar draws y gymuned ffoaduriaid, yn enwedig yma yng Nghymru, o ran y ffoaduriaid hynny sy'n teimlo, unwaith eto, yn arbennig o ansefydlog o ran canolbwyntio ar eu cymunedau. Mae integreiddio yn dechrau o'r diwrnod cyntaf, ac mewn gwirionedd fe gafodd y cyhoeddiad hwn ei wneud heb unrhyw waith craffu arno gan Senedd y DU. Tybed a fyddech chi'n gwneud datganiad i'r Senedd ynglŷn â nifer y bobl yng Nghymru yr effeithir arnyn nhw gan y cyhoeddiad hwn a'r hyn y byddwch yn ei wneud i'w herio. Diolch yn fawr iawn.
Diolch yn fawr, Jane Dodds, am eich cwestiynau pwysig iawn.
Thank you very much, Jane Dodds, for your very important questions.
Just on your first question about the Urdd—and, of course, the Urdd has such an unique and important role to play in supporting us to deliver 'Cymraeg 2050'—we've increased the Urdd's revenue funding significantly in recent years, and additionally capital investment to develop the Urdd's facilities across their residential centres has greatly expanded the experiences and enjoyment of visitors. I think that's where the cross-Government commitment to this is very clear: for example, in terms of additional funding, in 2025-26, an allocation of £2.713 million for the Urdd, an increase of £303,000 from the previous year, also includes £200,000 for free entry to low-income families to the Urdd Eisteddfod; and, recently, the sports division seeking support for Llangrannog, for example, and a decision communicated to the Urdd.
On your second question, while immigration policy is reserved, UK Government decisions have a direct and material impact on devolved services in Wales. Proper engagement with the Welsh Government is essential to understand and mitigate Welsh-specific impacts. Reducing refugee and humanitarian protection periods can introduce significant instability and undermine long-term integration, housing security and workforce participation in Welsh communities. Changes to appeals, further submissions and family returns processes risk adding complexity and uncertainty for people seeking sanctuary, with knock-on pressures for Welsh public services in the third sector. This is where I would want to say, in response to your question, that Wales remains committed to dignity, fairness and humanity for people seeking sanctuary, and measures that increase insecurity or restrict rights are inconsistent with Wales's nation of sanctuary vision. Of course, these are points that, very clearly, I'm able to discuss and share with UK Government Ministers, but it's important, again, to make those points in terms of the impact of those decisions on people, our devolved services here in Wales.
Dim ond o ran eich cwestiwn cyntaf chi ynglŷn â'r Urdd—ac, wrth gwrs, mae swyddogaeth unigryw a phwysig gan yr Urdd wrth ein cefnogi ni i gyflawni 'Cymraeg 2050'—rydym ni wedi cynyddu cyllid refeniw'r Urdd yn sylweddol yn ystod y blynyddoedd diwethaf, ac yn ogystal â hynny, mae buddsoddiad cyfalaf i ddatblygu cyfleusterau'r Urdd ar draws eu canolfannau preswyl wedi ehangu profiadau a mwynhad yr ymwelwyr yn fawr. Rwyf i o'r farn mai dyna lle daw'r ymrwymiad traws-lywodraethol i hyn yn amlwg iawn: er enghraifft, o ran cyllid ychwanegol, yn 2025-26, mae dyraniad o £2.713 miliwn ar gyfer yr Urdd, cynnydd o £303,000 o'i gymharu â'r flwyddyn cynt, yn cynnwys £200,000 hefyd ar gyfer mynediad am ddim i deuluoedd incwm isel i Eisteddfod yr Urdd; ac, yn ddiweddar, yr is-adran chwaraeon yn ceisio cefnogaeth i Langrannog, er enghraifft, ac fe gafodd penderfyniad ei gyfleu i'r Urdd.
O ran eich ail gwestiwn, er bod polisi mewnfudo yn fater a gedwir yn ôl, mae penderfyniadau Llywodraeth y DU ag effaith uniongyrchol a diriaethol ar wasanaethau datganoledig yng Nghymru. Mae ymgysylltiad priodol â Llywodraeth Cymru yn hanfodol ar gyfer deall a lliniaru effeithiau penodol ar Gymru. Fe all lleihau cyfnodau amddiffyn ffoaduriaid a dyngarol gyflwyno ansefydlogrwydd sylweddol a thanseilio integreiddio hirdymor, diogelwch tai a chyfranogiad y gweithlu yng nghymunedau Cymru. Mae newidiadau i apeliadau, cyflwyniadau pellach a phrosesau i aduno teuluoedd yn peryglu ychwanegu cymhlethdod ac ansicrwydd i bobl sy'n ceisio noddfa, a rhoi pwysau ar wasanaethau cyhoeddus Cymru yn y trydydd sector. Dyma pryd y byddwn i'n dymuno dweud bod Cymru, i ymateb i'ch cwestiwn chi, yn dal i fod yn ymrwymedig i urddas, tegwch a dyngarwch i bobl sy'n ceisio noddfa, ac mae mesurau sy'n cynyddu ansicrwydd neu'n cyfyngu ar hawliau yn anghyson â gweledigaeth cenedl noddfa Cymru. Wrth gwrs, mae'r rhain yn bwyntiau y gallaf i eu trafod a'u rhannu gyda Gweinidogion Llywodraeth y DU, ond mae hi'n bwysig gwneud, unwaith eto, y pwyntiau hynny o ran effaith y penderfyniadau hynny ar bobl, ein gwasanaethau datganoledig ni yma yng Nghymru.
I'd like to raise a statement, please, from the Cabinet Secretary for Economy, Energy and Planning on the Wales Air Ambulance plans to build a new airbase near Rhuallt in my constituency. Whilst recognising the invaluable service that the Wales Air Ambulance provides, local residents feel that the location selected is not suitable, given its proximity to homes and the St Beuno's Jesuit Spirituality Centre, which offers silent retreats. Many residents have highlighted that the former North Wales Police airbase in Rhuddlan will be an ideal site, given the former airbase has a precedent for the operation of helicopters, which they are not used to in the tranquil hills around Rhuallt. But the main complaint is that residents feel the consultation has been inadequate, and large developments should never ride roughshod over local communities, but seek to engage and bring them along. So, could I hear from the Welsh Government whether, from a planning perspective, the Wales Air Ambulance should undertake a thorough consultation with local residents, and whether options should be explored for alternative sites, such as the disused police airbase, rather than carving up our local countryside?
Fe hoffwn i gael datganiad, os gwelwch chi'n dda, gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi, Ynni a Chynllunio ar gynlluniau Ambiwlans Awyr Cymru i adeiladu canolfan awyr newydd yn ymyl Rhuallt yn fy etholaeth i. Er eu bod nhw'n cydnabod y gwasanaeth amhrisiadwy y mae Ambiwlans Awyr Cymru yn ei ddarparu, mae'r trigolion lleol yn teimlo nad yw'r lleoliad a ddewiswyd yn addas, o ystyried pa mor agos ydyw at gartrefi pobl a Chanolfan Ysbrydolrwydd Jeswit Beuno Sant, sy'n cynnig encilion tawel. Mae llawer o drigolion wedi tynnu sylw at hen ganolfan awyr Heddlu Gogledd Cymru yn Rhuddlan fel safle delfrydol, o ystyried bod gan yr hen ganolfan awyr gynsail ar gyfer glanio hofrennydd, nad ydyn nhw'n gyfarwydd â hynny yn y bryniau tawel o amgylch Rhuallt. Ond y brif gŵyn yw bod trigolion yn teimlo bod yr ymgynghoriad wedi bod yn annigonol, ac na ddylai datblygiadau mawr fyth ddiystyru cymunedau lleol, ond y dylid ceisio ymgysylltu â nhw a'u cynnwys nhw wrth fwrw ymlaen. Felly, a gaf i glywed gan Lywodraeth Cymru a ddylai, o safbwynt cynllunio, Ambiwlans Awyr Cymru gynnal ymgynghoriad trylwyr â'r trigolion lleol, ac a ddylid archwilio dewisiadau ar gyfer safleoedd amgen, megis y ganolfan awyr segur gan yr heddlu, yn hytrach na rhwygo daear cefn gwlad yma?
Well, thank you for asking that question. This is a matter for local consideration, local planning laws and responsibilities.
Wel, diolch i chi am ofyn y cwestiwn yna. Mater yw hwn sydd i'w ystyried yn lleol, o ran deddfau cynllunio a chyfrifoldebau lleol.
Can I have a Government statement on the future of small abattoirs in Wales? Last week, I visited a small abattoir in my region, and I was deeply concerned with what I heard. Wales used to have 43 abattoirs; now we just have fifteen. As you know, small abattoirs perform very different functions to the bigger ones, enabling the processing of livestock in smaller batches. These are vital businesses that underpin rural supply chains, and they are being hammered left, right and centre by taxation, by high energy costs, and by this Government's inability to realise their importance, and, of course, the devastating impact that the decrease in livestock has had on the processing sector. Without abattoirs able to do this vital work, animal welfare and stress on animals is, of course, affected and at risk, as well as the enormous extra costs involved of having to travel extra long distances to an abattoir.
I was also told that locally produced pork is becoming harder to source, with about 90 per cent of pork here in Wales now coming from countries such as Poland—a massive concern in itself. But pressures are coming from all angles for abattoirs. To start with, Reform is committed to cutting regulatory costs on small and mobile abattoirs. But can I have a statement from this Government on what urgent action they will be taking to preserve and support these vital rural businesses? Diolch.
A gaf i ddatganiad gan y Llywodraeth ar ddyfodol lladd-dai bychain yng Nghymru? Yr wythnos diwethaf, fe ymwelais i â lladd-dy bychan yn fy rhanbarth i, ac roeddwn yn bryderus iawn am yr hyn a glywais i. Roedd 43 lladd-dy yn arfer bod yng Nghymru; dim ond pymtheg sydd gennym ni nawr. Fel gwyddoch chi, mae lladd-dai bychain yn cyflawni swyddogaethau gwahanol iawn i'r rhai mwy, ac maen nhw'n caniatáu prosesu da byw mewn casgliadau llai. Mae'r rhain yn fusnesau hanfodol sy'n rhoi sail i gadwyni cyflenwi gwledig, ac maen nhw'n cael eu taro ar bob tu gan drethiant, gan gostau ynni uchel, a chan anallu'r Llywodraeth hon i sylweddoli pa mor bwysig ydyn nhw ac wrth gwrs, yr effaith ddinistriol a gaiff y lleihad yn niferoedd da byw ar y sector prosesu. Heb ladd-dai sy'n gallu gwneud y gwaith hanfodol hwn, fe effeithir ar les anifeiliaid gan roi straen ar anifeiliaid, wrth gwrs, ac yn eu rhoi mewn perygl, yn ogystal â'r costau ychwanegol enfawr sy'n gysylltiedig â gorfod teithio pellteroedd maith i ladd-dai.
Fe ddywedwyd wrthyf i hefyd fod porc a gynhyrchir yn lleol yn mynd yn fwy anodd ei gael, gyda thua 90 y cant o'r porc yma yng Nghymru bellach yn dod o wledydd fel Gwlad Pwyl—pryder enfawr ynddo'i hun. Ond mae pwysau yn dod o bob cyfeiriad ar ladd-dai. I ddechrau, mae Reform wedi ymrwymo i dorri costau rheoleiddio ar ladd-dai bychain a symudol. Ond a gaf i ddatganiad gan y Llywodraeth hon ar ba gamau brys y byddan nhw'n eu cymryd i gadw a chefnogi'r busnesau hanfodol hyn yng nghefn gwlad? Diolch.
Diolch, Laura Anne Jones. Obviously, abattoirs are very strictly controlled and managed, and supported and closely monitored in terms of welfare and also supported in terms of ensuring that there is a highly skilled and trained workforce. And I think we do have to look to the benefits of immigration, really, in terms of the workforce. And I think this is something where migration is essential to Wales's future. Wales needs the right people and skills to support all of our public services, but also our private services as well—in particular, I know the role that has been played in our abattoirs.
Diolch, Laura Anne Jones. Yn amlwg, fe gaiff lladd-dai eu rheoli a'u gwirio yn gaeth iawn, ac maen nhw'n cael eu cefnogi a'u monitro yn glòs o ran lles a'u cefnogi hefyd wrth sicrhau bod y gweithlu yn alluog ac wedi ei hyfforddi'n dda iawn. Ac rwy'n credu bod rhaid i ni edrych ar fanteision mewnfudo, mewn gwirionedd, o ran y gweithlu. Ac rwy'n credu bod hyn yn rhywbeth lle mae mewnfudo yn hanfodol i ddyfodol Cymru. Mae angen y bobl a'r sgiliau cywir ar Gymru i gefnogi ein gwasanaethau cyhoeddus ni, ond ein gwasanaethau preifat hefyd—yn arbennig felly, rwy'n ymwybodol o swyddogaeth ein lladd-dai ni yma.
Can I take you back to the question that Darren Millar asked, please, because I'd like to endorse that question in terms of the treatments now and poor care that we're all experiencing as MSs, and indeed our constituents, at Ysbyty Glan Clwyd? I had, on my usual Friday, three really sad cases. One lady herself described the conditions when patients are in A&E lying in corridors, as inhumane, third world, sickening, horrifying conditions—patients waiting lying on the floor. Heartbreaking. I don't think it'd be a bad thing if maybe the First Minister met Darren Millar and me at Ysbyty Glan Clwyd, if she's in Llandudno next week to hail the opening of an orthopaedic department, a site that, actually, we, the Welsh Conservatives, have been fighting for for eight years. So, when she comes to hail that, I would like her to come, first hand, and see people waiting lying on the floor in this ward.
I was also told of a lady who was heartbroken last week. For two days, her husband was lying, without a chair, in a ward for two days. When she got the discharge note, it showed him going in the day after—going in the day after and—. A day before. So, the discharge letters are not reflecting the hours that people are spending. [Interruption.] I think I have made my point. So, that's a question for the First Minister to accompany us and also if you could just make a statement regarding this poor quality of care in Ysbyty Glan Clwyd.
A gaf i fynd â chi yn ôl at y cwestiwn a ofynnodd Darren Millar, os gwelwch chi'n dda, oherwydd fe hoffwn i gefnogi'r cwestiwn hwnnw o ran y triniaethau a'r gofal gwael yr ydym ni i gyd yn ei weld fel Aelodau'r Senedd nawr, ac yn wir ein hetholwyr ni, yn Ysbyty Glan Clwyd? Fe welais i dri achos trist iawn, ar ddydd Gwener arferol i mi. Roedd un wraig yn disgrifio'r amodau a welodd hi ei hun ymhlith cleifion mewn adrannau damweiniau ac achosion brys a'u bod nhw'n gorwedd mewn coridorau, mewn cyflyrau annhosturiol, fel yn y trydydd byd, afiach, ofnadwy—cleifion yn gorwedd ar lawr wrth aros. Torcalonnus. Nid wyf i'n credu mai peth drwg fyddai i'r Prif Weinidog gwrdd â Darren Millar a minnau yn Ysbyty Glan Clwyd, os bydd hi yn Llandudno'r wythnos nesaf i groesawu agor adran orthopedig sef safle y buom ni'r Ceidwadwyr Cymreig yn ymladd dros ei agor ers wyth mlynedd. Felly, pan ddaw hi i ganmol hynny, fe hoffwn iddi ddod ei hun a gweld pobl yn gorwedd ar y llawr yn aros am driniaeth yn y ward hon.
Fe glywais i hefyd am wraig a oedd yn torri ei chalon yr wythnos diwethaf. Am ddau ddiwrnod, bu ei gŵr yn gorwedd, heb gadair, mewn ward am ddau ddiwrnod. Pan gafodd y nodyn rhyddhau, roedd hwnnw'n dangos iddo fynd i mewn drannoeth—mynd i mewn drannoeth a—. Ddiwrnod ynghynt. Felly, nid yw'r llythyrau rhyddhau yn adlewyrchu'r oriau y mae pobl yn eu treulio yno. [Torri ar draws.] Rwy'n credu i mi wneud fy mhwynt. Felly, mae hwnnw'n gwestiwn i'r Prif Weinidog i ddod gyda ni ac a wnewch chi ddatganiad hefyd ynglŷn â'r ansawdd gwael hwn o ofal yn Ysbyty Glan Clwyd.
It is a matter for Betsi Cadwaladr University Local Health Board. And, of course, let's just look at the key achievements: long waits reduced 63.6 per cent; fewer patients— [Interruption.] Can you—? You'll want to listen to the key achievements of Betsi Cadwaladr, which of course serves your constituency: 63.6 per cent fewer patients waiting over 104 weeks, year on year, and, in terms of emergency care, a 5.1 per cent reduction in ambulance handovers taking over one hour; an 11.5 per cent reduction in four-hour ambulance handover delays as well. And of course, there are significant improvements across key specialties—dermatology, ophthalmology, general surgery. So, you will raise of course, and so you must, issues that relate to your constituents. You will raise them directly. I'm sure you're also engaging with Llais, the new patients' voice, a key route to enable the raising of issues, but also to raise issues that might reflect some wider needs and concerns that may be arising in Betsi Cadwaladr. And I, of course, recognise that this is something where the extra demand has a huge pressure on the hard-working staff who work in our hospitals and communities. I hope you recognise those hard-working staff who are supported by the extra funding that we're now putting into the health service.
Mater i Fwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Betsi Cadwaladr yw hwn. Ac, wrth gwrs, gadewch i ni edrych ar y cyflawniadau allweddol: fe ostyngodd amseroedd aros maith 63.6 y cant; llai o gleifion— [Torri ar draws.] A wnewch chi—? Fe fyddwch chi'n awyddus i wrando ar gyflawniadau allweddol Betsi Cadwaladr, sydd wrth gwrs yn gwasanaethu eich etholaeth chi: 63.6 y cant yn llai o gleifion yn aros am fwy na 104 wythnos, flwyddyn ar ôl blwyddyn ac, o ran gofal brys, gostyngiad o 5.1 y cant yn nifer y trosglwyddiadau ambiwlans sy'n cymryd dros awr; gostyngiad o 11.5 y cant o ran oediadau pedair awr wrth drosglwyddo o ambiwlans hefyd. Ac wrth gwrs, mae gwelliannau sylweddol wedi digwydd ar draws arbenigeddau allweddol—dermatoleg, offthalmoleg, llawdriniaeth gyffredinol. Felly, fe fyddwch chi wrth gwrs yn codi, fel sydd raid i chi, materion yn ymwneud â'ch etholwyr chi. Fe fyddwch chi'n eu codi nhw eich hunan. Rwy'n siŵr eich bod chi'n ymgysylltu â Llais hefyd, sy'n rhoi llais newydd i gleifion, llwybr allweddol sy'n caniatáu codi materion, ond codi materion hefyd a allai adlewyrchu rhai anghenion a phryderon mwy eang a allai fod yn dod i'r amlwg gyda Bwrdd Betsi Cadwaladr. Ac rwy'n cydnabod bod y galw ychwanegol fel hyn yn rhoi pwysau enfawr ar y staff sy'n gweithio mor galed yn ein hysbytai a'n cymunedau. Rwy'n gobeithio eich bod chi'n cydnabod y staff hynny sy'n gweithio'n galed ac sy'n cael eu cefnogi gan y cyllid ychwanegol yr ydym ni'n ei roi i'r gwasanaeth iechyd nawr.
Fis diwethaf, Trefnydd, cyhoeddodd Dr Robert Jones o Brifysgol Caerdydd ei adroddiad sy'n mesur cynnydd neu beidio i mewn i argymhellion y comisiwn cyfiawnder. Dim ond tri sydd wedi cael eu cyflawni, gyda pheth gwelliant mewn 21, ond 54 heb eu cyflawni o gwbl. Mae hynny'n golygu dim datrysiad i'r ffordd yr ariennir prentisiaethau heddlu, dim canolfan merched yn Abertawe, dim gwasanaeth dwyieithog gan coroners, dim llysoedd teulu cyffuriau ac alcohol yng Nghymru a dim strategaeth ar gyfer adfywio'r sector cyfreithiol yng Nghymru. Fel mae Dr Jones yn argymell, mae angen i Lywodraeth Cymru newid eu strategaeth ar y ffordd maen nhw'n delio â chyfiawnder. Dwi wedi dweud o hyd ac o hyd, Trefnydd, mai un o'r dadleuon cryfaf dros ddatganoli cyfiawnder yw bod Llywodraeth Cymru yn dangos eu bod nhw o ddifrif ynglŷn â'r hyn sydd wedi cael ei ddatganoli yn barod yn y maes yma. Mae yna bethau y gallai'r Llywodraeth yma fod wedi eu gwneud, a dŷn nhw ddim wedi eu gwneud. A gawn ni ddatganiad, plîs, oddi wrth y Llywodraeth ynglŷn â'r diffyg cyflawni mae'r Llywodraeth yma wedi ei wneud ynglŷn â'r argymhellion? Diolch yn fawr.
Last month, Trefnydd, Dr Robert Jones of Cardiff University published his report, which measures progress or not on the recommendations of the commission on justice. Only three have been achieved; there has been some improvement on 21, but 54 have yet to be implemented at all. That means no solution to the way that police apprenticeships are funded, no women's centre in Swansea, no bilingual service from coroners, no family drug and alcohol courts in Wales, and no strategy on how to rejuvenate the legal sector in Wales. As Dr Jones has recommended, the Welsh Government needs to change its strategy on the way in which it deals with justice. I've said time and again, Trefnydd, that one of the strongest arguments for devolving justice is for the Welsh Government to show that they are serious about what has been devolved already in this area. There are things that this Government could have done, and they haven't done them. Could we have a statement, please, from the Government about the lack of delivery that this Government has been responsible for in terms of the recommendations? Thank you.
Diolch yn fawr, Rhys ab Owen. Of course, this is the jagged edge, isn't it? I very much recognise the work that's been done by Dr Rob Jones in terms of the fact files he's produced and, indeed, the book that was published, The Welsh Criminal Justice System: On the Jagged Edge, where we saw the difficulties in terms of what is devolved, what is reserved, and how we want to, as you know, seek to devolve justice to Wales. You've raised some really important points.
I think you will agree with me that we've made progress together in terms of working with the Ministry of Justice to have better data disaggregation. And, certainly, at the recent meetings I've had with Dr Rob Jones, including a roundtable about women's justice—. Because I think that's the key point where I wanted to make more progress. I did indeed meet with Lord James Timpson two weeks ago to press for progress on the residential women's centre. Tomorrow, I'm hoping to meet the person who runs the Hope residential women's centre—she's coming to visit Wales and meet Safer Wales—to find out more about the progress and the impact of that residential women's centre. I'm glad that the Equality and Social Justice Committee has also pressed for that, not just with myself, but with Lord Thompson as well. This is, of course, an area where we will continue to press, and I welcome the questions. You may wish to be asking me those questions next week, when I have my oral Senedd questions.
Diolch yn fawr, Rhys ab Owen. Wrth gwrs, dyma'r ymyl garw onid e? Rwy'n cydnabod i raddau helaeth iawn y gwaith a wnaeth Dr Rob Jones o ran y ffeiliau ffeithiau a gynhyrchodd ef ac, yn wir, y llyfr a gyhoeddwyd, sef The Welsh Criminal Justice System: On the Jagged Edge, lle gwelsom ni'r anawsterau o ran yr hyn a gafodd ei ddatganoli, yr hyn a gedwir yn ôl, a sut y byddem ni'n dymuno, fel gwyddoch chi, ceisio datganoli cyfiawnder i Gymru. Fe wnaethoch chi godi rhai pwyntiau pwysig iawn.
Rwy'n credu y byddech chi'n cytuno â mi i ni wedi gwneud cynnydd gyda'n gilydd o ran gweithio gyda'r Weinyddiaeth Gyfiawnder i ddadansoddi'r data yn well. Ac, yn sicr, yn y cyfarfodydd diweddar a gefais i gyda Dr Rob Jones, gan gynnwys cyfarfod bwrdd crwn am gyfiawnder menywod—. Oherwydd rwy'n credu mai dyna'r maes allweddol yr oeddwn i'n dymuno gweld rhagor o gynnydd ynddo. Fe wnes i gyfarfod ag Arglwydd James Timpson bythefnos yn ôl i bwyso am gynnydd o ran y ganolfan breswyl i fenywod. Yfory, rwy'n gobeithio cwrdd â'r unigolyn sy'n rhedeg canolfan breswyl Hope i fenywod—mae hi'n dod i ymweld â Chymru ac i gwrdd â'r elusen Cymru Ddiogelach—i ganfod mwy am gynnydd ac effaith y ganolfan breswyl honno i fenywod. Rwy'n falch fod y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol wedi pwyso am hynny hefyd, nid yn unig gyda mi, ond gyda'r Arglwydd Thompson hefyd. Mae hwn, wrth gwrs, yn faes lle byddwn ni'n dal ati i bwyso, ac rwy'n croesawu'r cwestiynau. Efallai y byddech chi'n hoffi gofyn y cwestiynau hynny i mi'r wythnos nesaf, pan fyddaf i'n ateb fy nghwestiynau llafar yn y Senedd.
War in Iran has already pushed up global fuel prices, and the consequences are being felt directly by households across Wales, particularly in rural communities that are off the gas grid and rely on heating oil and liquefied petroleum gas. For many of these families, energy costs are already a major driver of fuel poverty, and the recent spike in prices is only making matters worse. Therefore, I would be grateful for a statement from yourself as Cabinet Secretary on what the Welsh Government is doing to help rural homes with their energy bills.
At the same time, Trefnydd, the Chancellor is considering increasing fuel duty. That would be the worst possible decision at the worst possible time. Diesel prices have already risen by around 22p per litre in just three weeks, but because value added tax is charged as a percentage, the Treasury is already taking more in tax revenue every time the price at the pump rises. So, a fuel duty rise would be callous. Given your responsibility for fuel poverty as Cabinet Secretary, Trefnydd, would you write to the Chancellor and make it absolutely clear that now is not the time to pile further costs on households, businesses and rural communities?
Mae'r rhyfel yn Iran wedi cynyddu prisiau tanwydd yn fyd-eang eisoes, ac fe gaiff y canlyniadau eu teimlo yn uniongyrchol gan aelwydydd ledled Cymru, yn enwedig yng nghymunedau cefn gwlad sydd oddi ar y grid nwy ac sy'n dibynnu ar olew a nwy petrolewm hylifedig i wresogi. I lawer o'r teuluoedd hyn, mae costau ynni yn brif achos tlodi tanwydd eisoes, ac mae cynnydd yn y prisiau yn ddiweddar yn gwaethygu'r sefyllfa. Felly, fe fyddwn i'n ddiolchgar am ddatganiad gennych chi'r Ysgrifennydd Cabinet ynglŷn â'r hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i helpu cartrefi cefn gwlad gyda'u biliau ynni.
Ar yr un pryd, Trefnydd, mae'r Canghellor yn ystyried cynyddu'r dreth tanwydd. Dyna fyddai'r penderfyniad gwaethaf posibl ar yr amser gwaethaf posibl. Mae prisiau diesel wedi codi oddeutu 22c y litr eisoes mewn dim ond tair wythnos, ond am fod treth ar werth yn cael ei godi fel canran, mae'r Trysorlys eisoes yn ennill mwy o refeniw treth bob tro y bydd y pris wrth y pwmp yn codi. Felly, fe fyddai codiad yn nhreth tanwydd yn ddidostur. O ystyried eich cyfrifoldeb chi o ran tlodi tanwydd fel yr Ysgrifennydd Cabinet, Trefnydd, a wnewch chi ysgrifennu at y Canghellor a'i gwneud hi'n gwbl eglur nad nawr yw'r amser i bentyrru costau pellach ar aelwydydd, busnesau a chymunedau cefn gwlad?
Thank you for those important questions and reflections, which I know that we're addressing. It was raised earlier on today, and, in fact, the Chancellor did say yesterday quite clearly in her statement that the economic impact of the situation in the middle east will be felt. It will depend on its severity and its duration.
Just looking particularly at the situation for households who use oil for their heating in Wales, it's important, again, that we recognise that, in 2025, 14 per cent of Welsh households used oil or solid fuel to heat their homes. This is an estimate of 7 per cent of Welsh households using oil. So, the Cabinet Secretary for Economy, Energy and Planning, you will have heard earlier on, spoke to UK Government Ministers today to raise these concerns—to raise these concerns, and I'm sure reflecting on the points that you've made. In fact, Ed Miliband, we know, wrote last night to industry to warn them against price gouging, and also to ensure that we get clear access to understanding what is available in terms of forecourt stocks, et cetera.
Now, what I can say as being responsible for tackling fuel poverty is that we have access to funding for people off-grid, who have off-grid fuel supplies, through the discretionary assistance fund, and I hope you will be sharing that with your constituents and also with our partnership with the Fuel Bank Foundation, which has a heat fund available to people off-grid. And important also, of course, to remind Members that the Fuel Bank Foundation also funds people on prepayment meters as well, but it is those dependent on oil that we're looking at today, and I'm certainly going to be updating the Senedd on those provisions in terms of supporting people dependent on off-grid oil.
Diolch i chi am y cwestiynau a'r myfyrdodau pwysig yna, y gwn i ein bod ni'n mynd i'r afael â nhw. Fe gafodd hyn ei godi yn gynharach heddiw ac, mewn gwirionedd, fe ddywedodd y Canghellor yn eglur iawn yn ei datganiad hi ddoe y bydd effaith economaidd y sefyllfa yn y dwyrain canol yn cael ei theimlo. Fe fydd hynny'n dibynnu ar ei difrifoldeb a'i hyd.
Yn arbennig wrth ystyried sefyllfa aelwydydd yng Nghymru sy'n defnyddio olew ar gyfer gwresogi, mae hi'n bwysig, unwaith eto, i ni gydnabod bod 14 y cant o aelwydydd Cymru yn defnyddio olew neu danwydd solet i wresogi eu cartrefi yn 2025. Dyna amcangyfrif fod 7 y cant o aelwydydd Cymru yn defnyddio olew. Felly, fe siaradodd Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi, Ynni a Chynllunio, fel clywsoch chi'n gynharach, siŵr o fod, â Gweinidogion Llywodraeth y DU i godi'r pryderon hyn heddiw—i godi'r pryderon hyn, ac fe fyddaf i'n sicr iawn o fyfyrio ar y pwyntiau a wnaethoch chi. Mewn gwirionedd, fe ysgrifennodd Ed Miliband, fe wyddom ni, neithiwr at y diwydiant i'w rhybuddio nhw rhag codi crocbrisiau, a sicrhau hefyd ein bod ni'n gallu cael gafael yn rhwydd ar wybodaeth ar gyfer deall yr hyn sydd ar gael o ran stoc y cyrtiau blaen, ac ati.
Nawr, yr hyn y gallaf i ei ddweud gan fy mod yn gyfrifol am fynd i'r afael â thlodi tanwydd yw bod cyllid ar gael gennym ni i bobl sydd oddi ar y grid, sydd â chyflenwadau tanwydd oddi ar y grid, trwy'r Gronfa Cymorth Dewisol, ac rwy'n gobeithio y byddwch chi'n rhannu hynny gyda'ch etholwyr chi a hefyd gyda'n partneriaeth â'r Sefydliad Banc Tanwydd, sydd â chronfa wresogi ar gael i bobl oddi ar y grid. Ac mae hi'n bwysig iawn hefyd, wrth gwrs, atgoffa Aelodau bod y Sefydliad Banc Tanwydd yn ariannu pobl sydd â mesuryddion rhagdalu hefyd, ond y rhai sy'n dibynnu ar olew sydd gennym ni dan sylw heddiw, ac yn sicr iawn fe fyddaf i'n diweddaru'r Senedd am y darpariaethau hynny o ran cefnogi pobl sy'n dibynnu ar olew oddi ar y grid.
Ac yn olaf, James Evans.
And finally, James Evans.
I'd like to refer you to my Member register of interest. Cabinet Secretary, I'd like two statements, please, from the Minister with responsibility for sport, one statement on the value of community sports clubs across Wales. I'm a member and vice chairman of Gwernyfed RFC, which was promoted this year up a league again; that's two years on the trot. None of the players there are paid, and no one in the club is paid at all, but the value that that club offers to the community is absolutely huge in terms of getting young people into sport, women into sport, and creating wider community cohesion. So, I'd like a statement from the Minister of how we can actually grow our community sports clubs across Wales.
I'd also like a statement from the Minister about the benefit of major sporting events coming here to Wales. In this Senedd term, we've had major events in terms of golf. We had the AIG Women's Open here, the largest women's sporting event ever to come to Wales. We had the Senior Open coming here as well; we've had rugby, football, cycling, all coming to Wales. But I believe that adds a huge benefit to participation in sport across Wales, especially women's sport across Wales. So, if we could have a statement from the Minister on these matters, it would be very much appreciated in the final days of this Senedd. Diolch.
Hoffwn eich cyfeirio at fy nghofrestr o fuddiant Aelodau. Ysgrifennydd Cabinet, hoffwn ddau ddatganiad, os gwelwch yn dda, gan y Gweinidog sy'n gyfrifol am chwaraeon, un datganiad ar werth clybiau chwaraeon cymunedol ledled Cymru. Rwy'n aelod ac yn is-gadeirydd Clwb Rygbi Gwernyfed, a gafodd ei ddyrchafu eleni i gynghrair uwch eto; dyna ddwy flynedd yn olynol. Nid oes unrhyw un o'r chwaraewyr yno yn cael ei dalu, a does neb yn y clwb yn cael ei dalu o gwbl, ond mae'r gwerth y mae'r clwb hwnnw'n ei gynnig i'r gymuned yn enfawr o ran cael pobl ifanc i gymryd rhan mewn chwaraeon, cael menywod i mewn i chwaraeon, a chreu cydlyniant cymunedol ehangach. Felly, hoffwn ddatganiad gan y Gweinidog ynghylch sut y gallwn dyfu ein clybiau chwaraeon cymunedol ledled Cymru.
Hoffwn hefyd gael datganiad gan y Gweinidog am fanteision digwyddiadau chwaraeon mawr sy'n dod yma i Gymru. Yn nhymor y Senedd hon, rydym wedi cael digwyddiadau mawr o ran golff. Cawsom bencampwriaeth agored menywod yr AIG yma, y digwyddiad chwaraeon menywod mwyaf erioed i ddod i Gymru. Cawsom bencampwriaeth agored golffwyr hŷn yma hefyd; rydym ni wedi cael rygbi, pêl-droed, beicio, i gyd yn dod i Gymru. Ond rwy'n credu bod hynny'n ychwanegu budd enfawr o ran cymryd rhan mewn chwaraeon ledled Cymru, yn enwedig chwaraeon menywod ledled Cymru. Felly, pe gallwn gael datganiad gan y Gweinidog ar y materion hyn, byddai'n cael ei werthfawrogi'n fawr yn nyddiau olaf y Senedd hon. Diolch.
Thank you, James Evans. I don't think anyone would disagree with those two points in terms of the value of community sport, and also recognising the fact that so much of the human resource in supporting community sport is through volunteering, and it's often parents as well as grandparents and people in the community who really value what it means for them and their communities. But we also have great strength in our major sporting events.
Diolch, James Evans. Nid wyf yn credu y byddai unrhyw un yn anghytuno â'r ddau bwynt yna o ran gwerth chwaraeon cymunedol, a hefyd cydnabod y ffaith y daw cymaint o'r adnoddau dynol wrth gefnogi chwaraeon cymunedol trwy wirfoddoli, ac yn aml rhieni yn ogystal â neiniau a theidiau a phobl yn y gymuned sy'n gwerthfawrogi'r hyn y mae'n ei olygu iddyn nhw a'u cymunedau. Ond mae gennym gryfder mawr hefyd yn ein digwyddiadau chwaraeon mawr.
Diolch i'r Trefnydd.
Thank you, Trefnydd.
Eitem 3 yw datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Drafnidiaeth a Gogledd Cymru: gweledigaeth ar gyfer y rheilffyrdd yng Nghymru a'r gororau. Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet, Ken Skates.
Item 3 is a statement by the Cabinet Secretary for Transport and North Wales: a vision for rail across Wales and the borders. I call on the Cabinet Secretary, Ken Skates.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Today, we stand at a defining moment for the future of rail in Wales. We're at the point of genuine transformational change that will be felt for generations to come.
Developed by Transport for Wales, the 'Today, Tomorrow, Together' vision is a rail industry-led £14 billion package of bold, impactful schemes that will see improvements right across the Wales and borders rail network. This ambitious programme of investment is jointly backed by both Welsh and UK Governments, a clear demonstration of our partnership to transform rail and deliver future growth and prosperity for the people of Wales.
Phase 1 is already under way. We are delivering seven new stations, six of the new stations that were recommended in the South East Wales Transport Commission report as part of a genuine and credible alternative to a new motorway. They'll transform travel for passengers across the region, creating a viable alternative to the car and help ease pressure on the M4. In north Wales, a new station will be built at Deeside to serve one of Europe's largest employment sites. Together, these new stations will boost connectivity, create opportunity and drive prosperity at the vanguard of our rail renaissance.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Heddiw, mae hi'n adeg ddiffiniol o ran dyfodol rheilffyrdd yng Nghymru. Mae hi'n foment o newid trawsnewidiol gwirioneddol i ni a deimlir am genedlaethau i ddod.
Wedi'i datblygu gan Trafnidiaeth Cymru, mae'r weledigaeth 'Ymlaen, Gyda'n Gilydd' yn becyn gwerth £14 biliwn o gynlluniau beiddgar ac effeithiol a arweinir gan y diwydiant rheilffyrdd a fydd yn gweld gwelliannau ar draws rhwydwaith rheilffyrdd Cymru a'r gororau. Mae'r rhaglen fuddsoddi uchelgeisiol hon yn cael ei chefnogi ar y cyd gan Lywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU, sy'n amlygu'n glir ein partneriaeth i drawsnewid rheilffyrdd a sicrhau twf a ffyniant yn y dyfodol i bobl Cymru.
Mae cam 1 eisoes ar y gweill. Rydym yn darparu saith gorsaf newydd, chwech o'r gorsafoedd newydd a argymhellwyd yn adroddiad Comisiwn Trafnidiaeth De-ddwyrain Cymru fel rhan o ddewis amgen gwirioneddol a chredadwy yn lle traffordd newydd. Byddant yn trawsnewid teithio i deithwyr ar draws y rhanbarth, gan greu dewis arall hyfyw yn lle'r car ac yn helpu i leddfu'r pwysau ar yr M4. Yn y gogledd, bydd gorsaf newydd yn cael ei hadeiladu yng Nglannau Dyfrdwy i wasanaethu un o safleoedd cyflogaeth mwyaf Ewrop. Gyda'i gilydd, bydd y gorsafoedd newydd hyn yn rhoi hwb i gysylltedd, yn creu cyfleoedd ac yn sbarduno ffyniant ar flaen y gad yn adfywiad ein rheilffyrdd.
And this is just the start. The £440 million announced in the spending review was a down payment on the 43 projects endorsed in the £14 billion vision. The comprehensive spending review enables us to make rapid and tangible progress against our immediate priorities. We now have a fully funded strategic pipeline to feed a conveyor belt of rolling enhancements and investment. This demonstrates that we are serious, we are ready and we are determined to deliver investment opportunities for the whole of Wales.
There are those who seek to undermine this progress. They claim that it isn't real, that the money isn't there. They compare it to the baseless promise to electrify the north Wales main line, made by the former UK Government. This couldn't be further from the truth. 'Today, Tomorrow, Together' is a rail industry-led package of schemes that is the result of years of careful planning and collaboration. It has been developed by Transport for Wales, working with Network Rail in Wales, for the people of Wales.
These are not fantasy schemes dreamt up to direct attention away from cancelled investment elsewhere; they are carefully developed proposals, endorsed and costed by the UK Treasury and announced by the Prime Minister. They are firmly backed by both Governments, a direct result of collective efforts across Welsh and UK Government departments. Our groundbreaking partnership is fuelled by an unwavering determination to deliver for passengers in Wales.
This generational £14 billion commitment is an historic achievement. It is a long-term programme designed for sustained and consistent investment over 10 to 15 years, impervious to political whims and divisiveness. It is a programme that delivers on the recognition by the UK Government of historic underfunding in rail in Wales, and writes a new chapter of fair funding for rail in Wales. We have done the hard yards to lay the foundations for change, winning the argument for redressing past underinvestment and securing the commitment from the UK Government to achieve that change. Now, we must press on with renewed ambition, vigour and unyielding conviction.
The joint UK-Welsh Government and rail industry Wales rail board will now prioritise the schemes within the vision document and jointly agree which of those schemes are put forward into the UK Government spending review in 2027, to build on the £440 million of funding already allocated. We will deliver, because we know how it's done. We have a record to be proud of. Look no further than our £1 billion upgrade of the core Valleys lines for evidence of what can be achieved with a clear vision and steadfast determination to deliver for passengers.
Gone is the old and unreliable Victorian infrastructure that was designed to move coal. In its place is a state-of-the-art public transport system designed to power social and economic mobility. Wales is no longer lagging behind, but boldly leading from the front. We are breaking barriers and raising the bar, utilising public transport to make our society fairer.
The core Valleys lines is now one of the best performing railway networks in Great Britain. Our innovative smart electrification is changing the way that the industry thinks about electrifying railways. This will pave the way for affordable future electrification of the north and south Wales main lines, and the key marches route, which connects them. Arterial electrified corridors will form the backbone of our rail network, unlocking greener and smoother travel across vital routes in Wales and enabling seamless cross-border travel.
Rolling stock modernisation will play a key role in this transformation, and we have already made great progress, thanks to our £800 million investment to upgrade and expand Transport for Wales's fleet. We'll see Transport for Wales go from having one of the oldest fleets in Europe to one of the newest. The 270 carriages inherited in 2018 are eclipsed by 484 new carriages, and more to come tomorrow. Most of these new trains are already in service, delivering a better service for passengers from Flint to Fishguard.
In north Wales, we are reaping the benefits of UK and Welsh Government investments to deliver, in partnership, an integrated high-frequency public transport network. In its first year, the network north Wales programme has already doubled the service frequency between Wrexham and Chester and upgraded stations on the Wrexham to Liverpool line. From May, we'll see a 50 per cent increase in train services on the north Wales main line.
The roll-out of pay-as-you-go ticketing in north-east Wales will begin this spring. Now, pay-as-you-go has been a phenomenal success for Transport for Wales following its launch on the south Wales metro. It has supported over 3 million journeys, becoming TfW's fastest growing ticket product. And there's no secret formula to this. We've simply made it easier, faster and cheaper for passengers to pay for travel. We've demonstrated what can be done with the right investment, record performance, improved passenger satisfaction and growing demand. But we're not stopping there.
Passengers across Wales are now welcoming the news that we're freezing all rail fares on TfW services until next year. It is our latest step in making travelling by train more attractive and cheaper. This generational £14 billion investment in our rail infrastructure will transform our non-devolved network to align with what we are achieving on the devolved core Valleys lines. It will complement and enhance the impact of our investment in rolling stock services and innovation, like pay-as-you-go ticketing and discontinuous electrification, to deliver whole-network improvements.
And it's only when you look back you can truly appreciate the scale and pace of progress. Less than a decade ago, Wales's railway was tired and grim, operated by shoddy trains delivering a bare minimum service. The squeal of old Pacers will still be ringing loud in the memories of passengers, even as the transformation unfolds before them. The difference is night and day. What we have already achieved is truly remarkable. What stands before us is simply unprecedented. Now, it is vital that we build on this momentum and partnership to seize the opportunity of this £14 billion generational commitment to deliver the future that Wales deserves.
A dim ond y dechrau yw hyn. Roedd y £440 miliwn a gyhoeddwyd yn yr adolygiad gwariant yn flaendal ar gyfer y 43 prosiect a gymeradwywyd yn y weledigaeth £14 biliwn. Mae'r adolygiad gwariant cynhwysfawr yn ein galluogi i wneud cynnydd cyflym a diriaethol yn erbyn ein blaenoriaethau uniongyrchol. Mae gennym bellach lif prosiectau strategol wedi'i ariannu'n llawn i fwydo belt cludo o welliannau treigl a buddsoddiad. Mae hyn yn dangos ein bod o ddifrif, ein bod yn barod ac yn benderfynol o gyflawni cyfleoedd buddsoddi i Gymru gyfan.
Mae yna rai sy'n ceisio tanseilio'r cynnydd hwn. Maen nhw'n honni nad yw'n real, nad yw'r arian yno. Maen nhw'n ei gymharu â'r addewid di-sail i drydaneiddio prif linell reilffordd y gogledd, a wnaed gan gyn-Lywodraeth y DU. Ni allai hyn fod ymhellach o'r gwir. Mae 'Ymlaen, Gyda'n Gilydd' yn becyn o gynlluniau dan arweiniad y diwydiant rheilffyrdd sy'n ganlyniad blynyddoedd o gynllunio a chydweithredu gofalus. Fe'i datblygwyd gan Trafnidiaeth Cymru, gan weithio gyda Network Rail yng Nghymru, ar gyfer pobl Cymru.
Nid cynlluniau ffantasi yw'r rhain a grëwyd i dynnu sylw oddi wrth fuddsoddiadau wedi'u canslo mewn mannau eraill; maent yn gynigion a ddatblygwyd yn ofalus, wedi'u cymeradwyo a'u costio gan Drysorlys y DU ac a gyhoeddwyd gan Brif Weinidog y DU. Maent yn cael eu cefnogi'n gadarn gan y ddwy Lywodraeth, canlyniad uniongyrchol i ymdrechion ar y cyd ar draws adrannau Llywodraeth Cymru a'r DU. Mae ein partneriaeth arloesol yn cael ei hysgogi gan benderfyniad diwyro i gyflawni ar gyfer teithwyr yng Nghymru.
Mae'r ymrwymiad cenedlaethol hwn o £14 biliwn yn gyflawniad hanesyddol. Mae'n rhaglen hirdymor sydd wedi'i chynllunio ar gyfer buddsoddiad parhaus a chyson dros 10 i 15 mlynedd, nad yw'n agored i fympwyon gwleidyddol a gwahanrwydd. Mae'n rhaglen sy'n cyflawni'r gydnabyddiaeth gan Lywodraeth y DU o'r tanariannu hanesyddol mewn rheilffyrdd yng Nghymru, ac mae'n ysgrifennu pennod newydd o gyllid teg ar gyfer rheilffyrdd yng Nghymru. Rydym wedi gwneud y gwaith caled i osod y sylfeini ar gyfer newid, gan ennill y ddadl dros wneud iawn am danfuddsoddiad y gorffennol a sicrhau ymrwymiad Llywodraeth y DU i gyflawni'r newid hwnnw. Nawr, mae'n rhaid i ni fwrw ymlaen gydag uchelgais, egni ac argyhoeddiad di-ildio.
Bydd bwrdd rheilffyrdd Llywodraeth y DU a Chymru a diwydiant rheilffyrdd Cymru nawr yn blaenoriaethu'r cynlluniau o fewn y ddogfen weledigaeth ac yn cytuno ar y cyd pa rai o'r cynlluniau hynny sy'n cael eu cyflwyno yn adolygiad gwariant Llywodraeth y DU yn 2027, i adeiladu ar y £440 miliwn o gyllid sydd eisoes wedi'i ddyrannu. Byddwn yn cyflawni, oherwydd rydym ni'n gwybod sut mae'n cael ei wneud. Mae gennym hanes yr ydym yn falch ohono. Nid oes rhaid edrych ymhellach nag uwchraddio llinellau craidd y Cymoedd gwerth £1 biliwn am dystiolaeth o'r hyn y gellir ei gyflawni gyda gweledigaeth glir a phenderfyniad cadarn i gyflawni ar gyfer teithwyr.
Mae'r hen seilwaith Fictoraidd annibynadwy a gynlluniwyd i symud glo wedi hen fynd. Yn ei le mae system drafnidiaeth gyhoeddus o'r radd flaenaf sydd wedi'i chynllunio i bweru symudedd cymdeithasol ac economaidd. Nid yw Cymru bellach ar ei hôl hi, ond yn arwain yn feiddgar o'r blaen. Rydym yn torri rhwystrau ac yn codi'r safonau, gan ddefnyddio trafnidiaeth gyhoeddus i wneud ein cymdeithas yn decach.
Mae llinellau craidd y Cymoedd bellach yn un o'r rhwydweithiau rheilffyrdd sy'n perfformio orau ym Mhrydain Fawr. Mae ein trydaneiddio clyfar arloesol yn newid y ffordd y mae'r diwydiant yn meddwl am drydaneiddio rheilffyrdd. Bydd hyn yn paratoi'r ffordd ar gyfer trydaneiddio fforddiadwy prif linellau rheilffordd y gogledd a'r de yn y dyfodol, a'r llwybr y gororau allweddol, sy'n eu cysylltu. Bydd coridorau trydanol prifwythiennol yn ffurfio asgwrn cefn ein rhwydwaith rheilffyrdd, gan ddatgloi teithio gwyrddach a llyfnach ar draws llwybrau hanfodol yng Nghymru a galluogi teithio trawsffiniol di-dor.
Bydd moderneiddio cerbydau yn chwarae rhan allweddol yn y trawsnewidiad hwn, ac rydym eisoes wedi gwneud cynnydd mawr, diolch i'n buddsoddiad o £800 miliwn i uwchraddio ac ehangu fflyd Trafnidiaeth Cymru. Byddwn yn gweld Trafnidiaeth Cymru yn newid o fod ag un o'r fflydoedd hynaf yn Ewrop i un o'r mwyaf diweddar. Rhagorir ar y 270 o gerbydau a etifeddwyd yn 2018 gan 484 o gerbydau newydd, ac mae mwy i ddod yfory. Mae'r rhan fwyaf o'r trenau newydd hyn eisoes yn weithredol, gan ddarparu gwell gwasanaeth i deithwyr o'r Fflint i Abergwaun.
Yn y gogledd, rydym yn elwa ar fuddsoddiadau'r DU a Llywodraeth Cymru i ddarparu, mewn partneriaeth, rhwydwaith trafnidiaeth gyhoeddus amledd uchel integredig. Yn ei blwyddyn gyntaf, mae rhaglen rhwydwaith y gogledd eisoes wedi dyblu amlder y gwasanaeth rhwng Wrecsam a Chaer ac wedi uwchraddio gorsafoedd ar y llinell reilffordd rhwng Wrecsam a Lerpwl. O fis Mai, byddwn yn gweld cynnydd o 50 y cant mewn gwasanaethau trên ar brif linell reilffordd y gogledd.
Bydd y gwaith o gyflwyno tocynnau talu wrth fynd yn y gogledd-ddwyrain yn dechrau y gwanwyn hwn. Nawr, mae talu wrth fynd wedi bod yn llwyddiant ysgubol i Trafnidiaeth Cymru ar ôl cael ei lansio ar fetro de Cymru. Mae wedi cefnogi dros 3 miliwn o deithiau, gan ddod yn gynnyrch tocynnau Trafnidiaeth Cymru sy'n tyfu gyflymaf. Ac nid oes unrhyw fformiwla gyfrinachol i hyn. Rydym wedi ei gwneud hi'n haws, yn gyflymach ac yn rhatach i deithwyr dalu am deithio. Rydym wedi dangos beth y gellir ei wneud gyda'r buddsoddiad cywir, perfformiad hanesyddol, gwell boddhad i deithwyr a galw cynyddol. Ond nid dyna ddiwedd y stori.
Mae teithwyr ledled Cymru bellach yn croesawu'r newyddion ein bod yn rhewi prisiau holl docynnau trên ar wasanaethau Trafnidiaeth Cymru tan y flwyddyn nesaf. Dyma ein cam diweddaraf i wneud teithio ar y trên yn fwy deniadol a rhatach. Bydd y buddsoddiad hwn o £14 biliwn yn ein seilwaith rheilffyrdd yn trawsnewid ein rhwydwaith nad yw wedi'i ddatganoli i alinio â'r hyn yr ydym yn ei gyflawni ar linellau craidd y Cymoedd sydd wedi'u datganoli. Bydd yn ategu ac yn gwella effaith ein buddsoddiad mewn gwasanaethau ac arloesedd cerbydau, fel tocynnau talu wrth fynd a thrydaneiddio bylchog, i gyflawni gwelliannau rhwydwaith cyfan.
A dim ond pan edrychwch yn ôl y gallwch wir werthfawrogi graddfa a chyflymder y cynnydd. Llai na degawd yn ôl, roedd rheilffyrdd Cymru yn flinedig ac yn llwm, gyda threnau gwael yn darparu gwasanaethau prin. Bydd sgrech yr hen gerbydau Pacer yn dal i atseinio'n uchel yng nghof teithwyr, hyd yn oed wrth i'r trawsnewidiad ddigwydd o'u blaenau. Mae'r gwahaniaeth fel nos a dydd. Mae'r hyn yr ydym eisoes wedi'i gyflawni yn wirioneddol ryfeddol. Mae'r hyn sydd o'n blaenau yn ddigynsail. Nawr, mae'n hanfodol ein bod yn adeiladu ar y momentwm a'r bartneriaeth hon i fanteisio ar y cyfle o'r ymrwymiad cenedlaethol gwerth £14 biliwn hwn i gyflawni'r dyfodol y mae Cymru yn ei haeddu.
Thank you, Cabinet Secretary, for your statement here this afternoon. It is important, of course, that we have a vision for rail in Wales that recognises the role of a modern, reliable network in connecting communities, supporting local economies and boosting jobs and investment. We on these benches welcome any long-term plan that aims to improve capacity, reliability and connectivity.
That said, while the 'Today, Tomorrow, Together' document sets out ambitious intentions, much of the £14 billion package reflects commitments and aspirations that have been previously signalled, building on existing investments such as the core Valleys lines, network north Wales and new rolling stock for TfW. I'm sure the Cabinet Secretary would not want to overstate the novelty of this package that is being discussed here this afternoon. What matters to passengers and taxpayers is delivery, accountability and value for money, ensuring these commitments translate into real improvements on the ground and not just words.
From a Welsh Conservative standpoint, we believe a strong rail network should sit alongside enhanced choice and competition, where it benefits passengers and regional connectivity. The Cabinet Secretary will be aware that I strongly support the principle of open access. In that context, routes such as Wrexham, Shropshire & Midlands Railway and Liverpool & South Wales Railway have clear potential to bring additional connectivity to parts of Wales that have long been underserved. These can unlock new travel opportunities, complementing core services, and offering passengers more options. That's why I was pleased to be able to write to the Office of Rail and Road to express my support for these routes and to outline the benefits they could deliver, and also welcomed the opportunity to meet with the Cabinet Secretary recently to discuss these proposals in detail, and to hear of his positive engagement on improving connectivity across Wales.
Our manifesto commits to working with the UK Government to secure meaningful improvements to Wales's transport networks, including that electrification of the north Wales main line, new-station investment, and better links to economic hubs, such as in Manchester and Liverpool, where they are vital for economic growth. We believe improving rail must go hand in hand with boosting overall economic performance. And from an economic perspective, we know that an efficient rail network can support local business, support those tourism businesses and commuting, reduce congestion on roads and help communities to thrive. But these benefits will only materialise if plans are implemented effectively, fairly and with passengers' needs at their heart, rather than becoming a bureaucratic exercise.
I'd be interested to hear from the Cabinet Secretary how he would want to avoid bureaucracy getting in the way of the delivery of this 'Today, Tomorrow, Together' plan. And given the potential benefits of open access routes, such as WSMR and L&SWR, I'd be interested to know what specific steps the Welsh Government will take to ensure these routes are supported within the 'Today, Tomorrow, Together' framework, and how he'll be ensuring that rail investment delivers tangible benefits for passengers and, really importantly, Deputy Presiding Officer, the Welsh economy. Thank you.
Diolch, Ysgrifennydd Cabinet, am eich datganiad yma y prynhawn yma. Mae'n bwysig, wrth gwrs, bod gennym weledigaeth ar gyfer rheilffyrdd yng Nghymru sy'n cydnabod rôl rhwydwaith modern, dibynadwy wrth gysylltu cymunedau, cefnogi economïau lleol a rhoi hwb i swyddi a buddsoddiad. Rydym ar y meinciau hyn yn croesawu unrhyw gynllun hirdymor sydd â'r nod o wella capasiti, dibynadwyedd a chysylltedd.
Wedi dweud hynny, er bod y ddogfen 'Ymlaen, Gyda'n Gilydd' yn nodi bwriadau uchelgeisiol, mae llawer o'r pecyn £14 biliwn yn adlewyrchu ymrwymiadau a dyheadau a nodwyd o'r blaen, gan adeiladu ar fuddsoddiadau presennol megis llinellau craidd y Cymoedd, rhwydwaith gogledd Cymru a cherbydau newydd ar gyfer Trafnidiaeth Cymru. Rwy'n siŵr na fyddai Ysgrifennydd y Cabinet eisiau gorbwysleisio newydd-deb y pecyn hwn sy'n cael ei drafod yma y prynhawn yma. Yr hyn sy'n bwysig i deithwyr a threthdalwyr yw cyflawni, atebolrwydd a gwerth am arian, gan sicrhau bod yr ymrwymiadau hyn yn troi'n welliannau gwirioneddol ar lawr gwlad ac nid geiriau yn unig.
O safbwynt y Ceidwadwyr Cymreig, credwn y dylai rhwydwaith rheilffyrdd cryf eistedd ochr yn ochr â mwy o ddewis a chystadleuaeth, lle mae o fudd i deithwyr a chysylltedd rhanbarthol. Bydd yr Ysgrifennydd Cabinet yn ymwybodol fy mod yn cefnogi'n gryf yr egwyddor o fynediad agored. Yn y cyd-destun hwnnw, mae gan lwybrau fel Rheilffordd Wrecsam, Swydd Amwythig a Chanolbarth Lloegr a Rheilffordd Lerpwl a De Cymru botensial clir i ddod â chysylltedd ychwanegol i rannau o Gymru sydd wedi bod yn cael eu tanwasanaethu ers amser maith. Gall y rhain ddatgloi cyfleoedd teithio newydd, ategu gwasanaethau craidd, a chynnig mwy o opsiynau i deithwyr. Dyna pam roeddwn yn falch o allu ysgrifennu at y Swyddfa Rheilffyrdd a Ffyrdd i fynegi fy nghefnogaeth i'r llwybrau hyn ac i amlinellu'r manteision y gallent eu cyflawni, a chroesawais hefyd y cyfle i gwrdd â'r Ysgrifennydd Cabinet yn ddiweddar i drafod y cynigion hyn yn fanwl, ac i glywed am ei ymgysylltiad cadarnhaol ar wella cysylltedd ledled Cymru.
Mae ein maniffesto yn ymrwymo i weithio gyda Llywodraeth y DU i sicrhau gwelliannau ystyrlon i rwydweithiau trafnidiaeth Cymru, gan gynnwys trydaneiddio prif linell reilffordd gogledd Cymru, buddsoddiad mewn gorsafoedd newydd, a gwell cysylltiadau â chanolfannau economaidd, megis ym Manceinion a Lerpwl, lle maent yn hanfodol ar gyfer twf economaidd. Credwn fod yn rhaid i wella rheilffyrdd fynd law yn llaw â rhoi hwb i berfformiad economaidd cyffredinol. Ac o safbwynt economaidd, gwyddom y gall rhwydwaith rheilffyrdd effeithlon gefnogi busnesau lleol, cefnogi'r busnesau twristiaeth hynny a chymudo, lleihau tagfeydd ar ffyrdd a helpu cymunedau i ffynnu. Ond dim ond os bydd cynlluniau yn cael eu gweithredu'n effeithiol, yn deg a gydag anghenion teithwyr wrth eu calon, yn hytrach na dod yn ymarfer biwrocrataidd.
Byddai gen i ddiddordeb clywed gan yr Ysgrifennydd Cabinet ynghylch sut y byddai eisiau sicrhau na fyddai biwrocratiaeth yn rhwystr rhag cyflawni'r cynllun 'Ymlaen, Gyda'n Gilydd'. Ac o ystyried manteision posibl llwybrau mynediad agored, fel Rheilffordd Wrecsam, Swydd Amwythig a Chanolbarth Lloegr a Rheilffordd Lerpwl a De Cymru, byddai gen i ddiddordeb mewn gwybod pa gamau penodol y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau bod y llwybrau hyn yn cael eu cefnogi o fewn y fframwaith 'Ymlaen, Gyda'n Gilydd', a sut y bydd yn sicrhau bod buddsoddiad mewn rheilffyrdd yn darparu manteision diriaethol i deithwyr ac, yn bwysig iawn, Dirprwy Lywydd, economi Cymru. Diolch.
Can I thank Sam Rowlands for his contribution today and for his questions? First of all, I agree with his final point. We're not just talking about transport for the sake of talking about transport; it's all about driving prosperity and creating opportunity for all people.
Can I also pay tribute to the work that Sam has done in promoting the Wrexham, Shropshire and Midlands Railway—the proposed Wrexham-Shropshire rail link direct to London? This would make a huge difference to many communities that don't have a connection at the moment to London. MPs from Wrexham through to Shropshire and beyond recently joined the service on a trial run. I was pleased to be able to join only briefly from Ruabon to Gobowen, but I did appreciate just how valuable that scheme could be. I'm also formally supporting that particular intervention and open-access rail service.
I think it's important what Sam referred to as a vision that is deliverable and that has the right governance in place and also promises value for money in terms of the projects that it will deliver. This is, of course, an industry-led vision. It's owned by Transport for Wales, who have been working closer with Network Rail than I have ever experienced, and I've been doing this job on and off for quite some time. They are operating as one team. To have put together such a compelling and comprehensive vision I think speaks to just how far Transport for Wales has come since we created it 10 years ago—full of expertise, energy and vision.
In terms of value for money, I'd like to just point to the work that's been carried out on the south Wales metro as evidence of how Transport for Wales have led the way in this area. Discontinuous electrification has proven to be incredibly cheap compared to traditional forms of electrification. In the past, the traditional form of electrification, i.e. overhead lines, was incredibly costly when it came to dealing with bridges and tunnels. On the metro, we have bimodal and trimodal trains, as well as traditional overhead units as well, and that has reduced the cost of delivery. We're going to be looking at every opportunity to deliver this £14 billion package for as little as it costs to the taxpayer, but equally for maximum benefit to the taxpayer in Wales and the borders area.
In terms of governance, this is a hugely important issue. I'm delighted by how the Wales rail board has been beefed up, and I'm delighted that the chair of Transport for Wales is now also the chair of the Wales rail board. It's a hugely important board bringing together industry with both Governments and with rail operators. I've attended board meetings myself, and I can testify to just how much expertise and determination there is to work together.
Bureaucracy getting in the way is a risk. That is always a risk. I do think we need to learn lessons from schemes such as Cardiff Parkway, which was held within the planning system for quite some time. We need to make sure that administration is timely and efficient. What we are hoping to do is to work outside RNEP parameters as much as possible on some of these projects—RNEP being the rail network enhancement pipeline—because it can speed up the process of development and delivery, and we want to make sure that we deliver pretty much the entire package by 2040.
There's a reason for that, because we want to be part of the Olympic Games in 2040, and to do that you've got to have the right transport network in place to deliver such an event. That is the point on the horizon that we're working to, but I do agree with Sam that we need to ensure that bureaucracy and unnecessary administration does not get in the way of delivery.
A gaf ddiolch i Sam Rowlands am ei gyfraniad heddiw ac am ei gwestiynau? Yn gyntaf oll, rwy'n cytuno â'i bwynt olaf. Nid ydym yn siarad am drafnidiaeth dim ond er mwyn siarad am drafnidiaeth; mae'n ymwneud â ysgogi ffyniant a chreu cyfleoedd i bawb.
A gaf hefyd dalu teyrnged i'r gwaith y mae Sam wedi'i wneud wrth hyrwyddo Rheilffordd Wrecsam, Swydd Amwythig a Chanolbarth Lloegr—y cyswllt rheilffordd arfaethedig rhwng Wrecsam a Swydd Amwythig yn uniongyrchol i Lundain? Byddai hyn yn gwneud gwahaniaeth enfawr i lawer o gymunedau nad oes ganddynt gysylltiad â Llundain ar hyn o bryd. Yn ddiweddar, ymunodd Aelodau Seneddol o Wrecsam i Swydd Amwythig a thu hwnt â'r gwasanaeth ar daith brawf. Roeddwn i'n falch o allu ymuno am gyfnod byr o Riwabon i Gobowen, ond roeddwn i'n gwerthfawrogi pa mor werthfawr y gallai'r cynllun hwnnw fod. Rwyf hefyd yn cefnogi'n ffurfiol yr ymyrraeth benodol honno a'r gwasanaeth rheilffordd mynediad agored.
Rwy'n credu ei bod yn bwysig yr hyn y cyfeiriodd Sam ati fel gweledigaeth sy'n gyflawnadwy ac sydd â'r llywodraethu cywir ar waith a hefyd sy'n addo gwerth am arian o ran y prosiectau y bydd yn eu cyflawni. Mae hon, wrth gwrs, yn weledigaeth dan arweiniad y diwydiant. Mae'n eiddo i Trafnidiaeth Cymru, sydd wedi bod yn gweithio'n agosach gyda Network Rail nag yr wyf erioed wedi'i brofi, ac rydw i wedi bod yn gwneud y swydd hon bob hyn a hyn ers cryn amser. Maen nhw'n gweithredu fel un tîm. Rwy'n credu bod y gwaith o lunio gweledigaeth mor gymhellol a chynhwysfawr yn dweud llawer ynghylch pa mor bell mae Trafnidiaeth Cymru wedi dod ers i ni ei chreu 10 mlynedd yn ôl—yn llawn arbenigedd, egni a gweledigaeth.
O ran gwerth am arian, hoffwn dynnu sylw at y gwaith sydd wedi'i wneud ar fetro de Cymru fel tystiolaeth o sut mae Trafnidiaeth Cymru wedi arwain y ffordd yn y maes hwn. Mae trydaneiddio bylchog wedi profi i fod yn anhygoel o rad o'i gymharu â ffurfiau traddodiadol o drydaneiddio. Yn y gorffennol, roedd y ffurf draddodiadol o drydaneiddio, h.y. llinellau uwchben, yn hynod gostus o ran ymdrin â phontydd a thwneli. Ar y metro, mae gennym drenau deufodd a threnau tri-modd, yn ogystal ag unedau uwchben traddodiadol hefyd, ac mae hynny wedi lleihau'r gost o gyflawni. Rydym ni'n mynd i edrych ar bob cyfle i gyflawni'r pecyn £14 biliwn hwn am y gost leiaf i'r trethdalwr, ond yn yr un modd er budd mwyaf posibl i'r trethdalwr yng Nghymru ac ardal y gororau.
O ran llywodraethu, mae hwn yn fater hynod bwysig. Rwy'n falch iawn o'r ffordd y mae bwrdd rheilffyrdd Cymru wedi'i gryfhau, ac rwy'n falch iawn bod cadeirydd Trafnidiaeth Cymru bellach hefyd yn gadeirydd bwrdd rheilffyrdd Cymru. Mae'n fwrdd hynod bwysig sy'n dod â diwydiant ynghyd â'r ddwy Lywodraeth a gyda gweithredwyr rheilffyrdd. Rwyf wedi mynychu cyfarfodydd bwrdd fy hun, a gallaf dystio i faint o arbenigedd a phenderfyniad sydd ar gyfer gweithio gyda'n gilydd.
Mae rhwystrau biwrocratiaeth yn risg. Mae hynny bob amser yn risg. Rwy'n credu bod angen i ni ddysgu gwersi o gynlluniau fel Parcffordd Caerdydd, a oedd o fewn y system gynllunio am gryn amser. Mae angen i ni wneud yn siŵr bod y gweinyddu yn amserol ac yn effeithlon. Yr hyn yr ydym yn gobeithio ei wneud yw gweithio y tu allan i baramedrau'r RNEP gymaint â phosibl ar rai o'r prosiectau hyn—RNEP yw'r biblinell gwelliannau'r rhwydwaith rheilffyrdd—oherwydd gall gyflymu'r broses o ddatblygu a chyflawni, ac rydym eisiau gwneud yn siŵr ein bod yn cyflawni'r pecyn cyfan bron iawn erbyn 2040.
Mae yna reswm am hynny, oherwydd rydym ni eisiau bod yn rhan o'r Gemau Olympaidd yn 2040, ac i wneud hynny mae'n rhaid i chi gael y rhwydwaith trafnidiaeth cywir i gynnal digwyddiad o'r fath. Dyna'r man ar y gorwel yr ydym yn gweithio tuag ato, ond rwy'n cytuno â Sam bod angen i ni sicrhau nad yw biwrocratiaeth a gweinyddiaeth ddiangen yn rhwystro cyflawni.
There's much to welcome in the Transport for Wales plan, 'Today, Tomorrow, Together', but unfortunately I must once again reiterate a fundamental problem: the UK Government has made no commitment to actually funding it. There is no additional funding confirmed in any spending review period to deliver this plan—today, tomorrow or together. This remains, in reality, an unfunded rail announcement. All the most recent UK Government announcement did commit to funding was, in fact, largely a reannouncement of commitments already made in previous spending reviews.
At the current rate of funding, it would take more than 30 spending reviews to deliver the investment required for this plan. However, looking more closely at today's statement and the plan itself, I'm also concerned that emphasis is on cross-border rather than connecting our communities. We see it in the title of today's statement and in the description of Transport for Wales's plan. For too long, Wales's transport network has supported an extractive economy. The most developed rail links move people and prosperity out of Wales towards the major English cities, whilst communities within Wales are left disconnected from one another. And the most recent UK Government spending review tells the same story. It announced no rail funding for Wales further west than Cardiff. So, again, if you live close to the border, you get the investment, but if you live further west, you're not a priority. So, how is this a whole-of-Wales plan?
The Transport for Wales plan does identify a number of very worthwhile projects across Wales, but without clear funding and timescales to deliver these infrastructure projects, we once again risk seeing connectivity with English cities prioritised. An endorsement of proposals is not the same as funding commitments. Knowing how much something costs doesn't pay for it. We have a Welsh Government that seems unable or unwilling to stand up for Wales and to address these problems.
The public see when big numbers are not backed up. You talk about fantasy, but are you actually selling a fairytale? When a different party was in power in Westminster, Labour Ministers, Labour Members here and Labour MPs were loud in demanding the billions owed to Wales from projects like HS2. Now we have a UK Labour Government overseeing Wales being short-changed once again on projects such as the Oxford to Cambridge line and Northern Powerhouse Rail, and those same voices have fallen silent. When parties fail to call out injustice, they entrench it. When they make it acceptable, they normalise it. But, as we heard in FMQs today, that might be part of the Labour plan. The people of Wales can see this for what it is: the party is unwilling to stand up for Wales and unwilling to demand the investment Wales deserves. So, can the Cabinet Secretary explain how and when this pipeline of projects will be paid for and delivered? Diolch.
Mae llawer i'w groesawu yng nghynllun Trafnidiaeth Cymru, 'Ymlaen, Gyda'n Gilydd', ond yn anffodus mae'n rhaid i mi ailadrodd problem sylfaenol unwaith eto: nid yw Llywodraeth y DU wedi gwneud unrhyw ymrwymiad i'w ariannu mewn gwirionedd. Nid oes unrhyw gyllid ychwanegol wedi'i gadarnhau mewn unrhyw gyfnod adolygu gwariant i gyflawni'r cynllun hwn—heddiw, yfory neu gyda'i gilydd. Mae hyn yn parhau, mewn gwirionedd, yn gyhoeddiad rheilffordd heb ei ariannu. Roedd holl gyhoeddiad diweddaraf Llywodraeth y DU yn ymrwymo i gyllid yn ailgyhoeddi ymrwymiadau a wnaed eisoes mewn adolygiadau gwariant blaenorol.
Ar y gyfradd ariannu bresennol, byddai'n cymryd mwy na 30 o adolygiadau gwariant i gyflawni'r buddsoddiad sydd ei angen ar gyfer y cynllun hwn. Fodd bynnag, wrth edrych yn fanylach ar y datganiad heddiw a'r cynllun ei hun, rydw i hefyd yn pryderu bod pwyslais ar fod yn drawsffiniol yn hytrach na chysylltu ein cymunedau. Gwelwn hynny yn nheitl y datganiad heddiw ac yn y disgrifiad o gynllun Trafnidiaeth Cymru. Ers rhy hir, mae rhwydwaith trafnidiaeth Cymru wedi cefnogi economi echdynnol. Mae'r cysylltiadau rheilffordd mwyaf datblygedig yn symud pobl a ffyniant allan o Gymru tuag at ddinasoedd mawr Lloegr, tra bod cymunedau yng Nghymru yn cael eu gadael wedi'u datgysylltu oddi wrth ei gilydd. Ac mae'r adolygiad diweddaraf o wariant Llywodraeth y DU yn adrodd yr un stori. Cyhoeddodd nad oedd unrhyw gyllid rheilffyrdd i Gymru ymhellach i'r gorllewin na Chaerdydd. Felly, eto, os ydych chi'n byw yn agos at y ffin, rydych chi'n cael y buddsoddiad, ond os ydych chi'n byw ymhellach i'r gorllewin, nid ydych chi'n flaenoriaeth. Felly, sut mae hwn yn gynllun i Gymru gyfan?
Mae cynllun Trafnidiaeth Cymru yn nodi nifer o brosiectau gwerth chweil iawn ledled Cymru, ond heb gyllid ac amserlenni clir i gyflawni'r prosiectau seilwaith hyn, rydym unwaith eto mewn perygl o weld cysylltedd â dinasoedd Lloegr yn cael ei flaenoriaethu. Nid yw cymeradwyo cynigion yr un peth ag ymrwymiadau ariannu. Nid yw gwybod faint mae rhywbeth yn ei gostio yn mynd i dalu amdano. Mae gennym Lywodraeth Cymru sy'n ymddangos ei bod yn methu neu'n anfodlon sefyll i fyny dros Gymru a mynd i'r afael â'r problemau hyn.
Mae'r cyhoedd yn gweld pan nad yw rhifau mawr yn cael eu cefnogi. Rydych chi'n siarad am ffantasi, ond a ydych chi'n gwerthu stori dylwyth teg mewn gwirionedd? Pan oedd plaid wahanol mewn grym yn San Steffan, roedd Gweinidogion Llafur, Aelodau Llafur yma ac Aelodau Seneddol Llafur yn galw am y biliynau sy'n ddyledus i Gymru gan brosiectau fel HS2. Nawr mae gennym Lywodraeth Lafur y DU sy'n goruchwylio Cymru yn cael ei hamddifadu unwaith eto yn sgil prosiectau fel llinell reilffordd Rhydychen i Gaergrawnt a Northern Powerhouse Rail, ac mae'r union leisiau hynny wedi distewi. Pan fydd pleidiau yn methu â thynnu sylw at anghyfiawnder, maen nhw'n ei wreiddio. Pan fyddant yn ei wneud yn dderbyniol, maen nhw'n ei normaleiddio. Ond, fel y clywsom adeg cwestiynau i'r Prif Weinidog heddiw, gallai hynny fod yn rhan o gynllun Llafur. Gall pobl Cymru weld hyn am yr hyn ydyw: nid yw'r blaid yn fodlon sefyll i fyny dros Gymru ac mae'n anfodlon mynnu'r buddsoddiad y mae Cymru yn ei haeddu. Felly, a all yr Ysgrifennydd Cabinet esbonio sut a phryd y telir am y llif prosiectau a phryd bydd yn cael ei gyflawni? Diolch.
Can I thank Peredur for his contributions today? In contrast to Sam Rowlands, I have to say that I disagree with most of his points, not least because I think the points that have been raised expose Plaid Cymru's threat to communities across Wales. The opposition to cross-border services and cross-border investment is incredibly dangerous to communities far, far deep into the west of Wales.
The Member opposes this, but, for example, if you take communities in the far north-west of Wales, they will not benefit from more trains unless we resolve the issue of congestion at Chester. Chester is the block. [Interruption.] Members in the north know Chester station pretty well and know those services across north Wales. If we do not deal with congestion at Chester, you will never get more trains operating to the north-west of Wales. And the same applies on many of our lines. On much of the network, we are dependent on upgrading infrastructure in England to benefit Welsh citizens. That is a fact. As much as you would like Wales to be an island in its own right, we are not. The rail network, whether you like it or not, is interfaced and integrated with a broader UK network.
In terms of the risk that it poses, it's myopic, it's insular, it's poorly informed to believe that you shouldn't invest in cross-border infrastructure. [Interruption.] I'm afraid the inference is very clear—that the focus of this vision document is on cross-border areas. My point is this: unless you deal with the blockages in and out of Wales on the rail network, you will never get more services operating in Wales. Because most of the services that need to be enhanced cross the England-Wales border, and there is no slate curtain in existence, as much as you would like one to exist.
Instead, what we have outlined is a hugely ambitious package of projects. The first 43 amount to more than £4 billion. When you put in some optimism bias, that will of course be more, and the UK Government reflected that in their statement when they said—and it's a very welcome statement—that costs will vary over time. So, while there is the estimate, there is every chance that it will cost more to deliver this hugely ambitious programme. Plaid Cymru, in their first 100 days, state that they would begin negotiations with the UK Government over UK rail funding. We have completed the negotiations. And we didn't seek £4 billion—we sought £14 billion, and we've got it. You might want to rip up that vision, but I'm afraid it's not yours to rip up. It's Transport for Wales's, an arm's-length body. Are you going to interfere in the work of an arm's-length body and tear up a £14 billion package of work that the UK Government is fully committed to and will fund?
In terms of the funding profile, it's curious how you believe that at the start of a project of this magnitude, you should squirrel away £14 billion that will be spent over the course of 14 or 15 years. That's not the way things are done. We didn't do that with the metro. We didn't allocate all of the money and put it into lots of individual savings accounts and invest in daffodil bulbs and things, just to make sure that it could be drawn over time. No—you allocate it on the basis of periods. Comprehensive spending reviews will outline how much is allocated in each of the future periods, and that's why I said in my statement the next critical date is 2027. The Wales rail board will produce the priority list of packages that will then draw down funding for the next spending period.
It would be unimaginable to deliver this whole package within one spending period. That would be impossible. So, what you have to do is draw down the funding over several deliverable spending periods. That is what the UK Government stated will happen, and they've put a figure to it. They've endorsed it. They've supported it. They are committed to it. The greatest threat, perhaps, based on what I've heard today, to the whole package of £14 billion of upgrades is actually from your party.
A gaf i ddiolch i Peredur am ei gyfraniadau heddiw? Yn wahanol i Sam Rowlands, mae'n rhaid i mi ddweud fy mod yn anghytuno â'r rhan fwyaf o'i bwyntiau, yn enwedig oherwydd fy mod yn credu bod y pwyntiau sydd wedi'u codi yn datgelu bygythiad Plaid Cymru i gymunedau ledled Cymru. Mae'r gwrthwynebiad i wasanaethau trawsffiniol a buddsoddiad trawsffiniol yn hynod beryglus i gymunedau pell, yn ddwfn yng ngorllewin Cymru.
Mae'r Aelod yn gwrthwynebu hyn, ond, er enghraifft, os cymerwch gymunedau yn bell yng ngogledd-orllewin Cymru, ni fyddant yn elwa ar fwy o drenau oni bai ein bod yn datrys y mater o dagfeydd yng Nghaer. Caer yw'r rhwystr. [Torri ar draws.] Mae Aelodau yn y gogledd yn adnabod gorsaf Caer yn eithaf da ac yn adnabod y gwasanaethau hynny ar draws gogledd Cymru. Os nad ydym yn ymdrin â thagfeydd yng Nghaer, ni fyddwch byth yn cael mwy o drenau yn gweithredu i ogledd-orllewin Cymru. Ac mae'r un peth yn berthnasol i lawer o'n llinellau. Ar lawer o'r rhwydwaith, rydym yn dibynnu ar uwchraddio seilwaith yn Lloegr er budd dinasyddion Cymru. Mae hynny'n ffaith. Cymaint ag yr hoffech i Gymru fod yn ynys ei hun, nid ydym ni'n ynys. Mae'r rhwydwaith rheilffyrdd, p'un a ydych chi'n ei hoffi ai peidio, wedi'i ryngwynebu a'i integreiddio â rhwydwaith ehangach yn y DU.
O ran y risg y mae'n ei achosi, mae'n rhywbeth byrolwg, mae'n ynysig, mae credu na ddylech fuddsoddi mewn seilwaith trawsffiniol yn awgrymu diffyg gwybodaeth ar eich rhan. [Torri ar draws.] Rwy'n ofni bod y casgliad yn glir iawn—sef bod ffocws y ddogfen weledigaeth hon ar ardaloedd trawsffiniol. Fy mhwynt yw hyn: oni bai eich bod yn ymdrin â'r rhwystrau i mewn ac allan o Gymru ar y rhwydwaith rheilffyrdd, ni fyddwch byth yn cael mwy o wasanaethau yn gweithredu yng Nghymru. Oherwydd mae'r rhan fwyaf o'r gwasanaethau sydd angen eu gwella yn croesi'r ffin rhwng Cymru a Lloegr, ac nid oes llen lechen yn bodoli, er y byddech yn hoffi gweld un.
Yn hytrach, yr hyn yr ydym wedi'i amlinellu yw pecyn hynod uchelgeisiol o brosiectau. Mae'r 43 cyntaf yn fwy na £4 biliwn. Pan fyddwch chi'n rhoi rhywfaint o ogwydd optimistaidd, bydd hynny wrth gwrs yn fwy, ac adlewyrchodd Llywodraeth y DU hynny yn eu datganiad pan ddywedon nhw— ac mae'n ddatganiad i'w groesawu fawr—y bydd costau yn amrywio dros amser. Felly, er bod yna amcangyfrif, mae yna siawns go dda y bydd yn costio mwy i gyflawni'r rhaglen hynod uchelgeisiol hon. Mae Plaid Cymru, yn eu 100 diwrnod cyntaf, yn dweud y byddent yn dechrau trafodaethau gyda Llywodraeth y DU dros gyllid rheilffyrdd y DU. Rydym wedi cwblhau'r trafodaethau. Ac ni wnaethon ni ofyn am £4 biliwn—fe wnaethon ni ofyn am £14 biliwn, ac rydym ni'n ei gael. Efallai yr hoffech chi rwygo'r weledigaeth honno, ond rwy'n ofni nad eich gweledigaeth chi yw hi i'w rhwygo. Gweledigaeth Trafnidiaeth Cymru yw hi, corff hyd braich. Ydych chi'n mynd i ymyrryd yng ngwaith corff hyd braich a rhwygo pecyn o waith gwerth £14 biliwn y mae Llywodraeth y DU wedi ymrwymo'n llawn iddo ac y bydd yn ei ariannu?
O ran y proffil ariannu, mae'n rhyfedd sut rydych chi'n credu y dylech gelcio £14 biliwn a fydd yn cael ei wario dros gyfnod o 14 neu 15 mlynedd ar ddechrau prosiect o'r maint hwn. Nid dyna'r ffordd y mae pethau'n cael eu gwneud. Ni wnaethon ni wneud hynny gyda'r metro. Ni wnaethon ni ddyrannu'r holl arian a'i roi mewn llawer o gyfrifon cynilo unigol a buddsoddi mewn bylbiau cennin Pedr a phethau, dim ond i wneud yn siŵr y gellid ei dynnu dros amser. Na—rydych chi'n ei ddyrannu ar sail cyfnodau. Bydd adolygiadau gwariant cynhwysfawr yn amlinellu faint sy'n cael ei ddyrannu ym mhob un o'r cyfnodau yn y dyfodol, a dyna pam y dywedais yn fy natganiad mai'r dyddiad tyngedfennol nesaf yw 2027. Bydd bwrdd rheilffyrdd Cymru yn cynhyrchu'r rhestr flaenoriaeth o becynnau a fydd wedyn yn tynnu cyllid ar gyfer y cyfnod gwariant nesaf.
Byddai'n anhygoel cyflawni'r pecyn cyfan hwn o fewn un cyfnod gwariant. Byddai hynny'n amhosibl. Felly, yr hyn sy'n rhaid i chi ei wneud yw tynnu'r cyllid i lawr dros sawl cyfnod gwariant cyflawnadwy. Dyna ddywedodd Llywodraeth y DU y bydd yn digwydd, ac maen nhw wedi rhoi ffigur iddo. Maen nhw wedi ei gymeradwyo. Maen nhw wedi ei gefnogi. Maen nhw'n ymrwymedig iddo. Mae'r bygythiad mwyaf, efallai, yn seiliedig ar yr hyn rydw i wedi'i glywed heddiw, i'r pecyn cyfan o £14 biliwn o uwchraddiadau mewn gwirionedd yn dod o gyfeiriad eich plaid chi.
I welcome the roll-out of tap on, tap off in north Wales, and the freeze in rail fares in Wales and across the border. As the UK Government announced, it will freeze rail fares for the first time in 30 years. And our network is cross-border, as you said. The network north Wales plans are taking shape, leading to more frequent services this year, and there will be a joined-up integrated transport network thanks to investment over the last 10 years in Transport for Wales by this Welsh Labour Government, working with Network Rail.
Cabinet Secretary, we have both campaigned for the Deeside Industrial Park station over the last 10 years, and I'm pleased that it is now happening. Please can you confirm approximate delivery dates, and can you explain that there is a priority pipeline that needs to be worked through, which is being delivered, which will then lead to the electrification of the north Wales line? But this has to happen first, following the priorities set by the experts in this paper, which was denied by the Tory UK Government under levelling-up funding, and it is actually happening now.
Rwy'n croesawu'r broses o gyflwyno tapio i mewn ac allan yn y gogledd, a rhewi prisiau tocynnau trên yng Nghymru ac ar draws y ffin. Fel y cyhoeddodd Llywodraeth y DU, bydd yn rhewi prisiau tocynnau trên am y tro cyntaf mewn 30 mlynedd. Ac mae ein rhwydwaith yn drawsffiniol, fel y dywedoch. Mae cynlluniau rhwydwaith gogledd Cymru yn dod yn eu blaenau, gan arwain at wasanaethau amlach eleni, a bydd rhwydwaith trafnidiaeth integredig ar y cyd diolch i fuddsoddiad dros y 10 mlynedd diwethaf yn Trafnidiaeth Cymru gan Lywodraeth Lafur Cymru, gan weithio gyda Network Rail.
Ysgrifennydd Cabinet, mae'r ddau ohonom wedi ymgyrchu dros orsaf Parc Diwydiannol Glannau Dyfrdwy dros y 10 mlynedd diwethaf, ac rwy'n falch bod hynny'n digwydd erbyn hyn. Os gwelwch yn dda, a wnewch chi gadarnhau dyddiadau cyflawni'n fras ac a allwch chi egluro bod yna lif prosiect â blaenoriaeth y mae angen gweithio drwyddo, sy'n cael ei gyflawni, a fydd wedyn yn arwain at drydaneiddio llinell reilffordd gogledd Cymru? Ond mae'n rhaid i hyn ddigwydd yn gyntaf, yn dilyn y blaenoriaethau a osodwyd gan yr arbenigwyr yn y papur hwn, a wrthodwyd gan Lywodraeth Dorïaidd y DU o dan gyllid ffyniant bro, ac mae'n digwydd nawr mewn gwirionedd.
Can I thank Carolyn Thomas for her comments and for warmly welcoming the vision? I pay tribute to Carolyn, who, over many, many years, has championed public transport in the region of north Wales, particularly in Flintshire and Deeside, and the Wrexham area as well. Of course, Carolyn was responsible for public transport within Flintshire council for some time and knows the value of, particularly, bus services to some of our poorest communities.
It's still a fact that people who are least affluent and face the most challenging financial circumstances are those who mostly use buses. That's why we are very pleased to have taken back control of the network and to have promised a £2 fare cap for all adults. Of course, we've already introduced the £1 fare cap with work contributed by the Welsh Liberal Democrats, by Jane Dodds. It's proven to be hugely successful and it's helping families, not just young people, with the cost of living.
Carolyn is absolutely right about the need to prioritise certain schemes so that you can get the end result. In the case of north Wales, which Carolyn was referring to, in order to get electrification of the north Wales main line completed, it has to go, in my view, not just to Llandudno but all the way to Holyhead. To do that, smart electrification is going to be required, because the cost would otherwise be prohibitive, and the amount of time that it would take and the disruption that it would incur would simply not be acceptable, not just to the travelling public but for many communities as well.
In order to deliver smart electrification, you first of all start with some of the signalling systems and with the level crossings. This is what we've seen in the past 12 months. As a result of a very early agreement, before the CSR, between the Welsh Government and UK the Government, Network Rail started to take forward a package of work on the north Wales main line to benefit communities right the way across from the border to Llandudno. And as a result of that, we're going to see the 50 per cent increase in rail services in May, on top of the doubling of rail services that were introduced on the Wrexham to Chester line. So, smart electrification will come as a result of these projects being taken forward in a sensible way by industry, and by an arm's-length body, not by politicians interfering.
The same applies with the Wrexham to Liverpool line. And work, now, has got under way on the first critical component, which is the Padeswood sidings. Now, once the Padeswood sidings have been dealt with, it will lead to congestion being eased on that particular line. There is an issue with freight movements, and the freight movements are very complicated at Padeswood. This will simplify it, and it will create more capacity on the line for passenger services.
So, we're able to guarantee, as a result of that work, two reliable services per hour. But, of course, you want to get to full 'turn up and go' metro services, which will require, again, smart electrification. And we're working with the Liverpool region to determine how best to take forward direct electrified services between Wrexham and Liverpool. And it will happen. It's part of the vision document. It's fully supported. It's one of the most exciting projects for north Wales, in my view, because we're going to be using lots of innovative technology and breakthrough technology.
On Deeside industrial park, which, of course, is on the Wrexham to Liverpool line, the value of this can't, I think, be overstated, for a number of reasons. One: two many people can't access even job interviews because they don't have access to public transport—it just doesn't operate. And Deeside industrial estate, alongside Wrexham industrial estate, are two of Europe's biggest. But they are very poorly served, historically, by public transport. Having that railway station right there in Deeside industrial estate will address that challenge for people to get to and from job interviews, to and from work.
I visited the site very recently. There is one small part of it that we are working towards completing, one small agreement that needs to be reached, and it's just about crossing from one platform to another. But we are on target to complete that station. It will be the first new station in north Wales since the nineteenth century, and we are on target to complete that work by the end of 2027, which would be quite an achievement. But the industry is up for it. Network Rail, TfW—they are most certainly up for it. And they're adopting a unique approach to this particular station. We won't be able to see it introduced at all station sites, but at Deeside—and I know you're very familiar with where the station is and how it's going to go—it's an incredibly flat piece of line, and it lends itself perfectly to an experimental modular station, not least because there is an existing method of crossing from one platform area to the other. And it's perfectly positioned to be able to serve the entire industrial estate, which employs something in the region of 8,000 people. So, as a result of that investment, I think we're going to drive social justice and opportunity for far, far more people who have been shut out of the jobs market, as I say, because they couldn't access public transport.
A gaf i ddiolch i Carolyn Thomas am ei sylwadau ac am y croeso cynnes i'r weledigaeth? Talaf deyrnged i Carolyn, sydd, dros nifer o flynyddoedd, wedi hyrwyddo trafnidiaeth gyhoeddus yn rhanbarth gogledd Cymru, yn enwedig yn sir y Fflint a Glannau Dyfrdwy, ac ardal Wrecsam hefyd. Wrth gwrs, roedd Carolyn yn gyfrifol am drafnidiaeth gyhoeddus o fewn Cyngor Sir y Fflint ers peth amser ac mae'n gwybod gwerth, yn enwedig, gwasanaethau bws i rai o'n cymunedau tlotaf.
Mae'n dal i fod yn ffaith mai'r bobl leiaf cyfoethog ac sy'n wynebu'r amgylchiadau ariannol mwyaf heriol yw'r rhai sy'n defnyddio bysiau yn bennaf. Dyna pam rydym yn falch iawn ein bod wedi cymryd rheolaeth o'r rhwydwaith yn ôl ac wedi addo cap prisiau o £2 i bob oedolyn. Wrth gwrs, rydym eisoes wedi cyflwyno'r cap tocynnau £1 gyda gwaith a gyfrannwyd gan y Democratiaid Rhyddfrydol Cymru, gan Jane Dodds. Mae wedi profi i fod yn hynod lwyddiannus ac mae'n helpu teuluoedd, nid pobl ifanc yn unig, gyda chostau byw.
Mae Carolyn yn hollol gywir ynglŷn â'r angen i flaenoriaethu rhai cynlluniau er mwyn i chi gael y canlyniad terfynol. Yn achos gogledd Cymru, yr oedd Carolyn yn cyfeirio ato, er mwyn cwblhau trydaneiddio prif linell reilffordd gogledd Cymru, mae'n rhaid iddi fynd, yn fy marn i, nid yn unig i Landudno ond yr holl ffordd i Gaergybi. Er mwyn gwneud hynny, bydd angen trydaneiddio clyfar, oherwydd byddai'r gost fel arall yn afresymol, ac ni fyddai'r amser y byddai'n ei gymryd a'r aflonyddwch y byddai'n ei achosi yn dderbyniol, nid yn unig i'r cyhoedd sy'n teithio ond i lawer o gymunedau hefyd.
Er mwyn darparu trydaneiddio clyfar, rydych chi'n dechrau yn gyntaf gyda rhai o'r systemau signalau a gyda'r croesfannau rheilffordd. Dyma beth rydym ni wedi'i weld yn ystod y 12 mis diwethaf. O ganlyniad i gytundeb cynnar iawn, cyn yr adolygiad cynhwysfawr o wariant, rhwng Llywodraeth Cymru a'r Llywodraeth y DU, dechreuodd Network Rail fwrw ymlaen â phecyn o waith ar brif linell reilffordd gogledd Cymru er budd cymunedau yr holl ffordd o'r ffin i Landudno. Ac o ganlyniad i hynny, rydym ni'n mynd i weld y cynnydd o 50 y cant mewn gwasanaethau rheilffyrdd ym mis Mai, yn ogystal â dyblu gwasanaethau rheilffyrdd a gyflwynwyd ar y llinell o Wrecsam i Gaer. Felly, bydd trydaneiddio clyfar yn dod o ganlyniad i'r prosiectau hyn yn cael eu symud ymlaen mewn ffordd synhwyrol gan ddiwydiant, a chan gorff hyd braich, nid gan wleidyddion yn ymyrryd.
Mae'r un peth yn wir am y llinell o Wrecsam i Lerpwl. Ac mae gwaith, nawr, wedi dechrau ar yr elfen hanfodol gyntaf, sef seidins Padeswood. Nawr, ar ôl ymdrin â seidins Padeswood, bydd yn arwain at leddfu tagfeydd ar y llinell benodol honno. Mae yna broblem gyda symudiadau cludo nwyddau, ac mae'r symudiadau cludo nwyddau yn gymhleth iawn yn Padeswood. Bydd hyn yn ei symleiddio, a bydd yn creu mwy o gapasiti ar y llinell ar gyfer gwasanaethau teithwyr.
Felly, rydym yn gallu gwarantu, o ganlyniad i'r gwaith hwnnw, ddau wasanaeth dibynadwy yr awr. Ond, wrth gwrs, rydych chi eisiau cael gwasanaethau metro cyrraedd-a-mynd llawn, a fydd eto angen trydaneiddio clyfar. Ac rydym yn gweithio gyda rhanbarth Lerpwl i benderfynu ar y ffordd orau o sicrhau gwasanaethau trydanol uniongyrchol rhwng Wrecsam a Lerpwl. A bydd yn digwydd. Mae'n rhan o'r ddogfen weledigaeth. Mae'n cael ei gefnogi'n llawn. Mae'n un o'r prosiectau mwyaf cyffrous i ogledd Cymru, yn fy marn i, oherwydd rydym ni'n mynd i ddefnyddio llawer o dechnoleg arloesol.
Ar barc diwydiannol Glannau Dyfrdwy, sydd, wrth gwrs, ar y llinell rhwng Wrecsam a Lerpwl, ni ellir gorbwysleisio gwerth hyn, rwy'n credu, am nifer o resymau. Un: mae gormod o bobl na allant gael mynediad hyd yn oed at gyfweliadau swyddi oherwydd nad oes ganddynt fynediad at drafnidiaeth gyhoeddus—nid yw'n bodoli. Ac ystad ddiwydiannol Glannau Dyfrdwy, ynghyd ag ystad ddiwydiannol Wrecsam, yw dwy o'r rhai mwyaf yn Ewrop. Ond maen nhw'n cael eu gwasanaethu'n wael iawn, yn hanesyddol, gan drafnidiaeth gyhoeddus. Bydd cael yr orsaf reilffordd honno yno yn ystad ddiwydiannol Glannau Dyfrdwy yn mynd i'r afael â'r her honno i bobl sydd eisiau mynd i gyfweliadau swyddi ac yn ôl, ac yn ôl ac ymlaen i'r gwaith.
Ymwelais â'r safle yn ddiweddar iawn. Mae yna un rhan fach ohono rydyn ni'n gweithio tuag at ei chwblhau, un cytundeb bach y mae angen ei gyrraedd, ac mae'n ymwneud â chroesi o un platfform i'r llall. Ond rydym ar y trywydd iawn i gwblhau'r orsaf honno. Hon fydd yr orsaf newydd gyntaf yng ngogledd Cymru ers y bedwaredd ganrif ar bymtheg, ac rydym ar y trywydd iawn i gwblhau'r gwaith hwnnw erbyn diwedd 2027, a fyddai'n dipyn o gyflawniad. Ond mae'r diwydiant yn barod amdani. Network Rail, Trafnidiaeth Cymru—maen nhw'n sicr yn barod amdani. Ac maen nhw'n mabwysiadu dull gweithredu unigryw ar gyfer yr orsaf benodol hon. Ni fyddwn yn gallu gweld hyn yn cael ei gyflwyno ym mhob safle, ond yng Nglannau Dyfrdwy—ac rwy'n gwybod eich bod chi'n gyfarwydd iawn â ble mae'r orsaf a sut fydd pethau'n mynd—mae'n llinell anhygoel o wastad ac mae'n hollol addas ar gyfer gorsaf fodiwlaidd arbrofol, yn enwedig oherwydd bod yna ffordd o groesi o un ardal platfform i'r llall yn bodoli eisoes. Ac mae mewn safle perffaith i allu gwasanaethu'r ystad ddiwydiannol gyfan, sy'n cyflogi oddeutu 8,000 o bobl. Felly, o ganlyniad i'r buddsoddiad hwnnw, rwy'n credu ein bod ni'n mynd i sbarduno cyfiawnder cymdeithasol a chyfle ar gyfer llawer mwy o bobl sydd wedi'u cau allan o'r farchnad swyddi, fel y dywedaf, oherwydd nad oeddent yn gallu cael mynediad at drafnidiaeth gyhoeddus.
I just wanted to raise two issues with you, if I may. One is the national picture, and one is around the Heart of Wales line. On the national one, as I said last week, there is confusion and befuddlement around the amount of money that is actually going to be coming into Wales for rail expansion. I'd be very grateful, please, for clarification. I understand that £445 million has been committed to 2030. My party in Westminster has tried to be clearer, and tried to do some research on the £14 billion committed, but to no avail, and they haven't actually found anything in terms of their research. So, I would be so grateful if you could say where the £14 billion commitment is from, and until when, given that £445 million has been committed to 2030. So, how does it all fit together?
The second point is around the Heart of Wales line. Whatever way it's funded, there is nothing in the announcement around the Heart of Wales line, which is a significant disappointment to those of us who've campaigned for it. We're glad to see a fifth service. We want eight services a day, but we won't see that. So, please could you just comment on that?
But specifically, going back to my first point, all of this amount of money, really, is just confusing, and it's just not clear. Thank you very much. Diolch yn fawr.
Roeddwn i eisiau codi dau fater gyda chi, os caf. Un yw'r darlun cenedlaethol, ac un ynghylch llinell Calon Cymru. O ran yr un cenedlaethol, fel y dywedais yr wythnos diwethaf, mae dryswch a phenbleth ynghylch faint o arian sy'n mynd i ddod i Gymru ar gyfer ehangu rheilffyrdd. Byddwn yn ddiolchgar iawn, os gwelwch yn dda, am eglurhad. Rwy'n deall bod £445 miliwn wedi'i ymrwymo i 2030. Mae fy mhlaid yn San Steffan wedi ceisio bod yn gliriach, ac wedi ceisio gwneud rhywfaint o ymchwil ar y £14 biliwn a ymrwymwyd, ond heb lwyddiant, ac nid ydynt wedi dod o hyd i unrhyw beth o ran eu hymchwil. Felly, byddwn mor ddiolchgar pe gallech ddweud o ble mae'r ymrwymiad o £14 biliwn yn dod, a than ba bryd, O ystyried bod £445 miliwn wedi'i ymrwymo i 2030. Felly, sut mae'r cyfan yn dod at ei gilydd?
Mae'r ail bwynt ynghylch llinell Calon Cymru. Pa ffordd bynnag y caiff ei hariannu, does dim byd yn y cyhoeddiad ynghylch llinell Calon Cymru, sy'n siom sylweddol i'r rhai ohonom sydd wedi ymgyrchu drosti. Rydym ni'n falch o weld pumed gwasanaeth. Rydym ni eisiau wyth gwasanaeth y dydd, ond ni fyddwn yn gweld hynny. Felly, a allech chi wneud unrhyw sylw ynghylch hynny?
Ond yn benodol, gan fynd yn ôl at fy mhwynt cyntaf, mae'r holl swm hwn o arian, mewn gwirionedd, yn ddryslyd, ac nid yw'n glir. Diolch yn fawr iawn.
Can I thank Jane Dodds for her questions? Rail is an incredibly complicated area. It's so fragmented and investment takes so long because it's such an incredible process to build new railways, new stations and to complete networks. But I'll try my best just to outline how the funding works.
The funding is allocated in spending rounds. The current allocation of £445 million is actually more now as a result of further commitments, to take forward, for example, Deeside industrial estate station, the crossing at Buckley station and Cardiff parkway. So, that figure has gone up. But that figure, that £445 million, only applies, you're right, to the immediate future, the next few years, and the projects that are deliverable in that time. A key factor in future delivery is that we develop the projects to the point where you can put shovels in the ground, or diggers in the ground. In that regard, the £95 million of development funding comes into play, and that was announced as part of the comprehensive spending review. That £95 million can then contribute to the development and completion of plans for those projects that are within the rail vision document.
The capacity of industry simply isn't there to deliver everything on page 19 all at the same time. That's why the Wales rail board will have to prioritise the projects over a number of spending periods. So, the money will become available in accordance with how the Wales rail board determine they, with Network Rail, with TfW, with the supply chain, are able to deliver those projects. But I do accept it is tremendously confusing unless you're very familiar with this particular subject area. I'm quite happy to write with a fuller explanation, if the Member wishes. I'm more than happy to do that.
In terms of the overall figure, the £14 billion—yes, this is interesting, and I think we need to welcome it, because if you look at the initial pipeline of projects, the 43, that amounts to circa £4.4 billion. Then, later in the document, there are the other major projects, such as electrification of the Marches line, which then brings you to a sum total, where, if you then apply optimism bias, which in rail tends to be around about 40 per cent, you then reach the £14 billion.
Now, it's worth saying and worth stressing that, over time, the costs can fluctuate wildly, as we saw with the south Wales metro and the costs associated with things like the Ukraine war, Brexit and cost-of-living issues. So, the costs can vary. That's why it was so welcome that, within the statement, we also have the commitment to deliver the pipeline and the recognition that the costs may vary. We know right now, with what's happening in the middle east, that the cost of oil is increasing. It may have an impact in other areas. So, it may send the cost of the projects that are already funded within this period up. We don't know yet; we are watching very carefully whether that might be the case. If that happens, then, of course, we'll be working with industry to ensure that we can deliver as fast as possible, because this is what the Prime Minister was at pains to stress—as fast as possible. But we will not fail to deliver, if we have—and this is what I was trying to stress last week—agreement across this Chamber and the UK Parliament.
The whole reason why we were able to deliver the metro, and we've electrified 170 km of it, is because parties across this Chamber supported it. I do not believe any party in this Chamber, had they been elected in 2016, or in 2021, would have cancelled at least the vision of the metro. They may have reduced it in scope; we didn't, as a party. We chose to pursue it, even though we faced incredible financial pressures associated with COVID. But if you can present a compelling vision for infrastructure improvements, you can cross electoral cycles and deliver them. That's what we're seeking to do here and at Westminster, to ensure that that whole package of £14 billion of projects is delivered.
A gaf i ddiolch i Jane Dodds am ei chwestiynau? Mae rheilffordd yn faes hynod o gymhleth. Mae mor dameidiog ac mae buddsoddiad yn cymryd cymaint o amser oherwydd ei bod yn broses mor anhygoel i adeiladu rheilffyrdd newydd, gorsafoedd newydd ac i gwblhau rhwydweithiau. Ond fe wnaf geisio fy ngorau i amlinellu sut mae'r cyllid yn gweithio.
Mae'r cyllid yn cael ei ddyrannu mewn rowndiau gwariant. Mae'r dyraniad presennol o £445 miliwn mewn gwirionedd yn fwy nawr o ganlyniad i ymrwymiadau pellach, i fwrw ymlaen, er enghraifft, â gorsaf ystad ddiwydiannol Glannau Dyfrdwy, y groesfan yng ngorsaf Bwcle a pharcffordd Caerdydd. Felly, mae'r ffigur hwnnw wedi mynd i fyny. Ond mae'r ffigur hwnnw, y £445 miliwn hwnnw, dim ond yn berthnasol, rydych yn gywir, i'r dyfodol agos, yr ychydig flynyddoedd nesaf, a'r prosiectau sy'n gyflawnadwy yn y cyfnod hwnnw. Ffactor allweddol yn y dyfodol yw ein bod yn datblygu'r prosiectau i'r pwynt lle gallwch roi rhaw yn y ddaear, neu gloddwyr yn y ddaear. Yn hynny o beth, mae'r £95 miliwn o gyllid datblygu yn dod i rym, a chyhoeddwyd hynny fel rhan o'r adolygiad gwariant cynhwysfawr. Gall y £95 miliwn hwnnw wedyn gyfrannu at ddatblygu a chwblhau cynlluniau ar gyfer y prosiectau hynny sydd o fewn y ddogfen weledigaeth ar gyfer rheilffyrdd.
Nid yw capasiti diwydiant yno i gyflawni popeth ar dudalen 19 i gyd ar yr un pryd. Dyna pam y bydd yn rhaid i fwrdd rheilffyrdd Cymru flaenoriaethu'r prosiectau dros nifer o gyfnodau gwariant. Felly, bydd yr arian ar gael yn unol â'r ffordd y mae bwrdd rheilffyrdd Cymru yn penderfynu eu bod nhw, gyda Network Rail, gyda Trafnidiaeth Cymru, gyda'r gadwyn gyflenwi, yn gallu cyflawni'r prosiectau hynny. Ond rwy'n derbyn ei fod yn hynod ddryslyd oni bai eich bod chi'n gyfarwydd iawn â'r maes pwnc penodol hwn. Rwy'n eithaf hapus i ysgrifennu gydag esboniad llawnach, os yw'r Aelod yn dymuno. Rwy'n fwy na hapus i wneud hynny.
O ran y ffigur cyffredinol, mae'r £14 biliwn—ydi, mae hyn yn ddiddorol, ac rwy'n credu bod angen i ni ei groesawu, oherwydd os edrychwch ar y llif cychwynnol o brosiectau, y 43, mae hynny'n gyfystyr â thua £4.4 biliwn. Yna, yn ddiweddarach yn y ddogfen, mae'r prosiectau mawr eraill, megis trydaneiddio llinell y Gororau, sydd wedyn yn dod â chi at gyfanswm, lle, os ydych wedyn yn cymhwyso gogwydd optimistaidd, sydd o ran rheilffyrdd yn tueddu i fod tua 40 y cant, yna rydych chi'n cyrraedd y £14 biliwn.
Nawr, mae'n werth dweud ac yn werth pwysleisio, dros amser, y gall y costau amrywio'n fawr iawn, fel y gwelsom gyda metro de Cymru a'r costau sy'n gysylltiedig â phethau fel rhyfel Wcráin, Brexit a materion costau byw. Felly, gall y costau amrywio. Dyna pam roedd cael yr ymrwymiad hefyd i gyflawni'r llif prosiectau a'r gydnabyddiaeth y gall y costau amrywio yn cael ei groesawu'n fawr iawn. Rydym ni'n gwybod ar hyn o bryd, gyda'r hyn sy'n digwydd yn y dwyrain canol, bod cost olew yn cynyddu. Gall gael effaith mewn meysydd eraill. Felly, gall anfon cost y prosiectau sydd eisoes wedi'u hariannu yn ystod y cyfnod hwn i fyny. Nid ydym yn gwybod eto; rydym yn gwylio'n ofalus iawn a allai hynny fod yn wir. Os bydd hynny'n digwydd, yna, wrth gwrs, byddwn yn gweithio gyda diwydiant i sicrhau y gallwn gyflawni cyn gynted â phosibl, oherwydd dyma beth oedd y Prif Weinidog eisiau pwysleisio—cyn gynted â phosibl. Ond ni fyddwn yn methu â chyflawni, os oes gennym—a dyma beth yr oeddwn yn ceisio pwysleisio yr wythnos diwethaf— gytundeb ar draws y Siambr hon a Senedd y DU.
Yr holl reswm pam roedden ni'n gallu cyflwyno'r metro, ac rydym ni wedi trydaneiddio 170 km ohono, oedd oherwydd bod pleidiau ar draws y Siambr hon yn ei gefnogi. Nid wyf yn credu y byddai unrhyw blaid yn y Siambr hon, pe bai wedi cael ei hethol yn 2016, neu yn 2021, wedi canslo o leiaf weledigaeth y metro. Efallai y byddent wedi lleihau ei gwmpas; wnaethon ni ddim, fel plaid. Fe wnaethon ni ddewis bwrw ymlaen ag ef, er ein bod wedi wynebu pwysau ariannol anhygoel yn gysylltiedig â COVID. Ond os gallwch gyflwyno gweledigaeth gymhellol ar gyfer gwelliannau seilwaith, gallwch groesi cylchoedd etholiadol a'u cyflawni. Dyna beth rydym ni'n ceisio ei wneud yma ac yn San Steffan, i sicrhau bod y pecyn cyfan hwnnw o £14 biliwn o brosiectau yn cael ei gyflawni.
Cabinet Secretary, I think we just need clarity on that £10 billion figure. Because on pages 34 and 35, it clearly states there:
'The schemes in this section require more detailed development to explore...whether they would provide good value for money.'
So, for anybody reading that, it suggests that actual funding will need to be decided and whether those projects are viable or not. There's no certainty that they're even viable. So, to say that the funding is on the table for something that's not even been deemed viable—. I really can't understand how you can stand here and tell us that there is £14 billion for each of these projects if that work hasn't been completed. Surely, there would have to be due diligence, or are we going to be sidestepping due diligence? I just want that clarity. If you were standing here saying about the £4 billion, I think we'd all see how that could transpire, but the £14 billion—surely the people of Wales deserve some honesty here, and surely saying that figure is not accurate? You've even outlined in your response now that it could be more, it could be less. Let's be honest, how much is committed and what is the exact pipeline and what is hopeful in the future as an IOU? Because that's what it seems that £10 billion of that money is to me.
Ysgrifennydd Cabinet, rwy'n credu bod angen eglurder arnom ar y ffigur hwnnw o £10 biliwn. Oherwydd ar dudalennau 34 a 35, mae'n nodi'n glir yno:
Mae angen datblygiad mwy manwl ar y cynlluniau yn yr adran hon i archwilio...a fyddent yn darparu gwerth da am arian.'
Felly, i unrhyw un sy'n darllen hwnnw, mae'n awgrymu y bydd angen penderfynu ar gyllid gwirioneddol ac a yw'r prosiectau hynny'n hyfyw ai peidio. Does dim sicrwydd eu bod hyd yn oed yn hyfyw. Felly, i ddweud bod y cyllid ar y bwrdd ar gyfer rhywbeth nad yw hyd yn oed wedi'i ystyried yn hyfyw—. Ni allaf ddeall sut y gallwch chi sefyll yma a dweud wrthym fod £14 biliwn ar gyfer pob un o'r prosiectau hyn os nad yw'r gwaith hwnnw wedi'i gwblhau. Yn sicr, byddai'n rhaid bod diwydrwydd dyladwy, neu ydyn ni'n mynd i osgoi diwydrwydd dyladwy? Rwyf dim ond eisiau'r eglurder hwnnw. Pe baech chi'n sefyll yma yn sôn am y £4 biliwn, rwy'n credu y byddem i gyd yn gweld sut y gallai hynny ddigwydd, ond y £14 biliwn—yn sicr mae pobl Cymru yn haeddu rhywfaint o onestrwydd yma, ac yn sicr nid yw crybwyll y ffigur hwnnw'n gywir? Rydych chi hyd yn oed wedi amlinellu yn eich ymateb nawr y gallai fod yn fwy, gallai fod yn llai. Gadewch i ni fod yn onest, faint sydd wedi cael ei ymrwymo a beth yn union yw'r llif prosiectau a beth sy'n obeithiol yn y dyfodol fel nodyn 'mae arnaf i arian i chi'? Oherwydd mae'n ymddangos i mi mai dyna yw £10 biliwn o'r arian hwnnw.
Can I thank Heledd for her contribution? Once again, though, it's disappointing not to hear any recognition of the work that's taken place over the last 10 years to transform rail in Wales, particularly in the core Valleys lines area. Huge, huge investment, time and money to transform communities and opportunities. Now, in terms—[Interruption.] That's right.
A gaf i ddiolch i Heledd am ei chyfraniad? Unwaith eto, fodd bynnag, mae'n siomedig peidio â chlywed unrhyw gydnabyddiaeth o'r gwaith sydd wedi digwydd dros y 10 mlynedd diwethaf i drawsnewid rheilffyrdd yng Nghymru, yn enwedig yn ardal llinellau craidd y Cymoedd. Buddsoddiad enfawr, enfawr, amser ac arian i drawsnewid cymunedau a chyfleoedd. Nawr, yn nhermau—[Torri ar draws.] Mae hynna'n gywir.
The Cabinet Secretary is quite capable of answering for himself. I will ask all Members to allow him to answer as well.
Mae'r Ysgrifennydd Cabinet yn eithaf abl i ateb drosto'i hun. Gofynnaf i'r holl Aelodau ganiatáu iddo ateb hefyd.
But, of course, Mike is absolutely right, an annual deficit through independence of—what was it, Mike—£12.5 billion would, I'm afraid, make it prohibitive to invest in rail upgrades if it were to be devolved. I'm afraid it would just be fantasy land to believe that you could upgrade rail when facing a £12.5 billion deficit annually.
In terms of value for money and in terms of the £14 billion, of course you have to get value for money from every project. Value for money refers to the method by which you might deliver a particular project. I've already referenced smart electrification rather than traditional electrification. It may be deemed that part of the network is better suited to smart electrification, whereas another part of the network may be more suited to traditional forms of electrification. But the whole point of developing the work is that you then have a cast-iron case to take forward for delivery of the work. You can't provide all of the answers at the outset of a vision. You have to work on each component part. And if you don't have the development funding to do that, it simply doesn't happen. For far too long, we haven't had the development funding. We've now got that. We've got the vision. We've got the plan. It will be delivered.
Now, in terms of value for money in other areas as well, it often depends, in reference to stations, how you specify them. And, of course, we will be seeking maximum value for money. We are obliged to. So, if it can be proven that a higher specification on a new station in one community can be achieved, then you'll take it forward. And if value for money shows that a lower specification needs to be implemented, then you would take forward that option. We have to guarantee value for money for taxpayers.
But in terms of the plan, the UK Government has committed to the package. The Treasury has estimated it at £14 billion. But as they have stated, and as I have stated on numerous occasions now, costs can vary. That £14 billion might not be the final figure. We don't know what events may come. The whole point of promising to deliver the package is that every project will be taken forward. That is not something that would happen under your leadership. Absolutely not. [Interruption.] Why am I so confident? [Interruption.] Says who? Your former MP, Jonathan Edwards. [Interruption.]
Ond, wrth gwrs, mae Mike yn hollol gywir, byddai diffyg blynyddol trwy annibyniaeth—beth oedd e, Mike—£12.5 biliwn, mae gen i ofn, yn ei gwneud hi'n afresymol buddsoddi mewn uwchraddio rheilffyrdd pe bai'n cael ei ddatganoli. Rwy'n ofni y byddai'n ffantasi llwyr i gredu y gallech uwchraddio rheilffyrdd pan fyddwch chi'n wynebu diffyg o £12.5 biliwn bob blwyddyn.
O ran gwerth am arian ac o ran y £14 biliwn, wrth gwrs, mae'n rhaid i chi gael gwerth am arian o bob prosiect. Mae gwerth am arian yn cyfeirio at y dull y gallech ei ddefnyddio i gyflawni prosiect penodol. Rydw i eisoes wedi cyfeirio at drydaneiddio clyfar yn hytrach na thrydaneiddio traddodiadol. Gellir ystyried bod rhan o'r rhwydwaith yn fwy addas ar gyfer trydaneiddio clyfar, a gall rhan arall o'r rhwydwaith fod yn fwy addas ar gyfer ffurfiau traddodiadol o drydaneiddio. Ond yr holl bwynt o ddatblygu'r gwaith yw bod gennych achos cryf iawn i fwrw ymlaen ag ef i gyflawni'r gwaith. Ni allwch ddarparu'r holl atebion ar ddechrau gweledigaeth. Mae'n rhaid i chi weithio ar bob darn cydrannol. Ac os nad oes gennych y cyllid datblygu i wneud hynny, nid yw'n digwydd. Am lawer rhy hir, rydym wedi bod heb y cyllid datblygu. Mae gennym ni hwnnw nawr. Mae gennym ni'r weledigaeth. Mae gennym y cynllun. Bydd yn cael ei gyflawni.
Nawr, o ran gwerth am arian mewn meysydd eraill hefyd, mae'n aml yn dibynnu, wrth gyfeirio at orsafoedd, sut rydych chi'n eu nodi. Ac, wrth gwrs, byddwn yn ceisio'r gwerth mwyaf posibl am arian. Mae'n rhaid i ni wneud hynny. Felly, os gellir profi y gellir cyflawni manyleb uwch ar orsaf newydd mewn un gymuned, yna byddwch chi'n bwrw ymlaen ag ef. Ac os yw gwerth am arian yn dangos bod angen gweithredu manyleb is, yna byddech chi'n bwrw ymlaen â'r opsiwn hwnnw. Mae'n rhaid i ni warantu gwerth am arian i drethdalwyr.
Ond o ran y cynllun, mae Llywodraeth y DU wedi ymrwymo i'r pecyn. Mae'r Trysorlys wedi amcangyfrif ei fod yn £14 biliwn. Ond fel y maent wedi datgan, ac fel yr wyf wedi dweud ar sawl achlysur bellach, gall costau amrywio. Efallai nad y £14 biliwn hwnnw yw'r ffigur terfynol. Nid ydym yn gwybod pa ddigwyddiadau a allai ddod. Yr holl bwynt o addo cyflawni'r pecyn yw y bydd pob prosiect yn cael ei ddatblygu. Nid yw hynny'n rhywbeth a fyddai'n digwydd o dan eich arweinyddiaeth. Dim o gwbl. [Torri ar draws.] Pam ydw i mor hyderus? [Torri ar draws.] Meddai pwy? Eich cyn-Aelod Seneddol, Jonathan Edwards. [Torri ar draws]
There's no need to have a conversation across the Chamber.
Does dim angen cael sgwrs ar draws y Siambr.
Jonathan Edwards, when he said that a party of no other colour would have been able to secure this deal. It's worth just looking at what he wrote on Nation.Cymru. [Interruption.] You might want to belittle the publication, but the fact is he offered an op-ed on it, and he stated that no other party of any other colour would have been able to deliver this deal. [Interruption.] I'm simply quoting from one of their own.
Jonathan Edwards, pan ddywedodd na fyddai plaid o unrhyw liw arall wedi gallu sicrhau'r cytundeb hwn. Mae'n werth edrych ar yr hyn a ysgrifennodd ar Nation.Cymru. [Torri ar draws.] Efallai yr hoffech fychanu'r cyhoeddiad, ond y gwir yw ei fod wedi cynnig barn bersonol gref arno, a dywedodd na fyddai unrhyw blaid arall o unrhyw liw arall wedi gallu cyflawni'r fargen hon. [Torri ar draws.] Rwy'n dyfynnu un o'u plith nhw.
There's no need to have a conversation across the Chamber, from both sides.
Does dim angen cael sgwrs ar draws y Siambr, o'r ddwy ochr.
Ac yn olaf, Lesley Griffiths.
Finally, Lesley Griffiths.
Thank you, Deputy Presiding Officer, and thank you for your statement, Cabinet Secretary. Alongside you, I attended the network north Wales launch at Wrexham University back in May, where many of these proposals were first outlined. I firmly believe that improving public transport links and rail connectivity is absolutely vital for our region. I'm pleased the significant investment is already making a tangible difference locally, and you've already referred to the doubling of trains services between Wrexham and Chester.
In the coming years, the north Wales metro will provide direct services between Liverpool city centre, the Wirral and Wrexham via the Wrexham to Liverpool line. That does include better connections to Deeside industrial estate, which isn't far behind Wrexham industrial estate in size, so it is going to offer huge employment opportunities for our constituents. Working with partners over the border, the project will use innovative battery electric trains, as you've said, to provide those greener direct services, which are really needed to reduce the need to change trains also, and by improving those connections between north-east Wales and Merseyside these proposals will improve access to jobs opportunities, support more homes, more jobs and more services.
Wrexham is on the rise on many fronts, and delivering a modern integrated transport network is absolutely a game-changer, really, in the years ahead for my constituency and also our region. So, perhaps you could say a bit more about any thoughts specifically on any further developments to north-east Wales and is there any further investment planned for the region. Thank you.
Diolch, Dirprwy Lywydd, a diolch am eich datganiad, Ysgrifennydd Cabinet. Ynghyd â chi, mynychais lansiad rhwydwaith gogledd Cymru ym Mhrifysgol Wrecsam nôl ym mis Mai, lle amlinellwyd llawer o'r cynigion hyn am y tro cyntaf. Rwy'n credu'n gryf bod gwella cysylltiadau trafnidiaeth gyhoeddus a chysylltedd rheilffyrdd yn hollol hanfodol i'n rhanbarth. Rwy'n falch bod y buddsoddiad sylweddol eisoes yn gwneud gwahaniaeth diriaethol yn lleol, ac rydych eisoes wedi cyfeirio at ddyblu gwasanaethau trenau rhwng Wrecsam a Chaer.
Yn y blynyddoedd i ddod, bydd metro gogledd Cymru yn darparu gwasanaethau uniongyrchol rhwng canol dinas Lerpwl, Cilgwri a Wrecsam ar hyd y llinell o Wrecsam i Lerpwl. Mae hynny'n cynnwys gwell cysylltiadau ag ystad ddiwydiannol Glannau Dyfrdwy, nad yw ymhell y tu ôl i ystad ddiwydiannol Wrecsam o ran maint, felly mae'n mynd i gynnig cyfleoedd cyflogaeth enfawr i'n hetholwyr. Gan weithio gyda phartneriaid dros y ffin, bydd y prosiect yn defnyddio trenau trydan batri arloesol, fel y dywedoch, i ddarparu'r gwasanaethau uniongyrchol gwyrddach hynny, sydd wir eu hangen i leihau'r angen i newid trenau hefyd, a thrwy wella'r cysylltiadau hynny rhwng gogledd-ddwyrain Cymru a Glannau Mersi bydd y cynigion hyn yn gwella mynediad at gyfleoedd swyddi, yn cefnogi mwy o gartrefi, mwy o swyddi a mwy o wasanaethau.
Mae Wrecsam ar gynnydd mewn sawl ffordd, ac mae cyflawni rhwydwaith trafnidiaeth integredig modern yn rhywbeth chwyldroadol mewn gwirionedd, yn y blynyddoedd i ddod i'm hetholaeth a hefyd i'n rhanbarth. Felly, efallai y gallech ddweud ychydig mwy am unrhyw feddyliau yn benodol ynghylch unrhyw ddatblygiadau pellach i ogledd-ddwyrain Cymru ac a oes unrhyw fuddsoddiad pellach wedi'i gynllunio ar gyfer y rhanbarth. Diolch.
Can I thank Lesley Griffiths for her contribution and for her questions? Lesley and I attended the Wrexham business professionals breakfast event last week, and we heard from Alistair Aldridge about the development of the Wrexham Gateway, an incredibly exciting transport interchange at the heart of Wrexham, also with, of course, the Kop end as a component part, a hugely important part, of it, and what struck me was that the Wrexham Gateway should be delivered by 2029. And the timing of that is perfect for Wrexham's city of culture, if Wrexham should be successful in the bid. So, actually, having that upgraded transport interchange could prove vitally important in attracting a successful bid outcome.
At the meeting on Friday we also talked about how important improved transport links are in terms of job opportunities—creating jobs and also accessing jobs. The doubling of rail services between Wrexham and Chester is vitally important. Chester is one of the biggest financial districts in our region, and so having access by public transport is vitally important. It's vitally important for Wrexham in return, with the growing tourism industry and with the growing creative sector as well in Wrexham. So, having that improved link is hugely, hugely valuable.
The Wrexham-Liverpool line is going to be a massive contributor to economic growth as well, and I'm sure that Lesley won't disagree with me in saying that very soon we expect Wrexham to be playing in the Premier League. Well, I'd like the fans from great clubs like Everton, and some of the others, like Liverpool and Manchester United, to be able to access games at the Racecourse by train. And having that metro system in operation between Wrexham and Liverpool, having the improved line—the Liverpool to Manchester line, which will have the connection at Warrington to Wrexham—that will hugely, hugely help in terms of getting people out of their cars and on to public transport in a cross-border area.
In terms of additional investment, yes, in brief, yes, there will be considerable investment. The Marches line will be electrified—there'll be a form of smart electrification for that—as well as the north Wales main line, and we're also looking at new stations at Wrexham north, Wrexham south, possibly Greenfield and Broughton as well. We know how big Broughton is as an employment district, and again it's very difficult to access work opportunities unless you have a private car at the moment. So, it will, first and foremost, drive fair economic growth across our communities.
A gaf i ddiolch i Lesley Griffiths am ei chyfraniad a'i chwestiynau? Mynychodd Lesley a minnau ddigwyddiad brecwast gweithwyr busnes proffesiynol Wrecsam yr wythnos diwethaf, a chlywsom gan Alistair Aldridge am ddatblygiad Porth Wrecsam, cyfnewidfa drafnidiaeth hynod gyffrous yng nghanol Wrecsam, hefyd, wrth gwrs, gyda'r pen Kop fel darn cydrannol, rhan hynod bwysig ohono, a'r hyn sy'n fy nharo i oedd y dylai Porth Wrecsam gael ei gyflawni erbyn 2029. Ac mae'r amseriad hwnnw yn berffaith i ddinas ddiwylliant Wrecsam, os bydd Wrecsam yn llwyddiannus gyda'i chais. Felly, mewn gwirionedd, gallai cael y gyfnewidfa drafnidiaeth wedi'i huwchraddio fod yn hanfodol bwysig wrth ddenu canlyniad cais llwyddiannus.
Yn y cyfarfod ddydd Gwener buom hefyd yn siarad am ba mor bwysig yw gwell cysylltiadau trafnidiaeth o ran cyfleoedd swyddi—creu swyddi a hefyd cael mynediad at swyddi. Mae dyblu gwasanaethau rheilffyrdd rhwng Wrecsam a Chaer yn hanfodol bwysig. Caer yw un o'r ardaloedd ariannol mwyaf yn ein rhanbarth, ac felly mae cael mynediad ar drafnidiaeth gyhoeddus yn hanfodol bwysig. Mae'n hanfodol bwysig i Wrecsam hefyd, gyda'r diwydiant twristiaeth sy'n tyfu a'r sector creadigol sy'n tyfu yn Wrecsam hefyd. Felly, mae cael y cyswllt gwell hwnnw yn hynod werthfawr.
Mae'r llinell rhwng Wrecsam a Lerpwl yn mynd i fod yn gyfrannwr enfawr at dwf economaidd hefyd, ac rwy'n siŵr na fydd Lesley yn anghytuno â mi wrth imi ddweud ein bod yn disgwyl i Wrecsam chwarae yn yr Uwch Gynghrair yn fuan iawn. Wel, hoffwn i'r cefnogwyr o glybiau gwych fel Everton, a rhai o'r lleill, fel Lerpwl a Manchester United, allu cael mynediad at gemau ar y Cae Ras ar y trên. A chael y system fetro honno ar waith rhwng Wrecsam a Lerpwl, cael y llinell well—y llinell Lerpwl i Fanceinion, a fydd â'r cysylltiad yn Warrington i Wrecsam—bydd hynny'n helpu'n fawr iawn o ran cael pobl allan o'u ceir ac ymlaen i drafnidiaeth gyhoeddus mewn ardal drawsffiniol.
O ran buddsoddiad ychwanegol, bydd, yn gryno, bydd buddsoddiad sylweddol. Bydd llinell y Gororau yn cael ei thrydaneiddio—bydd rhyw fath o drydaneiddio clyfar ar gyfer hynny—yn ogystal â phrif linell gogledd Cymru, ac rydym hefyd yn edrych ar orsafoedd newydd yng ngogledd Wrecsam, de Wrecsam, o bosibl Maes Glas a Brychdyn hefyd. Rydym ni'n gwybod pa mor fawr yw Brychdyn fel ardal gyflogaeth, ac eto mae'n anodd iawn cael mynediad at gyfleoedd gwaith oni bai bod gennych gar preifat ar hyn o bryd. Felly, bydd yn gyntaf oll yn ysgogi twf economaidd teg ar draws ein cymunedau.
Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet.
Thank you, Cabinet Secretary.
Eitem 4 ar ein hagenda heddiw yw Rheoliadau Cynrychiolaeth y Bobl (Cael Gwared ar y Gofrestr Olygedig) (Cymru) 2026. A galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Lywodraeth Leol a Thai i wneud y cynnig. Jayne Bryant.
Item 4 on the agenda today is the Representation of the People (Removal of the Edited Register) (Wales) Regulations 2026. And I call on the Cabinet Secretary for Housing and Local Government to move the motion. Jayne Bryant.
Cynnig NDM9191 Jane Hutt
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 27.5, yn cymeradwyo bod y fersiwn ddrafft o Reoliadau Cynrychiolaeth y Bobl (Cael Gwared ar y Gofrestr Olygedig) (Cymru) 2026 yn cael ei llunio yn unol â’r fersiwn ddrafft a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 10 Chwefror 2026.
Motion NDM9191 Jane Hutt
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 27.5, approves that the draft the Representation of the People (Removal of the Edited Register) (Wales) Regulations 2026 is made in accordance with the draft laid in the Table Office on 10 February 2026.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch, Deputy Llywydd. We want to improve people's engagement in our democracy and we want to build people's confidence in elections, reduce barriers to participation and preserve the integrity of elections. The abolition of the open or edited version of the local government register in Wales will help to achieve that. It is in this context that I'm pleased to bring the Representation of the People (Removal of the Edited Register) (Wales) Regulations 2026 before you today.
As Members will be aware, there are two registers in Wales: the reserved parliamentary register, used for elections for Members of the House of Commons, and the devolved local government register, used for local Senedd elections and local elections. For each, there is an open or edited version of the register and a full version. Currently, the edited register is available to be sold to organisations willing to pay for access to electors’ data. This can mean that registering to vote entails inviting direct mail advertising. Last year, we piloted automatic voter registration and, as part of those pilots, we made sure that people being added to the register were not being added to the open register. This meant that the residents that councils could identify and add to the register weren't being passed on to commercial purchasers of the register. To prepare for the roll-out across Wales of automatic voter registration, we are abolishing the open local government register entirely.
Members will recall during the passage of the Elections and Elected Bodies (Wales) Act 2024 through the Senedd that the Act requires that, prior to electoral registration without application being rolled out across Wales, the open register must be abolished. Even if we weren't rolling out automatic voter registration, removing the edited register for Welsh elections would still make sense. The Electoral Commission has long called for the abolition of the edited register and we agree with them that the registration information should be used for electoral, not commercial, purposes. These regulations achieve this by removing the requirements for the electoral registration officers to publish an edited version of the local government register for an area in Wales and make it available for public inspection and sale.
Electoral data will continue to be supplied via the closed register to those organisations that are allowed access by law, such as political parties or credit reference agencies. The full register is also open to public inspection, normally by appointment—transparency that is an important safeguard against electoral manipulation. An edited register will still be in place in Wales for the parliamentary register. This would only apply for those people over 18 years of age who have made an application to register to vote via individual electoral registration. I note that the UK Government are looking to move to an opt-in system for the edited register, rather than an opt-out system as at present. So, I'm pleased to be making the first step towards automatic voter registration with these regulations today and I look forward to hearing the views from the Siambr.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Rydym eisiau gwella ymgysylltiad pobl yn ein democratiaeth ac rydym eisiau magu hyder pobl mewn etholiadau, lleihau rhwystrau rhag cyfranogiad a chadw uniondeb etholiadau. Bydd diddymu'r fersiwn agored neu olygedig o'r gofrestr llywodraeth leol yng Nghymru yn helpu i gyflawni hynny. Yn y cyd-destun hwn yr wyf yn falch o gyflwyno Rheoliadau Cynrychiolaeth y Bobl (Cael gwared ar y Gofrestr Olygedig) (Cymru) 2026 ger eich bron heddiw.
Fel y bydd yr Aelodau'n gwybod, mae dwy gofrestr yng Nghymru: y gofrestr seneddol a gedwir yn ôl, a ddefnyddir ar gyfer etholiadau ar gyfer Aelodau Tŷ'r Cyffredin, a'r gofrestr llywodraeth leol ddatganoledig, a ddefnyddir ar gyfer etholiadau lleol y Senedd ac etholiadau lleol. Ar gyfer pob un, mae fersiwn agored neu olygedig o'r gofrestr a fersiwn lawn. Ar hyn o bryd, mae'r gofrestr olygedig ar gael i'w gwerthu i sefydliadau sy'n barod i dalu am fynediad at ddata etholwyr. Gall hyn olygu bod cofrestru i bleidleisio yn golygu gwahodd hysbysebu drwy'r post yn uniongyrchol. Y llynedd, fe wnaethom dreialu cofrestru pleidleiswyr awtomatig ac, fel rhan o'r cynlluniau treialu hynny, gwnaethom sicrhau nad oedd pobl sy'n cael eu hychwanegu at y gofrestr yn cael eu hychwanegu at y gofrestr agored. Roedd hyn yn golygu nad oedd y trigolion y gallai cynghorau eu hadnabod a'u hychwanegu at y gofrestr yn cael eu trosglwyddo i brynwyr masnachol y gofrestr. Er mwyn paratoi ar gyfer cyflwyno cofrestru pleidleiswyr awtomatig ledled Cymru, rydym yn diddymu'r gofrestr llywodraeth leol agored yn gyfan gwbl.
Bydd aelodau'n cofio wrth basio Deddf Etholiadau a Chyrff Etholedig (Cymru) 2024 drwy'r Senedd fod y Ddeddf yn ei gwneud yn ofynnol bod rhaid diddymu'r gofrestr agored, cyn i gofrestru etholiadol heb gyflwyno cais gael ei gyflwyno ledled Cymru. Hyd yn oed pe na baem yn cyflwyno cofrestru pleidleiswyr awtomatig, byddai dileu'r gofrestr olygedig ar gyfer etholiadau Cymru yn dal i wneud synnwyr. Mae'r Comisiwn Etholiadol wedi galw ers amser maith am ddiddymu'r gofrestr olygedig ac rydym yn cytuno â nhw y dylid defnyddio'r wybodaeth gofrestru at ddibenion etholiadol, nid masnachol. Mae'r rheoliadau hyn yn cyflawni hyn drwy ddileu'r gofynion i'r swyddogion cofrestru etholiadol gyhoeddi fersiwn olygedig o'r gofrestr llywodraeth leol ar gyfer ardal yng Nghymru a sicrhau ei bod ar gael i'r cyhoedd ei harchwilio ac ar gael i'w gwerthu.
Bydd data etholiadol yn parhau i gael ei gyflenwi drwy'r gofrestr gaeedig i'r sefydliadau hynny sy'n cael mynediad yn ôl y gyfraith, fel pleidiau gwleidyddol neu asiantaethau cyfeirio credyd. Mae'r gofrestr lawn hefyd yn agored i'r cyhoedd, fel arfer trwy apwyntiad—tryloywder sy'n ddiogelwch pwysig rhag manipiwleiddio etholiadol. Bydd cofrestr olygedig yn dal i fod ar waith yng Nghymru ar gyfer y gofrestr seneddol. Byddai hyn dim ond yn berthnasol i'r bobl hynny dros 18 oed sydd wedi gwneud cais i gofrestru i bleidleisio trwy gofrestriad etholiadol unigol. Rwy'n nodi bod Llywodraeth y DU yn bwriadu symud i system optio i mewn ar gyfer y gofrestr olygedig, yn hytrach na system optio allan fel sydd ar hyn o bryd. Felly, rwy'n falch o fod yn gwneud y cam cyntaf tuag at gofrestru pleidleiswyr awtomatig gyda'r rheoliadau hyn heddiw ac edrychaf ymlaen at glywed barn y Siambr.
Does dim siaradwyr. Felly, y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
I have no speakers. So, the proposal is to agree the motion. Does any Member object? No. The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Yn unol â Rheol Sefydlog 12.24, oni bai fod Aelod yn gwrthwynebu, caiff y ddau gynnig o dan eitem 5, Rheolau Etholiadau Lleol (Cymru) (Diwygio) 2026, ac eitem 6, Gorchymyn Deddf Cynrychiolaeth y Bobl 1983 (Eithrio Treuliau Diogelwch) (Diwygio) (Cymru) 2026, eu grwpio i'w trafod ond gyda phleidleisiau ar wahân. Dwi ddim wedi clywed gwrthwynebiad.
In accordance with Standing Order 12.24, unless a Member objects, the two motions under item 5 and 6, the Local Elections (Wales) (Amendment) Rules 2026, and the Representation of the People Act 1983 (Security Expenses Exclusion) (Amendment) (Wales) Order 2026, will be grouped for debate but with separate votes. I have heard no objections.
Felly, galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Lywodraeth Leol a Thai i wneud y cynnig. Jayne Bryant.
So, I call on the Cabinet Secretary for Local Government and Housing to move the motion. Jayne Bryant.
Cynnig NDM9194 Jane Hutt
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 27.5, yn cymeradwyo bod y fersiwn ddrafft o Reolau Etholiadau Lleol (Cymru) (Diwygio) 2026 yn cael ei llunio yn unol â’r fersiwn ddrafft a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 10 Chwefror 2026.
Motion NDM9194 Jane Hutt
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 27.5, approves that the draft the Local Elections (Wales) (Amendment) Rules 2026 is made in accordance with the draft laid in the Table Office on 10 February 2026.
Cynnig NDM9193 Jane Hutt
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 27.5, yn cymeradwyo bod y fersiwn ddrafft o Orchymyn Deddf Cynrychiolaeth y Bobl 1983 (Eithrio Treuliau Diogelwch) (Diwygio) (Cymru) 2026 yn cael ei llunio yn unol â’r fersiwn ddrafft a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 10 Chwefror 2026.
Motion NDM9193 Jane Hutt
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 27.5, approves that the draft The Representation of the People Act 1983 (Security Expenses Exclusion) (Amendment) (Wales) Order 2026 is made in accordance with the draft laid in the Table Office on 10 February 2026.
Cynigiwyd y cynigion.
Motions moved.
Diolch, Deputy Llywydd. Elections are essential to our democracy, and I'm therefore pleased to bring two important statutory instruments forward this afternoon: the Local Elections (Wales) (Amendment) Rules 2026 and the Representation of the People Act 1983 (Security Expenses Exclusion) (Amendment) (Wales) Order 2026. The Local Elections (Wales) (Amendment) Rules 2026 amend the rules for the running of local government elections in Wales, the Local Elections (Principal Areas) (Wales) Rules 2021 and the Local Elections (Communities) (Wales) Rules 2021.
The rules were fully redrafted and modernised in 2021. The amendment rules before you today make largely technical changes or those required to take account of changes to policy and other legislation. Recent changes made to the Senedd election rules contained in the Senedd Cymru (Representation of the People) Order 2025 are reflected in this legislation. The legislation supports consistency in electoral legislation and the rules themselves align as far as possible with the rules for Senedd elections in Wales. They also make a small clarification to the treatment of joint party descriptors, following a recommendation from the Electoral Commission.
Our goal has been to support the equal use of the Welsh and English languages in elections, and for this to be reflected effectively throughout the legislation. This legislation makes changes to ensure that this is the position in the conduct of local elections, making Welsh elections bilingual wherever possible.
I would like to thank those who responded to the consultation. We have responded to feedback on the commencement and coming into force dates for the legislation. While the amendment rules will come into force on 13 March, they will not take effect until the next local government elections, in May 2027. This timescale ensures compliance with the Gould principle of election rules being in place for six months before the affected election, and allows sufficient time for electoral administrators to update relevant procedures and guidance forms.
I would like to thank the Legislation, Justice and Constitution Committee for their consideration of this legislation, and my officials will continue to work closely with key stakeholders to ensure that local government elections next May are run as effectively and efficiently as possible.
In terms of the Representation of the People Act 1983, we are all too aware of the rise in abuse in politics in recent years, which is a significant barrier to participation. The Representation of the People Act 1983 (Security Expenses Exclusion) (Amendment) (Wales) Order 2026 ensures that candidates at local government elections will not, as part of their election expenses, have to account for reasonable expenses incurred in providing for their personal security and the protection of property. This change is in line with the position for candidates at Senedd elections, as part of changes brought about by legislation passed in this Senedd last year, and in line with the wider UK approach. The changes to local government elections require an amendment to be made to the Representation of the People Act 1983. By providing for consistency across elections, this reduces confusion for candidates and electoral administrators alike. The Order also implements a recommendation from the Jo Cox Foundation report.
Given that there is no longer a grace period, and individuals cannot be a Member of the Senedd and a local authority at the same time, we are mindful that there may be by-elections following the Senedd election. The coming into force date is 13 March. However, the legislation will come into effect in relation to local government elections from 7 May 2026. Whilst I acknowledge that this technically does not meet the Gould principle, it is important that the changes take place as soon as possible to protect the safety of candidates and that there is consistency for candidates at May's elections and at council elections. I am sure Members would agree that a delay would have a detrimental impact on the safety of candidates and the integrity of elections. This is a straightforward change, bringing rules into alignment with other elections, and guidance can be updated quickly. The Order does not require any administrative changes to the systems used to run elections.
I’d like to thank those who responded to the consultation, and, again, I would like to thank the Legislation, Justice and Constitution Committee for their consideration of this legislation. Again, officials will continue to work closely with key stakeholders to ensure that the local government elections next May are run, as I said, very efficiently and as effectively as possible. So, again, I look forward to hearing views from Members.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Mae etholiadau yn hanfodol i'n democratiaeth, ac felly rwy'n falch o gyflwyno dau offeryn statudol pwysig y prynhawn yma: Rheolau Etholiadau Lleol (Cymru) (Diwygio) 2026 a Gorchymyn Deddf Cynrychiolaeth y Bobl 1983 (Eithrio Treuliau Diogelwch) (Diwygio) (Cymru) 2026. Mae Rheolau Etholiadau Lleol (Cymru) (Diwygio) 2026 yn diwygio'r rheolau ar gyfer cynnal etholiadau llywodraeth leol yng Nghymru, Rheolau Etholiadau Lleol (Prif Ardaloedd) (Cymru) 2021 a Rheolau Etholiadau Lleol (Cymunedau) (Cymru) 2021.
Cafodd y rheolau eu hailddrafftio a'u moderneiddio'n llawn yn 2021. Mae'r rheolau diwygio ger eich bron heddiw yn gwneud newidiadau technegol i raddau helaeth neu'r rhai sy'n ofynnol i ystyried newidiadau i bolisi a deddfwriaeth arall. Adlewyrchir y newidiadau diweddar a wnaed i reolau etholiad y Senedd a gynhwysir yng Ngorchymyn Senedd Cymru (Cynrychiolaeth y Bobl) 2025 yn y ddeddfwriaeth hon. Mae'r ddeddfwriaeth yn cefnogi cysondeb mewn deddfwriaeth etholiadol ac mae'r rheolau eu hunain yn cyd-fynd cyn belled â phosibl â'r rheolau ar gyfer etholiadau'r Senedd yng Nghymru. Maent hefyd yn gwneud eglurhad bach ynghylch y driniaeth o ddisgrifyddion pleidiau ar y cyd, yn dilyn argymhelliad gan y Comisiwn Etholiadol.
Ein nod yw cefnogi'r defnydd cyfartal o'r Gymraeg a'r Saesneg mewn etholiadau, ac i hyn gael ei adlewyrchu'n effeithiol trwy gydol y ddeddfwriaeth. Mae'r ddeddfwriaeth hon yn gwneud newidiadau i sicrhau mai dyma'r sefyllfa wrth gynnal etholiadau lleol, gan wneud etholiadau Cymru yn ddwyieithog lle bynnag y bo modd.
Hoffwn ddiolch i'r rhai a ymatebodd i'r ymgynghoriad. Rydym wedi ymateb i adborth ar ddyddiadau cychwyn a dod i rym ar gyfer y ddeddfwriaeth. Er y bydd y rheolau diwygio yn dod i rym ar 13 Mawrth, ni fyddant yn weithredol tan yr etholiadau llywodraeth leol nesaf, ym mis Mai 2027. Mae'r amserlen hon yn sicrhau cydymffurfiaeth ag egwyddor Gould sef bod rheolau etholiad ar waith am chwe mis cyn yr etholiad yr effeithir arno, ac yn caniatáu digon o amser i weinyddwyr etholiadol ddiweddaru gweithdrefnau a ffurflenni canllawiau perthnasol.
Hoffwn ddiolch i'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad am eu hystyriaeth o'r ddeddfwriaeth hon, a bydd fy swyddogion yn parhau i weithio'n agos gyda rhanddeiliaid allweddol i sicrhau bod etholiadau llywodraeth leol fis Mai nesaf yn cael eu cynnal mor effeithiol ac effeithlon â phosibl.
O ran Deddf Cynrychiolaeth y Bobl 1983, rydym i gyd yn rhy ymwybodol o'r cynnydd mewn cam-drin mewn gwleidyddiaeth yn ystod y blynyddoedd diwethaf, sy'n rhwystr sylweddol rhag cyfranogiad. Mae Gorchymyn Deddf Cynrychiolaeth y Bobl 1983 (Eithrio Treuliau Diogelwch) (Diwygio) (Cymru) 2026 yn sicrhau na fydd yn rhaid i ymgeiswyr mewn etholiadau llywodraeth leol, fel rhan o'u treuliau etholiadol, gyfrif am dreuliau rhesymol a dynnir wrth ddarparu ar gyfer eu diogelwch personol a diogelu eiddo. Mae'r newid hwn yn unol â'r sefyllfa ar gyfer ymgeiswyr yn etholiadau'r Senedd, fel rhan o'r newidiadau a wnaed gan ddeddfwriaeth a basiwyd yn y Senedd hon y llynedd, ac yn unol â dull ehangach y DU. Mae'r newidiadau i etholiadau llywodraeth leol yn gofyn am ddiwygiad i Ddeddf Cynrychiolaeth y Bobl 1983. Trwy ddarparu cysondeb ar draws etholiadau, mae hyn yn lleihau dryswch i ymgeiswyr a gweinyddwyr etholiadol fel ei gilydd. Mae'r Gorchymyn hefyd yn gweithredu argymhelliad o adroddiad Sefydliad Jo Cox.
O ystyried nad oes cyfnod gras mwyach, ac na all unigolion fod yn Aelod o'r Senedd ac o awdurdod lleol ar yr un pryd, rydym yn ymwybodol y gallai fod isetholiadau yn dilyn etholiad y Senedd. Y dyddiad dod i rym yw 13 Mawrth. Fodd bynnag, bydd y ddeddfwriaeth yn dod i rym mewn perthynas ag etholiadau llywodraeth leol o 7 Mai 2026. Er fy mod yn cydnabod nad yw hyn yn dechnegol yn bodloni egwyddor Gould, mae'n bwysig bod y newidiadau yn digwydd cyn gynted â phosibl i amddiffyn diogelwch ymgeiswyr a bod cysondeb i ymgeiswyr yn etholiadau mis Mai ac yn etholiadau'r cyngor. Rwy'n siŵr y byddai'r Aelodau yn cytuno y byddai oedi yn cael effaith niweidiol ar ddiogelwch ymgeiswyr ac uniondeb etholiadau. Mae hwn yn newid syml, gan sicrhau bod rheolau yn alinio ag etholiadau eraill, a gellir diweddaru canllawiau'n gyflym. Nid yw'r Gorchymyn yn gofyn am unrhyw newidiadau gweinyddol i'r systemau a ddefnyddir i gynnal etholiadau.
Hoffwn ddiolch i'r rhai a ymatebodd i'r ymgynghoriad, ac, unwaith eto, hoffwn ddiolch i'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad am eu hystyriaeth o'r ddeddfwriaeth hon. Unwaith eto, bydd swyddogion yn parhau i weithio'n agos gyda rhanddeiliaid allweddol i sicrhau bod yr etholiadau llywodraeth leol fis Mai nesaf yn cael eu rhedeg, fel y dywedais, yn effeithlon iawn ac mor effeithiol â phosibl. Felly, unwaith eto, edrychaf ymlaen at glywed barn yr Aelodau.
Galwaf ar Gadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad, Mike Hedges.
I call on the Chair of the Legislation, Justice and Constitution Committee, Mike Hedges.
Diolch, Deputy Presiding Officer. My contribution today will be in respect of the Representation of the People Act 1983 (Security Expenses Exclusion) (Amendment) (Wales) Order, which the Legislation, Justice and Constitution Committee considered last week. The committee did not request a response from the Welsh Government. The report's single merits scrutiny point highlights that this Order will come into force on 13 March 2026, and will therefore come into effect in relation to local government elections from 7 May 2026. The explanatory memorandum acknowledges that the Order therefore breaches the Gould principle, which states that electoral laws should not be changed within six months of an election. However, the explanatory memorandum states that the changes are straightforward and do not require any administrative change to electoral systems. It also argues that it is important that the changes take place as soon as possible to protect the safety of candidates.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Bydd fy nghyfraniad heddiw mewn perthynas â Gorchymyn Deddf Cynrychiolaeth y Bobl 1983 (Eithrio Treuliau Diogelwch) (Diwygio) (Cymru), a ystyriwyd gan y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad yr wythnos diwethaf. Ni ofynnodd y pwyllgor am ymateb gan Lywodraeth Cymru. Mae unig bwynt craffu ar rinweddau'r adroddiad yn amlygu'r ffaith y bydd y Gorchymyn hwn yn dod i rym ar 13 Mawrth 2026, ac felly bydd yn dod i rym mewn perthynas ag etholiadau llywodraeth leol o 7 Mai 2026. Mae'r memorandwm esboniadol yn cydnabod bod y Gorchymyn felly yn torri egwyddor Gould, sy'n nodi na ddylid newid cyfreithiau etholiadol o fewn chwe mis o etholiad. Fodd bynnag, mae'r memorandwm esboniadol yn nodi bod y newidiadau'n syml ac nad oes angen unrhyw newid gweinyddol i systemau etholiadol. Mae hefyd yn dadlau ei bod yn bwysig bod y newidiadau yn digwydd cyn gynted â phosibl i amddiffyn diogelwch ymgeiswyr.
Ysgrifennydd y Cabinet i ymateb i'r ddadl.
The Cabinet Secretary to reply to the debate.
Diolch. Once again, thank you very much. Just to say that my officials and I are keen to engage with and support electoral administrators ahead of the local elections next year. Diolch.
Diolch. Unwaith eto, diolch yn fawr iawn. Dim ond i ddweud bod fy swyddogion a minnau yn awyddus i ymgysylltu â gweinyddwyr etholiadol a'u cefnogi cyn yr etholiadau lleol y flwyddyn nesaf. Diolch.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig o dan eitem 5? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
The proposal is to agree the motion under item 5. Does any Member object? No. The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Y cwestiwn nesaf yw: a ddylid derbyn y cynnig o dan eitem 6? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
The next proposal is to agree the motion under item 6. Does any Member object? No. The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Eitem 7 yw Rheoliadau Deddf Caffael 2023 (Cytundebau Rhyngwladol Penodedig) (Diwygio) (Cymru) 2026. Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a'r Gymraeg i wneud y cynnig. Mark Drakeford.
Item 7 today is the Procurement Act 2023 (Specified International Agreements) (Amendment) (Wales) Regulations 2026. I call on the Cabinet Secretary for Finance and Welsh Language to move the motion. Mark Drakeford.
Cynnig NDM9195 Jane Hutt
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 27.5, yn cymeradwyo bod y fersiwn ddrafft o Reoliadau Deddf Caffael 2023 (Cytundebau Rhyngwladol Penodedig) (Diwygio) (Cymru) 2026 yn cael ei llunio yn unol â’r fersiwn ddrafft a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 10 Chwefror 2026.
Motion NDM9195 Jane Hutt
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 27.5, approves that the draft the Procurement Act 2023 (Specified International Agreements) (Amendment) (Wales) Regulations 2026 is made in accordance with the draft laid in the Table Office on 10 February 2026.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Dwi'n symud y cynnig.
Thank you very much, Dirprwy Lywydd. I move the motion.
The Procurement Act 2023 came into force on 24 February 2025. Today's regulations update Schedule 9 to that Act to give effect to the UK-India's new comprehensive economic and trade agreement, concluded between the United Kingdom Government and the Republic of India.
By amending Schedule 9, these regulations formally recognise India as a treaty state for the purposes of the Act. In practical terms, this means that suppliers from India must be treated in accordance with the procurement obligations set out in that agreement. Welsh contracting authorities will now be required to offer suppliers from India the same opportunities as those provided to UK suppliers for procurements covered by the agreements. In return, Wales will benefit from enhanced access to India's public procurement market, including preferential treatment under the 'make in India' policy. This change strengthens our compliance with international commitments and serves to reinforce our commitment to fair and open competition in public procurement.
I'm grateful, as ever, to the Legislation, Justice and Constitution Committee for their continued consideration of these regulations. If they are supported today, the regulations will come into force on 31 March.
Daeth Deddf Caffael 2023 i rym ar 24 Chwefror 2025. Mae'r rheoliadau heddiw yn diweddaru Atodlen 9 i'r Ddeddf honno i weithredu'r cytundeb economaidd a masnach cynhwysfawr newydd rhwng y DU ac India, a gafodd ei gwblhau rhwng Llywodraeth y Deyrnas Unedig a Gweriniaeth India.
Trwy ddiwygio Atodlen 9, mae'r rheoliadau hyn yn cydnabod India yn ffurfiol fel gwladwriaeth gytuniad at ddibenion y Ddeddf. Yn ymarferol, mae hyn yn golygu bod yn rhaid trin cyflenwyr o India yn unol â'r rhwymedigaethau caffael sydd wedi'u nodi yn y cytundeb hwnnw. Bydd yn ofynnol nawr i awdurdodau contractio o Gymru gynnig yr un cyfleoedd i gyflenwyr o India â'r rhai sy'n cael eu cynnig i gyflenwyr yn y DU ar gyfer caffaeliadau sydd wedi'u cynnwys yn y cytundebau. Yn gyfnewid, bydd Cymru yn elwa ar fynediad gwell i farchnad caffael cyhoeddus India, gan gynnwys triniaeth ffafriol o dan y polisi 'gwneud yn India'. Mae'r newid hwn yn cryfhau ein cydymffurfiaeth ag ymrwymiadau rhyngwladol ac yn atgyfnerthu ein hymrwymiad i gystadleuaeth agored a theg ym maes caffael cyhoeddus.
Rwy'n ddiolchgar, fel bob amser, i'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad am ei ystyriaeth barhaus o'r rheoliadau hyn. Os cânt eu cefnogi heddiw, bydd y rheoliadau yn dod i rym ar 31 Mawrth.
Daeth y Llywydd i’r Gadair.
The Llywydd took the Chair.
Cadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad, Mike Hedges.
The Chair of the Legislation, Justice and Constitution Committee, Mike Hedges.
Diolch, Llywydd. The Legislation, Justice and Constitution Committee considered its report on the draft regulations alongside the Welsh Government’s response last week. The report contains one technical scrutiny reporting point and four merits scrutiny reporting points.
The technical reporting point highlights that there is no reference to an interpretation or definition provision for the term 'framework', which is referenced in the regulations. The Welsh Government responded that the term 'framework' is well established in the context of procurement, and therefore argues that a definition is not required.
The committee’s four merits scrutiny reporting points bring matters of political or legal importance to the attention of the Senedd. I will mention two of these today. Reporting point 4 highlights that the Welsh Ministers have consented to the UK Government laying and making a connected UK statutory instrument, the Procurement Act 2023 (Specified International Agreements and Saving Provision) (Amendment) Regulations 2026. The committee noted a letter from the Deputy First Minister about these connected regulations on 26 January. And finally, reporting point 5 highlights that the Welsh Government has not undertaken a public consultation on these regulations. The committee did not request a response from the Welsh Government to the merits reporting points.
Diolch, Llywydd. Ystyriodd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad ei adroddiad ar y rheoliadau drafft ochr yn ochr ag ymateb Llywodraeth Cymru yr wythnos diwethaf. Mae'r adroddiad yn cynnwys un pwynt adrodd craffu technegol a phedwar pwynt adrodd craffu ar rinweddau.
Mae'r pwynt adrodd technegol yn tynnu sylw at y ffaith nad oes unrhyw gyfeiriad at ddarpariaeth dehongli neu ddiffiniad ar gyfer y term 'fframwaith', y mae'r rheoliadau yn cyfeirio ato. Yn ei hymateb, dywedodd Llywodraeth Cymru fod y term 'fframwaith' wedi'i hen sefydlu yng nghyd-destun caffael, ac felly mae'n dadlau nad oes angen diffiniad.
Mae pedwar pwynt adrodd craffu ar rinweddau'r pwyllgor yn dod â materion o bwysigrwydd gwleidyddol neu gyfreithiol i sylw'r Senedd. Byddaf yn sôn am ddau o'r rhain heddiw. Mae pwynt adrodd 4 yn tynnu sylw at y ffaith bod Gweinidogion Cymru wedi cydsynio i Lywodraeth y DU osod a gwneud offeryn statudol cysylltiedig y DU, sef Rheoliadau Deddf Caffael 2023 (Cytundebau Rhyngwladol Penodedig a Darpariaeth Arbed) (Diwygio) 2026. Nododd y pwyllgor lythyr gan y Dirprwy Brif Weinidog ynghylch y rheoliadau cysylltiedig hyn ar 26 Ionawr. Ac yn olaf, mae pwynt adrodd 5 yn tynnu sylw at y ffaith nad yw Llywodraeth Cymru wedi cynnal ymgynghoriad cyhoeddus ar y rheoliadau hyn. Ni ofynnodd y pwyllgor am ymateb gan Lywodraeth Cymru i'r pwyntiau adrodd ar rinweddau.
We will be objecting to today's regulations. Today's regulations are required to ensure that the procurement chapters of the UK and India trade deal are implemented in Wales. This trade deal gives a national insurance exemption for Indian professionals on short-term and temporary transfers. In Reform, we believe that the UK-India trade deal is a complete cop-out and sells out British and Welsh workers. In light of this, we'll be abstaining on today's regulations. Diolch.
Byddwn ni'n gwrthwynebu'r rheoliadau heddiw. Mae angen y rheoliadau heddiw i sicrhau bod penodau caffael y cytundeb masnach rhwng y DU ac India yn cael eu gweithredu yng Nghymru. Mae'r fargen fasnach hon yn rhoi eithriad rhag yswiriant gwladol i weithwyr proffesiynol o India sydd ar drosglwyddiadau byrdymor a dros dro. Yn Reform, rydym o'r farn bod y cytundeb masnach rhwng y DU ac India yn osgoi cyfrifoldeb yn llwyr ac yn cefnu ar weithwyr ym Mhrydain a Chymru. Yng ngoleuni hyn, byddwn ni'n atal ein pleidlais ar y rheoliadau heddiw. Diolch.
Ydy'r Ysgrifennydd Cabinet yn moyn ymateb?
Does the Cabinet Secretary wish to reply?
I continue to ask Members to support the regulations.
Rwy'n parhau i ofyn i'r Aelodau gefnogi'r rheoliadau.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Mae yna wrthwynebiad, felly fe wnawn ni ohirio tan y cyfnod pleidleisio.
The proposal is to agree the motion. Does any Member object? [Objection.] There is objection and I will defer voting under this item until voting time.
Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.
Voting deferred until voting time.
Eitem 8 sydd nesaf a chynnig cydsyniad deddfwriaethol ar y Bil Troseddu a Phlismona yw hwn. Yr Ysgrifennydd Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol sy'n cyflwyno'r cynnig yma. Jane Hutt.
Item 8 is next, a legislative consent motion on the Crime and Policing Bill. The Cabinet Secretary for Social Justice will move the motion. Jane Hutt.
Cynnig NDM9198 Jane Hutt
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 29.6, yn cytuno y dylai darpariaethau yn y Bil Troseddu a Phlismona i’r graddau y maent yn ystyried materion datganoledig, gael eu hystyried gan Senedd y DU.
Motion NDM9198 Jane Hutt
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 29.6, agrees that provisions in the Crime and Policing Bill in so far as they have regard to devolved matters, should be considered by the UK Parliament.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch yn fawr, Llywydd. I move the motion.
I'm bringing forward the legislative consent motion for the UK Government's Crime and Policing Bill. I've considered this Bill holistically. There are provisions within the Senedd's legislative competence that will deliver sensible and important changes that will benefit Wales. I've laid three separate memoranda in relation to the Bill, reflecting UK Government amendments tabled during various amending stages in the UK Parliament. I'd like to thank the Legislation, Justice and Constitution Committee for the consideration they've given to the memoranda on the Bill to date, and for the reports they've published on the first two LCMs. I regret that the third memorandum was laid too late for similar scrutiny, as the latter amendments were laid on 13 and 23 February.
Diolch yn fawr, Llywydd. Rwy'n cynnig y cynnig.
Rwy'n cyflwyno'r cynnig cydsyniad deddfwriaethol ar gyfer Bil Troseddu a Phlismona Llywodraeth y DU. Rwyf wedi ystyried y Bil hwn yn gyfannol. Mae yna ddarpariaethau o fewn cymhwysedd deddfwriaethol y Senedd a fydd yn cyflawni newidiadau synhwyrol a phwysig a fydd o fudd i Gymru. Rwyf wedi gosod tri memoranda ar wahân o ran y Bil, sy'n adlewyrchu gwelliannau Llywodraeth y DU a gafodd eu cyflwyno yn ystod gwahanol gamau diwygio yn Senedd y DU. Hoffwn ddiolch i'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad am yr ystyriaeth maen nhw wedi'i rhoi i'r memoranda ar y Bil hyd yma, ac am yr adroddiadau maen nhw wedi'u cyhoeddi ar y ddau LCM cyntaf. Mae'n ddrwg gennyf fod y trydydd memorandwm wedi'i osod yn rhy hwyr ar gyfer craffu tebyg, gan fod y gwelliannau olaf wedi'u gosod ar 13 a 23 Chwefror.
The LJCC has agreed with the Welsh Government's recommendations to seek consent for clauses 1, 2 and Schedule 1, clause 5 and Schedule 2, clause 6 and Schedule 3, clauses 7, 14, 74, 75, 90, 127, 128, 129, 132 and 133, which fall within the legislative competence of the Senedd and should be considered by the UK Parliament. I acknowledge the UK Government considers clauses 1, 5, 7, 14, 74, 75, 127, 128, 129 and Schedule 2 as requiring the consent of the Senedd.
The key provisions of the Bill cover tackling crime and anti-social behaviour, introduce respect orders, introduce a specific offence of assaulting a retail worker, and increase the severity and penalty to take tougher action for low-value shop theft and knife crime. This Bill creates a specific offence of assaulting a retail worker, so that incidents are properly recorded and used to drive an effective police response, while tougher penalties make clear that violence against retail workers will not be tolerated. By removing the £200 threshold for shop theft, it tackles the low-level crime that blights our town centres, supports retailers, particularly small businesses at the heart of our communities, and sends a clear message that no offence is too minor to face consequences.
This Bill strengthens the law so that women and girls are safer in their homes, online and in public spaces. The Bill strengthens offender management and enhances notification requirements on registered sex offenders, giving victims of stalking the right to know the identity of the perpetrator, in addition to introducing multi-agency guidance on stalking, to enable agencies to identify, prevent and respond to stalking behaviour more effectively.
The Bill also sends a clear message that spiking is a serious criminal behaviour and will be treated as such, introducing a new criminal offence of administering a harmful substance. The Bill introduces a statutory definition of honour-based abuse, and a power to issue statutory multi-agency guidance. These provisions align with our ambition to make Wales a safe and free place for women and girls, and with our violence against women, domestic abuse and sexual violence national strategy.
Further, the Bill also seeks to protect children and vulnerable adults, introducing a new duty to report child sexual abuse, creating new offences of child criminal exploitation, cuckooing and coerced internal concealment, introducing new offences related to the taking of intimate images without consent, and making grooming behaviour a statutory aggravating factor.
Finally, the Bill creates new offences that relate to racially or religiously motivated threatening, abusive or insulting behaviour towards an emergency worker, and behaviour likely to harass, alarm or distress an emergency worker. The new provisions would ensure emergency workers in Wales receive the same protection as counterparts in England, and this provision aligns with the vision to make Wales an anti-racist country, as set out by the Welsh Government's 'Anti-racist Wales Action Plan', as well as the well-being goal of Wales being a more equal nation, as put in place by the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015.
There are also measures to enhance counter-terrorism powers, introducing a new youth diversion order and making changes to terrorism legislation, recommended by the independent reviewer of terrorism legislation.
We know that provisions in the Police, Crime, Sentencing and Courts Act 2022 relating to unauthorised encampments have created real and understandable fear among Gypsy and Traveller communities. I acknowledge the proposed amendments to reduce the amount of time an individual must not return to the same location from 12 months to three months. Whilst I welcome this improvement by the UK Government, the continued focus on enforcement and criminalisation still undermines and jeopardises the nomadic way of life of Gypsies and Travellers, and disproportionately affects this group. I raised these concerns when the provision was first enacted in 2022, and my opposition to criminalisation remains the same.
The Welsh Government's updated 'Guidance for managing unauthorised encampments', to be published in the coming weeks, places an even stronger emphasis on early engagement and communication by local authorities. This work is explicitly prioritised within the 'Anti-racist Wales Action Plan', which commits us to addressing long-standing inequalities in accommodation for Gypsy and Traveller communities. The Welsh Government has been consulted and worked with the UK Government on the Bill's development, and we will continue to work closely with the UK Government in the Bill's final stages.
Finally, Llywydd, recognising the Crime and Policing Bill's importance and the impact it will have across Wales, I recommend the Senedd supports this Bill and gives its consent. Diolch.
Mae'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a’r Cyfansoddiad wedi cytuno ag argymhellion Llywodraeth Cymru i geisio cydsyniad ar gyfer cymalau 1, 2 ac Atodlen 1, cymal 5 ac Atodlen 2, cymal 6 ac Atodlen 3, cymalau 7, 14, 74, 75, 90, 127, 128, 129, 132 a 133, sy'n dod o fewn cymhwysedd deddfwriaethol y Senedd ac y dylent gael eu hystyried gan Senedd y DU. Rwy'n cydnabod bod Llywodraeth y DU yn ystyried bod cymalau 1, 5, 7, 14, 74, 75, 127, 128, 129 ac Atodlen 2 yn rhai sydd angen cydsyniad y Senedd.
Mae darpariaethau allweddol y Bil yn cwmpasu ymdrin â throseddu ac ymddygiad gwrthgymdeithasol, cyflwyno gorchmynion parchu, cyflwyno trosedd benodol o ymosod ar weithiwr manwerthu, a chynyddu'r difrifoldeb a'r gosb i gymryd camau llymach ar gyfer dwyn gwerth isel o siopau a throseddau â chyllyll. Mae'r Bil hwn yn creu trosedd benodol o ymosod ar weithiwr manwerthu, fel bod digwyddiadau yn cael eu cofnodi'n briodol a'u defnyddio i ysgogi ymateb effeithiol gan yr heddlu, tra bod cosbau llymach yn ei gwneud yn glir na fydd trais yn erbyn gweithwyr manwerthu yn cael ei oddef. Trwy ddiddymu'r trothwy o £200 ar gyfer dwyn o siopau, mae'n ymdrin â'r troseddau lefel isel sy'n niweidio canol ein trefi, yn cefnogi manwerthwyr, yn enwedig busnesau bach yng nghanol ein cymunedau, ac yn anfon neges glir nad yw'r un drosedd yn rhy fach i wynebu canlyniadau.
Mae'r Bil hwn yn cryfhau'r gyfraith fel bod menywod a merched yn fwy diogel yn eu cartrefi, ar-lein ac mewn mannau cyhoeddus. Mae'r Bil yn cryfhau rheoli troseddwyr ac yn gwella gofynion hysbysu mewn perthynas â throseddwyr rhyw cofrestredig, gan roi'r hawl i ddioddefwyr stelcian wybod pwy yw'r troseddwr, yn ogystal â chyflwyno canllawiau aml-asiantaeth ar stelcian, er mwyn galluogi asiantaethau i nodi, atal ac ymateb i ymddygiad stelcian yn fwy effeithiol.
Mae'r Bil hefyd yn anfon neges glir bod sbeicio diodydd yn ymddygiad troseddol difrifol ac y bydd yn cael ei drin fel y cyfryw, gan gyflwyno trosedd newydd o roi sylwedd niweidiol. Mae'r Bil yn cyflwyno diffiniad statudol o gam-drin ar sail anrhydedd, a phŵer i gyhoeddi canllawiau amlasiantaethol statudol. Mae'r darpariaethau hyn yn cyd-fynd â'n huchelgais i wneud Cymru'n lle diogel a rhydd i fenywod a merched, a chyda'n strategaeth genedlaethol trais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol.
Ymhellach, mae'r Bil hefyd yn ceisio amddiffyn plant ac oedolion agored i niwed, gan gyflwyno dyletswydd newydd i adrodd am gam-drin plant yn rhywiol, creu troseddau newydd o gamfanteisio troseddol ar blant, cogio a chelu mewnol dan orfodaeth, cyflwyno troseddau newydd sy'n gysylltiedig â thynnu delweddau personol heb ganiatâd, a gwneud ymddygiad grŵmio yn ffactor gwaethygol statudol.
Yn olaf, mae'r Bil yn creu troseddau newydd sy'n ymwneud ag ymddygiad bygythiol, ymosodol neu sarhaus â chymhelliant hiliol neu grefyddol tuag at weithiwr brys, ac ymddygiad sy'n debygol o aflonyddu, dychryn neu beri gofid i weithiwr brys. Byddai'r darpariaethau newydd yn sicrhau bod gweithwyr brys yng Nghymru yn cael yr un amddiffyniad â chymheiriaid yn Lloegr, ac mae'r ddarpariaeth hon yn cyd-fynd â'r weledigaeth i wneud Cymru'n wlad wrth-hiliol, fel y nodir yn 'Cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol' Llywodraeth Cymru, yn ogystal â'r nod llesiant bod Cymru yn genedl fwy cyfartal, fel sydd wedi'i sefydlu gan Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015.
Mae yna fesurau hefyd i wella pwerau gwrthderfysgaeth, cyflwyno gorchymyn dargyfeirio ieuenctid newydd a gwneud newidiadau i ddeddfwriaeth terfysgaeth, a argymhellwyd gan yr adolygwr annibynnol deddfwriaeth terfysgaeth.
Rydym yn gwybod bod darpariaethau yn Neddf yr Heddlu, Troseddu, Dedfrydu a'r Llysoedd 2022 sy'n ymwneud â gwersylloedd diawdurdod wedi creu ofn gwirioneddol a dealladwy ymhlith cymunedau Sipsiwn a Theithwyr. Rwy'n cydnabod y gwelliannau arfaethedig i leihau'r amser na ddylai unigolyn ddychwelyd i'r un lleoliad o 12 mis i dri mis. Er fy mod i'n croesawu'r gwelliant hwn gan Lywodraeth y DU, mae'r ffocws parhaus ar orfodi a throseddoli yn dal i danseilio a pheryglu ffordd o fyw nomadaidd Sipsiwn a Theithwyr, ac yn cael effaith anghymesur ar y grŵp hwn. Fe godais i'r pryderon hyn pan gafodd y ddarpariaeth ei deddfu'n gyntaf yn 2022, ac rwy'n dal i wrthwynebu troseddoli.
Mae canllawiau diwygiedig Llywodraeth Cymru ar gyfer rheoli gwersylloedd diawdurdod, a fydd yn cael eu cyhoeddi yn ystod yr wythnosau nesaf, yn gosod hyd yn oed mwy o bwyslais ar awdurododau lleol yn ymgysylltu ac yn cyfathrebu'n gynnar. Mae'r gwaith hwn yn cael ei flaenoriaethu'n benodol yn y 'Cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol', sy'n ein hymrwymo i ymdrin ag anghydraddoldebau hirsefydlog o ran llety i gymunedau Sipsiwn a Theithwyr. Mae Llywodraeth y DU wedi ymgynghori â Llywodraeth Cymru ac wedi gweithio gyda hi wrth ddatblygu'r Bil, a byddwn ni'n parhau i weithio'n agos gyda Llywodraeth y DU yng nghamau olaf y Bil.
Yn olaf, Llywydd, gan gydnabod pwysigrwydd y Bil Troseddu a Phlismona a'r effaith y bydd yn ei chael ledled Cymru, rwy'n argymell bod y Senedd yn cefnogi'r Bil hwn ac yn rhoi ei chydsyniad. Diolch.
Cadeirydd y pwyllgor deddfwriaeth nawr i gyfrannu, Mike Hedges.
The Chair of the legislation committee to contribute now, Mike Hedges.
Diolch, Llywydd. The Legislation, Justice and Constitution Committee has laid two reports on the Welsh Government's legislative consent memorandum for this Bill. The committee's report on the first memorandum was laid in July 2025. Its second on memorandum No. 2 was laid in November 2025.
The committee's first report reflected on the clauses in the Bill that give Government Ministers and the Welsh Ministers powers to implement an international agreement relating to information sharing for law enforcement purposes. These are described as 'I-LEAP provisions'. At the time of the first memorandum, the Welsh Government said it was not in a position to recommend that the Senedd consents to the Bill, saying further engagement was necessary with the UK Government on these provisions. The committee sought clarity from the Welsh Government on its position around the I-LEAP provision. By the time that memorandum No. 2 was laid in July 2025, the Welsh Government said it was satisfied with the approach taken by the UK Government. It said that this was following further engagement between the Governments.
Because these discussions did not conclude until five months after the Bill's introduction, the committee expressed concern at the level of engagement between the UK Government and the Welsh Government, in particular during the Bill's development. The committee also recommended that the Welsh Government should provide further detail about its engagement with the UK Government during this period. However, in response, the Welsh Government simply stated again that agreement had been reached, giving no further detail. This unwillingness to provide even a brief commentary is very disappointing.
The committee also highlighted in its report on memorandum No. 2 that the powers in the I-LEAP provision are delegated to UK Government Ministers and Welsh Ministers concurrently. As Members will know, the inclusion of these so-called concurrent powers is not aligned with the Welsh Government's principles on UK legislation in devolved areas. The committee noted that there may be limited flexibility around how these powers may be exercised because of the need for Welsh Ministers to comply with international obligations. The Government of Wales Act 2006 places explicit duties on Welsh Ministers to observe and comply with international obligations, as does the ministerial code. The committee is therefore of the view that the powers in the Bill in devolved areas should be conferred to the Welsh Ministers alone.
The Welsh Government laid a further supplementary consent memorandum, memorandum No. 3, last Tuesday, on 3 March. This memorandum relates to amendments tabled to the Bill for consideration at the House of Lords Report Stage. The committee was able to give some consideration to this memorandum at its meeting yesterday, but due to the short period of time between the laying of the memorandum and today's debate, it was unable to report. This is very regrettable.
The committee, however, noted a number of issues linked to memorandum No. 3 during its limited consideration, and decided to write to Welsh Government last night to seek clarity on these matters. Two of the issues we raised as a committee were in relation to which of the amendments tabled require consent. Cabinet Secretary, I would be grateful if you could confirm now whether amendments 334 and 375 for consideration at the House of Lords Report Stage require the consent of the Senedd.
The third issue the committee raised is possibly the most significant. This relates to the fact that some of the amendments identified in memorandum No. 3, namely amendments 446 and 468, are yet to be agreed by the House of Lords. The Senedd is therefore being asked today to agree the inclusion of provisions in this Bill without the full picture of whether these provisions will form part of the Bill's final version. The House of Lords sat yesterday to consider amendments, but did not reach these particular amendments. The Lords are expected to consider the remaining amendments tabled to the Bill tomorrow and next Wednesday, ahead of the Bill's Third Reading on Wednesday, 25 March.
It is therefore disappointing that the Welsh Government has not decided to use the time available to it to postpone today's debate until the outcome of the Lords' consideration of the amendments tabled to the Bill is clear. This would have enabled the Senedd to have a fuller picture of the Bill that it is being asked to consent to ahead of reaching its final stages.
Diolch, Llywydd. Mae'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad wedi gosod dau adroddiad ar femorandwm cydsyniad deddfwriaethol Llywodraeth Cymru ar gyfer y Bil hwn. Cafodd adroddiad y pwyllgor ar y memorandwm cyntaf ei osod ym mis Gorffennaf 2025. Cafodd ei ail ar femorandwm Rhif 2 ei osod ym mis Tachwedd 2025.
Roedd adroddiad cyntaf y pwyllgor yn ystyried y cymalau yn y Bil sy'n rhoi pwerau i Weinidogion y Llywodraeth a Gweinidogion Cymru weithredu cytundeb rhyngwladol sy'n ymwneud â rhannu gwybodaeth at ddibenion gorfodi'r gyfraith. Mae'r rhain yn cael eu disgrifio fel 'darpariaethau I-LEAP'. Ar adeg y memorandwm cyntaf, dywedodd Llywodraeth Cymru nad oedd mewn sefyllfa i argymell bod y Senedd yn cydsynio i'r Bil, gan ddweud bod angen ymgysylltu pellach â Llywodraeth y DU ar y darpariaethau hyn. Gofynnodd y pwyllgor am eglurder gan Lywodraeth Cymru ynghylch ei safbwynt ar y ddarpariaeth I-LEAP. Erbyn i'r memorandwm Rhif 2 hwnnw gael ei osod ym mis Gorffennaf 2025, dywedodd Llywodraeth Cymru ei bod yn fodlon â'r dull gweithredu yr oedd Llywodraeth y DU wedi'i gymryd. Dywedodd fod hyn yn dilyn ymgysylltu pellach rhwng y Llywodraethau.
Gan na ddaeth y trafodaethau hyn i ben tan bum mis ar ôl cyflwyno'r Bil, mynegodd y pwyllgor bryder am lefel yr ymgysylltu rhwng Llywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru, yn enwedig yn ystod datblygu'r Bil. Gwnaeth y pwyllgor hefyd argymell y dylai Llywodraeth Cymru roi mwy o fanylion am ei hymgysylltiad â Llywodraeth y DU yn ystod y cyfnod hwn. Fodd bynnag, mewn ymateb, dywedodd Llywodraeth Cymru unwaith eto fod cytundeb wedi'i gyrraedd ac ni roddwyd unrhyw fanylion eraill. Mae'r amharodrwydd hwn i roi hyd yn oed sylwebaeth fer yn siomedig iawn.
Nododd y pwyllgor hefyd yn ei adroddiad ar femorandwm Rhif 2 fod y pwerau yn y ddarpariaeth I-LEAP yn cael eu dirprwyo i Weinidogion Llywodraeth y DU a Gweinidogion Cymru ar yr un pryd. Fel y gŵyr yr Aelodau, nid yw cynnwys y pwerau cydredol hyn, fel y'u gelwir, yn cyd-fynd ag egwyddorion Llywodraeth Cymru ar ddeddfwriaeth y DU mewn meysydd datganoledig. Nododd y pwyllgor y gallai fod hyblygrwydd cyfyngedig ynghylch sut y gall y pwerau hyn gael eu harfer oherwydd yr angen i Weinidogion Cymru gydymffurfio â rhwymedigaethau rhyngwladol. Mae Deddf Llywodraeth Cymru 2006 yn gosod dyletswyddau penodol ar Weinidogion Cymru i arsylwi a chydymffurfio â rhwymedigaethau rhyngwladol, felly hefyd cod y Gweinidogion. Felly, mae'r pwyllgor o'r farn y dylai'r pwerau yn y Bil mewn meysydd datganoledig gael eu rhoi i Weinidogion Cymru yn unig.
Gosododd Llywodraeth Cymru femorandwm cydsyniad atodol arall, memorandwm Rhif 3, ddydd Mawrth diwethaf, ar 3 Mawrth. Mae'r memorandwm hwn yn ymwneud â gwelliannau a gafodd eu cyflwyno i'r Bil i'w hystyried yng Nghyfnod Adroddiad Tŷ'r Arglwyddi. Llwyddodd y pwyllgor i roi rhywfaint o ystyriaeth i'r memorandwm hwn yn ei gyfarfod ddoe, ond oherwydd y cyfnod byr o amser rhwng gosod y memorandwm a'r ddadl heddiw, nid oedd yn gallu adrodd arno. Mae hyn yn anffodus iawn.
Fodd bynnag, nododd y pwyllgor nifer o faterion sy'n gysylltiedig â memorandwm Rhif 3 yn ystod ei ystyriaeth gyfyngedig ohono, a phenderfynodd ysgrifennu at Lywodraeth Cymru neithiwr i ofyn am eglurder ar y materion hyn. Roedd dau o'r materion a godwyd gennym fel pwyllgor yn ymwneud â pha rai o'r gwelliannau a gyflwynwyd y mae angen cydsyniad ar eu cyfer. Ysgrifennydd Cabinet, byddwn i'n ddiolchgar pe gallech chi gadarnhau nawr a oes angen cydsyniad y Senedd ar gyfer gwelliannau 334 a 375 i'w hystyried yng Nghyfnod Adrodd Tŷ'r Arglwyddi.
Mae'n bosibl mai'r trydydd mater a godwyd gan y pwyllgor yw'r pwysicaf. Mae'r mater hwn yn ymwneud â'r ffaith nad yw rhai o'r gwelliannau a nodwyd ym memorandwm Rhif 3, sef gwelliannau 446 a 468, wedi'u cytuno eto gan Dŷ'r Arglwyddi. Felly, gofynnir i'r Senedd heddiw gytuno ar gynnwys darpariaethau yn y Bil hwn heb y darlun llawn o ran a fydd y darpariaethau hyn yn rhan o fersiwn derfynol y Bil. Eisteddodd Tŷ'r Arglwyddi ddoe i ystyried gwelliannau, ond ni chyrhaeddodd y gwelliannau penodol hyn. Mae disgwyl i'r Arglwyddi ystyried y gwelliannau eraill a gyflwynwyd i'r Bil yfory a dydd Mercher nesaf, cyn trydydd darlleniad y Bil ddydd Mercher, 25 Mawrth.
Felly, mae'n siomedig nad yw Llywodraeth Cymru wedi penderfynu defnyddio'r amser sydd ar gael iddi i ohirio'r ddadl heddiw nes bod canlyniad ystyriaeth yr Arglwyddi o'r gwelliannau a gyflwynwyd i'r Bil yn glir. Byddai hyn wedi galluogi'r Senedd i gael darlun llawnach o'r Bil y mae gofyn iddi gydsynio iddo cyn cyrraedd ei gyfnodau terfynol.
Welsh Conservatives fully support many of the policy objectives of the Crime and Policing Bill, such as tackling serious violence, child sexual abuse and violence against women and girls. We welcome tougher penalties and enforcement on knife crime and low-monetary-value shop theft. We welcome action to combat anti-social behaviour and terrorism. However, we will not be supporting the LCM today because the Bill as currently drafted also includes measures to allow the widespread use of AI, facial recognition and the recording of non-crime hate incidents. Despite many high-profile incidents of people being falsely accused of criminal activities as a result of artificial intelligence and facial recognition surveillance, the UK Government are continuing to press ahead with these measures. We cannot subject the Welsh public to these risks, and therefore the Welsh Conservatives will withhold legislative consent until the Bill is amended. Diolch yn fawr.
Mae'r Ceidwadwyr Cymreig yn cefnogi llawer o amcanion polisi'r Bil Troseddu a Phlismona'n llawn, megis ymdrin â thrais difrifol, cam-drin plant yn rhywiol a thrais yn erbyn menywod a merched. Rydyn ni'n croesawu camau gorfodi a chosbau llymach ar droseddau cyllyll a dwyn gwerth ariannol isel o siopau. Rydyn ni'n croesawu camau i fynd i'r afael ag ymddygiad gwrthgymdeithasol a therfysgaeth. Fodd bynnag, fyddwn ni ddim yn cefnogi'r LCM heddiw oherwydd bod y Bil, fel y mae wedi'i ddrafftio ar hyn o bryd, hefyd yn cynnwys mesurau i ganiatáu'r defnydd eang o ddeallusrwydd artiffisial, technoleg adnabod wynebau a chofnodi digwyddiadau casineb nad ydynt yn droseddau. Er gwaethaf llawer o ddigwyddiadau proffil uchel o bobl yn cael eu cyhuddo ar gam o weithgareddau troseddol o ganlyniad i ddeallusrwydd artiffisial a gwyliadwriaeth adnabod wynebau, mae Llywodraeth y DU yn parhau i fwrw ymlaen â'r mesurau hyn. Allwn ni ddim rhoi'r cyhoedd yng Nghymru mewn sefyllfa lle maent yn agored i'r risgiau hyn, ac felly bydd y Ceidwadwyr Cymreig yn gwrthod cydsyniad deddfwriaethol nes i'r Bil gael ei ddiwygio. Diolch yn fawr.
Plaid Cymru sympathises with the general aim of this Bill: restoring public confidence in the policing system and the wider criminal justice system. That's precisely why we argue for the devolution of these powers to Wales, because devolution is the most effective route to achieving that aim. We do welcome the Cabinet Secretary's efforts in ensuring that the protected characteristics of sexual orientation, transgender identity and disability have now been included within the scope of the new offences relating to emergency workers, but we cannot support this motion today. What we see, once again, is areas of devolved competence being ceded to Westminster, and the Welsh Government retreating from its own principles on the use of concurrent powers.
As we've heard, concurrent powers are being included in relation to international law enforcement data-sharing agreements—I-LEAP—where there is no obligation whatsoever on UK Ministers to consult with Welsh Ministers before legislating; no consent, no voice. I was alarmed by the Cabinet Secretary's assertion that consenting to this motion represents a limited constitutional risk. Shouldn't we be seeking to eliminate constitutional risks entirely, especially in relation to a constitutional architecture that is decidedly fragile at the moment? Goodwill is not law, a promise is not a safeguard, and the current relationship between the two Governments, even when they're made up of the same party, cannot be described as one of parity of esteem. Indeed, we heard earlier at First Minister's questions of a letter sent by the Prime Minister to all Cabinet members on 12 December last year. In it, he warned against, and it's worth quoting again,
'an overly deferential or laissez-faire approach to devolved government engagement'
because it
'almost inevitably creates political challenges.'
Well, 'For whom?', I suppose, is the question. But, far from respecting devolution, this letter instructs UK Ministers to be, and again I quote,
'confident in our ability to deliver directly in those nations, including through direct spending, even when devolved governments may oppose this.'
Let's focus on that. It goes on to attach guidance on using the financial assistance power under section 50 of the United Kingdom Internal Market Act 2020—the very power that Welsh Labour Members of the Senedd denounced as a constitutional outrage only nine days earlier. Let's be clear about that sequence. On 3 December, more than a third of the Welsh Labour group accused the Prime Minister of rolling back devolution. Nine days later, his response was to tell his Ministers to press on regardless, to spend in devolved areas whether Wales agrees or not. That's not a reset; that's an instruction manual for undermining this Senedd.
In this context, the Cabinet Secretary, as we've heard, has been unable to disclose the nature of her engagement with the UK Government that led to the decision to override her Government's principles on concurrent powers. She cannot tell us what was discussed, but we now know what the Prime Minister was telling his own Ministers. If this trespass on the part of the UK Labour Government in relation to our own powers causes us concern today, consider what would happen if Reform came to power at Westminster. Every time this Senedd cedes ground, we are doing the hard work for them. A leap of faith, not an informed decision—that is what the Senedd is expected to take yet again today. That's not good enough. It is this Senedd that has been overly deferential and laissez-faire in our approach to inter-governmental relations. That must change now, and if not now, then surely after 7 May.
On this basis, because of the ceding of powers, the lack of transparency, and the failure, once again, to advance the devolution of justice, Plaid Cymru will be voting against this legislative consent motion, and we urge others to do the same.
Mae Plaid Cymru yn cydymdeimlo â nod cyffredinol y Bil hwn: adfer hyder y cyhoedd yn y system blismona a'r system cyfiawnder troseddol ehangach. Dyna'n union pam rydym yn dadlau dros ddatganoli'r pwerau hyn i Gymru, oherwydd datganoli yw'r ffordd fwyaf effeithiol o gyflawni'r nod hwnnw. Rydym yn croesawu ymdrechion yr Ysgrifennydd Cabinet i sicrhau bod nodweddion gwarchodedig cyfeiriadedd rhywiol, hunaniaeth drawsryweddol ac anabledd wedi'u cynnwys nawr o fewn cwmpas y troseddau newydd sy'n ymwneud â gweithwyr brys, ond allwn ni ddim cefnogi'r cynnig hwn heddiw. Yr hyn a welwn ni, unwaith eto, yw meysydd o gymhwysedd datganoledig yn cael eu hildio i San Steffan, a Llywodraeth Cymru yn cilio o'i hegwyddorion ei hun ar ddefnyddio pwerau cydredol.
Fel rydym wedi'i glywed, mae pwerau cydredol yn cael eu cynnwys mewn perthynas â chytundebau rhannu data mewn perthynas â gorfodi’r gyfraith ryngwladol—I-LEAP—lle nad oes unrhyw rwymedigaeth o gwbl ar Weinidogion y DU i ymgynghori â Gweinidogion Cymru cyn deddfu; dim cydsyniad, dim llais. Cefais fy nychryn gan honiad yr Ysgrifennydd Cabinet bod cydsynio i'r cynnig hwn yn risg gyfansoddiadol gyfyngedig. Oni ddylen ni fod yn ceisio dileu risgiau cyfansoddiadol yn gyfan gwbl, yn enwedig o ran pensaernïaeth gyfansoddiadol sy'n bendant yn fregus ar hyn o bryd? Nid yw ewyllys da yn gyfraith, nid yw addewid yn ddiogelwch, ac nid yw'n bosibl disgrifio'r berthynas bresennol rhwng y ddwy Lywodraeth, hyd yn oed pan mae'r un blaid ydynt, fel un o barch cydradd. Yn wir, fe wnaethon ni glywed yn gynharach yn y cwestiynau i'r Prif Weinidog am lythyr a anfonwyd gan Brif Weinidog y DU at holl aelodau'r Cabinet ar 12 Rhagfyr y llynedd. Ynddo, rhybuddiodd yn erbyn, ac mae'n werth dyfynnu eto,
'dull rhy ymostyngar neu laissez-faire o ymgysylltu â llywodraethau datganoledig'
oherwydd ei bod
'bron yn anochel yn creu heriau gwleidyddol.'
Wel, 'I bwy?', mae'n debyg, yw'r cwestiwn. Ond, ymhell o barchu datganoli, mae'r llythyr hwn yn cyfarwyddo Gweinidogion y DU i fod, ac rwy'n dyfynnu eto,
'yn hyderus yn ein gallu i gyflawni'n uniongyrchol yn y gwledydd hynny, gan gynnwys trwy wariant uniongyrchol, hyd yn oed pan fydd llywodraethau datganoledig, o bosibl, yn gwrthwynebu hyn.'
Gadewch i ni ganolbwyntio ar hynny. Mae'n mynd ymlaen i atodi canllawiau ar ddefnyddio'r pŵer cymorth ariannol o dan adran 50 o Ddeddf Marchnad Fewnol y Deyrnas Unedig 2020—yr union bŵer y gwnaeth Aelodau Llafur Cymru o'r Senedd ei gondemnio fel sarhad cyfansoddiadol naw diwrnod ynghynt. Gadewch i ni fod yn glir am y drefn honno. Ar 3 Rhagfyr, cyhuddodd mwy na thraean o grŵp Llafur Cymru Brif Weinidog y DU o danseilio datganoli. Naw diwrnod yn ddiweddarach, ei ymateb ef oedd dweud wrth ei Weinidogion i fynd yn eu blaen beth bynnag, i wario mewn ardaloedd datganoledig p'un a yw Cymru yn cytuno ai peidio. Nid ailosod yw hynny; llyfr cyfarwyddiadau ydyw ar gyfer tanseilio'r Senedd hon.
Yn y cyd-destun hwn, nid yw'r Ysgrifennydd Cabinet, fel y gwnaethon ni ei glywed, wedi gallu datgelu natur ei hymgysylltiad â Llywodraeth y DU a arweiniodd at y penderfyniad i ddiystyru egwyddorion ei Llywodraeth ar bwerau cydredol. Ni all ddweud wrthon ni beth gafodd ei drafod, ond rydyn ni'n gwybod nawr beth oedd Prif Weinidog y DU yn ei ddweud wrth ei Weinidogion ei hun. Os yw'r tresmasu hwn ar ran Llywodraeth Lafur y DU o ran ein pwerau ein hunain yn peri pryder i ni heddiw, ystyriwch beth fyddai'n digwydd pe bai Reform yn dod i rym yn San Steffan. Bob tro mae'r Senedd hon yn ildio, rydyn ni'n gwneud y gwaith caled drostyn nhw. Naid ffydd, nid penderfyniad gwybodus—dyna'r hyn mae disgwyl i'r Senedd ei chymryd unwaith eto heddiw. Dydy hynny ddim yn ddigon da. Y Senedd hon sydd wedi bod yn rhy barchus a laissez-faire yn ein hagwedd at gysylltiadau rhynglywodraethol. Mae'n rhaid i hynny newid nawr, ac os nad nawr, yna yn sicr ar ôl 7 Mai.
Ar y sail hon, oherwydd y pwerau sy'n cael eu hildio, y diffyg tryloywder, a'r methiant, unwaith eto, i hyrwyddo datganoli cyfiawnder, bydd Plaid Cymru yn pleidleisio yn erbyn y cynnig cydsyniad deddfwriaethol hwn, ac rydyn ni'n annog eraill i wneud yr un peth.
We in Reform will be objecting to today's LCM. Whilst we support, of course, the general principles of tackling crime, we do not believe that the Crime and Policing Bill goes far enough in effectively tackling crime. This is why the Reform MPs in Westminster voted against the Crime and Policing Bill, and that's why we'll be voting against today's LCM. Diolch.
Byddwn ni yn Reform yn gwrthwynebu'r LCM heddiw. Er ein bod ni, wrth gwrs, yn cefnogi'r egwyddorion cyffredinol o ymdrin â throseddu, nid ydym o'r farn bod y Bil Troseddu a Phlismona yn mynd yn ddigon pell i ymdrin â throseddu yn effeithiol. Dyna pam y pleidleisiodd Aelodau Seneddol Reform yn San Steffan yn erbyn y Bil Troseddu a Phlismona, a dyna pam y byddwn ni'n pleidleisio yn erbyn yr LCM heddiw. Diolch.
Yr Ysgrifennydd Cabinet i ymateb—Jane Hutt.
The Cabinet Secretary to reply—Jane Hutt.
Diolch yn fawr, Llywydd. I thank Members for their comments and observations. It's really important that I brought this to the Senedd. I appreciate we've only had a short time to discuss the Bill, and I am grateful to the LJC committee for their scrutiny of the Bill. Members have asked and want to know why I've scheduled the LCM debate today, because there are ongoing debates in the House of Lords and the Bill is not yet fully settled. But holding this debate today ensures that the Senedd's views are heard and represented in the passage of this important legislation.
I think it's important also to acknowledge the fact that the LJC committee discussed this again on Monday, and I do thank the Chair and the committee for their recent letter on supplementary legislative consent memorandum No. 3. I regret that we haven't been able to give committees any further time to scrutinise these amendments. These amendments, which are yet to be agreed, have been included in SLCM No. 3, but they're Government amendments, and we are confident that they will be agreed by the UK Parliament.
The debate was rescheduled, as you recall, following the UK Government advising us that amendments were to be tabled on 13 February, and further amendments on 23 February. Rescheduling the debate to today ensured that these amendments would be included in today's debate, obviously giving the Senedd the opportunity to vote on them. It also allowed committees to consider the further amendments brought forward late in the Bill's passage. I haven't been able to move the debate back any further, Llywydd, due to the Plenary timetable and the constraints in the pre-election period, but I was keen to ensure that the Senedd did debate and vote on these provisions.
I will respond to the letter in full, because it is important that we recognise that amendment 335, noted as containing provision requiring consent, should instead be a reference to amendment 334. I'd like to put that on the record. And also, in relation to the LJC committee's question regarding not seeking consent in respect of provision within amendment 375, I can confirm that this has been a drafting error, and amendment 375 should have been included in SLCM No. 3.
I won't go again through the very important policy issues that this Bill is addressing—strengthening the law so that women and girls are safer in their homes, online, in public spaces; tackling spiking; protecting children and vulnerable adults; and a statutory definition of honour-based abuse. I feel very strongly that this debate is important in terms of giving that legislative consent. Again, I would urge Members to support this LCM, and would thank the committees, of course, for considering these memorandums.
It's important, finally, Llywydd, to deal with these provisions in a UK Bill that covers both devolved and reserved matters, and to ensure that our inclusion in this UK legislation enables policy objectives to be most effectively achieved. As I said, I ask Members to join me in supporting this Bill and giving consent.
Diolch yn fawr, Llywydd. Hoffwn ddiolch i'r Aelodau am eu sylwadau a'u harsylwadau. Mae'n bwysig iawn fy mod i wedi dod â hyn i'r Senedd. Rwy'n gwerthfawrogi mai dim ond ychydig o amser rydym wedi'i gael i drafod y Bil, ac rwy'n ddiolchgar i'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a’r Cyfansoddiad am ei graffu ar y Bil. Mae Aelodau wedi gofyn ac eisiau gwybod pam rydw i wedi trefnu'r ddadl ar yr LCM heddiw, oherwydd mae dadleuon yn mynd rhagddynt o hyd yn Nhŷ'r Arglwyddi ac nid yw'r Bil wedi'i gytuno'n llawn eto. Ond mae cynnal y ddadl hon heddiw yn sicrhau bod barn y Senedd yn cael ei chlywed a'i chynrychioli yn ystod hynt y ddeddfwriaeth bwysig hon.
Rwy'n credu ei bod yn bwysig hefyd gydnabod y ffaith bod y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a’r Cyfansoddiad wedi trafod hyn eto ddydd Llun, a hoffwn ddiolch i'r Cadeirydd a'r pwyllgor am eu llythyr diweddar ar femorandwm cydsyniad deddfwriaethol atodol Rhif 3. Mae'n ddrwg gennyf nad ydyn ni wedi gallu rhoi mwy o amser i bwyllgorau graffu ar y gwelliannau hyn. Mae'r gwelliannau hyn, sydd eto i'w cytuno, wedi'u cynnwys yn SLCM Rhif 3, ond gwelliannau Llywodraeth y DU ydyn nhw, ac rydyn ni'n hyderus y bydd Senedd y DU yn cytuno arnynt.
Cafodd y ddadl ei haildrefnu, fel y cofiwch, ar ôl i Lywodraeth y DU ein cynghori y byddai gwelliannau yn cael eu cyflwyno ar 13 Chwefror, a gwelliannau eraill ar 23 Chwefror. Gwnaeth aildrefnu'r ddadl ar gyfer heddiw sicrhau y byddai'r gwelliannau hyn yn cael eu cynnwys yn y ddadl heddiw, gan roi cyfle, yn amlwg, i'r Senedd bleidleisio arnyn nhw. Gwnaeth hefyd ganiatáu i bwyllgorau ystyried y gwelliannau eraill a gyflwynwyd yn hwyr yn hynt y Bil. Dydw i ddim wedi gallu symud y ddadl yn ôl ymhellach, Llywydd, oherwydd amserlen y Cyfarfod Llawn a'r cyfyngiadau yn y cyfnod cyn yr etholiad, ond roeddwn i'n awyddus i sicrhau bod y Senedd yn trafod ac yn pleidleisio ar y darpariaethau hyn.
Fe wnaf i ymateb i'r llythyr yn llawn, oherwydd mae'n bwysig ein bod ni'n cydnabod y dylai gwelliant 335, y nodwyd ei fod yn cynnwys darpariaeth sy'n gofyn am gydsyniad, fod yn gyfeiriad at welliant 334 yn lle hynny. Hoffwn roi hynny ar y cofnod. A hefyd, o ran cwestiwn y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a’r Cyfansoddiad ynglŷn â pheidio â cheisio cydsyniad o ran darpariaeth o fewn gwelliant 375, gallaf gadarnhau mai camgymeriad drafftio yw hyn, a dylai gwelliant 375 fod wedi cael ei gynnwys yn SLCM Rhif 3.
Wnaf i ddim mynd eto trwy'r materion polisi pwysig iawn y mae'r Bil hwn yn ymdrin â nhw—cryfhau'r gyfraith fel bod menywod a merched yn fwy diogel yn eu cartrefi, ar-lein, mewn mannau cyhoeddus; ymdrin a sbeicio diodydd; amddiffyn plant ac oedolion agored i niwed; a diffiniad statudol o gam-drin ar sail anrhydedd. Rwy'n teimlo'n gryf iawn bod y ddadl hon yn bwysig o ran rhoi'r cydsyniad deddfwriaethol hwnnw. Unwaith eto, byddwn i'n annog yr Aelodau i gefnogi'r LCM hwn, a hoffwn ddiolch i'r pwyllgorau, wrth gwrs, am ystyried y memoranda hyn.
Mae'n bwysig, yn olaf, Llywydd, ymdrin â'r darpariaethau hyn mewn Bil y DU sy'n cynnwys materion datganoledig a materion a gedwir yn ôl, a sicrhau bod ein rhan ni yn y ddeddfwriaeth hon sy'n ddeddfwriaeth y DU yn galluogi amcanion polisi i gael eu cyflawni yn y ffordd fwyaf effeithiol. Fel y dywedais i, gofynnaf i'r Aelodau ymuno â mi i gefnogi'r Bil hwn a rhoi cysyniad.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Mae yna wrthwynebiad. Gwnawn ni ohirio'r bleidlais.
The proposal is to agree the motion. Does any Member object? [Objection.] There are objections. We will therefore defer voting until voting time.
Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.
Voting deferred until voting time.
Eitem 9 sydd nesaf, cynnig i amrywio trefn ystyried gwelliannau Cyfnod 3 Bil Senedd Cymru (Atebolrwydd Aelodau ac Etholiadau). Y Cwnsler Cyffredinol sy'n gwneud y cynnig yma'n ffurfiol.
Item 9 is next, a motion to vary the order of consideration of Stage 3 amendments to the Senedd Cymru (Member Accountability and Elections) Bill. I call on the Counsel General to move the motion formally.
Cynnig NDM9192 Jane Hutt
Cynnig bod Senedd Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 26.36:
Yn cytuno i waredu’r adrannau a’r atodlenni i Fil Senedd Cymru (Atebolrwydd Aelodau ac Etholiadau) yng Nghyfnod 3 yn y drefn a ganlyn:
a) Adrannau 2-21;
b) Atodiad 1;
c) Adrannau 22-25;
d) Adran 1;
e) Teitl Hir.
Motion NDM9192 Jane Hutt
To propose that Senedd Cymru, in accordance with Standing Order 26.36:
Agrees to dispose of sections and schedules to the Senedd Cymru (Member Accountability and Elections) Bill at Stage 3 in the following order:
a) Sections 2-21;
b) Schedule 1;
c) Sections 22-25;
d) Section 1;
e) Long Title.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
I move the motion.
Rwy'n cynnig y cynnig.
Yn ffurfiol. Does gyda fi ddim siaradwyr. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, mae hwnna wedi'i dderbyn.
It is formally moved. I have no speakers. The proposal is to agree the motion. Does any Member object? No. The motion is therefore agreed.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Eitem 10 sydd nesaf, Bil Diogelwch Adeiladau (Cymru): hysbysiad ffurfiol o gydsyniad Ei Fawrhydi. Yr Ysgrifennydd Cabinet dros Lywodraeth Leol a Thai sy'n cynnig—Jayne Bryant.
Item 10, the Building Safety (Wales) Bill: signification of His Majesty's consent. I call on the Cabinet Secretary for Housing and Local Government—Jayne Bryant.
Diolch, Llywydd. I have it in command from His Majesty the King to acquaint the Senedd that His Majesty, having been informed of the purport of the Building Safety (Wales) Bill, has given his consent to this Bill.
Diolch, Llywydd. Mae gennyf orchymyn gan Ei Fawrhydi y Brenin i hysbysu'r Senedd bod Ei Fawrhydi, ar ôl cael gwybod am ddiben y Bil Diogelwch Adeiladau (Cymru), wedi rhoi ei gydsyniad i'r Bil hwn.
Yr eitem nesaf yw eitem 11. Dadl ar Gyfnod 4 y Bil Diogelwch Adeiladau (Cymru) yw hon. Yr Ysgrifennydd Cabinet sy'n cyflwyno'r cynnig—Jayne Bryant.
The next item is item 11, the Stage 4 debate on the Building Safety (Wales) Bill. I call on the Cabinet Secretary to move the motion—Jayne Bryant.
Cynnig NDM9209 Jayne Bryant
Cynnig bod y Senedd yn unol â Rheol Sefydlog 26.47:
Yn cymeradwyo Bil Diogelwch Adeiladau (Cymru).
Motion NDM9209 Jayne Bryant
To propose that the Senedd in accordance with Standing Order 26.47:
Approves the Building Safety (Wales) Bill.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch, Llywydd. I'm sure none of us needs to be reminded that the origins of this Bill are in the dreadful events of 14 June 2017, when 72 people lost their lives in the fire at Grenfell Tower. In response to that tragedy, we set out to deliver a new building safety regime for the benefit of residents of shared buildings across Wales, regardless of building height or tenure.
Three key principles are fundamental to this Bill. First is safety. While we can never eliminate all risks, we can significantly enhance safety by identifying risks and ensuring that these risks are properly managed. Through doing so, people are safer and feel safer at home. The second principle is accountability. The legislation will end any confusion about who is answerable for managing building safety risks. We will ensure that those responsible for buildings are held to account, in law, for their safety. The third principle is resident voice. Residents are fundamental to this regime. Their experiences and concerns must be heard and addressed. We will empower residents with clear routes of redress and a stronger voice in matters that affect their home.
We recognise from the outset that reform on this scale is complex and time-consuming. The result is one of the largest Bills ever to be considered by this Senedd. It is far broader in its scope and ambition than the equivalent legislation in England, and I'm convinced that this is the Bill we need if safety is truly to be our guiding principle.
Many partners have contributed to getting this Bill to this stage. I must thank my predecessors, Julie James and Hannah Blythyn, for doing so much of the groundwork, and Welsh Government officials, who have worked so hard and for such a long time, determined to get the technical details right. I'm grateful to the Chairs and members of the Senedd committees that have scrutinised the Bill so thoroughly. In particular, my thanks to Rhys ab Owen and Siân Gwenllian, who have championed the concerns of leaseholders with determination, and to Joel James and Lee Waters for their insightful challenge and constructive work. All four have shown a willingness to work with me to find solutions.
The Llywydd told us that last week's debate, where we unanimously agreed a whole series of complex amendments, was a Senedd first. It was achieved by hard work by many people and a willingness to compromise. Thank you to all involved. It showed what we can do when we choose to work together to achieve a common aim: politics at its best. Huge thanks must also go to the housing sector, to local government and to the fire and rescue services for engaging so enthusiastically, for supporting our aims, and for giving us the benefit of their insight and their expertise.
And finally, I must thank the residents and leaseholders who have shared their lived experience with us, and organisations like TPAS Cymru, who have helped to give them a voice. In particular, I thank Diana and her partner Terry. Diana invited me into her home so that I could hear about the work Merthyr Valleys Homes have done to ensure she feels safe. It was clear to me during that visit how seriously building safety was taken and also how important the engagement of residents was. That's what this Bill will ensure, and that's the legacy this Senedd can be proud of. Of course, we continue to feel the effects of the Grenfell Tower tragedy, and as a Government, we remain focused on ensuring all the recommendations of the Grenfell Tower inquiry are implemented.
Today we have published a report on the progress being made. I feel deeply for people who are still waiting for remediation of their buildings and experiencing the stress and expense that can come with that. But I'm also aware that the logistical challenges of getting remediation work done are real. We have proactively supported residents by putting in place contracts with developers, and we continue to do everything possible to remove barriers to progress. I understand and share the frustration of residents, and I hope the next Welsh Government will bring forward a remediation Bill to further support leaseholders. Much work remains to implement a new building safety regime, but by passing this Bill today, we can take a huge step forward so that the people of Wales are safe in their homes. Diolch.
Diolch, Llywydd. Rwy'n siŵr nad oes angen atgoffa'r un ohonon ni fod gwreiddiau'r Bil hwn yn y digwyddiadau ofnadwy ar 14 Mehefin 2017, pan gollodd 72 o bobl eu bywydau yn y tân yn Nhŵr Grenfell. Mewn ymateb i'r drasiedi honno, aethon ni ati i gyflwyno cyfundrefn diogelwch adeiladau newydd er budd pobl sy'n byw mewn adeiladau wedi'u rhannu ledled Cymru, ni waeth beth fo uchder neu ddeiliadaeth yr adeilad.
Mae tair egwyddor allweddol yn sylfaenol i'r Bil hwn. Y gyntaf yw diogelwch. Er na allwn ni byth dileu pob risg, gallwn ni wella diogelwch yn sylweddol trwy nodi risgiau a sicrhau bod y risgiau hyn yn cael eu rheoli'n gywir. Trwy wneud hynny, mae pobl yn fwy diogel ac yn teimlo'n fwy diogel gartref. Yr ail egwyddor yw atebolrwydd. Bydd y ddeddfwriaeth yn rhoi terfyn ar unrhyw ddryswch ynghylch pwy sy'n atebol am reoli risgiau sy'n ymwneud â diogelwch adeiladau. Byddwn ni'n sicrhau bod y rhai sy'n gyfrifol am adeiladau yn cael eu dwyn i gyfrif, mewn cyfraith, am eu diogelwch. Y drydedd egwyddor yw llais preswylwyr. Mae preswylwyr yn sylfaenol i'r gyfundrefn hon. Mae'n rhaid i'w profiadau a'u pryderon gael eu clywed ac mae'n rhaid ymdrin â nhw. Byddwn ni'n grymuso preswylwyr gyda llwybrau clir ar gyfer gwneud iawn a llais cryfach mewn materion sy'n effeithio ar eu cartref.
Rydyn ni'n cydnabod o'r dechrau bod diwygio ar y raddfa hon yn gymhleth ac yn cymryd llawer o amser. Y canlyniad yw un o'r Biliau mwyaf erioed i gael eu hystyried gan y Senedd hon. Mae'n llawer ehangach o ran ei gwmpas a'i uchelgais na'r ddeddfwriaeth gyfatebol yn Lloegr, ac rwy'n argyhoeddedig mai dyma'r Bil sydd ei angen arnon ni os yw diogelwch yn mynd i fod yn egwyddor arweiniol i ni.
Mae llawer o bartneriaid wedi cyfrannu at gael y Bil hwn i'r fan hon. Rhaid i mi ddiolch i'm rhagflaenwyr, Julie James a Hannah Blythyn, am wneud cymaint o'r gwaith sylfaenol, ac i swyddogion Llywodraeth Cymru, sydd wedi gweithio mor galed ac am gyfnod mor hir, ac sydd wedi bod yn benderfynol o gael y manylion technegol yn gywir. Rwy'n ddiolchgar i Gadeiryddion ac aelodau pwyllgorau'r Senedd sydd wedi craffu ar y Bil mor drylwyr. Hoffwn ddiolch yn arbennig i Rhys ab Owen a Siân Gwenllian, sydd wedi hyrwyddo pryderon lesddeiliaid gyda phenderfyniad, ac i Joel James a Lee Waters am eu her dreiddgar a'u gwaith cadarnhaol. Mae'r pedwar wedi dangos parodrwydd i weithio gyda mi i ddod o hyd i atebion.
Dywedodd y Llywydd wrthym mai'r ddadl yr wythnos diwethaf, lle gwnaethon ni gytuno yn unfrydol ar gyfres gyfan o welliannau cymhleth, oedd y tro cyntaf i hynny ddigwydd yn y Senedd. Cafodd ei gyflawni trwy'r gwaith caled a wnaed gan lawer o bobl a pharodrwydd i gyfaddawdu. Diolch i bawb a fu'n gysylltiedig. Dangosodd beth allwn ni ei wneud pan ydyn ni'n dewis gweithio gyda'n gilydd i gyflawni nod cyffredin: gwleidyddiaeth ar ei gorau. Rhaid diolch yn fawr hefyd i'r sector tai, i lywodraeth leol ac i'r gwasanaethau tân ac achub am ymgysylltu mor frwdfrydig, am gefnogi ein nodau, ac am rannu eu dealltwriaeth a'u harbenigedd gyda ni.
Ac yn olaf, rhaid i mi ddiolch i'r preswylwyr a'r lesddeiliaid sydd wedi rhannu eu profiad bywyd gyda ni, a sefydliadau fel TPAS Cymru, sydd wedi helpu i roi llais iddyn nhw. Yn benodol, hoffwn ddiolch i Diana a'i phartner Terry. Fe ges i wahoddiad gan Diana i fynd i'w chartref i glywed am y gwaith y mae Merthyr Valleys Homes wedi'i wneud i sicrhau ei bod hi'n teimlo'n ddiogel. Roedd yn amlwg i mi yn ystod yr ymweliad hwnnw faint o bwys a oedd wedi cael ei roi ar ddiogelwch adeiladau a hefyd pa mor bwysig oedd ymgysylltu â phreswylwyr. Dyna'r hyn y bydd y Bil hwn yn ei sicrhau, a dyna'r etifeddiaeth y gall y Senedd hon ymfalchïo ynddi. Wrth gwrs, rydyn ni'n parhau i deimlo effeithiau trasiedi Tŵr Grenfell, ac fel Llywodraeth, rydyn ni'n parhau i ganolbwyntio ar sicrhau bod holl argymhellion ymchwiliad Tŵr Grenfell yn cael eu gweithredu.
Heddiw, rydyn ni wedi cyhoeddi adroddiad ar y cynnydd sy'n cael ei wneud. Rwy'n teimlo'n ddwfn dros bobl sy'n dal i aros i'w hadeiladau gael eu cyweirio ac yn wynebu'r straen a'r gost a all ddod gyda hynny. Ond rydw i hefyd yn ymwybodol bod yr heriau logistaidd sydd ynghlwm wrth wneud gwaith cyweirio yn real. Rydyn ni wedi cefnogi preswylwyr yn rhagweithiol trwy roi contractau ar waith gyda datblygwyr, ac rydyn ni'n parhau i wneud popeth o fewn ein gallu i ddileu'r rwystrau i gynnydd. Rwy'n deall ac yn rhannu rhwystredigaeth preswylwyr, ac rwy'n gobeithio y bydd Llywodraeth nesaf Cymru yn cyflwyno Bil cyweirio i gefnogi lesddeiliaid ymhellach. Mae llawer o waith i'w wneud o hyd i weithredu cyfundrefn diogelwch adeiladau newydd, ond trwy basio'r Bil hwn heddiw, gallwn ni gymryd cam enfawr ymlaen fel bod pobl Cymru yn ddiogel yn eu cartrefi. Diolch.
I'd like to start by outlining that the Welsh Conservatives will be supporting the building safety Bill at Stage 4. I want to thank the Cabinet Secretary for the constructive engagement we've had throughout this process. The Cabinet Secretary and her office have been quick to engage with me, particularly in the discussions we've had between the stages, and that has been genuinely appreciated. I would also like to thank those stakeholders who were able to contribute evidence and consider amendments throughout the Bill stages. I feel that this legislation has been a long time coming, given that, as we've heard, the Grenfell Tower fire that sadly killed so many people was almost nine years ago. I think we all would have liked to have seen this legislation come much sooner.
As I've previously mentioned, I've been concerned that the construction industry were not given the opportunity to contribute to the evidence sessions. I believe that this is a missed opportunity, especially since concerns have been raised by the potential impact on housing supply and the property market, whereby increased regulatory burdens and uncertainty over liability could slow development, affect saleability and the ability to remortgage some properties.
Though we have worked constructively to try and address a number of issues raised during scrutiny, I still believe one of the biggest limiting factors to the success of this legislation will be capacity. In particular, whether we actually have enough qualified fire safety and building professionals to deliver the new regime effectively. At present, there are real concerns that the sector simply does not have the workforce needed to meet the demands that this legislation will place upon it. This issue of capacity does not only apply to professionals delivering the regime, but also to those responsible for enforcing it. Local authorities are already under significant pressure, and they will play a key role in enforcing these new requirements. It is therefore important that proper consideration is given to ensure that they have the resources and support necessary to take on those additional responsibilities.
In addition to those concerns around capacity and enforcement, questions also remain about the amount of detail that will be set out later through secondary legislation. While that is understandable to an extent, it does create uncertainty for landlords, housing providers, residents and developers who will be trying to prepare for the new system.
Finally, I'd like to say that, while there are still areas where questions remain, the principles behind this legislation are important, and we all share the objective of ensuring that people in Wales are able to live in homes that are safe, secure and properly regulated. Thank you, Llywydd.
Hoffwn ddechrau trwy nodi y bydd y Ceidwadwyr Cymreig yn cefnogi'r Bil diogelwch adeiladau yng Nghyfnod 4. Rwyf eisiau diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet am yr ymgysylltu cadarnhaol rydym wedi'i gael trwy gydol y broses hon. Mae'r Ysgrifennydd Cabinet a'i swyddfa wedi bod yn gyflym i ymgysylltu â mi, yn enwedig yn y trafodaethau rydym wedi'u cael rhwng y cyfnodau, ac rwyf wedi gwerthfawrogi hynny'n fawr. Hoffwn hefyd ddiolch i'r rhanddeiliaid hynny a oedd yn gallu cyfrannu tystiolaeth ac ystyried gwelliannau drwy gydol cyfnodau'r Bil. Rwy'n teimlo ein bod ni wedi aros yn hir am y ddeddfwriaeth hon, o ystyried, fel rydym wedi clywed, bod y tân yn Nhŵr Grenfell a laddodd gymaint o bobl wedi digwydd bron i naw mlynedd yn ôl. Rwy'n credu y bydden ni i gyd wedi hoffi gweld y ddeddfwriaeth hon yn dod yn gynt o lawer.
Fel y soniais yn flaenorol, rwyf wedi bod yn pryderu na chafodd y diwydiant adeiladu'r cyfle i gyfrannu at y sesiynau tystiolaeth. Rwy'n credu bod hwn yn gyfle coll, yn enwedig gan fod pryderon wedi'u codi ynghylch yr effaith bosibl ar y cyflenwad tai a'r farchnad eiddo, lle gallai mwy o feichiau rheoleiddio ac ansicrwydd ynghylch atebolrwydd arafu datblygiad, effeithio ar werthadwyedd a'r gallu i ailforgeisio rhai eiddo.
Er ein bod ni wedi gweithio'n gadarnhaol i geisio ymdrin â nifer o faterion a godwyd yn ystod y craffu, rwy'n dal i gredu mai un o'r ffactorau fydd yn cyfyngu fwyaf ar lwyddiant y ddeddfwriaeth hon fydd capasiti. Yn benodol, p'un a oes gennym ddigon o weithwyr proffesiynol cymwys ym meysydd diogelwch tân ac adeiladau i gyflawni'r drefn newydd yn effeithiol. Ar hyn o bryd, mae pryderon gwirioneddol nad oes gan y sector y gweithlu sydd ei angen i fodloni'r gofynion y bydd y ddeddfwriaeth hon yn eu rhoi arno. Mae'r mater hwn o gapasiti nid yn unig yn berthnasol i weithwyr proffesiynol sy'n cyflawni'r gyfundrefn, ond hefyd i'r rhai sy'n gyfrifol am ei gorfodi. Mae awdurdodau lleol eisoes o dan bwysau sylweddol, a byddan nhw'n chwarae rhan allweddol wrth orfodi'r gofynion newydd hyn. Felly, mae'n bwysig bod ystyriaeth briodol yn cael ei rhoi i sicrhau bod ganddyn nhw'r adnoddau a'r gefnogaeth sydd eu hangen i ymgymryd â'r cyfrifoldebau ychwanegol hynny.
Yn ogystal â'r pryderon hynny ynghylch capasiti a gorfodi, mae cwestiynau'n parhau hefyd ynghylch faint o fanylion a fydd yn cael eu nodi'n ddiweddarach trwy is-ddeddfwriaeth. Er bod hynny'n ddealladwy i raddau, mae'n creu ansicrwydd i landlordiaid, darparwyr tai, preswylwyr a datblygwyr a fydd yn ceisio paratoi ar gyfer y system newydd.
Yn olaf, hoffwn ddweud, er bod yna feysydd o hyd lle mae cwestiynau'n parhau, mae'r egwyddorion y tu ôl i'r ddeddfwriaeth hon yn bwysig, ac rydyn ni i gyd yn rhannu'r nod o sicrhau bod pobl yng Nghymru yn gallu byw mewn cartrefi sy'n ddiogel ac sy'n cael eu rheoleiddio'n briodol. Diolch, Llywydd.
Mae'r ffaith fod y Senedd wedi derbyn yr holl welliannau a gyflwynwyd yn ystod Cyfnod 3 o'r Bil yma yn arwydd o'r cydweithio manwl fu dros y misoedd diwethaf, ac yn arwydd o aeddfedrwydd y drafodaeth yn y Senedd yma. Mae gennym ni bellach Fil sydd yn cryfhau'r system diogelwch adeiladau i'r dyfodol a hefyd yn cyfarch, i raddau o leiaf, yr angen i brysuro'r gwaith o gyweirio adeiladau presennol. Mae atebolrwydd a llais trigolion hefyd yn elfennau pwysig yn y ddeddfwriaeth.
Mae'r ddeddfwriaeth yma yn mynd ymhellach na'r hyn sydd yn Lloegr, ac mae hynny'n rhywbeth i'w groesawu. Mae hyn yn cynnwys rheoliad newydd ar ddiogelwch adeiladau sy'n cwmpasu asesu a rheoli risgiau diogelwch tra bod adeilad preswyl yn cael ei feddiannu. Mi fyddai'r rheoliad hwn yn gymwys i bob adeilad preswyl sy’n cynnwys o leiaf dwy uned, tra yn Lloegr dim ond adeiladau risg uchel sydd o leiaf 18m o uchder neu sy'n o leiaf saith llawr sydd yn dod o fewn cwmpas y rheoliad. Felly, mae'r ffaith ein bod ni wedi cymryd ychydig bach mwy o amser er mwyn cyrraedd at y pwynt sy'n cynnwys mwy o adeiladau yn fater i'w glodfori, dwi'n credu.
Mae’r ddeddfwriaeth yn gosod dyletswydd ar Weinidogion Cymru i baratoi a chyhoeddi adroddiad blynyddol ar gynnydd wrth gyflawni gwaith cyweirio yng Nghymru—hynny ydy, y gwaith sydd wedi ei osod allan yng nghontractau’r Llywodraeth efo datblygwyr, neu sydd wedi’i ariannu gan gronfa diogelwch adeiladau Cymru. Mae gan breswylwyr sy’n byw mewn adeiladau sydd wedi eu hadnabod fel rhai sydd angen eu cyweirio fwy o rym i ddal y datblygwyr i gyfrif, a gwell gwarchodaeth ynglŷn â chynnydd mewn costau gwasanaeth, sef materion a oedd yn sicr yn flaenoriaeth i mi pan oeddem ni wrthi'n trafod y ddeddfwriaeth yma.
Mae hi bron yn naw mlynedd ers trasiedi erchyll Grenfell, un o drychinebau mwyaf yr oes fodern. Ac eto, mae llawer gormod o bobl yn byw mewn ofn y bydd trasiedi tebyg yn digwydd eto, efo bron i hanner o’r adeiladau sydd wedi eu hadnabod ar gyfer cyweirio un ai'n dal i ddisgwyl cael eu harolygu, neu yn disgwyl i’r gwaith gychwyn. Fe glywodd y Pwyllgor Llywodraeth Leol a Thai dystiolaeth bwerus gan breswylwyr sydd yn dal i fwy mewn ofn ers trasiedi Grenfell.
Yn ystod Cyfnod 3, wrth gwrs, o’r diwedd fe dderbyniodd y Llywodraeth fod cyweirio o fewn sgôp y ddeddfwriaeth. Mae'n siomedig braidd fod hyn wedi digwydd mor hwyr yn y dydd, ac fe fydd hi’n naw mis arall o leiaf cyn y gellir gweithredu rhai o’r gwelliannau am gyweirio. Felly, dwi'n deall rhwystredigaeth y preswylwyr a'r rhai sydd wedi bod yn ymgyrchu dros y gwelliannau yma. Ond dwi wir yn gobeithio rŵan y bydd y Llywodraeth yn bwrw ati i greu'r rheoliadau newydd yma. Mae yna broses o gwmpas hynny, wrth gwrs—mae'n rhaid ymgynghori ac yn y blaen—ond yn sicr mae angen i'r gwaith yna gychwyn rŵan, a dim disgwyl tan y Senedd nesaf. Dwi'n gobeithio'n fawr y bydd hynny yn digwydd, ac mi fyddaf yn sicr yn dal yr Ysgrifennydd Cabinet presennol i gyfrif ar hynna, a hefyd yn annog y Llywodraeth nesaf i fwrw ati yn syth efo’r gwaith. Diolch.
The fact that the Senedd has accepted all of the amendments tabled during Stage 3 of this Bill is an indication of the detailed collaboration that has taken place over recent months, and it's a sign of the maturity of the debate in this Senedd. We now have a Bill that will strengthen the building safety system for the future and that also addresses, to an extent at least, the need to speed up the work of remediating existing buildings. Accountability and the voice of residents are important elements of this legislation.
This legislation does go further than what is in place in England, and that is something to be welcomed. This includes new regulation on building safety that encompasses assessment and management of building safety risks while a residential building is occupied. This regulation would apply to all residential buildings containing at least two units, while in England only high-risk buildings that are at least 18m high or at least seven storeys high fall within the scope of the regulation. So, the fact that we've taken a little longer in order to reach a point that includes more buildings is to be celebrated, I think.
The legislation places a duty on Welsh Ministers to prepare and publish an annual report on progress made in carrying out remediation work in Wales—that is, the work that has been set out in the Government's contracts with developers, or that has been funded by the Welsh building safety fund. Residents who live in buildings that have been identified as those needing remediation have more power to hold developers to account, and have better protection regarding increased service costs, and those were certainly issues that were a priority for me when we were discussing this legislation.
It's almost nine years since the horrific Grenfell tragedy, one of the biggest disasters of modern times. And yet, far too many people live in fear that a similar tragedy will recur, with almost half of the buildings that have been identified for remediation still awaiting inspection or waiting for the commencement of the work. The Local Government and Housing Committee heard powerful evidence from residents who are still living in fear since the Grenfell tragedy.
During Stage 3, of course, the Government finally accepted that remediation was within the scope of the legislation. It's slightly disappointing that this happened so late in the day, and it will be at least another nine months before some of the amendments on remediation can be implemented. So, I do understand the frustration of the residents and those who have been campaigning for these amendments. But I do really hope that the Government will press ahead and will create these new regulations. There is a process around that, of course—there needs to be consultation and so forth—but certainly that work needs to start now, and we shouldn't wait until the next Senedd. I do hope greatly that that will happen, and I certainly will hold the current Cabinet Secretary to account on that, and I will also be encouraging the next Government to get on with the work immediately. Thank you.
To many of the residents surrounding us today, they'll see this as an historic moment. Of course, we share their frustration that it's taken nearly nine years to reach this point, but I'm so pleased that the Bill has arrived at its final stages before the Senedd election. Why is this legislation so important? Well, the final report on the Hackitt review, which was published back in May 2018, found that a regulatory system covering high-rise and complex buildings is simply not fit for purpose. The all-Wales housing expert panel noted that the current system of fire safety risk assessments is not all-encompassing and, again, not fit for purpose. And the fire safety Order is based on commercial premises, so it doesn't concentrate on residential dwellings. We know that, currently, the responsibilities are unclear, adherence is inconsistent and residents have a lack of access to justice to enforce basic rights.
The evidence was clear that a regime with stronger responsibilities and rights is required, is required urgently, so as to improve the safety of those living in multi-occupied residential properties across Wales. And that Bill does deliver that. There are numerous important aspects, such as the fact that every building in the three categories will now have an individual with responsibility for safety, a record of building safety information—the golden thread—and a fire safety risk assessment undertaken by a competent person, which has to be reviewed annually.
I welcome too that the requirements for category 1 buildings include the need to have a residents engagement strategy, and that is so important. And maybe a lot of the issues we've had in the past is because residents don't feel listened to. It's so important that we now have a process for investigating complaints. At heart, this will enable relevant stakeholders to have a say in decisions of relevance to their own building safety, to their own homes. It gets to grips with the finding of the Hackitt review that there needs to be better communication about safety between landlords or property owners and the residents themselves. We must remember that it's the lives of every person, child, family living in such buildings that need to be at the forefront of our minds, and the minds of all who are involved with multi-occupied residential properties. That's what has inspired me since holding my first meeting as a Senedd Member back in May 2021 with a resident from Victoria Wharf. And at last, after years of campaigning by the Welsh Cladiators and other building safety victims, remediation is now part of the Bill. And I'm so grateful, Cabinet Secretary, for that. There is now a clear route for residents to bring cases before the residential property tribunal for remediation orders and remediation contribution orders.
But as the Cabinet Secretary knows well, nine months is the longest amount of time this or the next Welsh Government has to introduce the required regulations. Now, victims are of the opinion, and the experience of Westminster proves, that nine months is not required. I believe that the Welsh Government and this Senedd can deliver sooner, and such action must be prioritised.
Nonetheless, I am so pleased to be able to acknowledge today that this Bill strengthens rights, strengthens voices and, more importantly, and this is such a basic human right, it strengthens the homes of so many people in our communities. Thank you to all the people who have contributed for so long, who've battled for so long, in this generally invaluable process. Diolch yn fawr.
I lawer o'r preswylwyr o'n cwmpas ni heddiw, byddan nhw'n gweld hyn fel moment hanesyddol. Wrth gwrs, rydyn ni'n rhannu eu rhwystredigaeth ei bod wedi cymryd bron i naw mlynedd i gyrraedd y pwynt hwn, ond rydw i mor falch bod y Bil wedi cyrraedd ei gyfnodau olaf cyn etholiad y Senedd. Pam mae'r ddeddfwriaeth hon mor bwysig? Wel, gwnaeth adroddiad terfynol adolygiad Hackitt, a gafodd ei gyhoeddi nôl ym mis Mai 2018, ganfod nad yw system reoleiddio sy'n cwmpasu adeiladau uchel a chymhleth yn addas i'r diben. Nododd panel arbenigol tai Cymru gyfan nad yw'r system bresennol o asesiadau risg diogelwch tân yn hollgynhwysol ac, unwaith eto, nad yw'n addas i'r diben. Ac mae'r Gorchymyn diogelwch tân yn seiliedig ar adeiladau masnachol, felly nid yw'n canolbwyntio ar anheddau preswyl. Rydym yn gwybod, ar hyn o bryd, bod y cyfrifoldebau yn aneglur, bod cydymffurfiaeth yn anghyson ac nad oes gan breswylwyr fynediad at gyfiawnder i orfodi hawliau sylfaenol.
Roedd y dystiolaeth yn glir bod angen cyfundrefn â chyfrifoldebau a hawliau cryfach, a hynny ar frys, er mwyn gwella diogelwch y rhai sy'n byw mewn eiddo preswyl amlfeddiannaeth ledled Cymru. Ac mae'r Bil hwnnw'n cyflawni hynny. Mae yna nifer o agweddau pwysig, megis y ffaith y bydd gan bob adeilad yn y tri chategori unigolyn sy'n gyfrifol am ddiogelwch, cofnod o wybodaeth am ddiogelwch adeiladau—yr edau aur—ac asesiad risg diogelwch tân wedi'i gynnal gan berson cymwys, y mae'n rhaid iddo gael ei adolygu'n flynyddol.
Rwy'n croesawu hefyd fod y gofynion ar gyfer adeiladau categori 1 yn cynnwys yr angen i fod â strategaeth ymgysylltu â phreswylwyr, ac mae hynny mor bwysig. Ac efallai fod llawer o'r problemau rydym wedi'u cael yn y gorffennol wedi deillio o'r ffaith nad yw preswylwyr yn teimlo bod pobl yn gwrando arnyn nhw. Mae hi mor bwysig bod gennym ni broses nawr ar gyfer ymchwilio i gwynion. Yn y bôn, bydd hyn yn galluogi rhanddeiliaid perthnasol i gael dweud eu dweud o ran penderfyniadau sy'n berthnasol i ddiogelwch eu hadeiladau eu hunain, i'w cartrefi eu hunain. Mae'n ymdrin ag un o ganfyddiadau adolygiad Hackitt, sef bod angen gwell cyfathrebu am ddiogelwch rhwng landlordiaid neu berchnogion eiddo a'r preswylwyr eu hunain. Rhaid i ni gofio mai bywydau pob person, plentyn, teulu sy'n byw mewn adeiladau o'r fath sydd angen bod ar flaenau ein meddyliau, ac ar flaenau meddyliau pawb sy'n ymwneud ag eiddo preswyl amlfeddiannaeth. Dyna sydd wedi fy ysbrydoli i ers cynnal fy nghyfarfod cyntaf fel Aelod o'r Senedd nôl ym mis Mai 2021 gyda phreswylydd o Victoria Wharf. Ac o'r diwedd, ar ôl blynyddoedd o ymgyrchu gan y Welsh Cladiators a dioddefwyr diogelwch adeiladau eraill, mae cyweirio nawr yn rhan o'r Bil. Ac rydw i mor ddiolchgar, Ysgrifennydd Cabinet, am hynny. Mae llwybr clir nawr i breswylwyr ddwyn achosion gerbron y tribiwnlys eiddo preswyl ar gyfer gorchmynion cyweirio a gorchmynion cyfraniadau cyweirio.
Ond fel y gŵyr yr Ysgrifennydd Cabinet yn dda, naw mis yw'r cyfnod hiraf o amser sydd gan y Llywodraeth hon neu'r Llywodraeth nesaf i gyflwyno'r rheoliadau angenrheidiol. Nawr, mae dioddefwyr o'r farn, ac mae profiad San Steffan yn profi, nad oes angen naw mis. Rwy'n credu y gall Llywodraeth Cymru a'r Senedd hon gyflawni'n gynt, ac mae'n rhaid blaenoriaethu camau gweithredu o'r fath.
Er hynny, rwy'n falch iawn o allu cydnabod heddiw bod y Bil hwn yn cryfhau hawliau, yn cryfhau lleisiau ac, yn bwysicach fyth, ac mae hon yn hawl ddynol mor sylfaenol, yn cryfhau cartrefi cynifer o bobl yn ein cymunedau. Diolch i'r holl bobl sydd wedi cyfrannu am gyhyd, sydd wedi brwydro am gyhyd, yn y broses hon sy'n amhrisiadwy yn gyffredinol. Diolch yn fawr.
Yr Ysgrifennydd Cabinet nawr sy'n ymateb.
The Cabinet Secretary now to reply.
I'll just move to the vote, Llywydd.
Fe wnaf i symud i'r bleidlais, Llywydd.
Iawn. Yn unol â Rheol Sefydlog 26.50C, bydd yn rhaid cynnal pleidlais wedi'i chofnodi ar gynigion Cyfnod 4. Felly, mae'r bleidlais yn cael ei gohirio tan y cyfnod pleidleisio.
In accordance with Standing Order 26.50C, a recorded vote must be taken on Stage 4 motions. So, I will defer voting on this item until voting time.
Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.
Voting deferred until voting time.
Eitem 12 ac 13 sydd nesaf. Oni bai fod Aelod yn gwrthwynebu, bydd y ddau gynnig o dan eitem 12 ac 13, sef cyfnod terfynol y Bil Cynllunio (Cymru) a chyfnod terfynol y Bil Cynllunio (Darpariaethau Canlyniadol) (Cymru), yn cael eu grwpio i'w trafod ond gyda phleidleisiau ar wahân. Felly, does dim gwrthwynebiad i hynny.
Items 12 and 13 are next. Unless a Member objects, both motions under items 12 and 13, namely the final stage of the Planning (Wales) Bill and the final stage of the Planning (Consequential Provisions) Wales Bill, will be grouped for debate, but with votes taken separately. I don't believe there are any objections.
Y Cwnsler Cyffredinol sy'n cyflwyno'r cynigion—Julie James.
So, I call on the Counsel General to move the motions—Julie James.
Cynnig NDM9196 Julie James
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 26C.58:
Yn cymeradwyo'r Bil Cynllunio (Cymru).
Motion NDM9196 Julie James
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 26C.58:
Approves the Planning (Wales) Bill.
Cynnig NDM9197 Julie James
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 26C.58:
Yn cymeradwyo'r Bil Cynllunio (Darpariaethau Canlyniadol) (Cymru).
Motion NDM9197 Julie James
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 26C.58:
Approves the Planning (Consequential Provisions) (Wales) Bill.
Cynigiwyd y cynigion.
Motions moved.
Diolch, Llywydd. Today, the Planning (Wales) Bill and the Planning (Consequential Provisions) Wales Bill are before the Senedd for final consideration, and I'm very grateful to Members for our constructive debates and for the clear support shown for progressing both Bills. That support now allows us to take an important step towards realising their benefits.
For decades, planning legislation in Wales has been dispersed across many Acts, layered with amendments that have created growing complexity. If the Senedd passes these Bills today, it will mark an important and decisive milestone. For the first time, professionals, local authorities and the public will be able to access the full body of Welsh planning law in both languages, in one coherent code.
The Planning (Wales) Bill draws the principal legislation together and restates it in clear, modern and bilingual language. This will make the system more accessible and better able to deliver positive outcomes across Wales. Stakeholders recognised these benefits during scrutiny and strongly supported the significant step forward these Bills provide.
It is also important to recognise the vital purpose of the Planning (Consequential Provisions) Wales Bill. By updating, aligning and repealing provisions spread across multiple decades of legislation, it ensures that the new code operates smoothly from the moment it comes into force. Without it, the clarity achieved through the Planning (Wales) Bill would be undermined by inconsistencies elsewhere in the statute book.
Llywydd, these Bills also mark a significant step in Wales's wider devolution journey. By separating Welsh planning law from legislation passed by the UK Parliament, these Bills establish an accessible and clear legal framework that is uniquely designed for Wales. The terminology and references now used much more accurately reflect the operational intent and effect of the planning system. The Bills replace decades of fragmentation with clarity, and as a result, those who operate, use and engage in the planning system will be able to access and understand the law that applies to them.
Looking ahead, passing these Bills today will do more than simply tidy our statute book; they lay the firm foundations for our future. The Planning (Wales) Bill provides a clear platform from which reforms to the planning system can be taken forward. By modernising and consolidating planning law into a single accessible code, future reforms will not only be easier to shape, but far clearer for everyone to understand and scrutinise.
Llywydd, I want to place on record my gratitude to all those who have brought us to this point. I particularly want to acknowledge the Law Commission for its report on planning law in Wales. The Bills are, in no small part, the product of its meticulous and independent analysis, and this continues the strong partnership between the Welsh Government and the Law Commission in our shared mission to modernise and rationalise Welsh law. I'd also like to thank the Legislation, Justice and Constitution Committee for its constructive and rigorous scrutiny of both Bills, and my sincere thanks also extend to stakeholders across the planning, environmental and legal communities who provided expert evidence to the committee. Llywydd, I'd particularly like to acknowledge the valuable contributions of the Senedd Commission staff, working hard behind the scenes. I very much thank them for all of their efforts in getting us to where we are today.
And finally, I want to pay tribute to the Bill team. Their extraordinary commitment, technical expertise and sustained hard work have been instrumental in steering this highly technical and complex consolidation exercise to this stage. Their efforts will continue as we move into the implementation stage to ensure a smooth transition to the new legislative framework that will underpin the planning system in Wales. Diolch.
Diolch, Llywydd. Heddiw, mae'r Bil Cynllunio (Cymru) a'r Bil Cynllunio (Darpariaethau Canlyniadol) Cymru gerbron y Senedd i'w hystyried am y tro olaf, ac rwy'n ddiolchgar iawn i'r Aelodau am ein dadleuon adeiladol ac am y gefnogaeth glir a ddangoswyd i fwrw ymlaen â'r ddau Fil. Mae'r gefnogaeth honno yn ein galluogi nawr i gymryd cam pwysig tuag at wireddu'r manteision sydd ynghlwm wrthynt.
Ers degawdau, mae deddfwriaeth gynllunio yng Nghymru wedi cael ei gwasgaru ar draws llawer o Ddeddfau, wedi'i haenu â diwygiadau sydd wedi creu cymhlethdod cynyddol. Os bydd y Senedd yn pasio'r Biliau hyn heddiw, bydd yn garreg filltir bwysig a phendant. Am y tro cyntaf, bydd gweithwyr proffesiynol, awdurdodau lleol a'r cyhoedd yn gallu cael mynediad at y corff llawn o gyfraith gynllunio Cymru yn y ddwy iaith, mewn un cod cydlynol.
Mae'r Bil Cynllunio (Cymru) yn dwyn y brif ddeddfwriaeth ynghyd ac yn ei hailddatgan mewn iaith glir, fodern a dwyieithog. Bydd hyn yn gwneud y system yn fwy hygyrch ac yn fwy abl i gyflawni canlyniadau cadarnhaol ledled Cymru. Roedd rhanddeiliaid yn cydnabod y manteision hyn yn ystod y craffu ac yn cefnogi'n gryf y cam sylweddol ymlaen y mae'r Biliau hyn yn ei ddarparu.
Mae hefyd yn bwysig cydnabod diben hanfodol y Bil Cynllunio (Darpariaethau Canlyniadol) (Cymru). Trwy ddiweddaru, alinio a diddymu darpariaethau sydd wedi'u gwasgaru ar draws sawl degawd o ddeddfwriaeth, mae'n sicrhau bod y cod newydd yn gweithredu'n esmwyth o'r eiliad y daw i rym. Hebddo, byddai'r eglurder a gyflawnwyd drwy'r Bil Cynllunio (Cymru) yn cael ei danseilio gan anghysondebau mewn mannau eraill yn y llyfr statud.
Llywydd, mae'r Biliau hyn hefyd yn gam arwyddocaol yn nhaith datganoli ehangach Cymru. Trwy wahanu cyfraith gynllunio Cymru oddi wrth ddeddfwriaeth a basiwyd gan Senedd y DU, mae'r Biliau hyn yn sefydlu fframwaith cyfreithiol hygyrch a chlir sydd wedi'i gynllunio'n unigryw ar gyfer Cymru. Mae'r derminoleg a'r cyfeiriadau a ddefnyddir nawr yn adlewyrchu mewn ffordd llawer cliriach fwriad gweithredol ac effaith y system gynllunio. Mae'r Biliau yn disodli degawdau o ddarnio gydag eglurder, ac o ganlyniad, bydd y rhai sy'n gweithredu, yn defnyddio ac yn ymgysylltu â'r system gynllunio yn gallu deall a chael mynediad at y gyfraith sy'n berthnasol iddynt.
Wrth edrych ymlaen, bydd pasio'r Biliau hyn heddiw yn gwneud mwy na dim ond tacluso ein llyfr statud; maen nhw'n gosod y sylfeini cadarn ar gyfer ein dyfodol. Mae'r Bil Cynllunio (Cymru) yn darparu llwyfan clir ar gyfer bwrw ymlaen â diwygiadau i'r system gynllunio. Trwy foderneiddio a chydgrynhoi cyfraith gynllunio mewn un cod hygyrch, bydd diwygiadau yn y dyfodol nid yn unig yn haws i'w siapio, ond byddant yn llawer cliriach i bawb eu deall a chraffu arnynt.
Llywydd, hoffwn gofnodi fy niolch i bawb sydd wedi dod â ni i'r pwynt hwn. Yn arbennig, rwyf am gydnabod Comisiwn y Gyfraith am ei adroddiad ar gyfraith gynllunio yng Nghymru. Mae'r Biliau, i raddau helaeth, yn gynnyrch ei ddadansoddiad manwl ac annibynnol, ac mae hyn yn parhau â'r bartneriaeth gref rhwng Llywodraeth Cymru a Chomisiwn y Gyfraith yn ein cenhadaeth gyffredin i foderneiddio a rhesymoli cyfraith Cymru. Hoffwn hefyd ddiolch i'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad am y gwaith craffu adeiladol a thrwyadl y mae wedi'i wneud ar y ddau Fil, a hoffwn ddiolch hefyd i randdeiliaid ar draws y cymunedau cynllunio, amgylcheddol a chyfreithiol a ddarparodd dystiolaeth arbenigol i'r pwyllgor. Llywydd, hoffwn gydnabod yn arbennig gyfraniadau gwerthfawr staff Comisiwn y Senedd, sy'n gweithio'n galed y tu ôl i'r llenni. Diolch yn fawr iddynt am eu holl ymdrechion i sicrhau ein bod wedi cyrraedd lle rydyn ni heddiw.
Ac yn olaf, rwyf am dalu teyrnged i dîm y Bil. Mae eu hymrwymiad eithriadol, eu harbenigedd technegol a'u gwaith caled parhaus wedi bod yn allweddol wrth lywio'r ymarfer cydgrynhoi hynod dechnegol a chymhleth hwn i'r cam hwn. Bydd eu hymdrechion yn parhau wrth i ni symud i'r cam gweithredu i sicrhau pontio llyfn i'r fframwaith deddfwriaethol newydd a fydd yn sail i'r system gynllunio yng Nghymru. Diolch.
As we've heard, there is a clear need for this legislation, because the planning system in Wales has undoubtedly become too slow and complex, often delaying much-needed housing infrastructure projects, which has affected residents and families throughout the country. I really hope that one of the key aims of the Bill, to make planning decisions faster and more efficient by introducing clearer procedures and timelines that will help to reduce unnecessary delays in the planning process, will manifest in improved construction timelines. The Welsh Conservatives believe that a more efficient and predictable planning system is important for supporting economic growth, something the Welsh Labour Government has struggled with over the last 26 years. But, moving forward, greater certainty for developers and investors should help to unlock new developments and support wider economic opportunities. As such, we will be supporting. Thank you.
Fel yr ydym wedi clywed, mae'n amlwg bod angen y ddeddfwriaeth hon, oherwydd mae'r system gynllunio yng Nghymru, heb os, wedi dod yn rhy araf a chymhleth, gyda phrosiectau seilwaith tai mawr eu hangen yn destun oedi'n aml, sydd wedi effeithio ar drigolion a theuluoedd ledled y wlad. Rwy'n gobeithio y bydd un o brif nodau'r Bil, i wneud penderfyniadau cynllunio yn gyflymach ac yn fwy effeithlon trwy gyflwyno gweithdrefnau ac amserlenni cliriach a fydd yn helpu i leihau oedi diangen yn y broses gynllunio, yn dod i'r amlwg mewn amserlenni adeiladu gwell. Mae'r Ceidwadwyr Cymreig o'r farn bod system gynllunio fwy effeithlon a rhagweladwy yn bwysig ar gyfer cefnogi twf economaidd, rhywbeth y mae Llywodraeth Lafur Cymru wedi cael trafferth ag ef dros y 26 mlynedd diwethaf. Ond, wrth symud ymlaen, dylai mwy o sicrwydd i ddatblygwyr a buddsoddwyr helpu i ddatgloi datblygiadau newydd a chefnogi cyfleoedd economaidd ehangach. Felly, byddwn ni'n cefnogi. Diolch.
Byddwn ni'n cefnogi'r ddau Fil yma yn eu cam olaf. Rŷn ni'n croesawu'r nod canolog, symleiddio a chydgrynhoi cyfraith cynllunio Cymru. Am y tro cyntaf, bydd corff llawn y gyfraith cynllunio sylfaenol yng Nghymru yn bodoli mewn un Ddeddf gydlynol; mae hynny'n gam pwysig iawn ac un sydd wedi bod yn rhy hir yn dod.
Mae'r drefn bresennol wedi esblygu drwy haenau o ddeddfwriaeth, llawer ohonynt yn tarddu o San Steffan, sydd wedi creu cymhlethdod a dryswch ar brydiau. Bydd dod â'r darpariaethau hyn at ei gilydd mewn un lle yn rhoi mwy o eglurder a sicrwydd i bawb sy'n rhan o'r gyfundrefn gynllunio—awdurdodau lleol, datblygwyr, cymunedau a phenderfynwyr fel ei gilydd. Fel rŷn ni wedi dweud, wrth gwrs, ar hyd y siwrne, mae yna wastad le i wella unrhyw ddeddfwriaeth, ond mae'r egwyddor y tu ôl i'r Biliau yma'n gadarn. Nid diwedd diwygio cynllunio yw cydgrynhoi, ond mae'n sylfaen hanfodol ar ei gyfer. Dylai fframwaith cyfreithiol cliriach a mwy hygyrch helpu i wneud y gyfundrefn yn fwy effeithlon, cefnogi penderfyniadau cyflymach a rhoi sail gryfach i Lywodraethau'r dyfodol adeiladu arni. A bydd angen y gwaith hwnnw i gryfhau llais cymunedau, i ddiogelu'r amgylchedd, i gefnogi datblygu cynaliadwy a sicrhau bod y Gymraeg yn parhau ac yn cryfhau fel ystyriaeth ganolog mewn penderfyniadau cynllunio.
Felly, er na fydd y Bil hwn yn datrys pob her sy'n wynebu'r gyfundrefn gynllunio, mae'n rhoi i Gymru rhywbeth y bu arnom ei angen ers tro: sylfaen sefydlog a chydlynol y gall y Senedd nesaf barhau â'r gwaith diwygio arni. Am y rhesymau hynny, byddwn ni'n cefnogi'r Biliau yma heddiw.
We will be supporting these two Bills at their final stage. We welcome the central aim to simplify and consolidate planning law in Wales. For the first time, there will be a full body of planning law in Wales that will exist in one co-ordinated Act. That is a very important step forward and one that has been too long in the making.
The current system has evolved through layers of legislation, many of them pieces of legislation from Westminster, which has created complexity and confusion at times. Bringing these provisions together in one place will provide greater clarity and certainty to everyone who is involved in the planning system—local authorities, developers, communities and decision makers alike. As we have said along the journey, there is always room for improvement in relation to any legislation, but the principle underpinning these Bills is robust. Consolidation is not the end of planning reform, but it does provide an essential foundation for it. A clearer, more accessible legal framework should help to make the system more efficient, supporting swifter decision making and providing a stronger foundation for future Governments to build upon. This work will be needed to strengthen the voice of communities, to safeguard the environment, to support sustainable development and to ensure that the Welsh language continues and is strengthened as a central consideration in planning decisions.
So, although this Bill won't resolve every challenge facing the planning system, it does give Wales something that we have needed for some time: a solid and co-ordinated foundation for the next Senedd to continue with reform. And for those reasons, we will be supporting these Bills today.
Y Cwnsler Cyffredinol i ymateb.
The Counsel General to reply.
Diolch, Llywydd. I just want to take the opportunity to once more thank all of the Members who've played a significant role in this, and the staff of the Commission as well. And, Llywydd, I just want to say that I'm really pleased as well that we've got the procedure for consolidation Bills set out. So, this Bill is not only a historic moment for planning in Wales, it's a historic moment for the purpose of accessing Welsh law and codifying it for the future.
So, in light of those remarks, and in the knowledge that everybody around the Chamber has been supportive, I'm pleased to move the Planning (Wales) Bill and the Planning (Consequential Provisions) (Wales) Bill. I urge Members to lend their full support as we take this important step in consolidating, codifying and strengthening our statute book. Diolch.
Diolch, Llywydd. Rwyf am achub ar y cyfle i ddiolch unwaith eto i'r holl Aelodau sydd wedi chwarae rhan bwysig yn hyn, a staff y Comisiwn hefyd. A, Llywydd, rwyf am ddweud fy mod i'n falch iawn hefyd ein bod wedi nodi'r weithdrefn ar gyfer Biliau cydgrynhoi. Felly, mae'r Bil hwn nid yn unig yn foment hanesyddol ar gyfer cynllunio yng Nghymru, mae'n foment hanesyddol at ddibenion cael mynediad at gyfraith Cymru a'i chodio ar gyfer y dyfodol.
Felly, yng ngoleuni'r sylwadau hynny, a chan wybod bod pawb o amgylch y Siambr wedi bod yn gefnogol, rwy'n falch o gynnig y Bil Cynllunio (Cymru) a'r Bil Cynllunio (Darpariaethau Canlyniadol) (Cymru). Rwy'n annog yr Aelodau i roi eu cefnogaeth lawn wrth i ni gymryd y cam pwysig hwn o gydgrynhoi, codio a chryfhau ein llyfr statud. Diolch.
Diolch i bawb am hynna. Yn unol â Rheol Sefydlog 26C.64, bydd rhaid cynnal pleidlais wedi ei chofnodi ar y cynigion yma o dan y cyfnod terfynol. Felly, byddwn ni'n pleidleisio yn ystod y cyfnod pleidleisio.
I thank everyone for that. In accordance with Standing Order 26C.64, a recorded vote must be taken on the final stage motions. So, we will vote during voting time.
Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.
Voting deferred until voting time.
Rydym ni'n cyrraedd y cyfnod pleidleisio nawr, ac oni bai fod tri Aelod eisiau i fi ganu'r gloch byddwn ni'n symud yn syth i'r bleidlais.
Felly, mae'r bleidlais gyntaf y prynhawn yma ar eitem 7. Y rhain yw Rheoliadau Deddf Caffael 2023 (Cytundebau Rhyngwladol Penodedig) (Diwygio) (Cymru) 2026, a dwi'n galw am bleidlais ar y cynnig, a gyflwynwyd yn enw Jane Hutt. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 50, dau yn ymatal, neb yn erbyn. Felly, mae'r cynnig yna wedi ei dderbyn.
That brings us to voting time, and unless three Members wish for the bell to be rung I will proceed directly to voting time.
So, the first vote this afternoon is on item 7. These are the Procurement Act 2023 (Specified International Agreements) (Amendment) (Wales) Regulations 2026, and I call for a vote on the motion, tabled in the name of Jane Hutt. Open the vote. Close the vote. In favour 50, two abstentions and none against. Therefore, the motion is agreed.
Eitem 7. Rheoliadau Deddf Caffael 2023 (Cytundebau Rhyngwladol Penodedig) (Diwygio) (Cymru) 2026. : O blaid: 50, Yn erbyn: 0, Ymatal: 2
Derbyniwyd y cynnig
Item 7. The Procurement Act 2023 (Specified International Agreements) (Amendment) (Wales) Regulations 2026. : For: 50, Against: 0, Abstain: 2
Motion has been agreed
Yr eitem nesaf yw'r cynnig cydsyniad deddfwriaethol ar y Bil Troseddu a Phlismona. Galw am bleidlais ar y cynnig, a gyflwynwyd yn enw Jane Hutt. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 25, neb yn ymatal, 27 yn erbyn. Felly, mae'r cynnig yna wedi ei wrthod.
The next item is the legislative consent motion on the Crime and Policing Bill. I call for a vote on the motion, tabled in the name of Jane Hutt. Open the vote. Close the vote. In favour 25, no abstentions and 27 against. Therefore, the motion is not agreed.
Eitem 8. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Troseddu a Phlismona. : O blaid: 25, Yn erbyn: 27, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y cynnig
Item 8. Legislative Consent Motion: The Crime and Policing Bill. : For: 25, Against: 27, Abstain: 0
Motion has been rejected
Eitem 11 sydd nesaf, Cyfnod 4 y Bil Diogelwch Adeiladau (Cymru). Dwi'n galw am bleidlais ar y cynnig, a gyflwynwyd yn enw Jayne Bryant. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 52, neb yn ymatal, neb yn erbyn. Felly, mae'r cynnig yna ar y Bil diogelwch adeiladau wedi ei dderbyn.
Item 11 is next, Stage 4 of the Building Safety (Wales) Bill. I call for a vote on the motion, tabled in the name of Jayne Bryant. Open the vote. Close the vote. In favour 52, no abstentions and none against. Therefore, the motion on the Building Safety (Wales) Bill is agreed.
Eitem 11. Dadl: Cyfnod 4 y Bil Diogelwch Adeiladau (Cymru). : O blaid: 52, Yn erbyn: 0, Ymatal: 0
Derbyniwyd y cynnig
Item 11. Debate: Stage 4 of the Building Safety (Wales) Bill. : For: 52, Against: 0, Abstain: 0
Motion has been agreed
Eitem 12 sydd nesaf, cyfnod terfynol y Bil Cynllunio (Cymru). Dwi'n galw am bleidlais ar y cynnig, a gyflwynwyd yn enw Julie James. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 52, neb yn ymatal, neb yn erbyn. Felly, mae cyfnod terfynol y Bil cynllunio wedi cael ei dderbyn hefyd, a'r cynnig yn llwyddiannus.
Item 12 is next, the final stage of the Planning (Wales) Bill. I call for a vote on the motion, tabled in the name of Julie James. Open the vote. Close the vote. In favour 52, no abstentions and none against. Therefore, the final stage of the planning Bill is agreed to.
Eitem 12. Cyfnod Terfynol y Bil Cynllunio (Cymru). : O blaid: 52, Yn erbyn: 0, Ymatal: 0
Derbyniwyd y cynnig
Item 12. Final stage of the Planning (Wales) Bill. : For: 52, Against: 0, Abstain: 0
Motion has been agreed
Eitem 13, cyfnod terfynol y Bil Cynllunio (Darpariaethau Canlyniadol) (Cymru). Rwy'n galw am bleidlais ar y cynnig, a gyflwynwyd yn enw Julie James. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 52, neb yn ymatal, neb yn erbyn. Mae'r cynnig wedi ei dderbyn ar gyfnod terfynol y Bil Cynllunio (Darpariaethau Canlyniadol) (Cymru).
Item 13 is next, the final stage of the Planning (Consequential Provisions) (Wales) Bill. I call for a vote on the motion, tabled in the name of Julie James. Open the vote. Close the vote. In favour 52, no abstentions and none against. The motion is therefore agreed on the final stage of the Planning (Consequential Provisions) (Wales) Bill.
Eitem 13. Cyfnod Terfynol y Bil Cynllunio (Darpariaethau Canlyniadol) (Cymru). : O blaid: 52, Yn erbyn: 0, Ymatal: 0
Derbyniwyd y cynnig
Item 13. Final stage of the Planning (Consequential Provisions) (Wales) Bill. : For: 52, Against: 0, Abstain: 0
Motion has been agreed
Dyna ni, dyna ddiwedd ar y pleidleisiau hynna am nawr. Byddwn ni'n cymryd egwyl fer iawn nawr, a bydd y gloch yn cael ei chanu pum munud cyn i ni ailymgynnull ar gyfer Cyfnod 3.
That concludes voting for the time being. We will now take a short break, and the bell will be rung five minutes before we reconvene for our Stage 3 deliberations.
Ataliwyd y Cyfarfod Llawn am 16:54.
Plenary was suspended at 16:54.
Ailymgynullodd y Senedd am 17:05, gyda'r Dirprwy Lywydd yn y Gadair.
The Senedd reconvened at 17:05, with the Deputy Presiding Officer in the Chair.
Rydyn ni nawr yn barod i ddechrau ar Gyfnod 3 y Bil Gwahardd Rasio Milgwn (Cymru).
We're now ready to start our Stage 3 proceedings on the Prohibition of Greyhound Racing (Wales) Bill.
Before we commence Stage 3 proceedings on the Prohibition of Greyhound Racing (Wales) Bill, Members will be aware that this matter is the subject of active judicial review proceedings, and therefore Standing Order 13.15 applies. The Standing Orders are clear that the sub judice rule should not mean that the Senedd cannot legislate or that the process of legislating should be prevented. The ability of the Senedd to consider amendments to the Bill at Stage 3 proceedings today is not affected.
Members should be advised not to comment directly on the proceedings, nor to make any comments about the merits of those proceedings at all. It is not in order to speculate on what the outcome of that case will be or ought to be; it is for the court to determine those issues.
Cyn i ni ddechrau trafodion Cyfnod 3 ar y Bil Gwahardd Rasio Milgwn (Cymru), bydd yr Aelodau yn ymwybodol bod y mater hwn yn destun achos adolygiad barnwrol gweithredol, ac felly mae Rheol Sefydlog 13.15 yn gymwys. Mae'r Rheolau Sefydlog yn glir na ddylai'r rheol sub judice olygu na all y Senedd ddeddfu neu y dylai'r broses deddfu cael ei hatal. Nid yw'n effeithio ar allu'r Senedd i ystyried gwelliannau i'r Bil yn ystod trafodion Cyfnod 3 heddiw.
Dylai aelodau gael eu cynghori i beidio â gwneud sylwadau'n uniongyrchol ar y trafodion, nac i wneud unrhyw sylwadau am rinweddau'r trafodion hynny o gwbl. Nid yw'n fater o ddyfalu beth fydd canlyniad yr achos hwnnw neu'r hyn a ddylai fod; mae'n rhaid i'r llys benderfynu ar y materion hynny.
Mae'r grŵp cyntaf o welliannau yn ymwneud â'r diffiniad o rasio milgwn. Gwelliant 3 yw'r prif welliant yn y grŵp hwn, a galwaf ar Rhys ap Owen i gynnig y prif welliant, ac i siarad am y prif welliant a'r gwelliant arall yn y grŵp.
The first group of amendments relates to the definition of greyhound racing. The lead amendment in this group is amendment 3, and I call on Rhys ab Owen to move and speak to the lead amendment and the other amendment in the group.
Tynnwyd gwelliannau 1 a 2 yn ôl.
Amendments 1 and 2 withdrawn.
Cynigiwyd gwelliant 3 (Rhys ab Owen).
Amendment 3 (Rhys ab Owen) moved.
Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. This is a simple amendment, to leave out 'around' and to insert 'on', but it will make a big difference. As it stands, greyhound racing relates only to running around a track. However, in my view, this is a huge loophole that does not futureproof the Bill.
When I raised this at Stage 2, committee members opposite me stated that they thought the curvature of the track to be a defining characteristic and questioned the commercial viability of anything other than the current model in Wales. In response, the Deputy First Minister advised that
'the drafting reflects industry norms and conventions'.
However, it is viable to arrange straight-track racing. All racing in Spain is done on straight tracks. Look at New Zealand, where a straight track has opened and is seeing active use, as many as 12 races a day. They are learning from Australia, where straight-track racing is firmly entrenched, Dirprwy Brif Weinidog, within the weekly racing schedule. I read in preparation for tonight an article in the New Zealand Herald, which stated that, last year, on the straight track in New Zealand, a punter placed a bet of NZ$30 on straight-track races. He won around NZ$780,000. Clearly, the track does not have to be a round track for the betting sector.
Also, straight-track racing can be even more dangerous. Listen to what a Greyhound Board of Great Britain trainer said to the Rural Affairs and Islands Committee of the Scottish Parliament in March 2024. This is what they say:
'Straight tracks could have an adverse effect, because a dog has to run faster in a straight line over 500m than it does when there is a bend. They do not keep up the speed on the bend, although they might get up to a good speed, but, if they were to run flat out for 500m, there would be more chance of injury.'
As the Battersea Dogs and Cats Home told us,
'If the intention is to stop all Greyhound racing'—
in Wales, and that is the intention—
'then we would suggest the Bill looks beyond that which is currently undertaken in Wales'.
My amendments would, as the Cut the Chase coalition described,
'act as a preventative measure in terms of the future facilitation of racing on straight and/or other shaped tracks in the future.'
Please support these common-sense changes: remove 'around' and change it to 'on', to close one of these massive loopholes. Diolch yn fawr.
Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Gwelliant syml yw hwn, i ddileu 'o amgylch trac' a mewnosod 'ar drac', ond bydd yn gwneud gwahaniaeth mawr. Ar hyn o bryd, mae rasio milgwn ond yn ymwneud â rhedeg o amgylch trac. Fodd bynnag, yn fy marn i, mae hwn yn fwlch enfawr nad yw'n diogelu'r Bil at y dyfodol.
Pan godais i hyn yng Nghyfnod 2, dywedodd aelodau'r pwyllgor gyferbyn â mi eu bod yn credu bod crymedd y trac yn nodwedd ddiffiniol a gwnaethon nhw gwestiynu hyfywedd masnachol unrhyw beth heblaw'r model presennol yng Nghymru. Mewn ymateb, cynghorodd y Dirprwy Brif Weinidog fod
'y drafftio yn adlewyrchu normau a chonfensiynau'r diwydiant'.
Fodd bynnag, mae trefnu rasio ar drac syth yn hyfyw. Mae'r holl rasio yn Sbaen yn cael ei wneud ar draciau syth. Ystyriwch Seland Newydd, lle mae trac syth wedi agor ac yn cael ei ddefnyddio'n weithredol, cymaint â 12 ras y diwrnod. Maen nhw'n dysgu o Awstralia, lle mae rasio ar drac syth wedi'i wreiddio'n gadarn, Dirprwy Brif Weinidog, o fewn yr amserlen rasio wythnosol. Darllenais, wrth baratoi ar gyfer heno, erthygl yn y New Zealand Herald, a oedd yn nodi, y llynedd, ar y trac syth yn Seland Newydd, bod gamblwr wedi gosod bet o 30 doler Seland Newydd ar rasys ar drac syth. Enillodd tua 780,000 doler Seland Newydd. Yn amlwg, nid oes rhaid i'r trac fod yn drac crwn ar gyfer y sector betio.
Hefyd, gall rasio ar drac syth fod hyd yn oed yn fwy peryglus. Gwrandewch ar yr hyn a ddywedodd hyfforddwr Bwrdd Milgwn Prydain Fawr wrth Bwyllgor Materion Gwledig ac Ynysoedd Senedd yr Alban ym mis Mawrth 2024. Dyma maen nhw'n ei ddweud:
'Gallai traciau syth gael effaith niweidiol, oherwydd mae'n rhaid i gi redeg yn gyflymach mewn llinell syth dros 500m nag y mae'n gorfod ei wneud pan fydd tro. Nid ydyn nhw'n cynnal y cyflymder ar y tro, er efallai y byddan nhw'n cyrraedd cyflymder da, ond, pe baen nhw'n rhedeg nerth eu traed am 500m, byddai mwy o bosibilrwydd o anaf.'
Fel y dywedodd Cartref Cŵn a Chathod Battersea wrthyn ni,
'Os mai'r bwriad yw dileu rasio Milgwn yn llwyr'—
yng Nghymru, a dyna'r bwriad—
'yna bydden ni'n awgrymu bod y Bil yn edrych y tu hwnt i'r hyn sy'n cael ei gynnal yng Nghymru ar hyn o bryd'.
Byddai fy ngwelliannau, fel y disgrifiodd y gynghrair Cut the Chase,
'gweithredu fel mesur ataliol o ran hwyluso rasio ar draciau syth a/neu siâp arall yn y dyfodol.'
Cefnogwch y newidiadau synnwyr cyffredin hyn: gan ddileu 'o amgylch drac' a'i newid i 'ar drac', i gau un o'r bylchau enfawr hyn. Diolch yn fawr.
Fel digwyddodd yng nghyfnodau blaenorol y Bil yma, ac fel dwi'n gwybod bod rhai pleidiau eraill yn ei wneud, mi fydd gan Aelodau Plaid Cymru bleidlais rydd ar y pynciau sy'n cael eu trafod yn y cyfnod yma o'r Bil.
As was the case in the previous stages of this Bill, and as I know some other parties are doing, Plaid Cymru Members will have a free vote on the issues discussed at this stage of consideration of the Bill.
Members will recall that I previously probed some of the issues around the use of the words 'around' and 'on', and I'll be frank that I was persuaded by the Cabinet Secretary's response at the time, although, in fairness, I'm looking forward now to hearing what the Cabinet Secretary's response is to the comments that we've just heard. However, I have been persuaded, actually, that the curvature is a factor in some of the issues that are trying to be addressed here, and that was presented to the committee quite clearly in evidence. I don't believe that running a straight line would be commercially viable in the way that maybe has been outlined, because obviously the only track we have in Wales is of a curved nature, and I don't think that developing an industry around the length of straight running that you'd need is viable, but clearly I'll listen to what the Cabinet Secretary has to say. But I am minded, I have to say, to vote in the same way as I have done in previous stages.
Bydd yr Aelodau yn cofio fy mod i wedi archwilio rhai o'r materion ynglŷn â defnyddio'r geiriau 'o amgylch' ac 'ar' o'r blaen, ac a dweud y gwir, cefais i fy argyhoeddi gan ymateb yr Ysgrifennydd Cabinet ar y pryd, er, a bod yn deg, rwy'n edrych ymlaen nawr at glywed beth yw ymateb yr Ysgrifennydd Cabinet i'r sylwadau yr ydyn ni newydd eu clywed. Fodd bynnag, rwyf i wedi cael fy argyhoeddi, mewn gwirionedd, bod y crymedd yn ffactor yn rhai o'r materion yr ydyn ni'n ceisio ymdrin â nhw yma, ac a gafodd ei gyflwyno, yn eithaf clir, i'r pwyllgor mewn tystiolaeth. Nid wyf i'n credu y byddai rhedeg mewn llinell syth yn fasnachol hyfyw yn y ffordd sydd wedi'i amlinellu efallai, oherwydd yn amlwg mae'r unig drac sydd gennym ni yng Nghymru yn grwm ei natur, ac nid wyf i'n credu bod datblygu diwydiant o gwmpas hyd trac rhedeg yn syth y byddai ei angen arnoch yn hyfyw, ond yn amlwg, fe wnaf i wrando ar yr hyn sydd gan yr Ysgrifennydd Cabinet i'w ddweud. Ond rwy'n ystyried, mae'n rhaid i mi ddweud, bleidleisio yn yr un ffordd ag yr wyf eisoes wedi'i wneud yn y cyfnodau blaenorol.
Galwaf ar y Dirprwy Brif Weinidog.
I call on the Deputy First Minister.
Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. I can't support Rhys's amendments 3 and 5, which propose to change the definition of 'greyhound racing' in the Bill. As you rightly say, these amendments were brought forward at Stage 2, and I'll again set out clearly why I'm unable to support them at this stage, but I will elaborate further on the points that the Member has raised and to illuminate the matters further for other Members in the Siambr today.
So, amendments 3 and 5, as we've heard, seek to change the definition from 'around' a track to 'on' a track. The definition of greyhound racing currently drafted in this Bill involves setting greyhounds to run around a track, which is indeed intended to capture the curved nature of greyhound racing tracks. Now, the wording is intentional and very deliberate, as it captures the curved design of the tracks, where evidence shows the greatest risk of harm is prevalent. The drafting reflects established industry norms and represents a clear reflection of current practices. Now, greyhound racing on tracks that are not curved in nature is not undertaken in Wales or the UK, and the risk of such activity emerging is considered to be low. So, for these reasons, I cannot support amendments 3 and 5, which seek to broaden the definition beyond what we believe is necessary—[Interruption.] Let me continue my remarks just for a moment. What is necessary, what is proportionate, and what is grounded in the Welsh and UK context.
During the Stage 2 debate—pardon me, my voice is slightly husky at the moment—committee members were supportive of our rationale behind the definition, highlighting indeed that it had been tested in scrutiny, and the same amendments at Stage 2 were not supported. Jane, happy to give way.
Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. Ni allaf gefnogi gwelliannau 3 a 5 Rhys, sy'n cynnig newid diffiniad 'rasio milgwn' yn y Bil. Fel y dywedwch chi yn ddigon teg, cafodd y gwelliannau hyn eu cyflwyno yng Nghyfnod 2, a byddaf i unwaith eto yn nodi'n glir pam nad wyf i'n gallu'u cefnogi ar hyn o bryd, ond byddaf i'n ymhelaethu ymhellach ar y pwyntiau y mae'r Aelod wedi'u codi ac i oleuo'r materion ymhellach ar gyfer Aelodau eraill yn y Siambr heddiw.
Felly, mae gwelliannau 3 a 5, fel yr ydyn ni wedi clywed, yn ceisio newid y diffiniad o 'o amgylch trac' i 'ar drac'. Mae'r diffiniad o rasio milgwn sydd wedi'i ddrafftio ar hyn o bryd yn y Bil hwn yn cynnwys gosod milgwn i redeg o amgylch trac, sydd wir wedi'i fwriadu i gynnwys natur grom traciau rasio milgwn. Nawr, mae'r geiriad yn fwriadol ac yn fwriadol iawn, gan ei fod yn adlewyrchu dyluniad crwm y traciau, lle mae'r risg fwyaf o niwed, yn ôl y dystiolaeth. Mae'r drafftio yn adlewyrchu normau sefydledig y diwydiant ac yn adlewyrchu arferion presennol yn glir. Nawr, nid yw rasio milgwn ar draciau nad ydyn nhw'n grwm eu natur yn cael ei gynnal yng Nghymru na'r DU, ac yr ystyriaeth yw bod y risg o weithgarwch o'r fath yn datblygu yn isel. Felly, am y rhesymau hyn, ni allaf i gefnogi gwelliannau 3 a 5, sy'n ceisio ehangu'r diffiniad y tu hwnt i'r hyn yr ydyn ni'n credu sy'n angenrheidiol—[Torri ar draws] Gadewch i mi barhau â fy sylwadau am eiliad. Yr hyn sy'n angenrheidiol, yr hyn sy'n gymesur, a'r hyn sydd wedi'i seilio yng nghyd-destun Cymru a'r DU.
Yn ystod y ddadl Cyfnod 2—maddeuwch i fi, mae fy llais ychydig yn gryg ar hyn o bryd—roedd aelodau'r pwyllgor yn gefnogol o'n rhesymeg y tu ôl i'r diffiniad, gan dynnu sylw at y ffaith ei fod wedi cael ei brofi yn y cyfnod craffu, ac nad oedd yr un gwelliannau yng Nghyfnod 2 wedi cael eu cefnogi. Jane, hapus i ildio.
Thank you very much for taking this short intervention. You said that the risk is very low, but it is a risk, and surely the replacement of one word with another means that that actually minimises and reduces the risk, and is absolutely not harmful in any way, as I understand, to the Bill, but if it continues, and if there's somebody who wants to come up with this particular way of racing, could be harmful to dogs. Diolch yn fawr iawn.
Diolch yn fawr iawn am gymryd yr ymyriad byr hwn. Gwnaethoch chi ddweud bod y risg yn isel iawn, ond mae'n risg, ac yn sicr mae cyfnewid un gair gydag un arall yn golygu bod hynny mewn gwirionedd yn lleihau'r risg, ac nid yw'n niweidiol mewn unrhyw ffordd, fel yr wyf i'n ei ddeall, i'r Bil, ond os yw'n parhau, ac os oes rhywun sydd eisiau datblygu'r ffordd arbennig hon o rasio, gallai fod yn niweidiol i gŵn. Diolch yn fawr iawn.
So, I said I was going to elaborate, and I will now elaborate. You've cued me up very, very nicely indeed, but before I elaborate, I'm going to turn and take an intervention from across the other side of the Chamber.
Felly, dywedais i fy mod i'n mynd i ymhelaethu, a byddaf nawr yn ymhelaethu. Rydych chi wedi rhoi cyflwyniad braf iawn i mi, ond cyn i mi ymhelaethu, rydw i'n mynd i droi a chymryd ymyriad o ochr arall y Siambr.
Sorry, I wanted to understand, in the drafting, why it couldn't have been drafted 'on or around'. Surely that would have just resolved all issues.
Mae'n ddrwg gen i, roeddwn i eisiau deall, yn y drafftio, pam na allai fod wedi cael ei ddrafftio fel 'ar drac neu o amgylch trac'. Yn sicr byddai hynny wedi datrys pob mater.
Right. Thank you, both, because that's quite helpful. I've explained in my opening salvo, if you like, exactly why this reflects current norms of racing, both within Wales and within the UK context. It's designed to capture the curvature of a track where the risk of harm, or indeed fatalities, on the evidence, is indeed the greatest. That's why it's been drafted as it is for that very purpose, but let me go a little bit further in response to Jane.
If we change the definition of the track to capture things that may happen at some point in the future hypothetically, it could risk being unwarranted, because what you're doing is prohibiting a theoretical model of racing that does not occur, rather than focusing on the prohibition of the real, evidenced risks that this Bill is designed to address. Straight-line racing, just to be clear, does not occur in Wales, or more broadly in the UK. The likelihood of it emerging in Wales is considered very low. Industry representatives were very, very clear in scrutiny that such tracks would not be commercially viable, Jane, that the infrastructure required is substantial and the costs are high, therefore removing any commercial incentive to operate them here within Wales or the UK. So, in these circumstances, widening the definition to cover an activity—straight-line racing—that does not take place in Wales and is highly unlikely to take place, and for which no clear welfare benefit has been evidenced and demonstrated, would not represent good law making.
We are aware, by the way, Rhys, that indeed straight-line racing is being trialled—pardon my voice—in parts of Australia, and we will monitor the evidence that is emerging very closely. But given that straight-line racing remains new, and, indeed, under evaluation even in Australia, and that no substantial body of evidence has yet demonstrated the comparable harm with curvature tracks or reduced risk, we do not believe that it's good law making, that it would be proportionate or necessary for Wales to include straight-line racing with the prohibition at this time. So, I understand the spirit in which this is being moved, but we don't think it is appropriate or proportionate within this legislation. For that reason, we would ask Members to oppose these amendments.
Iawn. Diolch, y ddau ohonoch chi, oherwydd mae hynny'n eithaf defnyddiol. Rwyf i wedi esbonio yn fy sylwadau agoriadol, os mynnwch chi, yn union pam mae hyn yn adlewyrchu normau rasio presennol, yng Nghymru ac yng nghyd-destun y DU. Mae wedi'i gynllunio i gynnwys crymedd trac lle mae'r risg fwyaf o niwed, neu yn wir o farwolaethau, yn ôl y dystiolaeth. Dyna pam ei fod wedi cael ei ddrafftio fel y mae at yr union ddiben hwnnw, ond gadewch i mi fynd ychydig ymhellach mewn ymateb i Jane.
Os byddwn ni'n newid diffiniad y trac i gynnwys pethau a allai ddigwydd ar ryw adeg yn y dyfodol yn ddamcaniaethol, gallai fod yn ddiangen, oherwydd yr hyn yr ydych chi'n ei wneud yw gwahardd model damcaniaethol o rasio nad yw'n digwydd, yn hytrach na chanolbwyntio ar wahardd y risgiau gwirioneddol y mae tystiolaeth ar eu cyfer, a bod y Bil hwn wedi'i gynllunio i ymdrin â nhw. Nid yw rasio ar linell syth, i fod yn glir, yn digwydd yng Nghymru, nac yn fwy eang yn y DU. Mae'r tebygolrwydd y bydd yn datblygu yng Nghymru yn cael ei ystyried yn isel iawn. Roedd cynrychiolwyr y diwydiant yn glir iawn, iawn wrth graffu na fyddai traciau o'r fath yn fasnachol hyfyw, Jane, bod y seilwaith sydd ei angen yn sylweddol a'r costau'n uchel, felly gan ddileu unrhyw gymhelliant masnachol i'w gweithredu yma yng Nghymru neu'r DU. Felly, o dan yr amgylchiadau hyn, ni fyddai ehangu'r diffiniad i gynnwys gweithgaredd—rasio ar linell syth—nad yw'n digwydd yng Nghymru ac sy'n annhebygol iawn o ddigwydd, ac nad oes unrhyw dystiolaeth o fudd llesiant clir wedi'i dangos ar ei gyfer, yn cynrychioli deddfu da.
Rydyn ni'n ymwybodol, gyda llaw, Rhys, bod rasio ar linell syth yn cael ei dreialu—maddeuwch i mi am fy llais—mewn rhannau o Awstralia, a byddwn ni'n monitro'r dystiolaeth sy'n datblygu yn agos iawn. Ond o ystyried bod rasio ar linell syth dal yn newydd, ac, yn wir, yn cael eu gwerthuso hyd yn oed yn Awstralia, ac nad oes unrhyw gorff sylweddol o dystiolaeth eto wedi dangos niwed tebyg â thraciau â chrymedd neu lai o risg, nid ydyn ni'n credu ei fod yn ddeddf dda, y byddai'n gymesur neu'n angenrheidiol i Gymru gynnwys rasio mewn llinell syth gyda'r gwaharddiad ar hyn o bryd. Felly, rwy'n deall yr ysbryd y mae hyn yn cael ei gynnig ynddo, ond nid ydyn ni'n credu ei fod yn briodol nac yn gymesur yn y ddeddfwriaeth hon. Am y rheswm hwnnw, bydden ni'n gofyn i'r Aelodau wrthwynebu'r gwelliannau hyn.
Rhys ab Owen i ymateb.
Rhys ab Owen to reply.
Simply, I just don't understand your logic, Deputy Brif Weinidog—'on' would also catch a curved track. And this is not a hypothetical idea. Straight-track racing is viable and is happening in Spain, New Zealand and Australia. If the intention of this Bill is to ban greyhound racing, we should ban greyhound racing on all tracks, not allow a massive loophole, because the betting industry will want to stop the banning of greyhound racing, and will look for loopholes. And there is a clear loophole that will make this legislation clearly unenforceable. I have no idea why you're carrying on, because one small change, one small word, will close that loophole completely. I just don't understand. Straight-track racing could happen in Wales, and one word would capture it, round and straight. Straight-track racing would make a mockery of the intention of this Bill. You have two choices: you can leave this gaping loophole open, or you can legislate sensibly by seeing that this is happening in other countries, and use my amendment to fill this clear gap. Diolch yn fawr.
Yn syml, nid wyf yn deall eich rhesymeg, Dirprwy Brif Weinidog—byddai 'ar' hefyd yn cynnwys trac crwm. Ac nid syniad damcaniaethol yw hwn. Mae rasio ar drac syth yn hyfyw ac yn digwydd yn Sbaen, Seland Newydd ac Awstralia. Os mai bwriad y Bil hwn yw gwahardd rasio milgwn, dylen ni wahardd rasio milgwn ar bob trac, nid caniatáu bwlch enfawr, oherwydd bydd y diwydiant betio eisiau atal gwahardd rasio milgwn, a bydd yn chwilio am fylchau. Ac mae bwlch clir a fydd yn gwneud y ddeddfwriaeth hon yn amlwg yn anorfodadwy. Nid oes gennyf unrhyw syniad pam yr ydych chi'n dal ati, oherwydd bydd un newid bach, un gair bach, yn cau'r bwlch hwnnw'n llwyr. Nid wyf i'n deall. Gallai rasio ar drac syth ddigwydd yng Nghymru, a byddai un gair yn ei gynnwys, yn grwn ac yn syth. Byddai rasio ar drac syth yn gwneud gwawd o fwriad y Bil hwn. Mae gennych chi ddau ddewis: gallwch chi adael y bwlch hwn ar agor, neu gallwch chi ddeddfu'n synhwyrol trwy weld bod hyn yn digwydd mewn gwledydd eraill, a defnyddio fy ngwelliant i lenwi'r bwlch clir hwn. Diolch yn fawr.
Os gwrthodir gwelliant 3, bydd gwelliant 5 yn methu. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 3? A oes unrhyw wrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae gwrthwynebiad, felly byddwn yn symud i bleidlais ar welliant 3. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 15, saith yn ymatal, 30 yn erbyn. Felly, mae'r gwelliant wedi ei wrthod.
If amendment 3 is not agreed, amendment 5 falls. The question is that amendment 3 be agreed to. Does any Member object? [Objection.] There is objection. We will therefore move to a vote on amendment 3. Open the vote. Close the vote. In favour 15, seven abstentions and 30 against. Therefore, the amendment is not agreed.
Eitem 15. Gwelliant 3: O blaid: 15, Yn erbyn: 30, Ymatal: 7
Gwrthodwyd y gwelliant
Item 15. Amendment 3: For: 15, Against: 30, Abstain: 7
Amendment has been rejected
Tynnwyd gwelliant 4 yn ôl.
Amendment 4 withdrawn.
Methodd gwelliant 5.
Amendment 5 fell.
Grŵp 2 sydd nesaf, ac mae'r ail grŵp o welliannau yn ymwneud ag adolygu gweithrediad ac effaith y Ddeddf. Gwelliant 6 yw prif welliant y grŵp hwn, a galwaf ar Rhys ab Owen i gynnig y prif welliant ac i siarad am y prif welliant a'r gwelliannau eraill yn y grŵp.
We'll move now to group 2, and the second group of amendments relates to reviewing the operation and effect of the Act. The lead amendment is amendment 6, and I call on Rhys ab Owen to move and speak to the lead amendment and to the other amendments in the group.
Cynigiwyd gwelliant 6 (Rhys ab Owen).
Amendment 6 (Rhys ab Owen) moved.
Diolch yn fawr, Dirprwy Brif Weinidog. I tabled almost identical amendments at Stage 2. The only difference is that I've removed the requirement for the evaluation work to begin from 12 months after the Bill comes into force. Again, I didn't understand some comments from committee members who are sitting opposite me, and the Dirprwy Brif Weinidog. One Labour Member opposite opposed including a review and report on the effect and operation of the Act in the Bill as it would be in this legislation but not in all others. And then the Dirprwy Brif Weinidog opposed because he is insistent that there would be a review. He said,
'I would urge the committee not to support amendment 9, because in line with good practice there will indeed be a review, and that review will take place no later than five years after the legislation comes into force.'
Well, that might be the case if the current Welsh Government had just been elected. However, we must take precautions, bearing in mind there may well be a new Welsh Government after the elections in May.
And in terms of the other point that the Labour committee member had made, earlier this year I participated in the debate on the post-legislative review of the Public Services Ombudsman (Wales) Act 2019, which Peredur Owen Griffiths led, and it was highlighted in one of the Finance Committee conclusions,
'The Committee believes that all public Bills introduced to the Senedd contain provisions for a post-legislative review',
because post-legislative review is just as important as scrutiny beforehand. That committee is now being listened to with regard to other legislation. Later on, we'll be looking at the Development of Tourism and Regulation of Visitor Accommodation (Wales) Bill. During Stage 2, both the Cabinet Secretary, Mark Drakeford, and I tabled amendments to introduce a requirement on the face of the Bill to review the Act. How can such a requirement be acceptable to the tourism Bill and not to the prohibition of greyhound racing? As the Cut the Chase coalition said in relation to the review, it guarantees that it will happen, regardless as to who forms the next Welsh Government. It seems now that the coalition and I have won the argument, because I'm glad that we've had a u-turn from the Dirprwy Brif Weinidog. I'd be interested to see why you have changed your mind, Dirprwy Brif Weinidog, because amendment 11 by the Welsh Government doesn't make a review within five years, it makes a review within three years. I'd be interested to know why you've changed that also. And it would also see a report based on the review published in a manner considered appropriate. Despite there being some differences, those outcomes are very similar to my amendments in this group that I also tabled in Stage 2.
Therefore, to facilitate delivery of the legislative intention that both charities and I have campaigned for, I will not be taking amendments 6, 7, 8 and 9 to the vote. Instead, I encourage you to support the Government amendment, and I thank the Dirprwy Brif Weinidog for changing his mind, and it's a shame that he didn't change his mind on other matters. Diolch yn fawr.
Diolch yn fawr, Dirprwy Brif Weinidog. Fe wnes i gyflwyno gwelliannau bron yr un fath yng Nghyfnod 2. Yr unig wahaniaeth yw fy mod i wedi dileu'r gofyniad i'r gwaith gwerthuso ddechrau o 12 mis ar ôl i'r Bil ddod i rym. Unwaith eto, nid oeddwn i'n deall rhai sylwadau gan aelodau'r pwyllgor sy'n eistedd gyferbyn â mi, a'r Dirprwy Brif Weinidog. Gwnaeth un Aelod Llafur gyferbyn wrthwynebu cynnwys adolygiad ac adroddiad ar effaith a gweithrediad y Ddeddf yn y Bil, oherwydd y byddai yn y ddeddfwriaeth hon ond nid ym mhob un arall. Ac yna gwrthwynebodd y Dirprwy Brif Weinidog oherwydd ei fod yn mynnu y byddai adolygiad. Dywedodd ef,
'Byddwn i'n annog y pwyllgor i beidio â chefnogi gwelliant 9, oherwydd yn unol ag arfer da bydd adolygiad, a bydd yr adolygiad hwnnw'n digwydd, mewn gwirionedd, heb fod yn hwyrach na phum mlynedd ar ôl i'r ddeddfwriaeth ddod i rym.'
Wel, gallai hynny fod yn wir pe bai Llywodraeth bresennol Cymru newydd gael ei hethol. Fodd bynnag, mae'n rhaid i ni gymryd rhagofalon, gan gofio y gallai fod Llywodraeth Cymru newydd ar ôl yr etholiadau ym mis Mai.
Ac o ran y pwynt arall yr oedd aelod o'r pwyllgor Llafur wedi'i wneud, yn gynharach eleni cymerais i ran yn y ddadl ar yr adolygiad ôl-ddeddfwriaethol o Ddeddf Ombwdsmon Gwasanaethau Cyhoeddus (Cymru) 2019,y gwnaeth Peredur Owen Griffiths ei arwain, ac fe gafodd ei amlygu yn un o gasgliadau'r Pwyllgor Cyllid,
'Mae’r Pwyllgor o’r farn y dylai pob Bil cyhoeddus a gyflwynir i’r Senedd gynnwys darpariaethau ar gyfer adolygiad ôl-ddeddfwriaethol',
oherwydd bod adolygiad ôl-ddeddfwriaethol yr un mor bwysig â chraffu ymlaen llaw. Erbyn hyn gwrandewir ar y pwyllgor hwnnw o ran deddfwriaeth arall. Yn nes ymlaen, byddwn ni'n ystyried y Bil Datblygu Twristiaeth a Rheoleiddio Llety Ymwelwyr (Cymru). Yn ystod Cyfnod 2, cyflwynodd yr Ysgrifennydd Cabinet, Mark Drakeford, a minnau welliannau i gyflwyno gofyniad ar wyneb y Bil i adolygu'r Ddeddf. Sut y gall gofyniad o'r fath fod yn dderbyniol i'r Bil Twristiaeth ac nid i wahardd rasio milgwn? Fel y dywedodd y gynghrair Cut the Chase o ran yr adolygiad, mae'n gwarantu y bydd yn digwydd, pwy bynnag fydd yn ffurfio Llywodraeth nesaf Cymru. Mae'n ymddangos nawr bod y gynghrair a minnau wedi ennill y ddadl, oherwydd rwy'n falch ein bod ni wedi cael tro pedol gan y Dirprwy Brif Weinidog. Byddai gennyf i ddiddordeb gweld pam eich bod chi wedi newid eich meddwl, Dirprwy Brif Weinidog, oherwydd nid yw gwelliant 11 gan Lywodraeth Cymru yn gwneud adolygiad o fewn pum mlynedd, mae'n gwneud adolygiad o fewn tair blynedd. Byddai gennyf i ddiddordeb gwybod pam yr ydych chi wedi newid hynny hefyd. A byddai hefyd yn gweld adroddiad yn seiliedig ar yr adolygiad yn cael ei gyhoeddi mewn modd sy'n cael ei ystyried yn briodol. Er gwaethaf rhai gwahaniaethau, mae'r canlyniadau hynny'n debyg iawn i fy ngwelliannau i yn y grŵp hwn y gwnes i eu cyflwyno hefyd yng Nghyfnod 2.
Felly, er mwyn hwyluso cyflawni'r bwriad deddfwriaethol y mae elusennau a minnau wedi ymgyrchu drosto, ni fyddaf i'n mynd â gwelliannau 6, 7, 8 a 9 i'r bleidlais. Yn hytrach, rwy'n eich annog chi i gefnogi gwelliant y Llywodraeth, a diolchaf i'r Dirprwy Brif Weinidog am newid ei feddwl, ac mae'n drueni na newidiodd ei feddwl ar faterion eraill. Diolch yn fawr.
I'd reiterate much of that, really. This whole Senedd is always aware of the importance of reflecting on legislation and learning the lessons either from Senedd post-legislative scrutiny or Government reviews of legislation. As we've heard, regularly committees bring forward recommendations in reports suggesting that that needs to happen. It's always good practice to consider whether new laws actually deliver what they say on the tin, and then, of course, to be able to address any shortcomings or unforeseen consequences.
Now, I was going to say that the only dilemma, therefore, was whether we go with Rhys's amendments for a review after five years or the Cabinet Secretary's after three, and I think Rhys has answered that question for me. Diolch.
Byddwn i'n ategu llawer o hynny, mewn gwirionedd. Mae'r Senedd gyfan bob amser yn ymwybodol o bwysigrwydd myfyrio ar ddeddfwriaeth a dysgu'r gwersi naill ai o graffu ôl-ddeddfwriaethol y Senedd neu adolygiadau'r Llywodraeth o ddeddfwriaeth. Fel yr ydyn ni wedi clywed, mae pwyllgorau'n cyflwyno argymhellion yn rheolaidd mewn adroddiadau sy'n awgrymu bod angen i hynny ddigwydd. Mae hi bob amser yn arfer da ystyried a yw deddfau newydd mewn gwirionedd yn cyflawni'n union yr hyn y mae'n ei ddatgan, ac yna, wrth gwrs, i allu ymdrin ag unrhyw ddiffygion neu ganlyniadau annisgwyl.
Nawr, roeddwn i'n mynd i ddweud mai'r unig ddilema, felly, oedd a ydyn ni'n mynd gyda gwelliannau Rhys ar gyfer adolygiad ar ôl pum mlynedd neu welliannau'r Ysgrifennydd Cabinet ar ôl tair, ac rwy'n credu bod Rhys wedi ateb y cwestiwn hwnnw i mi. Diolch.
It's the first time I'll be speaking, so, naturally, you're going to hear, probably for the last time, about the greyhounds that I've owned—Arthur and Wanda. This is landmark legislation, and I believe we should be really clear that this is going to move forward. These amendments are about doing exactly that—making sure we look back, assess the impact, and learn from what follows.
I've had the privilege of looking after both Wanda and Arthur. Both experienced real trauma. Both carried the lasting marks of a system, of a sport, designed to profit from their pain. I don't wish to repeat myself, but I will say this every time I come to this Siambr to speak about this Bill: I am more convinced, not less, of the need for this Bill. The situation with regard to greyhound racing is not improving. The death toll at regulated stadiums increased for the second consecutive year in 2024. I'm proud that Wales has the opportunity to lead here, to be the first nation in the United Kingdom to draw this line. I know that legislation is already under way in Scotland, and that lobbying continues in England and Northern Ireland. Already, we can see that where Wales acts, others will follow.
Today, we are not reopening the significant decision that was made last December, when we collectively agreed that banning greyhound racing in Wales was the right thing to do. We are making sure at this point that we deliver it properly. And that brings me directly to the amendments before us, tabled by Rhys ab Owen, which require Welsh Ministers to review the operation of this Act within five years and report back to this Senedd. To those colleagues who have raised concerns about the pace and the depth of scrutiny this Bill has received, I say this: this amendment, in part, is a response to that concern. A statutory post-legislative review is a commitment to keep looking, keep asking and keep acting. It is not a sign of weakness in the legislation, it is a sign of confidence in it—a statement that we are prepared to be judged by the results.
Statutory review gives us the legal basis to gather that evidence and, if necessary, to return to this Siambr and act on it. The Cut the Chase coalition—and I pay tribute to them; I think some of them are with us this evening—supports this approach. I support it and I urge all Members to support it too. Diolch yn fawr iawn.
Dyma'r tro cyntaf i mi siarad, felly, wrth gwrs, rydych chi'n mynd i glywed, am y tro olaf yn ôl pob tebyg, am y milgwn yr ydw i wedi bod yn berchen arnyn nhw—Arthur a Wanda. Mae hon yn ddeddfwriaeth nodweddiadol, ac rwy'n credu y dylen ni fod yn glir iawn bod hyn yn mynd i symud ymlaen. Mae'r gwelliannau hyn yn ymwneud â gwneud yn union hynny—gwneud yn siŵr ein bod ni'n edrych yn ôl, asesu'r effaith, a dysgu o'r hyn sy'n dilyn.
Rydw i wedi cael y fraint o ofalu am Wanda ac Arthur. Profodd y ddau drawma gwirioneddol. Roedd y ddau yn cario marciau parhaol chwaraeon, system a gafodd ei chynllunio i elwa ar eu poen. Nid wyf i eisiau ailadrodd fy hun, ond gwnaf i ddweud hyn bob tro yr wyf i'n dod i'r Siambr hon i siarad am y Bil hwn: rwy'n fwy argyhoeddedig, nid llai, o'r angen am y Bil hwn. Nid yw'r sefyllfa o ran rasio milgwn yn gwella. Cynyddodd nifer y marwolaethau mewn stadia rheoleiddiedig am yr ail flwyddyn yn olynol yn 2024. Rwy'n falch bod Cymru'n cael y cyfle i arwain yma, i fod y genedl gyntaf y Deyrnas Unedig i dynnu'r llinell hon. Rwy'n gwybod bod deddfwriaeth eisoes ar y gweill yn yr Alban, a bod lobïo yn parhau yn Lloegr a Gogledd Iwerddon. Yn barod, gallwn ni weld y bydd eraill yn dilyn lle mae Cymru'n gweithredu.
Heddiw, nid ydyn ni'n ailagor y penderfyniad pwysig a gafodd ei wneud fis Rhagfyr diwethaf, pan wnaethon ni gytuno ar y cyd mai gwahardd rasio milgwn yng Nghymru oedd y peth cywir i'w wneud. Rydyn ni'n gwneud yn siŵr ar y pwynt hwn ein bod ni'n ei gyflawni'n gywir. Ac mae hynny'n dod â mi yn uniongyrchol at y gwelliannau sydd ger ein bron, a gafodd eu cyflwyno gan Rhys ab Owen, sy'n ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru adolygu gweithrediad y Ddeddf hon o fewn pum mlynedd ac adrodd yn ôl i'r Senedd hon. I'r cyd-Aelodau hynny sydd wedi codi pryderon am gyflymder a dyfnder craffu y mae'r Bil hwn wedi'i gael, rwy'n dweud hyn: mae'r gwelliant hwn, yn rhannol, yn ymateb i'r pryder hwnnw. Mae adolygiad ôl-ddeddfwriaethol statudol yn ymrwymiad i barhau i ystyried, parhau i ofyn a pharhau i weithredu. Nid yw'n arwydd o wendid yn y ddeddfwriaeth, mae'n arwydd o hyder ynddi—datganiad ein bod ni'n barod i gael ein barnu yn ôl y canlyniadau.
Mae adolygiad statudol yn rhoi'r sail gyfreithiol i ni gasglu'r dystiolaeth honno ac, os oes angen, i ddychwelyd i'r Siambr hon a gweithredu arni. Y gynghrair Cut the Chase—ac rwy'n talu teyrnged iddyn nhw; rwy'n credu bod rhai ohonyn nhw gyda ni heno—yn cefnogi'r dull hwn. Rwy'n ei gefnogi ac rwy'n annog pob Aelod i'w gefnogi hefyd. Diolch yn fawr iawn.
Galwaf ar y Dirprwy Brif Weinidog.
I call on the Deputy First Minister.
Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. Amendments 6, 7, 8 and 9 in this group would require a review of the legislation within five years of it coming into force, the laying of a report before the Senedd and consultation duties. I understand the intent. I would instead urge Members, as indeed has the mover of those amendments, not to back those amendments but to support amendment 11, based on three years, and I'll explain why now. Thank you for supporting the Government amendment here, which does actually work with the spirit and the grain of what you're trying to do, and I have listened. The Government amendment in this group is the only amendment I've tabled, so please support it if you're minded to. It's the only amendment I brought forward at Stage 3 and places a requirement to carry out that post-legislative review within three years—and there’s a reason why—of the prohibition coming into force, and subsequently publish a report on the review as well. So, I ask Members to support this.
Originally—you're right, Rhys—I rejected the Legislation, Justice and Constitution Committee's recommendation for a statutory review, reaffirming instead, and it is right, the commitment set out in the explanatory memorandum that there would be a review in line with good practice. So, I didn't support at Stage 2 the non-governmental amendments to add a requirement explicitly for review, et cetera, five years after coming into force, but I'm not afraid of saying that I've listened, and I recognise the strength of feeling expressed by Members and stakeholders through scrutiny. That's what this process is all about. It's clear that there has been a strong and consistent desire to embed a requirement to review into the Bill itself. Amendment 11, therefore, working in the spirit of what you had brought forward and others had expressed, and the LJC committee, places a duty on the Welsh Ministers to carry out that review of the operation and effect and the compliance with the Act within three years of the prohibition coming into force, and to publish that report. Now, we believe this is proportionate and practical. I proposed, by the way, a shorter three-year review period so that that immediate impact of the prohibition can be assessed while the evidence is still recent and accessible.
The measures in the Bill are very clear. We anticipate that its effects will be felt quickly, so a shorter time frame is more appropriate than the five years normally used for larger, more complex regulatory reforms. So, we believe, and we agree, that publishing the review is the most effective and transparent way to demonstrate our engagement with stakeholders and present the findings directly to those affected and the wider public in the most accessible way. We think that this is clear, proportionate, workable and a strong basis for gathering meaningful insight. We also think it's a balanced, constructive response to the views expressed by Members and stakeholders. So, by putting this requirement, Rhys, for a review on the face of the Bill, we aim to give Members confidence in this commitment and clear reassurance that it will be carried out in the next Government term. So, I urge Members to support amendment 11.
Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. Byddai gwelliannau 6, 7, 8 a 9 yn y grŵp hwn yn gofyn am adolygu'r ddeddfwriaeth o fewn pum mlynedd iddi ddod i rym, gosod adroddiad gerbron y Senedd a dyletswyddau ymgynghori. Rwy'n deall y bwriad. Yn hytrach, byddwn i'n annog yr Aelodau, fel yn wir, y gwnaeth yr un a wnaeth gynnig y gwelliannau, i beidio â chefnogi'r gwelliannau hynny ond i gefnogi gwelliant 11, yn seiliedig ar dair blynedd, a gwnaf i esbonio pam nawr. Diolch am gefnogi gwelliant y Llywodraeth yma, sydd wir yn gweithio gydag ysbryd a graen yr hyn yr ydych chi'n ceisio'i wneud, ac rwyf i wedi gwrando. Gwelliant y Llywodraeth yn y grŵp hwn yw'r unig welliant yr ydw i wedi'i gyflwyno, felly cefnogwch ef os ydych chi'n ystyried gwneud hynny. Dyma'r unig welliant y gwnes i ei gyflwyno yng Nghyfnod 3 ac mae'n gosod gofyniad i gynnal yr adolygiad ôl-ddeddfwriaethol hwnnw o fewn tair blynedd—ac mae yna reswm pam—ar ôl i'r gwaharddiad ddod i rym, ac yna cyhoeddi adroddiad ar yr adolygiad hefyd. Felly, gofynnaf i'r Aelodau gefnogi hyn.
Yn wreiddiol—rydych chi'n gywir, Rhys— fe wrthodais i argymhelliad y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad ar gyfer adolygiad statudol, gan ailddatgan yn lle hynny, ac mae'n gywir, yr ymrwymiad sydd wedi'i nodi yn y memorandwm esboniadol y byddai adolygiad yn unol ag arfer da. Felly, ni wnes i gefnogi yng Nghyfnod 2 y gwelliannau anllywodraethol i ychwanegu gofyniad penodol ar gyfer adolygiad, ac ati, bum mlynedd ar ôl dod i rym, ond nid wyf yn petruso rhag dweud fy mod i wedi gwrando, ac rwy'n cydnabod cryfder y teimlad y mae Aelodau a rhanddeiliaid wedi'i fynegi trwy graffu. Dyna beth yw diben y broses hon. Mae'n amlwg bod awydd cryf a chyson wedi bod i ymgorffori gofyniad i adolygu yn y Bil ei hun. Mae gwelliant 11, felly, yn gweithio yn ysbryd yr hyn yr oeddech chi wedi'i gyflwyno ac yr oedd eraill wedi'i fynegi, a'r pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad, yn gosod dyletswydd ar Weinidogion Cymru i gynnal yr adolygiad hwnnw o weithrediad ac effaith y Ddeddf a chydymffurfiaeth â hi, o fewn tair blynedd i'r gwaharddiad ddod i rym, ac i gyhoeddi'r adroddiad hwnnw. Nawr, rydyn ni'n credu bod hyn yn gymesur ac yn ymarferol. Cynigiais i, gyda llaw, gyfnod adolygu byrrach o dair blynedd fel y byddai modd asesu effaith uniongyrchol y gwaharddiad tra bod y dystiolaeth dal yn ddiweddar ac yn hygyrch.
Mae'r mesurau yn y Bil yn glir iawn. Rydyn ni'n rhagweld y bydd ei effeithiau yn cael eu teimlo'n gyflym, felly mae amserlen fyrrach yn fwy priodol na'r pum mlynedd sy'n cael ei ddefnyddio, fel arfer, ar gyfer diwygiadau rheoleiddio mwy, a mwy cymhleth. Felly, rydyn ni'n credu, ac rydyn ni'n cytuno, mai cyhoeddi'r adolygiad yw'r ffordd fwyaf effeithiol a thryloyw o ddangos ein hymgysylltiad â rhanddeiliaid a chyflwyno'r canfyddiadau yn uniongyrchol i'r rhai y mae hyn yn effeithio arnyn nhw a'r cyhoedd ehangach yn y ffordd fwyaf hygyrch. Rydyn ni o'r farn fod hyn yn glir, yn gymesur, yn ymarferol ac yn sail gref ar gyfer casglu dealltwriaeth ystyrlon. Rydyn ni hefyd yn credu ei fod yn ymateb cytbwys, cadarnhaol i'r safbwyntiau y mae Aelodau a rhanddeiliaid wedi'u mynegi. Felly, drwy roi'r gofyniad hwn, Rhys, ar gyfer adolygiad ar wyneb y Bil, ein nod yw rhoi hyder i'r Aelodau yn yr ymrwymiad hwn a sicrwydd clir y bydd yn cael ei gynnal yn nhymor nesaf y Llywodraeth. Felly, rwy'n annog yr Aelodau i gefnogi gwelliant 11.
Rhys ab Owen i ymateb.
Rhys ab Owen to respond.
Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Well, we're used to u-turns with Labour in Westminster and we've had one today from Labour in Wales. All jokes aside, I'm grateful to the Dirprwy Brif Weinidog, and I can see the logic behind why you've gone for the three years. So, I'm happy to support it. Diolch yn fawr.
Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Wel, rydyn ni'n arfer â throadau pedol gyda Llafur yn San Steffan ac rydyn ni wedi cael un heddiw gan Lafur yng Nghymru. Ond, o ddifrif, rwy'n ddiolchgar i'r Dirprwy Brif Weinidog, a gallaf i weld y rhesymeg y tu ôl i pam eich bod chi wedi mynd am y tair blynedd. Felly, rwy'n hapus i'w gefnogi. Diolch yn fawr.
I understand that you said that you would not move amendment 6, but you already have. Do you wish to withdraw it?
Rwy'n deall eich bod chi wedi dweud na fyddech chi'n cynnig gwelliant 6, ond rydych chi eisoes wedi gwneud hynny. Ydych chi'n dymuno ei dynnu'n ôl?
I wish to withdraw it.
Hoffwn ei dynnu'n ôl.
Does any Member object to the withdrawing of amendment 6? No. Therefore, amendment 6 is withdrawn.
A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu tynnu gwelliant 6 yn ôl? Na. Felly, mae gwelliant 6 yn cael ei dynnu'n ôl.
Tynnwyd gwelliant 6 yn ôl yn unol â Rheol Sefydlog 12.27.
Amendment 6 withdrawn in accordance with Standing Order 12.27.
Rhys ab Owen, gwelliant 7.
Rhys ab Owen, amendment 7.
Not moved.
Heb ei gynnig.
Ni chynigiwyd gwelliant 7 (Rhys ab Owen).
Amendment 7 (Rhys ab Owen) not moved.
Grŵp 3 sydd nesaf. Mae'r trydydd grŵp o welliannau yn ymwneud â threfniadau trosiannol. Gwelliant 12 yw'r prif welliant yn y grŵp hwn, a galwaf ar James Evans i gynnig y prif welliant ac i siarad am y gwelliant hwn a'r gwelliannau eraill yn y grŵp.
Group 3 is the next group. The third group of amendments relates to transitional arrangements. The lead amendment in this group is amendment 12, and I call on James Evans to move and speak to the lead amendment and to the other amendments in the group.
Cynigiwyd gwelliant 12 (James Evans).
Amendment 12 (James Evans) moved.
Diolch, Deputy Presiding Officer. I move amendment 12 and speak to this and the other amendments in this group relating to transitional arrangements. I want to be clear from the outset that I remain opposed to this Bill and the proposed ban on greyhound racing in Wales. In my view, this legislation represents a poor policy choice that has emerged not from robust evidence but from a political agreement between Labour and the Liberal Democrats that will do long-lasting damage to the people who live, work and race in that part of the world. However, if this Senedd is determined to proceed with prohibition, then we have a responsibility to ensure that this legislation is workable and that transition to prohibition is handled properly. This is the purpose of this group of amendments. These amendments focus specifically on how the Bill operates during the transition period prior to prohibition. They deal with the practical, regulatory and legal arrangements that must be in place while greyhound racing remains lawful. As the Bill is currently drafted, it moves directly from a lawful activity to prohibition, without setting out a clear statutory framework governing the period in between. Legislation of this scale does not operate in theory; it operates in the real world, affecting animals, regulators, local authorities, people who work there and their communities. Without a transitional framework, the Bill risks creating a regulatory gap at precisely the point when oversight is needed the most.
Amendment 12, therefore, requires Welsh Ministers to introduce interim regulations governing greyhound racing in Wales within six months of Royal Assent, remaining in place until the date appointed for prohibition. The principle here is straightforward: if greyhound racing is to continue for any period before prohibition takes effect, it must do so within a clear and enforceable regulatory framework. Without that clarity, there is a risk of confusion for enforcement bodies and uncertainty about what standards apply during the transition period.
Amendment 13 complements that provision by requiring Welsh Ministers to review the effectiveness of those interim arrangements within two years, and to lay that review before the Senedd. This is a simple accountability measure. If the arrangements are working as intended, the evidence should demonstrate that. If they are not, the Senedd should be aware and able to respond accordingly. Amendments 16 and 17 are consequential provisions ensuring that these requirements come into force appropriately.
And finally, amendments 20 and 21 address the proposed timetable for prohibition. These amendments extend the earliest and latest possible dates for the ban to take effect. They are not about frustrating the intent of the Bill; it reflects the reality that prohibition requires adequate preparation, including enforcement arrangements, rehoming capacity for displaced dogs, and clarity for those people who are affected. Rushing this process risks unintended consequences that could undermine both animal welfare and confidence in this legislation. Taken together, these amendments strengthen the Bill by ensuring the transition to prohibition is properly regulated, subject to review, and implemented in a reasonable and orderly way. For those reasons, I urge Members to support the amendments in this group. Diolch.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Rwy'n cynnig gwelliant 12 ac yn siarad am hwn a'r gwelliannau eraill yn y grŵp hwn sy'n ymwneud â threfniadau trosiannol. Rwyf i eisiau bod yn glir o'r cychwyn cyntaf fy mod i'n parhau i wrthwynebu'r Bil hwn a'r gwaharddiad arfaethedig ar rasio milgwn yng Nghymru. Yn fy marn i, mae'r ddeddfwriaeth hon yn cynrychioli dewis polisi gwael sydd wedi dod i'r amlwg nid o dystiolaeth gadarn ond o gytundeb gwleidyddol rhwng Llafur a'r Democratiaid Rhyddfrydol a fydd yn gwneud niwed hirdymor i'r bobl sy'n byw, yn gweithio ac yn rasio yn y rhan honno o'r byd. Fodd bynnag, os yw'r Senedd hon yn benderfynol o fwrw ymlaen â gwaharddiad, yna mae gennym ni gyfrifoldeb i sicrhau bod y ddeddfwriaeth hon yn ymarferol ac yr ymdrinnir â'r trawsnewidiad i waharddiad yn briodol. Dyma ddiben y grŵp hwn o welliannau. Mae'r gwelliannau hyn yn canolbwyntio'n benodol ar sut mae'r Bil yn gweithredu yn ystod y cyfnod trosiannol cyn y gwaharddiad. Maen nhw'n ymdrin â'r trefniadau ymarferol, rheoleiddiol a chyfreithiol y mae'n rhaid iddyn nhw fod ar waith tra bod rasio milgwn yn parhau i fod yn gyfreithlon. Fel y mae'r Bil wedi'i ddrafftio ar hyn o bryd, mae'n symud yn uniongyrchol o weithgaredd cyfreithlon i waharddiad, heb nodi fframwaith statudol clir sy'n llywodraethu'r cyfnod rhyngddyn nhw. Nid yw deddfwriaeth o'r raddfa hon yn gweithredu mewn theori; mae'n gweithredu yn y byd gwirioneddol, gan effeithio ar anifeiliaid, rheoleiddwyr, awdurdodau lleol, pobl sy'n gweithio yno a'u cymunedau. Heb fframwaith trosiannol, mae'r Bil yn wynebu risg o greu bwlch rheoleiddio ar yr union adeg pan fo angen goruchwyliaeth fwyaf.
Mae gwelliant 12, felly, yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru gyflwyno rheoliadau interim sy'n llywodraethu rasio milgwn yng Nghymru o fewn chwe mis i'r Cydsyniad Brenhinol, gan aros mewn grym tan y dyddiad penodedig ar gyfer gwaharddiad. Mae'r egwyddor yma'n syml: os yw rasio milgwn i barhau am unrhyw gyfnod cyn i'r gwaharddiad ddod i rym, rhaid iddo wneud hynny o fewn fframwaith rheoleiddio clir a gorfodadwy. Heb yr eglurder hwnnw, mae risg o ddryswch ymhlith cyrff gorfodi ac ansicrwydd ynghylch pa safonau sy'n berthnasol yn ystod y cyfnod trosiannol.
Mae gwelliant 13 yn ategu'r ddarpariaeth honno drwy ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru adolygu effeithiolrwydd y trefniadau interim hynny o fewn dwy flynedd, ac i osod yr adolygiad hwnnw gerbron y Senedd. Mae hwn yn fesur atebolrwydd syml. Os yw'r trefniadau'n gweithio yn ôl y bwriad, dylai'r dystiolaeth ddangos hynny. Os nad ydyn nhw, dylai'r Senedd fod yn ymwybodol ac yn gallu ymateb yn unol â hynny. Mae gwelliannau 16 a 17 yn ddarpariaethau canlyniadol sy'n sicrhau bod y gofynion hyn yn dod i rym yn briodol.
Ac yn olaf, mae gwelliannau 20 a 21 yn ymdrin â'r amserlen arfaethedig ar gyfer gwaharddiad. Mae'r gwelliannau hyn yn ymestyn y dyddiadau cynharaf a hwyraf posibl i'r gwaharddiad ddod i rym. Nid ydyn nhw'n ymwneud â rhwystro bwriad y Bil; mae'n adlewyrchu'r gwirionedd bod gwaharddiad yn gofyn am baratoi digonol, gan gynnwys trefniadau gorfodi, capasiti ailgartrefu cŵn wedi'u dadleoli, ac eglurder i'r bobl hynny y mae hyn yn effeithio arnyn nhw. Mae rhuthro'r broses hon yn wynebu risg o ganlyniadau anfwriadol a allai danseilio lles anifeiliaid a hyder yn y ddeddfwriaeth hon. At ei gilydd, mae'r gwelliannau hyn yn cryfhau'r Bil trwy sicrhau bod y trawsnewidiad i waharddiad yn cael ei reoleiddio'n briodol, yn amodol ar adolygiad, ac yn cael ei weithredu mewn ffordd resymol a threfnus. Am y rhesymau hynny, rwy'n annog yr Aelodau i gefnogi'r gwelliannau yn y grŵp hwn. Diolch.
Members will probably know by now my preference has always been that enhanced regulation or proper licensing of greyhound racing should have been the first step here. I know some in the animal welfare sector actually expected or anticipated that that would have been the case. The phased approach could have tested compliance, it could have improved welfare without going immediately to an outright ban and everything that that entails. And yes, if, after time, that is shown not to have delivered the outcomes that we all want here, then the option of a ban, of course, is still there. That would then be a decision taken from a much more informed position and a much stronger evidence base.
Members will recall, I'm sure, the significant concerns about the gaps in the evidence base for a ban, outlined in the culture committee's Stage 1 report on the Bill. But the main point for me here is that I would expect us to regulate first, then assess, then decide whether we need to go further. That would've been my preferred approach, and that is why I'll be supporting the amendments.
Mae'n debyg y bydd yr Aelodau yn gwybod erbyn hyn, fy newis i erioed oedd mai rheoleiddio uwch neu drwyddedu priodol rasio milgwn dylai'r cam cyntaf fod. Rwy'n gwybod bod rhai yn y sector lles anifeiliaid mewn gwirionedd yn disgwyl neu'n rhagweld y byddai hynny wedi bod yn wir. Gallai'r dull graddol fod wedi profi cydymffurfiaeth, gallai fod wedi gwella lles heb fynd ar unwaith at waharddiad llwyr a phopeth y mae hynny'n ei olygu. Ac ydi, os, ar ôl amser, os gwelir nad yw hynny wedi cyflawni'r canlyniadau yr ydyn ni i gyd eisiau yma, yna ydi, mae'r dewis o wahardd, wrth gwrs, dal yno. Byddai hynny wedyn yn benderfyniad a oedd yn cael ei gymryd o sefyllfa lawer mwy gwybodus a sylfaen dystiolaeth lawer cryfach.
Bydd yr Aelodau'n cofio, rwy'n siŵr, y pryderon sylweddol am y bylchau yn y sylfaen dystiolaeth ar gyfer gwaharddiad, a gafodd eu hamlinellu yn adroddiad Cyfnod 1 y pwyllgor diwylliant ar y Bil. Ond y prif bwynt i mi yma yw y byddwn ni'n disgwyl i ni reoleiddio yn gyntaf, yna asesu, yna penderfynu a oes angen i ni fynd ymhellach. Dyna fyddai fy hoff ddull gweithredu, a dyna pam y byddaf i'n cefnogi'r gwelliannau.
I'll be voting against these, and there are a number of reasons why.
Just to respond to Llyr's point, I'm not sure that any in the Cut the Chase coalition supported any regulation period. Taken together, these amendments would allow greyhound racing to continue in Wales under a new regulatory framework, potentially delaying the ban until October 2031. I simply cannot support that approach. The difference between April 2027 and October 2031 may look small on paper, but in reality, it means four and a half years of more racing, and we know what that means for the dogs involved.
With nearly three quarters of Valley-attached dogs suffering adverse effects in a single year, every month means around 10 more animals are exposed to falls, fractures and career-ending injuries. The central premise of amendment 12 is that a period of interim regulation would provide a responsible bridge to the ban. But let us look at what that regulation actually may deliver.
The GBGB's own published data for 2024, let's remind ourselves of this, shows that 3,809 individual injuries were recorded across the industry. That is the industry's own record of injuries. The most common were injuries to the hind leg, to the hock, to the wrist. One hundred and twenty-three dogs were killed at the racetrack that year. A further 51 were euthanised not because of injury, but because they were judged unsuitable for rehoming. These are the figures of a fully licensed, professionally governed industry.
This is not the result of regulatory failure but the result of regulation as designed—recording, categorising, managing harm, yet utterly incapable of preventing it. After all, the harm is not incidental to greyhound racing—it is inherent to it. The culture committee were unequivocal on this point. No amount of regulation can ever eliminate the inherent risk to greyhounds from this sport. And I've seen the truth in my own home as well.
As a Senedd, we decided that greyhound racing should be banned. We have reached that conclusion on the basis of substantial evidence. To then ask Welsh taxpayers to fund the regulation of that same industry for a transitional period that would extend to October 2031 strikes me as impossible to justify. Only around 5 per cent of Welsh people follow or participate in greyhound racing directly. The public interest case for that expenditure is, I would suggest, extremely thin, particularly at a time of real pressure on public finances.
The argument has been made that more time is needed to prepare for the wind-down, yet preparation has always been under way, with the Wales greyhound partnership having been in operation for over a year. They are taking responsibility for rehoming the dogs. They have clear plans in place, and I pay tribute to them at this point. Between March and September 2025 alone, its nine member organisations took 75 dogs from the Valley track into their care. They suspended operations only because the lengthy commencement window made sustained prioritisation of Welsh dogs unworkable, but they are ready to resume the moment a firm date is set.
Preparation is not the obstacle here. Will is the obstacle. We cannot allow five more years of racing while we wait for a regulatory experiment to run its course. I urge Members to reject these amendments. The case for delay has not been made. The case for action is overwhelming. Diolch.
Byddaf i'n pleidleisio yn erbyn y rhain, ac mae yna nifer o resymau pam.
I ymateb i bwynt Llyr, nid wyf i'n siŵr bod unrhyw un yn y gynghrair Cut the Chase yn cefnogi unrhyw gyfnod rheoleiddio. At ei gilydd, byddai'r gwelliannau hyn yn caniatáu i rasio milgwn barhau yng Nghymru o dan fframwaith rheoleiddio newydd, gan ohirio'r gwaharddiad tan Hydref 2031. Ni allaf gefnogi'r dull gweithredu hwnnw. Efallai y bydd y gwahaniaeth rhwng mis Ebrill 2027 a mis Hydref 2031 yn edrych yn fach ar bapur, ond mewn gwirionedd, mae'n golygu pedair blynedd a hanner o fwy o rasio, ac rydyn ni'n gwybod beth mae hynny'n ei olygu i'r cŵn dan sylw.
Gyda bron i dri chwarter y cŵn sy'n gysylltiedig â Valley yn dioddef effeithiau niweidiol mewn blwyddyn, mae pob mis yn golygu bod tua 10 yn fwy o anifeiliaid yn agored i gwympiadau, toriadau ac anafiadau sy'n dod â gyrfa i ben. Rhagdybiaeth ganolog gwelliant 12 yw y byddai cyfnod o reoleiddio interim yn rhoi pont gyfrifol i'r gwaharddiad. Ond gadewch i ni edrych ar yr hyn y gall y rheoliad hwnnw ei gyflawni mewn gwirionedd.
Mae data cyhoeddedig Bwrdd Milgwn Prydain Fawr ei hun ar gyfer 2024, gadewch i ni atgoffa ein hunain o hyn, yn dangos bod 3,809 o anafiadau unigol wedi'u cofnodi ar draws y diwydiant. Dyna gofnod y diwydiant ei hun o anafiadau. Y mwyaf cyffredin oedd anafiadau i'r goes ôl, i'r gar, i'r arddwrn. Cafodd cant a thri ar hugain o gŵn eu lladd ar y trac rasio y flwyddyn honno. Cafodd ewthanasia ei ddefnyddio ar gyfer 51 arall, nid oherwydd anaf, ond oherwydd barn nad oedden nhw'n anaddas ar gyfer eu hailgartrefu. Dyma ffigurau diwydiant sydd wedi'i drwyddedu a'i lywodraethu'n broffesiynol yn llawn.
Nid yw hyn yn ganlyniad i fethiant rheoleiddio ond canlyniad rheoleiddio fel y mae wedi'i gynllunio—yn cofnodi, yn categoreiddio, yn rheoli niwed, ond yn gwbl analluog i'w atal. Wedi'r cyfan, nid yw'r niwed yn gysylltiedig â rasio milgwn— mae'n gynhenid iddo. Roedd y pwyllgor diwylliant yn bendant ar y pwynt hwn. Ni all unrhyw faint o reoleiddio byth ddileu'r risg gynhenid i filgwn o'r arfer hwn. Ac rydw i wedi gweld y gwir yn fy nghartref i fy hun hefyd.
Fel Senedd, fe wnaethon ni benderfynu y dylai rasio milgwn gael ei wahardd. Rydyn ni wedi dod i'r casgliad hwnnw ar sail tystiolaeth sylweddol. Mae gofyn wedyn i drethdalwyr Cymru ariannu rheoleiddio'r un diwydiant hwnnw am gyfnod trosiannol a fyddai'n ymestyn hyd at Hydref 2031 yn fy nharo i'n amhosibl ei gyfiawnhau. Dim ond tua 5 y cant o Gymry sy'n dilyn neu'n cymryd rhan mewn rasio milgwn yn uniongyrchol. Mae'r achos budd y cyhoeddus dros y gwariant hwnnw, byddwn i'n ei awgrymu, yn hynod denau, yn enwedig ar adeg o bwysau gwirioneddol ar y cyllid cyhoeddus.
Mae'r ddadl wedi cael ei gwneud bod angen mwy o amser i baratoi ar gyfer y broses o ddirwyn i ben, ond mae'r paratoi wedi bod ar y gweill erioed, gyda phartneriaeth milgwn Cymru wedi bod ar waith ers dros flwyddyn. Maen nhw'n cymryd cyfrifoldeb am ailgartrefu'r cŵn. Mae ganddyn nhw gynlluniau clir ar waith, ac rwy'n talu teyrnged iddyn nhw ar hyn o bryd. Rhwng mis Mawrth a mis Medi 2025 yn unig, cymerodd ei naw aelod sefydliad 75 ci o drac Valley i ofal. Fe wnaethon nhw atal gweithredu dim ond oherwydd bod y ffenestr gychwyn hir yn gwneud blaenoriaethu cŵn Cymru yn barhaus yn anymarferol, ond maen nhw'n barod i ailddechrau yr eiliad y bydd dyddiad pendant wedi'i bennu.
Nid paratoi yw'r rhwystr yma. Ewyllys yw'r rhwystr. Ni allwn ni ganiatáu pum mlynedd arall o rasio wrth i ni aros i arbrawf rheoleiddiol ddilyn ei gwrs. Rwy'n annog Aelodau i wrthod y gwelliannau hyn. Nid yw'r achos dros oedi wedi'i wneud. Mae'r achos dros weithredu yn aruthrol. Diolch.
I would like to strongly oppose amendment 12 as well, which would see greyhound racing in Wales regulated as an interim measure. The Cut the Chase coalition, which is made up of many animal welfare charities, are clear on this: any attempt at regulation at this stage is simply a delaying tactic. Our main focus must be the welfare of greyhounds in Wales, and their protection cannot wait any longer than absolutely necessary. Any delay on an outright ban will ultimately mean many more terrible injuries and, tragically, more deaths. In this industry, where dogs and puppies are just classed as wastage, the evidence is very clear that regulation does not work. Only an outright ban will put a stop to this cruel and unnecessary suffering of greyhounds in Wales.
The journey was started by Vanessa from Hope Rescue, when she submitted her petition calling for a ban on greyhound racing at the beginning of this Senedd term. The petition received an incredible 35,000 signatures, securing an inquiry by the Petitions Committee, and subsequently a debate in this Chamber, which received support from Members of all parties. That was signed by many people that have adopted greyhounds, that have worked with charities, that have seen the terrible injuries that these dogs live with. Vanessa and her team have first-hand experience of the horrendous cruelty that has taken place at the Valley track in south Wales, with dogs losing their lives and suffering life-altering injuries on that track on a regular basis.
Those who signed the petition and responded positively to the Welsh Government consultation did so in favour of this outright ban, not regulation and further delays. The amendment seeks to undermine the true purpose of the Bill, and I would urge Members to vote against it.
Hoffwn wrthwynebu'n gryf welliant 12 hefyd, a fyddai'n gweld rasio milgwn yng Nghymru yn cael ei reoleiddio fel mesur interim. Mae'r gynghrair Cut the Chase, sy'n cynnwys llawer o elusennau lles anifeiliaid, yn glir ar hyn: mae unrhyw ymgais i reoleiddio ar hyn o bryd yn dacteg oedi. Rhaid i'n prif ffocws fod ar les milgwn yng Nghymru, ac ni all eu hamddiffyn aros yn hirach nag sy'n hollol angenrheidiol. Bydd unrhyw oedi ar waharddiad llwyr yn y pen draw yn golygu llawer mwy o anafiadau ofnadwy ac, yn drasig, mwy o farwolaethau. Yn y diwydiant hwn, lle mae cŵn a chŵn bach yn cael eu dosbarthu fel gwastraff, mae'r dystiolaeth yn glir iawn nad yw rheoleiddio yn gweithio. Dim ond gwaharddiad llwyr fydd yn rhoi terfyn ar y dioddefaint creulon a diangen hwn a brofir gan filgwn yng Nghymru.
Dechreuwyd y daith gan Vanessa o Hope Rescue, pan gyflwynodd ei deiseb yn galw am waharddiad rasio milgwn ar ddechrau tymor y Senedd hon. Derbyniodd y ddeiseb 35,000 o lofnodion sy'n anhygoel, gan sicrhau ymchwiliad gan y Pwyllgor Deisebau, ac yna dadl yn y Siambr hon, a dderbyniodd gefnogaeth gan Aelodau o bob plaid. Cafodd honno ei llofnodi gan lawer o bobl sydd wedi mabwysiadu milgwn, sydd wedi gweithio gydag elusennau, sydd wedi gweld yr anafiadau ofnadwy y mae'r cŵn hyn yn eu dioddef. Mae gan Vanessa a'i thîm brofiad uniongyrchol o'r creulondeb ofnadwy sydd wedi digwydd ar drac Valley yn ne Cymru, gyda chŵn yn colli eu bywydau ac yn dioddef anafiadau sy'n newid bywyd ar y trac hwnnw yn rheolaidd.
Gwnaeth y rhai a lofnododd y ddeiseb ac ymateb yn gadarnhaol i ymgynghoriad Llywodraeth Cymru hynny o blaid y gwaharddiad llwyr hwn, nid rheoleiddio ac oedi pellach. Mae'r gwelliant yn ceisio tanseilio gwir bwrpas y Bil, a byddwn yn annog Aelodau i bleidleisio yn ei erbyn.
Rydw innau hefyd yn erbyn gwelliant 12. Bil am wahardd rasio milgwn ydy hwn. Mae rasio milgwn yn beryglus i filgwn. Dydy rheoleiddio ddim yn mynd i newid y sefyllfa yna. Mae'r weithred ganolog o filgwn yn rhedeg yn gyflym iawn o gwmpas traciau yn un sydd yn llawn risgiau i'r cŵn. Tra bod yna ddiffyg tryloywder am y data, ac mae hynny efallai'n broblemus, mi ydyn ni’n gwybod yn iawn beth ydy'r darlun cyffredinol.
Mae anafiadau i gŵn yn niferus, mae codymau yn digwydd yn gyson ar y trac ac mae esgeulustod a diffyg ôl-ofal yn hollol amlwg. Yr unig ffordd i sicrhau gwell dyfodol i filgwn ydy drwy wahardd rasio milgwn, unwaith ac am byth, ac yn syth. Bydd rheoleiddio byth yn cyfarch y peryglon sydd ymhlyg mewn rasio. Dyna ydy'r pwynt pwysig yn fan hyn. Dydy lles yr anifeiliaid ddim wedi gwella drwy reoleiddio. Dydy rheoleiddio ddim wedi medru lleihau'r risgiau. Mae'r anafiadau difrifol yn parhau.
Mae milgwn yn gŵn eithriadol o addfwyn, tawel a thriw. Dwi'n nabod nifer o filgwn ac maen nhw'n rhai sydd wedi cael eu hachub o rasio, ond mae wedi cymryd blynyddoedd iddyn nhw ddod dros y trawma, os, yn wir, ydyn nhw yn dod drosto fo. Mae eu cyflymder naturiol nhw wedi cael ei ecsbloetio er budd y diwydiant betio, ac maen nhw'n dioddef o'r herwydd. Dyna'r broblem waelodol yn fy meddwl i. Mae'r cŵn arbennig yma ym wynebu camdriniaeth er mwyn adloniant, yn cael eu hecsbloetio am resymau masnachol.
Mae yna ddadl arall hefyd yn erbyn rheoleiddio ac o blaid dod â gwaharddiad ymlaen yn syth. Os ydy rhywun am fridio enillydd proffidiol, mae angen bridio lot o gŵn, a dydy'r rhan fwyaf o'r rheini ddim am fod yn ddigon da a digon cyflym. Beth sy'n digwydd iddyn nhw? Ar y gorau, maen nhw'n cyrraedd canolfannau achub sydd eisoes yn gwegian. Ar y gwaethaf, maen nhw'n crwydro ar ein strydoedd ni. Ni wnaiff yr un system rheoleiddio gyfarch hynny.
Cymerwch chi Nel. Roedd hi'n dod yn olaf ym mhob ras y rhedodd hi ynddo fo, ac wedi cael ei hymddeol yn ddwy oed. Blwyddyn wedyn o gael ei phasio o un lle i’r llall cyn landio mewn canolfan achub yn dair oed, yn drewi o'i baw ei hun ac yn ofn y byd. Mae gan Nel gartref gwych erbyn hyn, ond mae'n rhaid rhoi stop ar y dioddefaint yn y lle cyntaf. Mae'n rhaid rhoi stop arno fo rŵan. Does yna ddim pwrpas o gwbl, dim dadl o gwbl, dros barhau am gyfnod trosiannol efo rhyw rheoleiddio sydd ddim yn mynd i weithio beth bynnag. Mae rheoleiddio wedi cael ei drio, mae o wedi methu â chadw’r cŵn yn saff. Felly, mae angen i ni symud yn gyflym i sefyllfa lle mae'r diwydiant yn cael ei wahardd yn llwyr. Diolch.
I also oppose amendment 12. This is a Bill to ban greyhound racing. Greyhound racing is dangerous for the greyhounds and regulation is not going to change that situation. The central action of greyhounds running very quickly around tracks is one that's replete with risks for the dogs. While there is a lack of transparency about the data, and that is perhaps problematic, we know exactly what the overall picture is.
The injuries to dogs are numerous, falls happen regularly on the track and negligence and a lack of aftercare is very evident. The only way to ensure a better future for greyhounds is to ban greyhound racing once and for all, and immediately. Regulation will never address the dangers inherent in racing. That's the important point here. Animal welfare has not improved through regulation. Regulation has not been able to reduce the risks. The serious injuries continue.
Greyhounds are very gentle, quiet and loyal dogs. I know a lot of greyhounds, and they are ones that have been rescued from racing. But it has taken them many years to get over the trauma, if they are ever really able to get over it. Their natural speed has been exploited for the benefit of the betting industry and they suffer as a result. That is the underlying problem in my mind. These special dogs face abuse in order to produce entertainment, and they're exploited for commercial reasons.
There is also another argument against regulation and in favour of bringing in a ban immediately. If a person wants to breed a profitable winner, they need to breed a lot of dogs, and most of those dogs won't be good enough and won't be fast enough. So what happens to them? At best they end up in rescue centres that are already struggling, and at worst they will be wandering our streets. No system of regulation will address that.
Take Nel. She came last in every race that she ran in and was retired at the age of two. Then she had a year of being passed from one place to another before landing in a rescue centre at the age of three, reeking of her own filth and fearing the world. Nel now has a great home, but we need to stop this suffering in the first place. We have to stop it now. There is no purpose at all, no argument at all for continuing with a transitional period with a regulation that won't work anyway. Regulation has been tried and it has failed to keep those dogs safe. So we need to move quickly to a situation where the industry is banned entirely.
I commend James Evans for tabling the amendments, because it is important to have the discussion, but I won't be supporting them. I didn't disagree with the Dirprwy Brif Weinidog on every point in Stage 2. I agreed with him when he said that regulating greyhound racing in Wales detracts from the Welsh Government's intent to bring forward a ban as soon as practically possible. That was also the intention of this place. As we have heard from Jane Dodds, delaying the ban only leaves greyhounds at risk of further injury and death for a longer period of time. The only remaining stadium in Wales is already regulated by industry standards. The industry standards have failed to deliver adequate protection. As such, any attempt to delay the prohibition, which I believe is the intention of James Evans's amendments in this group and the next—it's clear that that is his intention—should be opposed. Diolch yn fawr.
Rwy'n canmol James Evans am gyflwyno'r gwelliannau, oherwydd mae'n bwysig cael y drafodaeth, ond ni fyddaf yn eu cefnogi. Doeddwn i ddim yn anghytuno â'r Dirprwy Brif Weinidog ar bob pwynt yng Nghyfnod 2. Cytunais ag ef pan ddywedodd fod rheoleiddio rasio milgwn yng Nghymru yn tynnu sylw at fwriad Llywodraeth Cymru i gyflwyno gwaharddiad cyn gynted â phosibl. Dyna oedd bwriad y lle hwn hefyd. Fel yr ydym wedi clywed gan Jane Dodds, mae oedi'r gwaharddiad dim ond yn gadael milgwn mewn perygl o anafiadau pellach a marwolaeth am gyfnod hirach. Mae'r unig stadiwm sydd ar ôl yng Nghymru eisoes wedi'i reoleiddio gan safonau'r diwydiant. Mae safonau'r diwydiant wedi methu â darparu amddiffyniad digonol. Felly, dylid gwrthwynebu unrhyw ymgais i ohirio'r gwaharddiad, a chredaf mai dyna yw bwriad gwelliannau James Evans yn y grŵp hwn a'r nesaf—mae'n amlwg mai dyna yw ei fwriad. Diolch yn fawr.
Galwaf nawr ar y Dirprwy Brif Weinidog.
I now call on the Deputy First Minister.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Can I just thank, first of all, all Members who've contributed to what has been quite an impassioned debate on the amendments brought forward by James, amendments 12 and 13? These amendments would seek to make provision for transitional arrangements for the regulation of greyhound racing in Wales, and an interim period before a prohibition comes into force and then to publish a review of that regulation. I cannot support these amendment and I'll explain why.
Regulating greyhound racing in Wales detracts, indeed, as Rhys has just pointed out, from this Government's intention to bring forward a ban as soon as is practically possible, and it leaves greyhounds at risk of injury and fatality for a longer period. One active greyhound racing stadium remains in Wales, which is Greyhound Board of Great Britain affiliated; it is already regulated by the industry's standards. Setting up infrastructure for further regulation and related enforcement powers for an interim period would be disproportionate. And to be clear, bringing regulation under Welsh Government control may require extensive and expensive changes, particularly if Welsh regulation went further than GBGB standards. Now, in contrast, as has been pointed out, a ban provides a clear, enforceable solution to prevent harm and to safeguard greyhound welfare. In spite of GBGB standards, greyhounds continue to be exposed to harm while racing. Consequently, regulation at this stage would add no value whatsoever and little benefit to prevent the harm associated with racing.
The decision to ban greyhound racing was taken as a measure to prevent further harm, and that decision is driven by strong welfare and ethical concerns, reflecting the Welsh Government's commitment to prioritising animal welfare. So, as I cannot support these amendments, I also cannot support the related amendments 16 and 17, which would bring these provisions for transitional arrangements for regulation into force on the day after which the Bill receives Royal Assent.
Finally, I cannot support amendments 20 and 21 tabled by James. Amendment 20 postpones the earliest date on which the Act can come into force from 1 April 2027 to 1 October 2028. Amendment 21 postpones the latest date on which the Act can come into force from 1 April 2030 to 1 October 2031. Now, the Member's intention may be to allow time for the transitional arrangements prior to a prohibition suggested by amendments 12 and 13, but as I have set out very, very clearly, the intention is for a prohibition on greyhound racing in Wales to come into force as soon as is practically possible. The earliest possible date has been identified as 12 months after Royal Assent. Therefore, the Bill provides that it will be no sooner than 1 April 2027 and no later than April 2030. This proposed lead-in time will enable third sector organisations to manage the safe rehoming of greyhounds displaced by the ban. It will give the owners of Valley Greyhounds stadium sufficient time to wind down the activity and consider alternative options for that site. And as I set out earlier in response to amendments 10 and 10A, while I do recognise that some would prefer a shorter time frame to implement the ban, delaying the earliest date and extending the latest date a prohibition can come into force, as amendments 20 and 21 propose, would leave greyhounds vulnerable to harm for longer. Therefore, I cannot support amendments 12, 13, 16, 17, 20 and 21.
Diolch, Dirprwy Lywydd. A gaf i ddiolch, yn gyntaf oll, i'r holl Aelodau sydd wedi cyfrannu at yr hyn sydd wedi bod yn ddadl eithaf angerddol ar y gwelliannau a gyflwynwyd gan James, gwelliannau 12 a 13? Byddai'r diwygiadau hyn yn ceisio gwneud darpariaeth ar gyfer trefniadau trosiannol ar gyfer rheoleiddio rasio milgwn yng Nghymru, a chyfnod interim cyn i waharddiad ddod i rym ac yna cyhoeddi adolygiad o'r rheoliad hwnnw. Ni allaf gefnogi'r gwelliant hwn ac fe wnaf i esbonio pam.
Mae rheoleiddio rasio milgwn yng Nghymru yn tynnu, yn wir, fel y mae Rhys newydd nodi, oddi wrth fwriad y Llywodraeth hon i gyflwyno gwaharddiad cyn gynted ag y bo'n ymarferol bosibl, ac mae'n gadael milgwn mewn perygl o anafiadau a marwolaeth am gyfnod hirach. Mae un stadiwm rasio milgwn gweithredol o hyd yng Nghymru, sy'n gysylltiedig â Bwrdd Milgwn Prydain Fawr; mae eisoes wedi'i reoleiddio gan safonau'r diwydiant. Byddai sefydlu seilwaith ar gyfer rheoleiddio pellach a phwerau gorfodi cysylltiedig am gyfnod interim yn anghymesur. Ac i fod yn glir, efallai y bydd angen newidiadau helaeth a drud i ddod â rheoleiddio o dan reolaeth Llywodraeth Cymru, yn enwedig pe bai rheoleiddio Cymru yn mynd ymhellach na safonau Bwrdd Milgwn Prydain Fawr. Nawr, mewn cyferbyniad, fel y nodwyd, mae gwaharddiad yn darparu ateb clir, gorfodadwy i atal niwed ac i ddiogelu lles milgwn. Er gwaethaf safonau Bwrdd Milgwn Prydain Fawr, mae milgwn yn parhau i fod yn agored i niwed wrth rasio. O ganlyniad, ni fyddai rheoleiddio yn y cyfnod hwn yn ychwanegu unrhyw werth o gwbl ac ychydig o fudd i atal y niwed sy'n gysylltiedig â rasio.
Gwnaed y penderfyniad i wahardd rasio milgwn fel mesur i atal niwed pellach, ac mae'r penderfyniad hwnnw'n cael ei ysgogi gan bryderon lles a moesegol cryf, sy'n adlewyrchu ymrwymiad Llywodraeth Cymru i flaenoriaethu lles anifeiliaid. Felly, gan na allaf gefnogi'r gwelliannau hyn, ni allaf gefnogi'r gwelliannau cysylltiedig 16 a 17, a fyddai'n dod â'r darpariaethau hyn ar gyfer trefniadau trosiannol ar gyfer rheoleiddio i rym ar y diwrnod ar ôl i'r Bil dderbyn Cydsyniad Brenhinol.
Yn olaf, ni allaf gefnogi gwelliannau 20 a 21 a gyflwynwyd gan James. Mae gwelliant 20 yn gohirio'r dyddiad cynharaf y gall y Ddeddf ddod i rym o 1 Ebrill 2027 i 1 Hydref 2028. Mae gwelliant 21 yn gohirio'r dyddiad diweddaraf y gall y Ddeddf ddod i rym o 1 Ebrill 2030 i 1 Hydref 2031. Nawr, efallai mai bwriad yr Aelod yw caniatáu amser ar gyfer y trefniadau trosiannol cyn gwaharddiad a awgrymwyd gan welliannau 12 a 13, ond fel yr wyf wedi nodi'n glir iawn, y bwriad yw i waharddiad ar rasio milgwn yng Nghymru ddod i rym cyn gynted ag y bo modd. Mae'r dyddiad cynharaf posibl wedi'i nodi fel 12 mis ar ôl y Cydsyniad Brenhinol. Felly, mae'r Bil yn darparu na fydd yn gynharach na 1 Ebrill 2027 a dim hwyrach nag Ebrill 2030 fan bellaf. Bydd yr amser arweiniol arfaethedig hwn yn galluogi sefydliadau'r trydydd sector i reoli ailgartrefu milgwn wedi'u dadleoli gan y gwaharddiad. Bydd yn rhoi digon o amser i berchnogion stadiwm Valley Greyhounds ddirwyn i ben y gweithgaredd ac ystyried opsiynau amgen ar gyfer y safle hwnnw. Ac fel y nodais yn gynharach mewn ymateb i welliannau 10 a 10A, er fy mod yn cydnabod y byddai'n well gan rai amser byrrach i weithredu'r gwaharddiad, byddai gohirio'r dyddiad cynharaf ac ymestyn y dyddiad diweddaraf y gall gwaharddiad ddod i rym, fel y mae gwelliannau 20 a 21 yn eu cynnig, yn gadael milgwn yn agored i niwed am gyfnod hirach. Felly, ni allaf gefnogi gwelliannau 12, 13, 16, 17, 20 a 21.
I thank all Members for taking part in the debate, and thank you, Llyr, for your support and, as I say, you and I both share the same view that this should've been regulated first and then to see how regulation was implemented and then look afterwards at where we were. I will say to some Members, respectfully, my amendment isn't about stopping this Bill, it's about regulating the transition period. So, I'd just like to ask Members to actually read what the amendments are before they make speeches in the Chamber.
Rhys, the delay is important—it is—because we have to understand that there are animals in this, and there are people as well, who work at that track. There are livelihoods here and we need to make sure that any Bill that comes in doesn't have any unintended consequences, and that is the purpose of this Bill. It doesn't detract, as people have said, from the aims of it, but it's making sure that we have transitional arrangements in place to make sure that anything that's carried out there is done in a regulated way to protect those animals that are racing there, which a lot of people, I'm sure, around this Chamber will want to do. Moving to an outright ban has unintended consequences for the animals and the people who work there, and I think it's poor legislation that's come forward anyway, and we should do as much as we can to strengthen it. That is why this group of amendments were put forward, and I will be putting them to the vote. Diolch, Deputy Presiding Officer.
Diolch i'r holl Aelodau am gymryd rhan yn y ddadl, a diolch i chi, Llyr, am eich cefnogaeth ac, fel y dywedais i, rydych chi a minnau'n rhannu'r un farn y dylai hyn fod wedi cael ei reoleiddio yn gyntaf ac yna gweld sut y gweithredwyd rheoleiddio ac yna edrych wedyn ar ble roeddem ni. Byddaf yn dweud wrth rai Aelodau, yn barchus, nid yw fy ngwelliant yn ymwneud â stopio'r Bil hwn, mae'n ymwneud â rheoleiddio'r cyfnod trosiannol. Felly, hoffwn ofyn i'r Aelodau ddarllen beth yw'r gwelliannau cyn iddynt wneud areithiau yn y Siambr.
Rhys, mae'r oedi yn bwysig—ydi—oherwydd mae'n rhaid i ni ddeall bod yna anifeiliaid yn rhan o hyn, ac mae yna bobl hefyd, sy'n gweithio ar y trac hwnnw. Mae bywoliaeth yma ac mae angen i ni wneud yn siŵr nad yw unrhyw Fil sy'n dod i mewn yn cael unrhyw ganlyniadau anfwriadol, a dyna yw pwrpas y Bil hwn. Nid yw'n tynnu, fel y mae pobl wedi dweud, oddi wrth y nodau, ond mae'n gwneud yn siŵr bod gennym drefniadau trosiannol ar waith i wneud yn siŵr bod unrhyw beth sy'n cael ei wneud yno yn cael ei wneud mewn ffordd reoleiddiedig i amddiffyn yr anifeiliaid hynny sy'n rasio yno, ac mae llawer o bobl, rwy'n siŵr, o amgylch y Siambr hon eisiau i hynny ddigwydd. Mae symud i waharddiad llwyr yn cael canlyniadau anfwriadol i'r anifeiliaid a'r bobl sy'n gweithio yno, ac rwy'n credu ei bod yn ddeddfwriaeth wael sydd wedi ei chyflwyno beth bynnag, a dylem wneud cymaint ag y gallwn i'w chryfhau. Dyna pam y cyflwynwyd y grŵp hwn o welliannau, a byddaf yn eu rhoi i'r bleidlais. Diolch, Dirprwy Lywydd.
Os gwrthodir gwelliant 12, bydd gwelliant 16 yn methu. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 12? A oes unrhyw wrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, dwi'n clywed gwrthwynebiad. Felly, byddwn yn symud i bleidlais ar welliant 12. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid wyth, chwech yn ymatal, 38 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 12 wedi ei wrthod.
If amendment 12 is not agreed, amendment 16 falls. The question is that amendment 12 be agreed to. Does any Member object? [Objection.] Yes, I can hear an objection. Therefore, we will proceed to a vote on amendment 12. Open the vote. Close the vote. In favour eight, six abstentions, 38 against. Therefore, amendment 12 is not agreed.
Eitem 15. Gwelliant 12: O blaid: 8, Yn erbyn: 38, Ymatal: 6
Gwrthodwyd y gwelliant
Item 15. Amendment 12: For: 8, Against: 38, Abstain: 6
Amendment has been rejected
Methodd gwelliant 16.
Amendment 16 fell.
James Evans, gwelliant 13.
James Evans, amendment 13.
Cynigiwyd gwelliant 13 (James Evans).
Amendment 13 (James Evans) moved.
I move.
Rwy'n cynnig.
Os gwrthodir gwelliant 13, bydd gwelliant 17 yn methu. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 13? A oes unrhyw wrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes. Felly, byddwn yn symud i bleidlais ar welliant 13. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid saith, pump yn ymatal, 40 yn erbyn. Felly, mae 13 wedi ei wrthod.
If amendment 13 is not agreed, amendment 17 will fall. The question is that amendment 13 be agreed to. Does any Member object? [Objection.] Yes, there is objection. So, we will proceed to a vote on amendment 13. Open the vote. Close the vote. In favour seven, five abstentions, 40 against. Therefore, amendment 13 is not agreed.
Eitem 15. Gwelliant 13: O blaid: 7, Yn erbyn: 40, Ymatal: 5
Gwrthodwyd y gwelliant
Item 15. Amendment 13: For: 7, Against: 40, Abstain: 5
Amendment has been rejected
Methodd gwelliant 17.
Amendment 17 fell.
Grŵp 4 sydd nesaf, ac mae'r pedwerydd grŵp o welliannau yn ymwneud ag asesiadau effaith. Gwelliant 14 yw'r prif welliant yn y grŵp hwn, a galwaf ar James Evans i gynnig y prif welliant a siarad am y gwelliant hwn a'r gwelliannau eraill yn y grŵp.
Group 4 is next, and the fourth group of amendments relates to impact assessments. The lead amendment in this group is amendment 14, and I call on James Evans to move and speak to the lead amendment and the other amendments in the group.
Cynigiwyd gwelliant 14 (James Evans).
Amendment 14 (James Evans) moved.
Diolch, Deputy Presiding Officer. I move amendment 14 and will speak to other amendments in this group relating to impact assessments. These amendments are focused on ensuring that the decision to commence prohibition is taken on a sound, evidential and legal footing. They do not seek to reopen the wider policy debate on whether prohibition should occur. Instead, they ensure that any decision to implement the prohibition is informed by proper evidence, consultation and legal consideration.
Amendment 14 requires Welsh Ministers to undertake a comprehensive assessment of the economic and social impact of the prohibition of greyhound racing in Wales before appointing a commencement date. The assessment must consider the impact on those directly and indirectly employed in the industry, the effects on local economies and communities where racing currently takes place, the potential cost to the public sector and the possible consequences for animal welfare arising from displacement or cessation of regulated racing.
The issues were raised during the Committee Stage of the Bill. Members of the committee noted that the evidence base surrounding greyhound racing and its regulation is contested and that the available data presents a complex picture. The committee also heard about evidence about potential impacts on local economies, employment and the welfare implications of displacement should racing cease at the track.
Amendment 14 therefore ensures that these matters are assessed comprehensively before a prohibition date is set. It also requires consultation with those who have relevant expertise and experience, including industry participants, local authorities and animal welfare organisations. Importantly, the assessment must be published and laid before the Senedd at least three months before the prohibition date is appointed, ensuring that Members have the opportunity to scrutinise the evidence before implementation.
Amendment 15 complements this by requiring a formal human rights assessment, since we don't have a British bill of rights to go through. The Legislation, Justice and Constitution Committee highlighted the need to consider the compatibility with article 1 of the first protocol of the European convention on human rights, particularly in relation to the property rights and proportionality. The amendment ensures that those issues are addressed directly and transparently before the Act is commenced.
Amendments 18 and 19 are consequential provisions, ensuring that these requirements come into force appropriately. Taken together, these amendments ensure that the proper implementation of this Bill is supported by proper evidence, consultation and legal analysis. This is simply good legislative practice and, for those reasons, I urge Members to support the amendments in this group. Diolch.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Cynigiaf welliant 14 a byddaf yn siarad am welliannau eraill yn y grŵp hwn sy'n ymwneud ag asesiadau effaith. Mae'r gwelliannau hyn yn canolbwyntio ar sicrhau bod y penderfyniad i ddechrau gwaharddiad yn cael ei wneud ar sail tystiolaeth a sail gyfreithiol gadarn. Nid ydynt yn ceisio ailagor y ddadl bolisi ehangach ynghylch a ddylai gwaharddiad ddigwydd. Yn hytrach, maent yn sicrhau bod unrhyw benderfyniad i weithredu'r gwaharddiad yn cael ei lywio gan dystiolaeth briodol, ymgynghori ac ystyriaeth gyfreithiol.
Mae gwelliant 14 yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru gynnal asesiad cynhwysfawr o effaith economaidd a chymdeithasol y gwaharddiad ar rasio milgwn yng Nghymru cyn penodi dyddiad cychwyn. Rhaid i'r asesiad ystyried yr effaith ar y rhai a gyflogir yn uniongyrchol ac yn anuniongyrchol yn y diwydiant, yr effeithiau ar economïau lleol a chymunedau lle mae rasio yn digwydd ar hyn o bryd, y gost bosibl i'r sector cyhoeddus a'r canlyniadau posibl i les anifeiliaid sy'n deillio o ddadleoli neu o roi'r gorau i rasio rheoleiddiedig.
Codwyd y materion yn ystod Cyfnod y Pwyllgor o'r Bil. Nododd aelodau'r pwyllgor fod y sylfaen dystiolaeth sy'n ymwneud â rasio milgwn a'i reoleiddio yn cael ei herio a bod y data sydd ar gael yn cyflwyno darlun cymhleth. Clywodd y pwyllgor hefyd am dystiolaeth am effeithiau posibl ar economïau lleol, cyflogaeth a goblygiadau lles dadleoli pe bai rasio yn dod i ben ar y trac.
Felly, mae gwelliant 14 yn sicrhau bod y materion hyn yn cael eu hasesu'n gynhwysfawr cyn i ddyddiad gwahardd gael ei bennu. Mae hefyd yn gofyn am ymgynghori â'r rhai sydd ag arbenigedd a phrofiad perthnasol, gan gynnwys cyfranogwyr y diwydiant, awdurdodau lleol a sefydliadau lles anifeiliaid. Yn bwysig, rhaid i'r asesiad gael ei gyhoeddi a'i osod gerbron y Senedd o leiaf dri mis cyn penodi dyddiad y gwaharddiad, gan sicrhau bod yr Aelodau yn cael y cyfle i graffu ar y dystiolaeth cyn ei weithredu.
Mae gwelliant 15 yn ategu hyn drwy ei gwneud yn ofynnol i gael asesiad ffurfiol o hawliau dynol, gan nad oes gennym fil hawliau Prydain i fynd drwyddo. Tynnodd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad sylw at yr angen i ystyried cydnawsedd ag erthygl 1 o brotocol cyntaf y Confensiwn Ewropeaidd ar Hawliau Dynol, yn enwedig mewn perthynas â'r hawliau eiddo a chymesuredd. Mae'r gwelliant yn sicrhau bod y materion hynny'n cael eu hystyried yn uniongyrchol ac yn dryloyw cyn y caiff y Ddeddf ei chychwyn.
Mae gwelliannau 18 a 19 yn ddarpariaethau canlyniadol, sy'n sicrhau bod y gofynion hyn yn dod i rym yn briodol. Gyda'i gilydd, mae'r gwelliannau hyn yn sicrhau bod gweithredu'r Bil hwn yn briodol yn cael ei gefnogi gan dystiolaeth, ymgynghori a dadansoddiad cyfreithiol. Mae hwn yn arfer deddfwriaethol da ac, am y rhesymau hynny, rwy'n annog Aelodau i gefnogi'r gwelliannau yn y grŵp hwn. Diolch.
As I mentioned during the general principles debate, really, legislation has to be evidence based, proportionate and effective. The culture committee, in its Stage 1 report, obviously, highlighted that the evidence base for this Bill is highly contested and insufficiently robust. Despite these concerns being raised, the Government hasn't really completed sufficient work on assessing the impacts of the Bill, particularly, I'd say, in reflecting what amendment 14 says in relation to the social and economic impact. Now, regardless of where you stand on the principle of a ban, we should all strive, shouldn't we, to make sure that the very highest standards in terms of legislative process and rigour are upheld. So, I will be supporting amendments 14 and 16 to correct the oversight around the assessment of the economic and social impact of the Bill. But on the other two amendments, I think the response from Members here said it all, really. I think it's refreshing that a Reform Member of the Senedd is cheerleading the UN convention on human rights; long may that continue. I'm not convinced, to say the least, that those amendments are required. I voted against those particular amendments at Stage 2, and I intend fully to do so again tonight.
Fel y soniais i yn ystod y ddadl ar egwyddorion cyffredinol, mewn gwirionedd, mae'n rhaid i ddeddfwriaeth fod yn seiliedig ar dystiolaeth, yn gymesur ac yn effeithiol. Yn amlwg, tynnodd y pwyllgor diwylliant, yn ei adroddiad Cyfnod 1, sylw at y ffaith bod y sylfaen dystiolaeth ar gyfer y Bil hwn yn hynod ddadleuol ac nad yw'n ddigon cadarn. Er gwaethaf y pryderon, nid yw'r Llywodraeth wedi cwblhau digon o waith ar asesu effeithiau'r Bil, yn arbennig, byddwn i'n dweud, wrth adlewyrchu'r hyn y mae gwelliant 14 yn ei ddweud mewn perthynas â'r effaith gymdeithasol ac economaidd. Nawr, ni waeth ble rydych chi'n sefyll ar yr egwyddor o waharddiad, dylem i gyd ymdrechu, oni ddylem ni, i wneud yn siŵr bod y safonau uchaf o ran proses ddeddfwriaethol a thryloywder yn cael eu cynnal. Felly, byddaf yn cefnogi gwelliannau 14 a 16 i gywiro'r goruchwyliaeth ynghylch yr asesiad o effaith economaidd a chymdeithasol y Bil. Ond ar y ddau welliant arall, credaf fod yr ymateb gan yr Aelodau yma wedi dweud y cyfan, mewn gwirionedd. Rwy'n credu ei bod yn braf clywed Aelod o Reform yn y Senedd yn cymeradwyo Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar hawliau dynol; boed i hynny barhau'n hir. Nid wyf yn argyhoeddedig, a dweud y lleiaf, bod angen y gwelliannau hynny. Pleidleisiais yn erbyn y gwelliannau penodol hynny yng Nghyfnod 2, ac rwy'n bwriadu gwneud hynny yn llawn eto heno.
So, you know, I do want to engage seriously with the amendments in this group, because questions have been raised that deserve a serious answer. Economic impacts matter, human rights issues matter, but I do have two specific concerns. My first concern is about duplication. The Welsh Government has already established an implementation group to oversee the transition to post‑racing Wales. This includes the local authority, it includes GBGB and it includes other representatives. So, I have to ask: what is the purpose of the implementation group if we do not trust it to do its job?
My other concern relates to the human rights assessment proposed in amendment 15. This amendment asks Welsh Ministers to assess the compatibility of the Bill with article 1 of the first protocol to the European convention on human rights. Now, I have to admit, this gave me a short pause and a significant element of confusion. The Member who put forward this amendment is a Member of Reform UK, a party whose leader has stated that leaving the ECHR would be his first priority in Government, and whose manifesto commits to repealing the Human Rights Act 1998 altogether. And yet, here we are with an amendment calling for a detailed assessment of our ECHR obligations before we can proceed with banning greyhound racing. It is, I must say, a very curious position. I want to be clear that the legal questions around the ECHR are not ones that I dismiss lightly. They are serious, and they have been seriously examined. The Senedd’s Legislation, Justice and Constitution Committee examined these issues back in December, and the Welsh Government’s own legal advisers have said that this covers the ground sufficiently.
That brings me to the heart of this debate. The human rights framework asks us to consider proportionality, to weigh competing rights and interests carefully against one another. That is an important principle, but proportionality is not a one‑sided exercise. On one side, we have the property rights and economic interests of those involved in the greyhound racing industry, and they are considerable. On the other, the welfare of well‑loved animals who experience fear, pain and lasting distress. If any of you have a dog in this Siambr, I want you to consider that your dog is no different to my dog. Your dog is no different—[Interruption.] Would you like to intervene?
Felly, wyddoch chi, rwyf am ymgysylltu o ddifrif â'r gwelliannau yn y grŵp hwn, oherwydd mae cwestiynau wedi'u codi sy'n haeddu ateb difrifol. Mae effeithiau economaidd yn bwysig, materion hawliau dynol yn bwysig, ond mae gen i ddau bryder penodol. Fy mhryder cyntaf yw dyblygu. Mae Llywodraeth Cymru eisoes wedi sefydlu grŵp gweithredu i oruchwylio'r trawsnewidiad i Gymru ôl-rasio. Mae hyn yn cynnwys yr awdurdod lleol, mae'n cynnwys Bwrdd Milgwn Prydain Fawr ac mae'n cynnwys cynrychiolwyr eraill. Felly, mae'n rhaid i mi ofyn: beth yw pwrpas y grŵp gweithredu os nad ydym yn ymddiried ynddo i wneud ei waith?
Mae fy mhryder arall yn ymwneud â'r asesiad hawliau dynol a gynigir yng ngwelliant 15. Mae'r gwelliant hwn yn gofyn i Weinidogion Cymru asesu cydnawsedd y Bil ag erthygl 1 o'r protocol cyntaf i'r Confensiwn Ewropeaidd ar Hawliau Dynol. Nawr, mae'n rhaid i mi gyfaddef, rhoddodd hyn seibiant byr i mi ac elfen sylweddol o ddryswch. Mae'r Aelod a gyflwynodd y gwelliant hwn yn Aelod o Reform UK, plaid y mae ei harweinydd wedi datgan mai gadael y Confensiwn Ewropeaidd ar Hawliau Dynol fyddai ei flaenoriaeth gyntaf yn y Llywodraeth, ac y mae ei faniffesto yn ymrwymo i ddiddymu Deddf Hawliau Dynol 1998 yn gyfan gwbl. Ac eto, dyma ni gyda gwelliant sy'n galw am asesiad manwl o'n rhwymedigaethau Confensiwn Ewropeaidd ar Hawliau Dynol cyn y gallwn fwrw ymlaen â gwahardd rasio milgwn. Mae'n sefyllfa od iawn. Rwyf eisiau bod yn glir nad yw'r cwestiynau cyfreithiol o amgylch y Confensiwn Ewropeaidd ar Hawliau Dynol yn rhai yr wyf yn eu diystyru'n ysgafn. Maen nhw'n ddifrifol, ac maen nhw wedi cael eu harchwilio o ddifrif. Archwiliodd Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad y Senedd y materion hyn yn ôl ym mis Rhagfyr, ac mae cynghorwyr cyfreithiol Llywodraeth Cymru eu hunain wedi dweud bod hyn yn cwmpasu'r cyfan yn ddigonol.
Mae hynny'n dod â mi at galon y ddadl hon. Mae'r fframwaith hawliau dynol yn gofyn i ni ystyried cymesuredd, pwyso hawliau a buddiannau cystadleuol yn ofalus yn erbyn ein gilydd. Mae hynny'n egwyddor bwysig, ond nid yw cymesuredd yn ymarfer unochrog. Ar un ochr, mae gennym hawliau eiddo a buddiannau economaidd y rhai sy'n ymwneud â'r diwydiant rasio milgwn, ac maent yn sylweddol. Ar y llaw arall, lles anifeiliaid annwyl sy'n profi ofn, poen a gofid parhaol. Os oes gan unrhyw un ohonoch yn y Siambr hon gi, rwyf am i chi ystyried nad yw'ch ci chi yn wahanol i fy nghi i. Nid yw eich ci yn wahanol—[Torri ar draws.] Hoffech chi gael ymyriad?
Yes, I'd love to, actually.
Byddwn i wrth fy modd, mewn gwirionedd.
Great.
Gwych.
We all care about animal welfare. My dog's a working dog, and she also goes working—it's part of her breed. It's what she's about. Sometimes, I think, Jane, with all due respect, I think you give the people who race in this industry a bad name, and some of those people love their dogs just as much as anybody else in here. So, I'd reflect on some of your comments about some of the people who are in this industry, because they care about their dogs an awful amount more so than you ever give them credit for.
Rydym ni i gyd yn poeni am les anifeiliaid. Mae fy ngast i yn un sy'n gweithio, ac mae hi hefyd yn mynd i weithio—mae'n rhan o'i brîd. Dyna beth mae hi'n ei wneud. Weithiau, rwy'n meddwl, Jane, gyda phob parch, rwy'n credu eich bod chi'n rhoi enw drwg i'r bobl sy'n rasio yn y diwydiant hwn, ac mae rhai o'r bobl hynny yn caru eu cŵn cymaint ag unrhyw un arall yma. Felly, byddwn yn myfyrio ar rai o'ch sylwadau am rai o'r bobl sydd yn y diwydiant hwn, oherwydd maen nhw'n poeni am eu cŵn yn ofnadwy, mwy o lawer nag yr ydych chi'n ei feddwl.
Thank you. I'm not sure how to respond to that, except to say that this is about animals that we love, and that I know you care for as well, and I have seen their suffering, and I have seen the consequences of that. They are bred specifically for profit, and they are discarded when they are no longer of use, and that's what happened with my two dogs, and that's what's happening right now, today, in Wales, and we intend to ban it. I don't believe we need to keep weighing that balance. This Senedd has already had evidence before it. So, I respectfully ask Members to keep the welfare of these animals at the forefront of our decision, and to reject the amendments in this group. Diolch yn fawr iawn.
Diolch. Dydw i ddim yn siŵr sut i ymateb i hynna, heblaw am ddweud bod hyn yn ymwneud ag anifeiliaid rydym ni'n eu caru, ac rwy'n gwybod eich bod chi'n gofalu amdanynt hefyd, ac rydw i wedi gweld eu dioddefaint, ac rwyf wedi gweld canlyniadau hynny. Maen nhw'n cael eu magu yn benodol er elw, ac maen nhw'n cael eu taflu pan nad ydyn nhw'n ddefnyddiol mwyach, a dyna ddigwyddodd gyda fy nau gi i, a dyna sy'n digwydd ar hyn o bryd, heddiw, yng Nghymru, ac rydym ni'n bwriadu ei wahardd. Nid wyf yn credu bod angen i ni barhau i bwyso'r cydbwysedd hwnnw. Mae'r Senedd hon eisoes wedi cael tystiolaeth ger ei bron. Felly, gofynnaf yn barchus i'r Aelodau gadw lles yr anifeiliaid hyn ar flaen ein meddyliau wrth wneud penderfyniad, ac i wrthod y gwelliannau yn y grŵp hwn. Diolch yn fawr iawn.
Galwaf ar y Dirprwy Brif Weinidog.
I call on the Deputy First Minister.
Diolch, Dirprwy Lywydd. I will try and address these amendments in a serious and a reasoned and a reasonable way, but I'll also be explaining, James, why I cannot support these amendments.
First of all, in respect of amendment 14, this would require Welsh Ministers to assess the economic and social impact of the Bill and to report on the assessment. Now, just to explain, the explanatory memorandum, the regulatory impact assessment and the integrated impact assessment have been published and laid alongside the Bill. I am satisfied that the social and the economic impacts have been assessed through these documents.
I responded to the related recommendation by the Culture, Welsh Language, Sport and International Relations Committee and advised that the explanatory memorandum, the regulatory impact assessment and the integrated impact assessment would be updated ahead of Stage 3 to reflect any additional information received since the Bill's introduction. And we talked at length about the ends we were going to to try and get additional information. So, these assessments have been amended as further information has been made available to the Welsh Government through the implementation group and dialogue with the industry, and subsequently they've been laid in front of the Senedd, following Stage 2. So, we've delivered on what we said we would do.
A detailed socioeconomic duty assessment has also been completed and a summary is included in the explanatory memorandum. And just to make it clear, the Welsh Government will continue to engage with stakeholders via the implementation group, who are providing practical guidance and advice to mitigate the impacts and to support transition.
Now I cannot support amendment 15, tabled by James, which requires Welsh Ministers to undertake a human rights assessment of the impacts that the Act will have on those affected, but let me explain why. Bill provisions are always subject to a thorough assessment of legislative competence including, by the way, convention rights before they are introduced. The outcome of the Welsh Government's assessment of the Bill's compatibility with the convention rights at introduction is included in the explanatory memorandum that accompanies the Bill. During determination indeed, the Llywydd also determined that the provisions of the Bill are within the legislative competence of this Senedd. And I am satisfied that the Bill is compatible with the European Convention on Human Rights, including article 1 of protocol 1 and article 8.
I committed in correspondence to the Legislation, Justice and Constitution Committee to updating the equality, diversity, inclusion and human rights assessment, which is now reflected in the explanatory memorandum and the regulatory impact assessment. So, I therefore also cannot support related amendments 18 and 19, which provide that new sections be added to the Bill related to amendments 14 and 15 coming into force the day after the legislation receives Royal Assent. Diolch, Dirprwy Lywydd.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Rwyf am geisio ymdrin â'r gwelliannau hyn mewn ffordd ddifrifol a rhesymol a rhesymegol, ond fe wnaf hefyd esbonio, James, pam na allaf gefnogi'r gwelliannau hyn.
Yn gyntaf, mewn perthynas â gwelliant 14, byddai hyn yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru asesu effaith economaidd a chymdeithasol y Bil ac adrodd ar yr asesiad. Nawr, dim ond i esbonio, mae'r memorandwm esboniadol, yr asesiad effaith rheoleiddiol a'r asesiad effaith integredig wedi'u cyhoeddi a'u gosod ochr yn ochr â'r Bil. Rwy'n fodlon bod yr effeithiau cymdeithasol ac economaidd wedi'u hasesu drwy'r dogfennau hyn.
Ymatebais i'r argymhelliad cysylltiedig gan y Pwyllgor Diwylliant, y Gymraeg, Chwaraeon a Chysylltiadau Rhyngwladol a chynghorais y byddai'r memorandwm esboniadol, yr asesiad effaith rheoleiddiol a'r asesiad effaith integredig yn cael eu diweddaru cyn Cyfnod 3 i adlewyrchu unrhyw wybodaeth ychwanegol a dderbyniwyd ers cyflwyno'r Bil. Ac fe wnaethon ni siarad yn hir am y ffordd yr oeddem yn mynd i geisio cael gwybodaeth ychwanegol. Felly, mae'r asesiadau hyn wedi'u diwygio gan fod rhagor o wybodaeth ar gael i Lywodraeth Cymru drwy'r grŵp gweithredu a'r ddeialog gyda'r diwydiant, ac wedi hynny cawsant eu gosod ger bron y Senedd, yn dilyn Cyfnod 2. Felly, rydym ni wedi cyflawni'r hyn a ddywedom y byddwn ni'n ei wneud.
Mae asesiad manwl ar ddyletswydd economaidd-gymdeithasol hefyd wedi'i gwblhau ac mae crynodeb wedi'i gynnwys yn y memorandwm esboniadol. Ac er mwyn ei gwneud yn glir, bydd Llywodraeth Cymru yn parhau i ymgysylltu â rhanddeiliaid drwy'r grŵp gweithredu, sy'n darparu arweiniad a chyngor ymarferol i liniaru'r effeithiau ac i gefnogi trawsnewidiad.
Nawr ni allaf gefnogi gwelliant 15, a gyflwynwyd gan James, sy'n ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru gynnal asesiad hawliau dynol o'r effeithiau y bydd y Ddeddf yn ei chael ar y rhai yr effeithir arnynt, ond gadewch imi esbonio pam. Mae darpariaethau bil bob amser yn destun asesiad trylwyr o gymhwysedd deddfwriaethol gan gynnwys, gyda llaw, hawliau confensiwn cyn iddynt gael eu cyflwyno. Mae canlyniad asesiad Llywodraeth Cymru o gydnawsedd y Bil â hawliau'r confensiwn ar ôl ei gyflwyno wedi'i gynnwys yn y memorandwm esboniadol sy'n cyd-fynd â'r Bil. Yn ystod y penderfyniad yn wir, penderfynodd y Llywydd hefyd fod darpariaethau'r Bil o fewn cymhwysedd deddfwriaethol y Senedd hon. Ac rwy'n fodlon bod y Bil yn gydnaws â'r Confensiwn Ewropeaidd ar Hawliau Dynol, gan gynnwys erthygl 1 o brotocol 1 ac erthygl 8.
Fe wnes i ymrwymo mewn gohebiaeth i'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad i ddiweddaru'r asesiad cydraddoldeb, amrywiaeth, cynhwysiant a hawliau dynol, sydd bellach yn cael ei adlewyrchu yn y memorandwm esboniadol a'r asesiad effaith rheoleiddiol. Felly, ni allaf gefnogi gwelliannau cysylltiedig 18 a 19, sy'n darparu bod adrannau newydd yn cael eu hychwanegu at y Bil sy'n ymwneud â gwelliannau 14 a 15 sy'n dod i rym y diwrnod ar ôl i'r ddeddfwriaeth dderbyn Cydsyniad Brenhinol. Diolch, Dirprwy Lywydd.
Ac yn olaf, James Evans i ymateb i'r ddadl.
And I call on James Evans to reply to the debate.
Thank you, Deputy Presiding Officer, and thank you, Llyr, for supporting some of my amendments. I know you can't support them all, but the support is welcomed.
I would say, answering on the point of article 1 of the ECHR, that I would love us to get out of the ECHR—there's no-one who wants to leave the ECHR more than me—but, unfortunately, when you've got law in front of you, you have to use the legal routes that are available to you at the time. And these are the legal routes that are available to us at the time for protecting Welsh workers here, who work on that track.
I would like a British bill of rights that protects British workers, protects British people—
Diolch, Dirprwy Lywydd, a diolch, Llyr, am gefnogi rhai o'm gwelliannau. Rwy'n gwybod na allwch eu cefnogi i gyd, ond mae'r gefnogaeth yn cael ei chroesawu.
Byddwn i'n dweud, gan ateb pwynt erthygl 1 o'r Confensiwn Ewropeaidd ar Hawliau Dynol, y byddwn i wrth fy modd yn mynd allan o'r Confensiwn Ewropeaidd ar Hawliau Dynol—does neb eisiau gadael y Confensiwn Ewropeaidd ar Hawliau Dynol yn fwy na fi—ond, yn anffodus, pan fydd gennych gyfraith o'ch blaen, mae'n rhaid i chi ddefnyddio'r llwybrau cyfreithiol sydd ar gael i chi ar y pryd. A dyma'r llwybrau cyfreithiol sydd ar gael i ni ar y pryd i ddiogelu gweithwyr Cymru yma, sy'n gweithio ar y trac hwnnw.
Hoffwn weld bil hawliau Prydain sy'n amddiffyn gweithwyr Prydain, yn amddiffyn pobl Prydain—
Will you take an intervention, James?
A wnewch chi gymryd ymyriad, James?
—not shackles us to the rights of Europe, but we are where we are. Yes, I will take an intervention, Gareth.
—nid ein llyffetheirio â hawliau Ewrop, ond rydym ni lle rydym ni. Iawn, fe wnaf gymryd ymyriad, Gareth.
Would you be willing to note that it was actually the Liberal Democrats that first called for an EU referendum back in 2009, when Nick Clegg was the leader, which ultimately was the precursor to the line about wanting to leave the ECHR?
A fyddech chi'n fodlon nodi mai mewn gwirionedd mai'r Democratiaid Rhyddfrydol a alwodd am refferendwm yr UE yn ôl yn 2009, pan oedd Nick Clegg yn arweinydd, a oedd yn y pen draw yn rhagflaenu'r llinell am eisiau gadael y Confensiwn Ewropeaidd ar Hawliau Dynol?
As someone who has spent most of my life campaigning against the Liberal Democrats, nothing that they say or do surprises me at all, I'll be honest with you.
But I will say this is probably the last time I am going to speak on this Bill before Stage 4. And I do think it is important that we do have those proper impact assessments laid before the Senedd to show the impact this is going to have on the communities affected, on the people who are affected, about the economy. Members in the back within the Labour Party may laugh, but there are jobs, there are people there who work on that track, and I think that you should be ashamed, laughing at the people who are going to lose their jobs. This Bill is not proportionate. It is poor legislation, poorly thought out, cooked up in a back-room deal between the Cabinet Secretary for finance and the Member for Mid and West Wales. This isn't the proper way to regulate; it has been driven by a certain group of people who are hell-bent on banning everything across Wales. And I will say that change cannot come soon enough, because I'm afraid to say that this place is becoming a laughing stock for banning everything that people enjoy across this country.
Fel rhywun sydd wedi treulio'r rhan fwyaf o fy mywyd yn ymgyrchu yn erbyn y Democratiaid Rhyddfrydol, nid oes unrhyw beth maen nhw'n ei ddweud neu'n ei wneud yn fy synnu o gwbl, byddaf yn onest gyda chi.
Ond fe ddywedaf mai dyma'r tro olaf i mi siarad ar y Bil hwn cyn Cyfnod 4. Ac rwy'n credu ei bod yn bwysig bod gennym yr asesiadau effaith priodol hynny gerbron y Senedd i ddangos yr effaith y bydd hyn yn ei chael ar y cymunedau yr effeithir arnynt, ar y bobl yr effeithir arnynt, am yr economi. Efallai y bydd aelodau yn y cefn o fewn y Blaid Lafur yn chwerthin, ond mae yna swyddi, mae yna bobl yno sy'n gweithio ar y trac hwnnw, ac rwy'n credu y dylech chi fod â chywilydd, chwerthin am ben y bobl sy'n mynd i golli eu swyddi. Nid yw'r Bil hwn yn gymesur. Mae'n ddeddfwriaeth wael, heb ddigon o feddwl wedi'i roi iddi, wedi'i chreu mewn cytundeb ystafell gefn rhwng Ysgrifennydd y Cabinet dros gyllid a'r Aelod dros Ganolbarth a Gorllewin Cymru. Nid dyma'r ffordd briodol o reoleiddio; mae wedi cael ei hysgogi gan grŵp penodol o bobl sy'n benderfynol o wahardd popeth ledled Cymru. Ac fe ddywedaf na all newid ddod yn ddigon buan, oherwydd mae gen i ofn dweud bod y lle hwn yn gyff gwawd am wahardd popeth y mae pobl yn ei fwynhau ledled y wlad hon.
Os gwrthodir gwelliant 14, bydd gwelliant 18 yn methu. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 14? A oes unrhyw wrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes. Felly, byddwn yn symud i bleidlais ar welliant 14. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid pump, chwech yn ymatal, 40 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 14 wedi ei wrthod.
If amendment 14 is not agreed, amendment 18 falls. The question is that amendment 14 be agreed to. Does any Member object? [Objection.] Yes, there is objection. Therefore, we will proceed to a vote on amendment 14. Open the vote. Close the vote. In favour five, six abstentions, 40 against. Therefore, amendment 14 is not agreed.
Eitem 15. Gwelliant 14: O blaid: 5, Yn erbyn: 40, Ymatal: 6
Gwrthodwyd y gwelliant
Item 15. Amendment 14: For: 5, Against: 40, Abstain: 6
Amendment has been rejected
Methodd gwelliant 18.
Amendment 18 fell.
James, gwelliant 15.
James, amendment 15.
Cynigiwyd gwelliant 15 (James Evans).
Amendment 15 (James Evans) moved.
Symud.
I move.
Os gwrthodir gwelliant 15, bydd gwelliant 19 yn methu. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 15? A oes unrhyw wrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes. Symudwn i bleidlais. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid tri, chwech yn ymatal, 42 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 15 wedi ei wrthod.
If amendment 15 is not agreed, amendment 19 falls. The question is that amendment 15 be agreed to. Does any Member object? [Objection.] Yes, there is objection. So, we will proceed to a vote. Open the vote. Close the vote. In favour three, six abstentions, 42 against. Therefore, amendment 15 is not agreed.
Eitem 15. Gwelliant 15: O blaid: 3, Yn erbyn: 42, Ymatal: 6
Gwrthodwyd y gwelliant
Item 15. Amendment 15: For: 3, Against: 42, Abstain: 6
Amendment has been rejected
Methodd gwelliant 19.
Amendment 19 fell.
Dirprwy Brif Weinidog, gwelliant 11.
Deputy First Minister, amendment 11.
Cynigiwyd gwelliant 11 (Huw Irranca-Davies).
Amendment 11 (Huw Irranca-Davies) moved.
Move formally.
Cynnig yn ffurfiol.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 11? A oes unrhyw wrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes. Felly, symudwn i bleidlais ar welliant 11. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 42, saith yn ymatal, dau yn erbyn. Felly, mae gwelliant 11 wedi ei dderbyn.
The question is that amendment 11 be agreed to. Does any Member object? [Objection.] Yes, there is objection. And so we will proceed to a vote on amendment 11. Open the vote. Close the vote. In favour 42, seven abstentions, two against. Therefore, amendment 11 is agreed.
Eitem 15. Gwelliant 11: O blaid: 42, Yn erbyn: 2, Ymatal: 7
Derbyniwyd y gwelliant
Item 15. Amendment 11: For: 42, Against: 2, Abstain: 7
Amendment has been agreed
Rhys, gwelliant 8.
Rhys, amendment 8.
Not moved?
Heb ei gynnig?
Na.
No.
Ni chynigiwyd gwelliant 8 (Rhys ab Owen).
Amendment 8 (Rhys ab Owen) not moved.
[Interruption.] No, there wasn't a vote on the previous one, therefore it has not fallen. I still have to ask the question.
[Torri ar draws.] Na, nid oedd pleidlais ar yr un blaenorol, felly nid yw wedi methu. Mae'n rhaid i mi ofyn y cwestiwn o hyd.
Gwelliant 9.
Amendment 9.
Not moved.
Heb ei gynnig.
Ni chynigiwyd gwelliant 9 (Rhys ab Owen).
Amendment 9 (Rhys ab Owen) not moved.
Grŵp 5. Mae'r grŵp olaf o welliannau yn ymwneud â threfniadau dod i rym. Gwelliant 10 yw'r prif welliant yn y grŵp hwn. Galwaf ar Rhys ab Owen i gynnig y prif welliant ac i siarad am y prif welliant a'r gwelliant arall yn y grŵp.
Group 5. The final group of amendments relates to coming into force arrangements. The lead amendment in this group is amendment 10. And I call on Rhys ab Owen to move and speak to the lead amendment and the other amendment in the group.
Cynigiwyd gwelliant 10 (Rhys ab Owen).
Amendment 10 (Rhys ab Owen) moved.
Diolch, Dirprwy Lywydd. I explained at Stage 2 why I believe that greyhound racing should be prohibited as of 1 April 2027. A committee member at Stage 2 suggested that a four-year period was needed to provide the Welsh Government with flexibility. I haven't understood many things during this debate and I didn't understand the Deputy First Minister's comments when he advised that the current lead-in time, as drafted, would reduce harm to greyhounds as it gives time to stakeholders. Well, I will not be convinced that allowing greyhound racing to continue until 2030 will reduce harm to greyhounds than if racing is banned in 2027. I just cannot see that logic. The timeframe I am proposing is what Blue Cross, Dogs Trust, Achub Milgwn Cymru, Hope Rescue and the Royal Society for the Prevention of Cruelty to Animals have called for. They are the ones who are preparing to rehome the dogs affected, as we've heard already from Jane Dodds. So, any argument that there isn't capacity is fundamentally flawed.
To support the rehoming, rehabilitation and treatment of any dogs impacted by the end of greyhound racing in Wales, the greyhound partnership was established shortly after the ban was announced in February 2025. There has been a long period of preparation already. This group comprises nine animal welfare organisations, and is currently preparing to rehome up to 258 dogs every two months, following the implementation of a ban, if required. The charities are ready. And we know that other tracks have been wound down in as little as nine months—for example, the track in Swindon. So, there is no reason why the Welsh Government should delay.
I stand by my deadline of 1 April 2027, but, if a majority are uncomfortable with the timeframe, I urge them to back the compromise position tabled by my colleague, Jane Dodds. But I'd also be interested to hear what the Dirprwy Brif Weinidog has to say about this matter, and I'm sure we'll hear more from the leader of the Welsh Liberal Democrats about her own amendment. Diolch yn fawr.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Esboniais yng Nghyfnod 2 pam rwy'n credu y dylid gwahardd rasio milgwn o 1 Ebrill 2027. Awgrymodd aelod o'r pwyllgor yng Nghyfnod 2 fod angen cyfnod o bedair blynedd i roi hyblygrwydd i Lywodraeth Cymru. Nid wyf wedi deall llawer o bethau yn ystod y ddadl hon ac nid oeddwn yn deall sylwadau'r Dirprwy Brif Weinidog pan gynghorodd y byddai'r amser arweiniol presennol, fel y'i drafftiwyd, yn lleihau niwed i filgwn gan ei fod yn rhoi amser i randdeiliaid. Wel, ni fyddaf yn argyhoeddedig y bydd caniatáu i rasio milgwn barhau tan 2030 yn lleihau niwed i filgwn o gymharu â gwahardd rasio yn 2027. Ni allaf weld y rhesymeg honno. Yr amserlen rwy'n ei gynnig yw'r hyn y mae Blue Cross, Dogs Trust, Achub Milgwn Cymru, Hope Rescue a'r Gymdeithas Frenhinol er Atal Creulondeb i Anifeiliaid wedi galw amdani. Nhw yw'r rhai sy'n paratoi i ailgartrefu'r cŵn yr effeithir arnynt, fel rydym ni wedi clywed eisoes gan Jane Dodds. Felly, mae unrhyw ddadl nad oes capasiti yn sylfaenol ddiffygiol.
Er mwyn cefnogi ailgartrefu, adsefydlu a thrin unrhyw gŵn yr effeithir arnynt yn sgil dod â rasio milgwn i ben yng Nghymru, sefydlwyd y bartneriaeth filgwn yn fuan ar ôl i'r gwaharddiad gael ei gyhoeddi ym mis Chwefror 2025. Bu cyfnod hir o baratoi eisoes. Mae'r grŵp hwn yn cynnwys naw sefydliad lles anifeiliaid, ac ar hyn o bryd mae'n paratoi i ailgartrefu hyd at 258 o gŵn bob dau fis, ar ôl gweithredu'r gwaharddiad, os oes angen. Mae'r elusennau yn barod. Ac rydym yn gwybod bod traciau eraill wedi cael eu dirwyn i ben mewn cyn lleied â naw mis—er enghraifft, y trac yn Swindon. Felly, does dim rheswm pam y dylai Llywodraeth Cymru oedi.
Rwy'n glynu wrth fy nyddiad cau o 1 Ebrill 2027, ond, os yw'r mwyafrif yn anghyfforddus gyda'r amserlen, rwy'n eu hannog i gefnogi'r safbwynt cyfaddawdu a gyflwynwyd gan fy nghyd-Aelod, Jane Dodds. Ond byddai gen i ddiddordeb hefyd mewn clywed beth sydd gan y Dirprwy Brif Weinidog i'w ddweud am y mater hwn, ac rwy'n siŵr y byddwn yn clywed mwy gan arweinydd Democratiaid Rhyddfrydol Cymru am ei gwelliant ei hun. Diolch yn fawr.
I'm just proposing amendment 10A. Before I do, I want to be unambiguous. My preference is for amendment 10, tabled by Rhys ab Owen, to carry. A commencement date of no later than 1 April 2027 is the right outcome, and I urge every Member who can support it do so. Equally, I look forward to hearing from the Cabinet member as well.
This amendment exists because I understand that colleagues may have genuine reservations about process, about timing, and about the practicality of implementation.
To finish, this is the last time I will speak in this debate, and I'm grateful to the Cabinet member for his time and for his support and for his ability to discuss many of the issues. And I'm grateful, as well, for the support I received from many, many colleagues across this Cabinet—across the Siambr, and the Cabinet as well.
It hasn't been easy, I will concede, as a sole Member of a party wanting to see this happen. I'm really grateful for that support, and for the kind words of just genuine 'keep going' that I've heard. So, I am grateful to you all.
We know that, right now, in the rescue centre in Rhydaman, which is where Wanda came from, there is a dog waiting to take her place, and another one after that, and another. There are many dogs that are waiting to be rescued, and if there's one thing—. If you leave this place and you're looking for a rescue dog, I suggest you consider a greyhound. They sleep 20 out of 24 hours—[Laughter.]—and, contrary to myth, they only require two 20-minute walks a day. They do love to run. They don't like to race. And that's the difference.
So, I would say to you, in this last time I speak, please do consider this amendment. I look forward to hearing from the Cabinet member, but I'm also grateful for the support to get this Bill to this particular stage. Diolch yn fawr iawn.
Dim ond cynnig gwelliant 10A ydw i. Cyn i mi wneud, rydw i eisiau bod yn ddiamwys. Byddai'n well gen i weld gwelliant 10, a gyflwynwyd gan Rhys ab Owen, yn cael ei dderbyn. Dyddiad cychwyn o ddim hwyrach na 1 Ebrill 2027 yw'r canlyniad cywir, ac rwy'n annog pob Aelod sy'n gallu ei gefnogi i wneud hynny. Yn yr un modd, edrychaf ymlaen at glywed gan yr aelod Cabinet hefyd.
Mae'r gwelliant hwn yn bodoli oherwydd fy mod yn deall y gall cyd-Aelodau fod ag amheuon gwirioneddol ynghylch y broses, am amseru, ac am ymarferoldeb gweithredu.
I orffen, dyma'r tro olaf i mi siarad yn y ddadl hon, ac rwy'n ddiolchgar i'r aelod Cabinet am ei amser a'i gefnogaeth ac am ei allu i drafod llawer o'r materion. Ac rwy'n ddiolchgar, hefyd, am y gefnogaeth a gefais gan lawer, llawer o gyd-Aelodau ar draws y Cabinet hwn—ar draws y Siambr, a'r Cabinet hefyd.
Nid yw wedi bod yn hawdd, rwy'n cyfaddef, fel unig Aelod o blaid sydd eisiau gweld hyn yn digwydd. Rwy'n ddiolchgar iawn am y gefnogaeth honno, ac am y geiriau caredig a diffuant 'daliwch ati' rydw i wedi'u clywed. Felly, rwy'n ddiolchgar i chi i gyd.
Rydym ni'n gwybod, ar hyn o bryd, yn y ganolfan achub yn Rhydaman, o ble y daeth Wanda, mae ci yn aros i gymryd ei lle, ac un arall ar ôl hynny, ac un arall. Mae yna lawer o gŵn sy'n aros i gael eu hachub, ac os oes un peth—. Os ydych chi'n gadael y lle hwn ac rydych chi'n chwilio am gi achub, awgrymaf eich bod yn ystyried milgwn. Maen nhw'n cysgu 20 awr allan o 24 awr—[Chwerthin.]—ac, yn groes i'r chwedl, dim ond dwy daith gerdded 20 munud y dydd sydd eu hangen arnynt. Maen nhw wrth eu bodd yn rhedeg. Dydyn nhw ddim yn hoffi rasio. A dyna'r gwahaniaeth.
Felly, byddwn yn dweud wrthych, ar y tro olaf hwn i mi siarad, ystyriwch y gwelliant hwn. Edrychaf ymlaen at glywed gan yr aelod o'r Cabinet, ond rydw i hefyd yn ddiolchgar am y gefnogaeth i gael y Bil hwn i'r cyfnod penodol hwn. Diolch yn fawr iawn.
Of course, there's nothing—. I'm not going to do the Cabinet Secretary's job for him, but there's nothing in the Bill that says that the ban doesn't necessarily come into force on 1 April 2027. That's the purpose of having a window, that there is an opportunity to take everything into account.
Now, you're right, I'm very aware that the animal welfare groups say that they can create that provision in time. But there are many moving parts here. The advisory group the Minister has set up is working on other aspects or consequences of the ban. We've just heard about the economic implications, potentially, of people losing their jobs and needing to be found the support that they need et cetera.
So, I don't think we should put a hard date that's too early. I think, from April 2027 to April 2030, which is what is in the Bill at the minute, gives the Government a window to make sure that it's introduced in a responsible and reasonable way, and not because they have to do it by next week. I think that that's probably the best approach.
I was going to make further comment about why we're all here and what we all want to achieve, but I'll save those for Stage 4.
Wrth gwrs, does dim byd—. Dydw i ddim yn mynd i wneud gwaith yr Ysgrifennydd Cabinet ar ei ran, ond does dim byd yn y Bil sy'n dweud nad yw'r gwaharddiad o reidrwydd yn dod i rym ar 1 Ebrill 2027. Dyna bwrpas cael ffenestr, bod cyfle i ystyried popeth.
Nawr, rydych chi'n iawn, rwy'n ymwybodol iawn bod y grwpiau lles anifeiliaid yn dweud y gallant greu'r ddarpariaeth honno mewn pryd. Ond mae yna lawer o rannau symudol yma. Mae'r grŵp cynghori y mae'r Gweinidog wedi'i sefydlu yn gweithio ar agweddau neu ganlyniadau eraill y gwaharddiad. Rydym ni newydd glywed am oblygiadau economaidd, o bosibl, o bobl yn colli eu swyddi ac angen dod o hyd i'r gefnogaeth sydd ei angen arnynt ac ati.
Felly, dydw i ddim yn credu y dylem roi dyddiad caled sy'n rhy gynnar. Rwy'n credu bod o Ebrill 2027 i Ebrill 2030, sef yr hyn sydd yn y Bil ar y funud, yn rhoi ffenestr i'r Llywodraeth wneud yn siŵr ei fod yn cael ei gyflwyno mewn ffordd gyfrifol a rhesymol, ac nid oherwydd bod yn rhaid iddynt wneud hynny erbyn yr wythnos nesaf. Rwy'n credu mai dyna'r dull gorau mae'n debyg.
Roeddwn i'n mynd i wneud sylwadau pellach ynghylch pam rydym ni i gyd yma a beth rydym ni i gyd eisiau ei gyflawni, ond byddaf yn cadw'r rheini ar gyfer Cyfnod 4.
Y Dirprwy Brif Weinidog.
The Deputy First Minister.
Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. Can I, first of all, as I'm speaking to the last group of amendments, just thank all of those who’ve contributed to scrutiny today and in previous stages of the scrutiny of this legislation, including those who've moved amendments and inspired debate? But also can I just give thanks as well to my small-but-perfectly-formed group of officials who've worked so diligently and so assiduously on this, including with Members across the Senedd as well?
So, amendment 10, as we've heard, removes the earliest date currently provided for of 1 April 2027 and, instead, brings forward the latest possible commencement date to be no later than 1 April 2027. Amendment 10A, in Jane's name, looks to change the latest possible commencement date to 1 April 2028. I understand your thinking, both of you, on this, but I'm going to explain a little bit more about my rationale here as well.
I do understand the sense of urgency expressed by many Members today to end greyhound racing in Wales as early as possible, to prevent further harm to greyhounds. However, the current lead-in time, as drafted in the Bill, is the right way to deliver this safely and definitively. It allows all stakeholders to adjust, mitigating the impacts of the prohibition on the rehoming and the welfare sector, the greyhounds, the racing industry, but also the wider community in that area.
The implementation group, as has been mentioned, will play a central role in supporting the transition to a ban, helping to mitigate the potential impacts and provide really practical advice and guidance and insight. They will ensure that this transition is safe, is responsible, and is carefully considered. We expect them to advise Welsh Ministers on a proposed timetable for commencement and to assure all parties that the necessary transition measures are fully in place before that date.
The group's considerations, as we've discussed in previous stages of this scrutiny, will be wide ranging. They will need to ensure that greyhounds can be safely rehomed, advise on the future of the site itself, so we don't leave a site unused and unloved, support the workforce to transition through appropriate measures, and assess the readiness of enforcement officers and local authorities. There is an enforcement element to this legislation as well. They must also consider the wider community impacts and work with the industry to ensure that practical steps are in place, so that the prohibition is honoured and enforceable from day one. These are complex and interdependent issues that must be properly considered, and that's where the work of the implementation group really comes in. It's been set up for a very good reason.
We do expect the group to act with pace, but also with careful consideration of these matters as well. They are formally tasked with supporting the transition, providing reports to Welsh Ministers to guide Welsh Ministers' decisions on the coming-into-force date. This commencement date will be set once all the transitional arrangements are considered and will benefit from clear assurance that the necessary measures are in place. I fully expect, by the way, that the group will want to recommend a date sooner rather than later—indeed, as early as they are confident that that transition can be delivered safely and responsibly without compromising greyhound welfare or community stability as well. There's a good reason not to rush at this. If we move too quickly, it risks creating potentially new welfare issues or placing avoidable strain on rehoming and enforcement capacity, and causing disruption in the local community.
What we want is a safe transition with sequencing, with judgment, and setting not just the earliest possible date, but the right date. So, in its report, the Culture, Communications, Welsh Language, Sport and International Relations Committee considered that the proposed lead-in period was sensible, and that was reinforced indeed at the debate in Stage 2. So, I therefore reiterate my commitment that the Bill will be brought into force at the earliest practical opportunity within the time frame we've laid out.
But let me expand just a little more. I remain fully committed to bringing the ban into force at the earliest practicable point within that window. So, keeping our commencement window from April 2027 to April 2030 ensures that we deal with all those aspects of the process and we can hear from the implementation group as well. It allows them to carry out their work effectively and provide that advice. The point of the window, Jane, and Rhys, is not to delay; it's to ensure readiness. It allows us to bring the ban in as early as possible without jeopardising welfare, community stability or operational capacity.
So, the strength of this transition—the strength of the Bill as currently drafted—lies in the expertise around the implementation group table. From welfare specialists to enforcement bodies, to local partners and indeed the industry themselves, their collective advice must shape the final commencement date. And this group is uniquely placed to identify the risks early and ensure that the safeguards are in place. Their involvement is what will give this Minister the confidence that we have a successful transition.
And just to say, ensuring that we have a positive and a productive future for the site itself is in everyone's interests. We have a responsibility to manage the consequences of a ban, responsibility for that site, for that community and the surrounding economy as well. And employees of the industry, as have been mentioned before, deserve clarity and support, not sudden disruption. So, giving advice and accessing training and support to move into new opportunities; all of that.
So, a considered commencement strengthens, I would say, Jane, the credibility of the legislation, Rhys, and ensures it delivers the outcome that this Senedd intends. So, on that basis, I would urge Members to, with respect, resist the amendments, or even for the Members, if they're convinced by the rationale behind what we are putting forward and what was debated and scrutinised in Stage 2, to withdraw their amendments, having sought this clarification from me, and support the way forward laid out within the Bill as set out now. Diolch yn fawr iawn.
Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. A gaf i, yn gyntaf oll, wrth i mi siarad am y grŵp diwethaf o welliannau, ddiolch i bawb sydd wedi cyfrannu at y gwaith craffu heddiw ac yng nghyfnodau craffu blaenorol ar y ddeddfwriaeth hon, gan gynnwys y rhai sydd wedi cynnig gwelliannau ac wedi ysbrydoli dadl? Ond a gaf i hefyd ddiolch i'm grŵp bach ond perffaith o swyddogion sydd wedi gweithio mor ddiwyd ac mor ddyfal ar hyn, gan gynnwys gydag Aelodau ar draws y Senedd hefyd?
Felly, mae gwelliant 10, fel yr ydym wedi'i glywed, yn dileu'r dyddiad cynharaf a ddarperir ar hyn o bryd, sef 1 Ebrill 2027 ac, yn lle hynny, yn cyflwyno'r dyddiad cychwyn diweddaraf posibl i fod heb fod yn hwyrach na 1 Ebrill 2027. Mae gwelliant 10A, yn enw Jane, yn bwriadu newid y dyddiad cychwyn diweddaraf posibl i 1 Ebrill 2028. Rwy'n deall y ffordd rydych yn meddwl, y ddau ohonoch chi, am hyn, ond rydw i'n mynd i esbonio ychydig mwy am fy rhesymeg yma hefyd.
Rwy'n deall yr ymdeimlad o frys a fynegwyd gan lawer o Aelodau heddiw i roi terfyn ar rasio milgwn yng Nghymru cyn gynted â phosibl, er mwyn atal rhagor o niwed i filgwn. Fodd bynnag, yr amser arweiniol presennol, fel y'i drafftiwyd yn y Bil, yw'r ffordd iawn o gyflawni hyn yn ddiogel ac yn derfynol. Mae'n caniatáu i'r holl randdeiliaid addasu, gan liniaru effeithiau'r gwaharddiad ar y sector ailgartrefu a'r sector lles, y milgwn, y diwydiant rasio, ond hefyd y gymuned ehangach yn yr ardal honno.
Bydd y grŵp gweithredu, fel y soniwyd, yn chwarae rôl ganolog wrth gefnogi'r trawsnewidiad i waharddiad, gan helpu i liniaru'r effeithiau posibl a darparu cyngor ac arweiniad a mewnwelediad ymarferol iawn. Byddant yn sicrhau bod y trawsnewidiad hwn yn ddiogel, yn gyfrifol, ac yn cael ei ystyried yn ofalus. Rydym yn disgwyl iddynt gynghori Gweinidogion Cymru ar amserlen arfaethedig ar gyfer dechrau ac i sicrhau pob plaid bod y mesurau trosiannol angenrheidiol ar waith yn llawn cyn y dyddiad hwnnw.
Bydd ystyriaethau y grŵp, fel yr ydym wedi'i drafod yng nghyfnodau blaenorol y craffu hwn, yn eang. Bydd angen iddynt sicrhau y gellir ailgartrefu milgwn yn ddiogel, cynghori ar ddyfodol y safle ei hun, fel nad ydym yn gadael safle heb ei ddefnyddio ac heb ofal amdano, cefnogi'r gweithlu i drawsnewid trwy fesurau priodol, ac asesu parodrwydd swyddogion gorfodi ac awdurdodau lleol. Mae elfen orfodi i'r ddeddfwriaeth hon hefyd. Rhaid iddynt hefyd ystyried effeithiau ehangach y gymuned a gweithio gyda'r diwydiant i sicrhau bod camau ymarferol ar waith, fel bod y gwaharddiad yn cael ei anrhydeddu a'i orfodi o'r diwrnod cyntaf. Mae'r rhain yn faterion cymhleth a rhyng-ddibynnol y mae'n rhaid eu hystyried yn iawn, a dyna lle mae gwaith y grŵp gweithredu yn dod i mewn. Mae wedi cael ei sefydlu am reswm da iawn.
Rydym yn disgwyl i'r grŵp weithredu'n gyflym, ond hefyd gydag ystyriaeth ofalus o'r materion hyn hefyd. Maent yn cael y dasg ffurfiol o gefnogi'r trawsnewidiad, gan ddarparu adroddiadau i Weinidogion Cymru i lywio penderfyniadau Gweinidogion Cymru ar y dyddiad dod i rym. Bydd y dyddiad cychwyn hwn yn cael ei bennu unwaith y bydd yr holl drefniadau trosiannol wedi eu hystyried a bydd yn elwa ar sicrwydd clir bod y mesurau angenrheidiol ar waith. Rwy'n disgwyl yn llwyr, gyda llaw, y bydd y grŵp eisiau argymell dyddiad yn gynt yn hytrach nag yn hwyrach—yn wir, cyn gynted ag y maent yn hyderus y gellir cyflawni'r trawsnewidiad hwnnw'n ddiogel ac yn gyfrifol heb beryglu lles milgwn na sefydlogrwydd cymunedol ychwaith. Mae rheswm da dros beidio â rhuthro hyn. Os ydym yn symud yn rhy gyflym, mae perygl y bydd yn creu problemau lles newydd neu'n rhoi straen y gellir ei osgoi ar gapasiti ailgartrefu a gorfodi, ac achosi aflonyddwch yn y gymuned leol.
Yr hyn yr ydym ei eisiau yw trawsnewidiad diogel gyda dilyniannu, gyda barn, a gosod nid yn unig y dyddiad cynharaf posibl, ond y dyddiad cywir. Felly, yn ei adroddiad, roedd y Pwyllgor Diwylliant, Cyfathrebu, Y Gymraeg, Chwaraeon a Chysylltiadau Rhyngwladol o'r farn bod y cyfnod arweiniol arfaethedig yn synhwyrol, a chafodd hynny ei atgyfnerthu yn y ddadl yng Nghyfnod 2. Felly, rwy'n ailadrodd fy ymrwymiad y bydd y Bil yn cael ei ddwyn i rym ar y cyfle ymarferol cynharaf o fewn y ffrâm amser yr ydym wedi'i nodi.
Ond gadewch i mi ehangu ychydig yn fwy. Rwy'n parhau i fod yn gwbl ymrwymedig i ddod â'r gwaharddiad i rym ar y pwynt ymarferol cynharaf o fewn y ffenestr honno. Felly, mae cadw ein ffenestr gychwyn o Ebrill 2027 i Ebrill 2030 yn sicrhau ein bod yn ymdrin â'r holl agweddau hynny ar y broses a gallwn glywed gan y grŵp gweithredu hefyd. Mae'n caniatáu iddynt gyflawni eu gwaith yn effeithiol a darparu'r cyngor hwnnw. Pwynt y ffenestr, Jane, a Rhys, yw peidio ag oedi; mae'n sicrhau parodrwydd. Mae'n caniatáu inni ddod â'r gwaharddiad i mewn cyn gynted â phosibl heb beryglu lles, sefydlogrwydd cymunedol na gallu gweithredol.
Felly, mae cryfder y trawsnewidiad hwn—cryfder y Bil fel y'i drafftiwyd ar hyn o bryd—yn gorwedd yn yr arbenigedd o amgylch bwrdd y grŵp gweithredu. O arbenigwyr lles i gyrff gorfodi, i bartneriaid lleol ac yn wir y diwydiant ei hunan, rhaid i'w cyngor ar y cyd ffurfio'r dyddiad cychwyn terfynol. Ac mae'r grŵp hwn mewn sefyllfa unigryw i nodi'r risgiau yn gynnar a sicrhau bod y mesurau diogelu ar waith. Eu cyfranogiad yw'r hyn a fydd yn rhoi'r hyder i'r Gweinidog hwn fod gennym trawsnewidiad llwyddiannus.
A dim ond i ddweud, mae sicrhau bod gennym ddyfodol cadarnhaol a chynhyrchiol i'r safle ei hun er budd pawb. Mae gennym gyfrifoldeb i reoli canlyniadau gwaharddiad, cyfrifoldeb am y safle hwnnw, i'r gymuned honno a'r economi gyfagos hefyd. Ac mae gweithwyr y diwydiant, fel y soniwyd o'r blaen, yn haeddu eglurder a chefnogaeth, nid aflonyddwch sydyn. Felly, rhoi cyngor a chael mynediad at hyfforddiant a chefnogaeth i symud i gyfleoedd newydd; hynny i gyd.
Felly, mae cychwyn ystyriol yn cryfhau, byddwn i'n dweud, Jane, hygrededd y ddeddfwriaeth, Rhys, ac yn sicrhau ei bod yn cyflawni'r canlyniad y mae'r Senedd hon yn ei ddymuno. Felly, ar y sail honno, byddwn yn annog yr Aelodau, gyda pharch, i wrthsefyll y gwelliannau, neu hyd yn oed i'r Aelodau, os ydynt yn argyhoeddedig gan y rhesymeg y tu ôl i'r hyn yr ydym yn ei gynnig a'r hyn a drafodwyd ac a oedd yn destun craffu yng Nghyfnod 2, i dynnu eu gwelliannau yn ôl, ar ôl gofyn am yr eglurhad hwn gennyf, a chefnogi'r ffordd ymlaen a nodir yn y Bil fel y'i nodir nawr. Diolch yn fawr iawn.
Rhys ab Owen i ymateb i'r ddadl.
Rhys ab Owen to reply to the debate.
Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. I agree with Battersea Dogs and Cats Home, who said:
'With only one track, and an implementation group already working, it is unclear why a maximum of three years will be needed for the Bill to come into force.'
And I hope it will not be a maximum of three years. But I have listened to the Dirprwy Brif Weinidog, and I do concede the point with regard to the expertise of the implementation group. Therefore, I will be withdrawing my amendment tonight.
We've heard some comments again this evening about back-room deals. It's a lazy argument to throw if you don't like policy or legislation. We all know that the best decisions are made when people work together across different parties. I thank Jane for pushing this legislation, but, let's be honest, it wouldn't have reached this stage unless it had broad support with a majority in this place. I hope, as politics become more fractured, that the nature of that working together that we've seen in this Senedd continues to the next. Today, tonight, we have taken a greyhound stride forward in animal welfare. Diolch yn fawr.
Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Rwy'n cytuno â Battersea Dogs and Cats Home, a ddywedodd:
'Gyda dim ond un trac, a grŵp gweithredu eisoes yn gweithio, nid yw'n glir pam y bydd angen uchafswm o dair blynedd er mwyn i'r Bil ddod i rym.'
Ac rwy'n gobeithio na fydd yn uchafswm o dair blynedd. Ond rwyf wedi gwrando ar y Dirprwy Brif Weinidog, ac rwy'n ildio i'r pwynt o ran arbenigedd y grŵp gweithredu. Felly, byddaf yn tynnu fy ngwelliant yn ôl heno.
Rydym ni wedi clywed rhai sylwadau eto heno am gytundebau ystafell gefn. Mae'n ddadl ddiog i'w thaflu os nad ydych chi'n hoffi polisi neu ddeddfwriaeth. Rydym ni i gyd yn gwybod bod y penderfyniadau gorau yn cael eu gwneud pan fydd pobl yn gweithio gyda'i gilydd ar draws gwahanol bleidiau. Diolch i Jane am wthio'r ddeddfwriaeth hon, ond, gadewch i ni fod yn onest, ni fyddai wedi cyrraedd y cyfnod hwn oni bai bod ganddi gefnogaeth eang gan y mwyafrif yn y lle hwn. Rwy'n gobeithio, wrth i wleidyddiaeth ddod yn fwy toredig, y bydd natur y cydweithio hwnnw a welsom yn y Senedd hon yn parhau i'r nesaf. Heddiw, heno, rydym wedi cymryd cam milgi ymlaen ym maes lles anifeiliaid. Diolch yn fawr.
Cyn gwaredu gwelliant 10, bydd angen i ni waredu'r gwelliant i'r gwelliant hwnnw yn gyntaf. Jane Dodds, gwelliant 10A. Ddim yn symud?
Before disposing of amendment 10, we will first dispose of the amendment to that amendment. Jane Dodds, amendment 10A. Not being moved?
Ddim yn symud.
Not moved.
Not moved.
Heb ei gynnig.
Ni chynigiwyd gwelliant 10A (Jane Dodds).
Amendment 10A (Jane Dodds) not moved.
Rhys, withdraw?
Rhys, ei dynnu'n ôl?
Withdraw.
Ei dynnu'n ôl.
Does any Member object to it being withdrawn? No. Okey-dokey.
A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu ei dynnu'n ôl? Na. Iawn.
Tynnwyd gwelliant 10 yn ôl yn unol â Rheol Sefydlog 12.27.
Amendment 10 withdrawn in accordance with Standing Order 12.27.
James, gwelliant 20.
James, amendment 20.
Cynigiwyd gwelliant 20 (James Evans).
Amendment 20 (James Evans) moved.
Symud. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 20? A oes unrhyw wrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes. Byddwn yn symud i bleidlais ar welliant 20. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid pedwar, wyth yn ymatal, 40 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 20 wedi ei wrthod.
It is moved. The question is that amendment 20 be agreed to. Does any Member object? [Objection.] There is objection. We will therefore move to a vote on amendment 20. Open the vote. Close the vote. In favour four, eight abstentions, and 40 against. Therefore, amendment 20 is not agreed.
Eitem 15. Gwelliant 20: O blaid: 4, Yn erbyn: 40, Ymatal: 8
Gwrthodwyd y gwelliant
Item 15. Amendment 20: For: 4, Against: 40, Abstain: 8
Amendment has been rejected
James, gwelliant 21.
James, amendment 21.
Cynigiwyd gwelliant 21 (James Evans).
Amendment 21 (James Evans) moved.
Symud.
Moved.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 21? A oes unrhyw wrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes. Symudwn i bleidlais ar welliant 21. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid tri, wyth yn ymatal, 41 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 21 wedi ei wrthod.
The question is that amendment 21 be agreed to. Does any Member object? [Objection.] There is objection. We will therefore move to a vote on amendment 21. Open the vote. Close the vote. In favour three, eight abstentions and 41 against. Therefore, amendment 21 is not agreed.
Eitem 15. Gwelliant 21: O blaid: 3, Yn erbyn: 41, Ymatal: 8
Gwrthodwyd y gwelliant
Item 15. Amendment 21: For: 3, Against: 41, Abstain: 8
Amendment has been rejected
Rydym wedi dod i ddiwedd ystyriaeth Cyfnod 3 o Fil Gwahardd Rasio Milgwn (Cymru). Datganaf y bernir bod pob adran o'r Bil a phob Atodlen iddo wedi'u derbyn. Daw hynny â thrafodion Cyfnod 3 i ben.
We have reached the end of our Stage 3 consideration of the Prohibition of Greyhound Racing (Wales) Bill. I declare that all sections and Schedules of the Bill are deemed agreed. That concludes Stage 3 proceedings.
Barnwyd y cytunwyd ar bob adran o'r Bil a phob Atodlen iddo.
All sections of and Schedules to the Bill deemed agreed.
Bydd egwyl fer—[Anghlywadwy.]—Bil Datblygu Twristiaeth a Rheoleiddio Llety Ymwelwyr (Cymru). Caiff y gloch ei chanu pum munud cyn i ni ailymgynnull. Byddwn yn annog Aelodau i ddychwelyd i'r Siambr yn brydlon, os gwelwch yn dda.
There will be a short break—[Inaudible.]—Development of Tourism and Regulation of Visitor Accommodation (Wales) Bill. The bell will be rung five minutes before we reconvene. I would encourage Members to return to the Chamber promptly, please.
Ataliwyd y Cyfarfod Llawn am 18:25.
Plenary was suspended at 18:25.
Ailymgynullodd y Senedd am 18:34, gyda'r Llywydd yn y Gadair.
The Senedd reconvened at 18:34, with the Llywydd in the Chair.
Fe wnawn ni nawr symud ymlaen gyda Chyfnod 3 y Bil Datblygu Twristiaeth a Rheoleiddio Llety Ymwelwyr (Cymru).
We will now move on to the Stage 3 proceedings of the Development of Tourism and Regulation of Visitor Accommodation (Wales) Bill.
Y grŵp cyntaf o welliannau yw'r rhai sy'n ymwneud â hysbysebu a marchnata. Gwelliant 1 yw'r prif welliant yn y grŵp, a dwi'n galw ar yr Ysgrifennydd Cabinet i gynnig y gwelliant.
The first group of amendments relate to advertising and marketing. The lead amendment is amendment 1, and I call on the Cabinet Secretary to move and speak to the lead amendment.
Cynigiwyd gwelliant 1 (Mark Drakeford).
Amendment 1 (Mark Drakeford) moved.
Diolch yn fawr, Llywydd. Cyn symud ymlaen at sylwedd y gwelliannau, hoffwn wneud ychydig o bwyntiau cyffredinol. Mae gwelliannau Cyfnod 3 y Llywodraeth yn canolbwyntio ar y meysydd allweddol a drafodwyd yn ystod taith y Bil drwy'r Senedd, yn ogystal â newidiadau technegol i wella eglurder. Rydym wedi cyflwyno gwelliannau sydd yn adeiladu ar y gwelliannau sylweddol a drafodwyd yng Nghyfnod 2.
Mae'r gwelliannau sydd o'n blaenau heddiw yn egluro cyfrifoldebau y rhai sy'n hysbysebu llety ymwelwyr, gan gynnwys llwyfannau ar-lein, yr amgylchiadau y bydd trwyddedau dros dro ar gael, ac yn sicrhau bod pwerau yn y Bil yn caniatáu trosglwyddo trwyddedau.
Rydym hefyd wedi cyflwyno memorandwm esboniadol wedi ei ddiweddaru yn dilyn Cyfnodau 1 a 2. Mae'r newidiadau yn cynnwys gwybodaeth ychwanegol mewn perthynas ag atal niwsans, a ychwanegwyd at y Bil yng Nghyfnod 2. Byddwn yn cyhoeddi memorandwm esboniadol pellach i adlewyrchu'r Bil terfynol, ac, yn naturiol, dylai darllenwyr ymgynghori â'r fersiwn ddiweddaraf.
Hoffwn ddiolch i'r rhai sydd wedi cyfrannu at ddatblygu'r Bil, yn cynnwys cyrff yn y sector, Aelodau'r Senedd a swyddogion, sydd wedi gweithio i ddod â'r ddeddfwriaeth hon, a oedd yn rhan o'r cytundeb cydweithio, ger ein bron.
Thank you very much, Llywydd. Before moving on to the substance of the amendments, I would like to make a few general points. Stage 3 amendments from the Government focus on the key areas that were discussed during the Bill's journey through the Senedd, as well as technical amendments in order to improve clarity. We have tabled amendments that build on significant amendments that were discussed at Stage 2.
The amendments before us today explain responsibilities for those who advertise visitor accommodation, including online platforms, the circumstances in which temporary licences will be available, and ensure that powers within the Bill do allow the transfer of licences.
We've also introduced a revised explanatory memorandum following Stages 1 and 2. The changes include additional information in relation to the prevention of nuisance, which was added to the Bill at Stage 2. We will publish a further explanatory memorandum to reflect the final Bill, and, naturally, those reading the Bill should consult the most up-to-date version.
I would like to thank those who have contributed to the development of this Bill, including bodies within the sector, Members of the Senedd and officials, who have worked in order to bring this legislation forward, which was, of course, part of the co-operation agreement.
Llywydd, I turn now to the first group of amendments. This is a group that deals with advertising and marketing of visitor accommodation. The Government is firmly of the view that it is reasonable to expect advertising platforms to take some responsibility for accommodation they are marketing. The Bill requires such platforms to take reasonable steps to include a valid registration number in their advertising. Failure to do so commits an offence. The Bill provides for a defence of reasonable excuse to be made in relevant circumstances.
Amendment 71 makes it explicit that if someone has taken all reasonable steps to comply with the requirements, or is not aware that they are breaching those requirements, then they will not commit an offence. What is reasonable would depend upon the facts, but might include steps such as informing accommodation providers a registration number is required, giving them space to include it in an advert, making it a contractual requirement for it to be included and updated, as necessary, and, where appropriate, checking the format of the number to confirm that it is indeed a registration number. And, of course, if an advertising platform were later informed an advert did not include a valid registration number, they will be expected to take it down. But this amendment, 71, makes clear that where it would not be reasonable for a person or platform constantly to monitor their listings or to perform ongoing checks, they will not have committed an offence.
Amendments 49, 70 and 71 put all the advertising, marketing and offering requirements under the Bill in sections 46 and 47. Should this be agreed, it would mean the requirements and associated offence for offering unlicensed regulated visitor accommodation would sit alongside the wider, more general requirements and offences for advertising and marketing visitor accommodation without a valid registration number. This not only provides greater clarity but, more importantly, allows the expanded defence offered under amendment 71 to apply in both cases. Amendment 71 additionally provides that a person can only be punished once for an offence under this section.
The remainder of the amendments in this group deal with the consequences of those changes. Amendment 50 updates section 32 to reflect the removal of the offence in relation to offering to provide unlicensed regulated visitor accommodation. Amendments 67, 68 and 69 make minor technical updates to section 46, and amendment 1 updates the overview section of the Bill to reflect the changes amendments 70 and 71 would make to Part 4.
Llywydd, the issues addressed by this group of amendments are ones that Sam Kurtz particularly has raised through the passage of the Bill. I'm grateful to him and industry bodies for their ongoing engagement on these issues, which has helped us to provide the clarity provided in these amendments, and I hope Members will feel able to support them.
Llywydd, trof yn awr at y grŵp cyntaf o welliannau. Mae hwn yn grŵp sy'n delio â hysbysebu a marchnata llety ymwelwyr. Mae'r Llywodraeth yn gadarn o'r farn ei bod hi'n rhesymol disgwyl i lwyfannau hysbysebu ysgwyddo rhywfaint o gyfrifoldeb am lety y maen nhw'n ei farchnata. Mae'r Bil yn ei gwneud hi'n ofynnol i lwyfannau o'r fath gymryd camau rhesymol i gynnwys rhif cofrestru dilys wrth hysbysebu. Mae methu â gwneud hynny yn cyflawni trosedd. Mae'r Bil yn darparu bod esgus rhesymol yn amddiffyniad mewn amgylchiadau perthnasol.
Mae gwelliant 71 yn ei gwneud hi'n eglur, os yw rhywun wedi cymryd pob cam rhesymol i gydymffurfio â'r gofynion, neu nad yw'n ymwybodol eu bod yn torri'r gofynion hynny, yna ni fyddant yn cyflawni trosedd. Byddai'r hyn sy'n rhesymol yn dibynnu ar y ffeithiau, ond gallai gynnwys camau fel hysbysu darparwyr llety bod angen rhif cofrestru, rhoi lle iddyn nhw ei gynnwys mewn hysbyseb, ei gwneud hi'n ofyniad cytundebol iddo gael ei gynnwys a'i ddiweddaru, yn ôl yr angen, a, lle bo'n briodol, gwirio fformat y rhif i gadarnhau ei fod yn wir yn rif cofrestru. Ac, wrth gwrs, os hysbyswyd platfform hysbysebu yn ddiweddarach nad oedd hysbyseb yn cynnwys rhif cofrestru dilys, bydd disgwyl iddyn nhw ei dynnu i lawr. Ond mae'r gwelliant hwn, 71, yn gwneud yn glir na fyddai'n rhesymol i berson neu blatfform fonitro eu rhestrau yn gyson neu i wirio'n barhaus, ni fyddan nhw wedi cyflawni trosedd.
Mae gwelliannau 49, 70 a 71 yn rhoi'r holl ofynion hysbysebu, marchnata a chynnig o dan y Bil yn adrannau 46 a 47. Pe bai hyn yn cael ei gytuno, byddai'n golygu y byddai'r gofynion a'r tramgwydd cysylltiedig ar gyfer cynnig llety ymwelwyr rheoleiddiedig heb drwydded yn eistedd ochr yn ochr â'r gofynion a'r troseddau ehangach, mwy cyffredinol ar gyfer hysbysebu a marchnata llety ymwelwyr heb rif cofrestru dilys. Mae hyn nid yn unig yn darparu mwy o eglurder ond, yn bwysicach fyth, yn caniatáu i'r amddiffyniad estynedig a gynigir o dan welliant 71 fod yn berthnasol yn y ddau achos. Mae gwelliant 71 hefyd yn darparu mai dim ond unwaith y gellir cosbi person am drosedd o dan yr adran hon.
Mae gweddill y gwelliannau yn y grŵp hwn yn ymdrin â chanlyniadau'r newidiadau hynny. Mae gwelliant 50 yn diweddaru adran 32 i adlewyrchu dileu'r tramgwydd mewn perthynas â chynnig darparu llety ymwelwyr rheoleiddiedig heb drwydded. Mae gwelliannau 67, 68 a 69 yn gwneud mân ddiweddariadau technegol i adran 46, ac mae gwelliant 1 yn diweddaru'r adran drosolwg o'r Bil i adlewyrchu'r newidiadau y byddai gwelliannau 70 a 71 yn eu gwneud i Ran 4.
Llywydd, mae'r materion y mae'r grŵp hwn o welliannau yn mynd i'r afael â nhw yn rhai y mae Sam Kurtz yn arbennig wedi'u codi yn ystod hynt y Bil. Rwy'n ddiolchgar iddo ef a chyrff y diwydiant am eu hymgysylltiad parhaus ar y materion hyn, sydd wedi ein helpu i ddarparu'r eglurder a ddarperir yn y gwelliannau hyn, ac rwy'n gobeithio y bydd yr Aelodau yn teimlo eu bod yn gallu eu cefnogi.
I would like to begin by thanking all those who've worked to bring this Bill forward. I'm grateful for the constructive and consensual nature of the discussions that have taken place during its passage, and I'm pleased that we've been able to find common ground on many aspects of this legislation. The number of Government amendments brought forward at both Stage 2 and 3 demonstrates the value of the scrutiny process, particularly given the significant volume of legislation that has passed through this Senedd since the start of 2026.
Turning to the amendments in group 1, and specifically amendments 70 and 71, these relate to the issue of liability in relation to the registration number issued by the Welsh Revenue Authority. As has been alluded to, and at Stage 2, I did table amendments on this issue, as I had concerns about where liability would sit, particularly in relation to whether platforms or agencies might be expected to take on responsibility for ensuring that the registration number advised was accurate. My view has always been that the responsibility for ensuring the registration number is accurate and valid should sit with the visitor accommodation provider. It is the provider, rather than the agency or platform, that is issued the registration number by the WRA. I am, however, grateful to the Cabinet Secretary for taking time to discuss these concerns with me, and for the movement the Government has made from this point at Stage 2 to today. That engagement has helped to provide greater clarity around the intention of these provisions. On that basis, and in recognition of the progress that has been made following the amendments I tabled previously, I will be supporting the Government amendments in this group. Diolch.
Fe hoffwn i ddechrau trwy ddiolch i bawb sydd wedi gweithio i gyflwyno'r Bil hwn. Rwy'n ddiolchgar am natur adeiladol a chydsyniol y trafodaethau sydd wedi digwydd yn ystod ei hynt, ac rwy'n falch ein bod wedi gallu cytuno ar sawl agwedd ar y ddeddfwriaeth hon. Mae nifer y gwelliannau gan y Llywodraeth a gyflwynwyd yng Nghyfnodau 2 a 3 yn dangos gwerth y broses graffu, yn enwedig o ystyried y nifer sylweddol o ddeddfwriaeth sydd wedi pasio drwy'r Senedd hon ers dechrau 2026.
Gan droi at y gwelliannau yng ngrŵp 1, ac yn benodol gwelliannau 70 a 71, mae'r rhain yn ymwneud â'r mater o atebolrwydd mewn perthynas â'r rhif cofrestru a gyhoeddwyd gan Awdurdod Refeniw Cymru. Fel y soniwyd amdano, ac yng Nghyfnod 2, fe wnes i gyflwyno gwelliannau ar y mater hwn, gan fod gennyf bryderon ynghylch ble y byddai atebolrwydd, yn enwedig mewn perthynas â pha un a allai llwyfannau neu asiantaethau gymryd cyfrifoldeb am sicrhau bod y rhif cofrestru a roddwyd yn gywir. Fy marn i bob amser yw y dylai'r cyfrifoldeb am sicrhau bod y rhif cofrestru yn gywir ac yn ddilys fod gyda'r darparwr llety ymwelwyr. Y darparwr, yn hytrach na'r asiantaeth neu'r platfform, sy'n cael y rhif cofrestru gan Awdurdod Refeniw Cymru. Rwyf, fodd bynnag, yn ddiolchgar i'r Ysgrifennydd Cabinet am gymryd amser i drafod y pryderon hyn gyda mi, ac am y cynnydd y mae'r Llywodraeth wedi'i wneud o'r pwynt hwn yng Nghyfnod 2 hyd heddiw. Mae'r ymgysylltiad hwnnw wedi helpu i ddarparu mwy o eglurder ynghylch bwriad y darpariaethau hyn. Ar y sail honno, ac i gydnabod y cynnydd sydd wedi'i wneud yn dilyn y gwelliannau a gyflwynais o'r blaen, byddaf yn cefnogi gwelliannau'r Llywodraeth yn y grŵp hwn. Diolch.
I, too, would like to thank all those who have worked on this Bill. It has been a long journey, and the Cabinet Secretary rightly highlighted that it began its journey during the co-operation agreement. So, I would give specific thanks for the work that Siân Gwenllian, Adam Price and Cefin Campbell did throughout this process.
Of course, this Bill is the second part to the visitor levy Bill, to all intents and purposes, and, arguably, the most consequential of the two. Now, throughout this entire debate, throughout the debate on the visitor levy, we all became very well rehearsed around the lack of data in multiple parts of the wider economy, but this is a particular issue when it comes to the tourism sector for a number of reasons. Now, as we have outlined consistently, and as we have heard throughout the debate on this Bill and the visitor levy, tourism is a vital part of the economy. There is no disagreement on this. Making sure that it works with the communities it operates in will only strengthen it further as a sector by improving the tourism experience for those communities.
In relation to what we have before us today, being able to, firstly, understand how many visitor accommodations are operating in Wales, and, secondly, understand whether or not those accommodation providers are adhering to the safety standards we all expect them to do does two things. It gives visitors confidence when coming to Wales and it allows us to root out those bad-faith actors within the sector, but it also gives us the base knowledge of how our communities are operating, how many buildings are accommodations within those communities, and thereby allows us then to make informed decisions on policy.
I have appreciated those conversations facilitated by the Cabinet Secretary up until this point, and was glad to see our amendments at Stage 2 pass, looking forward, of course, to the debate at Stage 3. In relation to this group, we'll be supporting the Government amendments. I do think it's reasonable for advertising agents to take responsibility in the way that the Cabinet Secretary sets out. I would also say, to be fair to the Cabinet Secretary, he has set out consistently that this isn't about catching people out. That has been reflected by the provisions set out by the Cabinet Secretary, allowing for those people who have potentially committed an offence to correct that. I think that shows that commitment to this being something that isn't designed to catch people out. So, we will be supporting the amendments tabled by the Government in this group.
Fe hoffwn i, hefyd, ddiolch i bawb sydd wedi gweithio ar y Bil hwn. Mae wedi bod yn daith hir, ac fe wnaeth yr Ysgrifennydd Cabinet dynnu sylw iddo ddechrau ei daith yn ystod y cytundeb cydweithio. Felly, byddwn yn diolch yn benodol am y gwaith a wnaeth Siân Gwenllian, Adam Price a Cefin Campbell drwy gydol y broses hon.
Wrth gwrs, y Bil hwn yw'r ail ran i'r Bil ardoll ymwelwyr, i bob diben, ac, yn ôl pob tebyg, y mwyaf canlyniadol o'r ddau. Nawr, trwy gydol y ddadl gyfan, trwy gydol y ddadl ar yr ardoll ymwelwyr, fe wnaethom ni i gyd weld yn eglur iawn y diffyg data mewn sawl rhan o'r economi ehangach, ond mae hwn yn fater penodol o ran y sector twristiaeth am nifer o resymau. Nawr, fel rydym ni wedi'i amlinellu'n gyson, ac fel rydym ni wedi clywed trwy gydol y ddadl ar y Bil hwn a'r ardoll ymwelwyr, mae twristiaeth yn rhan hanfodol o'r economi. Nid oes unrhyw anghytundeb ar hyn. Bydd gwneud yn siŵr fod y diwydiant yn gweithio gyda'r cymunedau y mae'n gweithredu ynddyn nhw ond yn ei gryfhau ymhellach fel sector trwy wella'r profiad twristiaeth i'r cymunedau hynny.
Mewn perthynas â'r hyn sydd gennym ni o'n blaenau ni heddiw, mae gallu, yn gyntaf, deall faint o lety i ymwelwyr sy'n gweithredu yng Nghymru, ac, yn ail, deall a yw'r darparwyr llety hynny'n cadw at y safonau diogelwch rydym ni i gyd yn disgwyl iddyn nhw ei wneud ai peidio yn gwneud dau beth. Mae'n rhoi hyder i ymwelwyr wrth ddod i Gymru ac mae'n caniatáu inni gael gwared ar y drwg yn y caws o fewn y sector, ond mae hefyd yn rhoi'r wybodaeth sylfaenol i ni am sut mae ein cymunedau'n gweithredu, faint o adeiladau sy'n llety o fewn y cymunedau hynny, a thrwy hynny yn ein galluogi ni wedyn i wneud penderfyniadau ar sail gwybodaeth ar bolisi.
Rwyf wedi gwerthfawrogi'r sgyrsiau hynny a hwyluswyd gan yr Ysgrifennydd Cabinet hyd at y pwynt hwn, ac roeddwn yn falch o weld ein gwelliannau yng Nghyfnod 2 yn pasio, gan edrych ymlaen, wrth gwrs, at y ddadl yng Nghyfnod 3. Mewn perthynas â'r grŵp hwn, byddwn yn cefnogi gwelliannau'r Llywodraeth. Rwy'n credu ei bod yn rhesymol i asiantau hysbysebu gymryd cyfrifoldeb yn y ffordd y mae'r Ysgrifennydd Cabinet yn nodi. Byddwn hefyd yn dweud, i fod yn deg i'r Ysgrifennydd Cabinet, ei fod wedi nodi'n gyson nad yw hyn yn ymwneud â dal pobl allan. Mae hynny wedi'i adlewyrchu gan y darpariaethau a nodwyd gan yr Ysgrifennydd Cabinet, gan ganiatáu i'r bobl hynny sydd o bosibl wedi cyflawni trosedd gywiro hynny. Rwy'n credu bod hynny'n dangos bod ymrwymiad i hyn yn rhywbeth nad yw wedi'i gynllunio i geisio cael y llaw uchaf ar bobl. Felly, byddwn yn cefnogi'r gwelliannau a gyflwynwyd gan y Llywodraeth yn y grŵp hwn.
Yr Ysgrifennydd Cabinet i ymateb, os ydy e angen.
The Cabinet Secretary to reply, if he wishes to do so.
Just to thank colleagues for their indication of support for these amendments.
Dim ond i ddiolch i gyd-Aelodau am ddweud eu bod yn gefnogol i'r gwelliannau hyn.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 1? A oes unrhyw wrthwynebiad? Nac oes. Mae gwelliant 1 wedi ei dderbyn.
The question is that amendment 1 be agreed to. Does any Member object? No. Amendment 1 is therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Rydyn ni'n mynd ymlaen yn syth i grŵp 2. Mae'r grŵp yma o welliannau'n ymwneud â datblygu twristiaeth. Gwelliant 108 yw'r prif welliant yn y grŵp yma, a Rhys ab Owen sy'n cynnig y prif welliant.
We will move immediately to group 2. This group of amendments relates to the development of tourism. The lead amendment in this group is amendment 108, and I call on Rhys ab Owen to move that amendment.
Cynigiwyd gwelliant 108 (Rhys ab Owen).
Amendment 108 (Rhys ab Owen) moved.
Diolch yn fawr, Llywydd. Hoffwn i bwysleisio ar y dechrau pa mor ddiolchgar ydw i i bawb sydd wedi cydweithio â mi ar y Bil yma, gan gynnwys y tîm cyfreithiol, clercod y pwyllgorau, a Chymdeithas Broffesiynol Hunan-ddarparwyr y Deyrnas Unedig yng Nghymru, PASC. Mae eu hymdrechion nhw wedi bod yn fuddiol, achos rydym ni wedi cael llwyddiant gyda rhai gwelliannau yn Nghyfnod 2, a dwi'n obeithiol iawn am y gwelliant yma heno. Diolch yn fawr i chi, Ysgrifennydd y Cabinet, a'ch tîm chi, am eich ymroddiad chi. Fe wnaethoch chi ymrwymo yng Nghyfnod 2 i gydweithio yn bositif, ac mae hynny wedi digwydd.
Mae fy ngwelliannau yn y grŵp yma yn ei gwneud hi'n angenrheidiol i Weinidogion gyhoeddi'r cod. Ar hyn o bryd, mae dewis os ydych chi'n ei wneud e ai peidio. Efallai y bydd rhai ohonoch chi yn cwestiynu ydy'r cod yma yn bwysig o gwbl. Wel, ydy, a dyma pam: bydd y cod yn cynnwys canllawiau ar wasanaeth i gwsmeriaid, hygyrchedd, cynaladwyedd, materion amgylcheddol a hyrwyddo'r iaith Gymraeg.
Fel mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi dweud eisoes, bydd y cod ymarfer yn sicrhau bod pobl yn gwybod beth a ddisgwylir ganddynt, a’u bod nhw’n gallu dod o hyd i ffyrdd o gydymffurfio, a hynny mor rhwydd â phosib. Mae’n mynd i bwynt Luke Fletcher gynnau, eu bod nhw eisiau cydweithio gyda’r sector. Mae’n amlwg i mi fod consensws bod cael y fath ddogfen yn hollbwysig. Felly, gobeithio eich bod chi’n gallu cefnogi fy ymdrech i sicrhau bod y cod yma yn cael ei gyhoeddi.
Yn ogystal â hynny, dwi’n falch o fod wedi cydweithio gydag Ysgrifennydd y Cabinet i gyflwyno ail welliant, sef gwelliant 109, a fyddai’n galluogi’r canllawiau i gael eu tynnu nôl os, ar ôl ymgynghori â sefydliadau sy’n cynrychioli busnesau sy’n gweithio ym maes twristiaeth, neu sy’n ymwneud â gweithgareddau sy’n gysylltiedig â thwristiaeth yng Nghymru, ydyn nhw o'r farn bellach nad yw’r cod o ddefnydd ymarferol mwyach.
Fel dwi’n gobeithio sy’n amlwg erbyn hyn, hyrwyddo perthynas bositif a fydd o gymorth i’r sector twristiaeth sydd wrth wraidd y grŵp yma o welliannau. Diolch yn fawr.
Thank you, Llywydd. I would like to emphasise at the start how grateful I am to everyone who has collaborated with me on this Bill, including the legal team, the committee clerks, and the Professional Association of Self-Caterers UK, PASC. Their efforts have been beneficial, because we have had success with some amendments at Stage 2, and I am very hopeful again for this amendment today. I would like to thank the Cabinet Secretary and his team for their dedication. You committed at Stage 2 to positive collaboration, and that has happened.
My amendments in this group require Ministers to publish the code. At present, there is a choice to publish or not. Perhaps some of you will question whether the code is important at all. Well, yes, it is, and this is why: the code will include, for example, guidance on customer service, accessibility, sustainability, environmental issues and promoting the Welsh language.
As the Cabinet Secretary has already said, the code of practice will ensure that people know what is expected of them, and that they can find ways to comply as conveniently as possible. This goes to Luke Fletcher's point earlier that there is a desire to collaborate with the sector. It's evident to me that there is a consensus that having such a document is vital. So I hope that you can support my efforts to ensure that this code is published.
In addition to that, I've been pleased to collaborate with the Cabinet Secretary to introduce a second amendment, namely amendment 109, which will enable the guidance to be withdrawn if, after consultation with organisations representing businesses that work in the area of tourism or that are involved in tourism-related activities in Wales, there is a view that the code is no longer of practical use.
As I hope is clear by now, promoting a positive relationship with and being helpful to the tourism sector is what is at the heart of this group of amendments. Thank you very much.
Moving on to the second group of amendments, I'd like to speak to those in my name, amendments 105 and 106. These amendments would require Welsh Ministers to prepare and publish a report on the promotion of tourism development in Wales, with particular consideration given to the current 182-day threshold for non-domestic rates, and what alternative minimum letting periods might be appropriate.
The 182-day rule has caused considerable concern across the sector. It is therefore essential that we get this right, both for the industry and for the wider Welsh economy. Operators need certainty about the rules they are working under, and we must ensure that any threshold strikes the right balance between regulation and supporting a sustainable visitor economy. We must also ensure that there is sufficient supply of visitor accommodation available when demand peaks, particularly in areas that rely heavily on tourism.
I've previously made clear my view that the current 182-day threshold is too high, and that a threshold closer to 105 nights would represent a more proportionate and realistic requirement for many providers. That is why I believe it is important that the Government undertakes further work to properly assess whether the current approach is the right one. For that reason, I seek the support of the Senedd for my amendments. Diolch, Llywydd.
Gan symud ymlaen at yr ail grŵp o welliannau, fe hoffwn i siarad am y rheini yn fy enw i, gwelliannau 105 a 106. Byddai'r gwelliannau hyn yn ei gwneud hi'n ofynnol i Weinidogion Cymru baratoi a chyhoeddi adroddiad ar hyrwyddo datblygiad twristiaeth yng Nghymru, gan roi ystyriaeth arbennig i'r trothwy presennol o 182 diwrnod ar gyfer ardrethi annomestig, a pha isafswm cyfnodau gosod amgen allai fod yn briodol.
Mae'r rheol 182 diwrnod wedi achosi cryn bryder ar draws y sector. Felly, mae'n hanfodol ein bod yn gwneud hyn yn iawn, i'r diwydiant ac i economi ehangach Cymru. Mae angen sicrwydd ar weithredwyr ynghylch y rheolau maen nhw'n gweithio oddi tanyn nhw, ac mae'n rhaid i ni sicrhau bod unrhyw drothwy yn cael y cydbwysedd cywir rhwng rheoleiddio a chefnogi economi ymwelwyr gynaliadwy. Rhaid i ni hefyd sicrhau bod digon o gyflenwad o lety ymwelwyr ar gael pan fydd y galw yn cyrraedd uchafbwynt, yn enwedig mewn ardaloedd sy'n dibynnu'n helaeth ar dwristiaeth.
Rwyf wedi gwneud yn glir fy marn o'r blaen bod y trothwy 182 diwrnod presennol yn rhy uchel, ac y byddai trothwy yn agosach at 105 noson yn ofyniad mwy cymesur a realistig i lawer o ddarparwyr. Dyna pam rwy'n credu ei bod hi'n bwysig bod y Llywodraeth yn ymgymryd â gwaith pellach i asesu yn iawn ai'r ffordd bresennol o fynd ati yw'r un cywir. Am y rheswm hwnnw, ceisiaf gefnogaeth y Senedd ar gyfer fy ngwelliannau. Diolch, Llywydd.
Ysgrifennydd y Cabinet i ymateb.
The Cabinet Secretary to reply.
Diolch yn fawr, Llywydd. Gaf i gychwyn trwy ddweud diolch i Rhys ab Owen am y sgyrsiau adeiladol rydyn ni wedi'u cael ar ôl Cyfnod 2 ar gyhoeddi'r cod? Ar ôl y trafodaethau, ar ôl clywed beth mae Rhys ab Owen wedi dweud y prynhawn yma, rŷn ni'n hapus i gefnogi gwelliannau 108 a 109.
Thank you, Llywydd. May I start by thanking Rhys ab Owen for the constructive conversations that we had following Stage 2 on the issue of the publication of the code? Following those discussions, and having heard what Rhys ab Owen has said this afternoon, we are happy to support amendments 108 and 109.
I'm not in a position to support amendments 105 and 106. The duty that they create is for the Welsh Government to produce a report on tourism development. It's normal, of course, for Governments to review the effectiveness of policies. It's simply not necessary to legislate for reports to ensure that that happens, and a future Senedd Government should be allowed to exercise its responsibilities in this area in the normal way. That Government could then, if it wished, bring forward proposals in relation to the 182-day requirement, having had full consideration of the matter.
I remain convinced that requiring businesses to be available half of the year is not unreasonable if they wish to take advantage of the support that is there for businesses that declare themselves to be such, and that it creates a proper balance between the needs of the industry and the need for accommodation for people who live in those parts of Wales where tourism is an important part of the economy.
It's also the case, Llywydd, that the next Senedd will be able to scrutinise Ministers on their plans and their actions to support visitor accommodation, and for the Senedd itself to decide what it wants to hear, who it wants to hear from, and when it wants to hear it. For those reasons, I ask Members to support amendments 108 and 109, but to reject amendments 105 and 106.
Nid wyf mewn sefyllfa i gefnogi gwelliannau 105 a 106. Y ddyletswydd maen nhw'n ei greu yw i Lywodraeth Cymru gynhyrchu adroddiad ar ddatblygu twristiaeth. Mae'n normal, wrth gwrs, i Lywodraethau adolygu effeithiolrwydd polisïau. Yn syml, nid oes angen deddfu ar gyfer adroddiadau i sicrhau bod hynny'n digwydd, a dylai Llywodraeth y Senedd yn y dyfodol gael caniatâd i arfer ei chyfrifoldebau yn y maes hwn yn y ffordd arferol. Gallai'r Llywodraeth honno wedyn, os dymuna, gyflwyno cynigion mewn perthynas â'r gofyniad 182 diwrnod, ar ôl rhoi ystyriaeth lawn i'r mater.
Rwy'n parhau i fod yn argyhoeddedig nad yw gofyn i fusnesau fod ar gael hanner y flwyddyn yn afresymol os ydyn nhw am fanteisio ar y gefnogaeth sydd ar gael i fusnesau sy'n datgan eu bod nhw felly, a'i fod yn creu cydbwysedd priodol rhwng anghenion y diwydiant a'r angen am lety i bobl sy'n byw yn y rhannau hynny o Gymru lle mae twristiaeth yn rhan bwysig o'r economi.
Mae hefyd yn wir, Llywydd, y bydd y Senedd nesaf yn gallu craffu ar gynlluniau a gweithredoedd Gweinidogion i gefnogi llety i ymwelwyr, ac i'r Senedd ei hun benderfynu beth mae eisiau ei glywed, gan bwy y mae eisiau clywed, a phryd y mae arni eisiau clywed. Am y rhesymau hynny, gofynnaf i'r Aelodau gefnogi gwelliannau 108 a 109, ond gwrthod gwelliannau 105 a 106.
Rhys ab Owen i ymateb.
Rhys ab Owen to reply.
Diolch yn fawr iawn, Llywydd, a diolch yn fawr i Ysgrifennydd y Cabinet am ei gefnogaeth. Yn ogystal â chefnogi fy ngwelliannau i, dwi'n eich annog i gefnogi gwelliannau Samuel Kurtz. Yn ystod Cyfnod 2, bydd Sam yn cofio fy mod i wedi cynnig gwelliannau tebyg i beth mae Sam wedi dod gerbron y Siambr heddiw, ond dwi'n fodlon cyfaddef fod dy welliant di, Sam, yn welliant ar fy ngwelliant i, oherwydd mae'n cynnwys mai dim ond un adroddiad sydd yn angenrheidiol. Dwi'n credu bod hwn yn mynd i'r pryder a fynegodd yr Ysgrifennydd Cabinet wrth iddo ymateb i fi yng Nghyfnod 2 bod creu targed cyfreithiol o gyhoeddi adroddiadau yn aml yn tynnu amser swyddogion o waith pwysig arall. Felly, dwi'n cefnogi'r gwelliant. Diolch yn fawr.
Thank you, Llywydd, and I thank the Cabinet Secretary for his support. As well as supporting my amendments, I encourage you to vote for Sam's amendments too. During Stage 2, Sam will remember that I had proposed similar amendments to the one Sam has brought before the Chamber today, but I'm willing to admit that your amendment, Sam, is better than mine, because it includes that only one report is necessary. I think that does address the concern expressed by the Cabinet Secretary in response to me in Stage 2, namely that creating a legal target of publishing reports frequently takes officials' time away from other important work. So, I do support the amendment. Thank you.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 108? A oes unrhyw wrthwynebiad? Nac oes. Mae wedi ei dderbyn.
The question is that amendment 108 is agreed to. Does any Member object? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Rhys ab Owen, ydy gwelliant 109 yn cael ei gynnig?
Rhys ab Owen, is amendment 109 moved?
Cynigiwyd gwelliant 109 (Rhys ab Owen).
Amendment 109 (Rhys ab Owen) moved.
A oes gwrthwynebiad i welliant 109? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
Are there any objections to amendment 109? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Samuel Kurtz, ydy gwelliant 105 yn cael ei gynnig?
Samuel Kurtz, is amendment 105 moved?
Cynigiwyd gwelliant 105 (Samuel Kurtz).
Amendment 105 (Samuel Kurtz) moved.
A oes gwrthwynebiad i welliant 105? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae yna wrthwynebiad. Fe gymerwn ni bleidlais ar welliant 105. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 14, neb yn ymatal, 38 yn erbyn. Mae gwelliant 105 wedi ei wrthod.
Are there any objections to amendment 105? [Objection.] There are objections. We will therefore move to a vote on amendment 105. Open the vote. Close the vote. In favour 14, no abstentions, 38 against. Therefore, amendment 105 is not agreed.
Eitem 16. Gwelliant 105: O blaid: 14, Yn erbyn: 38, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y gwelliant
Item 16. Amendment 105: For: 14, Against: 38, Abstain: 0
Amendment has been rejected
Grŵp 3 o welliannau sy'n cael eu trafod nesaf. Mae'r grŵp yma'n ymwneud â gwelliannau technegol ac amrywiol. Gwelliant 2 yw'r prif welliant, a'r Ysgrifennydd Cabinet sy'n cynnig y gwelliant yma.
Group 3 is next. The third group of amendments relates to technical and miscellaneous amendments. The lead amendment in the group is amendment 2, and I call on the Cabinet Secretary to move that amendment.
Cynigiwyd gwelliant 2 (Mark Drakeford).
Amendment 2 (Mark Drakeford) moved.
Diolch, Llywydd. As you've said, this group brings together technical amendments throughout the Bill. I'll try to be as brief as I can, while still providing a proper explanation of the purpose and effect of these amendments.
Amendments 2 to 4 provide minor clarifications to the definition of regulated visitor accommodation, and amendment 20 is consequential to amendment 3. Amendments 6 and 9 ensure the definition of fitness for visitor accommodation applies where a person is offering to provide the accommodation. Amendment 13 removes an unnecessary cross-reference, and amendments 15 and 25 update the licence condition and approval requirements in relation to registration. Amendment 18 provides that regulations about training do not need to make provision about a code of practice if there is no active code, either because it has not yet been produced or because it has been withdrawn.
Amendments 19, 23, 56, 60, 62 to 64 and 84 all update cross-references to the Welsh Ministers' regulatory functions, which are contained in Parts 3, 4 and 5 of the Bill. This was a point raised by the ETRA committee in Stage 1 in respect of the information notice powers, and we have reviewed all the similar references in the Bill as a result to make these clarifications. Amendment 61 updates the Welsh language version of the Bill to ensure it is equivalent to the English version. Amendment 85 is a technical clarification to the requirement to consult on the review of the operation of the Bill.
Finally, Llywydd, and more significantly, amendment 65 narrows the scope of the data-sharing gateway to be inserted in the Tax Collection and Management (Wales) Act 2016, to be clear that the scope only allows the sharing of information that relates to registration, not any other information held by the Welsh Revenue Authority. All of these amendments aim to support the clarity and effective operation of the Bill, and I would therefore ask Members to support them.
Diolch, Llywydd. Fel y dywedoch chi, mae'r grŵp hwn yn dwyn ynghyd welliannau technegol trwy gydol y Bil. Byddaf yn ceisio bod mor fyr ag y gallaf, gan barhau i ddarparu esboniad priodol o ddiben ac effaith y gwelliannau hyn.
Mae gwelliannau 2 i 4 yn darparu mân eglurhad i'r diffiniad o lety ymwelwyr rheoleiddiedig, ac mae gwelliant 20 yn ganlyniadol i welliant 3. Mae gwelliannau 6 a 9 yn sicrhau bod y diffiniad o ffitrwydd i fod yn llety ymwelwyr yn berthnasol pan fo person yn cynnig darparu'r llety. Mae gwelliant 13 yn dileu croesgyfeiriad diangen, ac mae gwelliannau 15 a 25 yn diweddaru amodau'r drwydded a'r gofynion cymeradwyo mewn perthynas â chofrestru. Mae gwelliant 18 yn darparu nad oes angen i reoliadau ynghylch hyfforddiant wneud darpariaeth am god ymarfer os nad oes cod gweithredol, naill ai oherwydd nad yw wedi'i gynhyrchu eto neu oherwydd ei fod wedi'i dynnu'n ôl.
Mae gwelliannau 19, 23, 56, 60, 62 i 64 ac 84 i gyd yn diweddaru croesgyfeiriadau at swyddogaethau rheoleiddio Gweinidogion Cymru, sydd wedi'u cynnwys yn Rhannau 3, 4 a 5 o'r Bil. Roedd hwn yn bwynt a godwyd gan Bwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig yng Nghyfnod 1 mewn perthynas â'r pwerau hysbysiad gwybodaeth, ac rydym ni wedi adolygu'r holl gyfeiriadau tebyg yn y Bil o ganlyniad i wneud yr eglurhad yma. Mae gwelliant 61 yn diweddaru'r fersiwn Gymraeg o'r Bil i sicrhau ei fod yn cyfateb i'r fersiwn Saesneg. Mae gwelliant 85 yn eglurhad technegol i'r gofyniad i ymgynghori ar adolygiad o weithrediad y Bil.
Yn olaf, Llywydd, ac yn fwy arwyddocaol, mae gwelliant 65 yn cyfyngu cwmpas y porth rhannu data sydd i'w fewnosod yn Neddf Casglu a Rheoli Trethi (Cymru) 2016, er mwyn bod yn glir mai dim ond rhannu gwybodaeth sy'n ymwneud â chofrestru y mae'r cwmpas yn caniatáu, nid unrhyw wybodaeth arall a gedwir gan Awdurdod Refeniw Cymru. Mae'r holl welliannau hyn â'r nod o gefnogi eglurder a gweithrediad effeithiol y Bil, ac felly byddwn yn gofyn i'r Aelodau eu cefnogi.
I'm sure Members will be glad to know that I won't be discussing the miscellaneous amendments, but I think this is the moment to just thank the Cabinet Secretary for including an addition to the explanatory memorandum around items such as waste collection. This is one of the most irritating things for constituents, where rubbish is presented on the wrong day and then it's spread around the streets and people have to put up with it day after day. I agree that it is not the right place to put it on the face of the Bill, but what the explanatory memorandum does at 3.57 and 3.58 is make it absolutely clear that, if you're providing visitor accommodation, it's a business, and therefore you need to be using business waste provision. It also emphasises that the Welsh Government intends to work with local authorities to support enforcement action that is already being undertaken by environmental health or housing enforcement, similar to Rent Smart Wales. I think that's a really useful clarification so that people realise that there are regulations and they need to be adhered to.
Rwy'n siŵr y bydd yr Aelodau yn falch o wybod na fyddaf yn trafod y gwelliannau amrywiol, ond credaf mai dyma'r adeg i ddiolch i'r Ysgrifennydd Cabinet am gynnwys ychwanegiad i'r memorandwm esboniadol ynghylch eitemau fel casglu gwastraff. Dyma un o'r pethau mwyaf cythryblus i etholwyr, lle mae sbwriel yn cael ei roi allan ar y diwrnod anghywir ac yna mae'n cael ei ledaenu o gwmpas y strydoedd ac mae pobl yn gorfod goddef hynny ddydd ar ôl dydd. Rwy'n cytuno nad dyma'r lle iawn i'w roi ar wyneb y Bil, ond yr hyn y mae'r memorandwm esboniadol yn ei wneud yn 3.57 a 3.58 yw ei gwneud hi'n gwbl glir, os ydych chi'n darparu llety i ymwelwyr, ei fod yn fusnes, ac felly mae angen i chi fod yn defnyddio darpariaeth gwastraff busnes. Mae hefyd yn pwysleisio bod Llywodraeth Cymru yn bwriadu gweithio gydag awdurdodau lleol i gefnogi camau gorfodi sydd eisoes ar waith gan iechyd yr amgylchedd neu ym maes tai, yn debyg i Rhentu Doeth Cymru. Rwy'n credu bod hynny'n eglurhad defnyddiol iawn fel bod pobl yn sylweddoli bod yna reoliadau ac mae angen cadw atyn nhw.
Yr Ysgrifennydd Cabinet i ymateb.
The Cabinet Secretary to reply.
Diolch yn fawr, Llywydd. There were very useful discussions at Stage 1 in front of the Economy, Trade and Rural Affairs Committee about the responsibility of accommodation providers to ensure that those visitors who occupy their premises are aware of practical things like where waste is to be stored, the days it is to be collected and so on. And those discussions were followed up at Stage 2, when I was glad to be able to accept amendments from Luke Fletcher about the way in which nuisance caused by visitors can be responded to as part of this Bill. I was glad of the opportunity to include a reflection of those discussions in the updated explanatory memorandum, Llywydd. And as I said in my opening remarks, there will be a further updated memorandum to reflect the nature of decisions made by the Senedd this afternoon.
Diolch yn fawr, Llywydd. Cafwyd trafodaethau defnyddiol iawn yng Nghyfnod 1 o flaen Pwyllgor yr Economi, Masnach a Materion Gwledig ynglŷn â chyfrifoldeb darparwyr llety i sicrhau bod yr ymwelwyr hynny sy'n defnyddio eu mangreoedd yn ymwybodol o bethau ymarferol fel ble mae gwastraff i'w storio, y dyddiau y mae i'w gasglu ac yn y blaen. A dilynwyd y trafodaethau hynny yng Nghyfnod 2, pan oeddwn yn falch o allu derbyn gwelliannau gan Luke Fletcher ynglŷn â'r ffordd y gellir ymateb i niwsans a achosir gan ymwelwyr fel rhan o'r Bil hwn. Roeddwn yn falch o'r cyfle i gynnwys adlewyrchiad o'r trafodaethau hynny yn y memorandwm esboniadol wedi'i ddiweddaru, Llywydd. Ac fel y dywedais yn fy sylwadau agoriadol, bydd memorandwm wedi'i ddiweddaru ymhellach i adlewyrchu natur y penderfyniadau a wneir gan y Senedd y prynhawn yma.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 2? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Mae gwelliant 2 wedi'i dderbyn.
The question is that amendment 2 be agreed to. Does any Member object? No. Amendment 2 is agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Ydy gwelliant 3 yn cael ei gynnig gan yr Ysgrifennydd Cabinet yn ffurfiol?
Amendment 3. Is it moved by the Cabinet Secretary?
Cynigiwyd gwelliant 3 (Mark Drakeford).
Amendment 3 (Mark Drakeford) moved.
A oes gwrthwynebiad i welliant 3? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
Are there any objections to amendment 3? There are none. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 4.
Amendment 4.
Cynigiwyd gwelliant 4 (Mark Drakeford).
Amendment 4 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
A oes gwrthwynebiad i welliant 4? Nac oes. Felly, mae'n cael ei dderbyn.
Are there any objections to amendment 4? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Grŵp 4 o welliannau sydd nesaf. Mae'r grŵp yma o welliannau'n ymwneud â llety ymwelwyr rheoleiddiedig. Gwelliant 5 yw'r prif welliant a'r Ysgrifennydd Cabinet sy'n cynnig y gwelliant yma.
We'll move now to group 4. The fourth group of amendments relates to regulated visitor accommodation. Amendment 5 is the lead amendment and I call on the Cabinet Secretary to move the amendment.
Cynigiwyd gwelliant 5 (Mark Drakeford).
Amendment 5 (Mark Drakeford) moved.
Diolch, Llywydd. The issue of spare rooms has been debated since this Bill was introduced to the Senedd. The decision not to include spare rooms in the first tranche of accommodation to be brought within a licensing regime was one of practicality rather than principle. A great deal more work would be needed, I continue to believe, before the licensing regime could be extended to include such accommodation and operate in a proportionate and meaningful way. The amendments in this group, however, smooth the path to the inclusion of spare rooms should a future Senedd choose to take that step.
Amendment 5 creates a power subject to Senedd approval through amendment 86, so that if a future Government brings spare rooms into the licensing scheme, provision can be made at the same time about what references to premises should be taken to mean in those cases. As presently constructed, any spare room regime could only apply to the room itself, saying nothing about any other facilities—bathrooms, kitchens, communal areas, for example—on which a visitor occupying that room would rely. Amendment 5 rectifies that position so a future regime could make it clear where the fitness standards would apply.
When registration is rolled out later this year, spare rooms will be a separate category for registration so future Governments will know how many are being used as visitor accommodation and where they are located. That information will provide a secure basis for any future extension of a licensing regime to that form of visitor accommodation.
Amendments 8, 10, 11, 16 and 26 update references to premises throughout the Bill to make clear to what they are referring in each circumstance. Amendment 17 corrects a cross-reference between sections 15 and 16. Finally, amendment 7 updates the regulation-making power in relation to fitness for visitor accommodation to make explicit that it is limited to making provision about the general and specific fitness standards.
Diolch, Llywydd. Mae mater ystafelloedd sbâr wedi cael ei drafod ers cyflwyno'r Bil hwn i'r Senedd. Roedd y penderfyniad i beidio â chynnwys ystafelloedd sbâr yn y gyfran gyntaf o lety i'w dwyn o fewn cyfundrefn drwyddedu yn agwedd ymarferol yn hytrach nag egwyddor. Byddai angen llawer mwy o waith, rwy'n parhau i gredu, cyn y gellid ymestyn y drefn drwyddedu i gynnwys llety o'r fath a gweithredu mewn ffordd gymesur ac ystyrlon. Mae'r gwelliannau yn y grŵp hwn, fodd bynnag, yn llyfnhau'r llwybr i gynnwys ystafelloedd sbâr pe bai Senedd yn y dyfodol yn dewis cymryd y cam hwnnw.
Mae gwelliant 5 yn creu pŵer sy'n amodol ar gymeradwyaeth y Senedd drwy welliant 86, felly os bydd Llywodraeth yn y dyfodol yn dod ag ystafelloedd sbâr i'r cynllun trwyddedu, gellir gwneud darpariaeth ar yr un pryd ynglŷn ag union ystyr cyfeiriadau at fangreoedd yn yr achosion hynny. Fel y mae hi ar hyn o bryd, gallai unrhyw drefn ynghylch ystafell sbâr fod yn berthnasol i'r ystafell ei hun yn unig, gan ddweud dim am unrhyw gyfleusterau eraill—ystafelloedd ymolchi, ceginau, mannau cymunedol, er enghraifft—y byddai ymwelydd sy'n defnyddio'r ystafell honno yn dibynnu arnyn nhw. Mae gwelliant 5 yn cywiro'r sefyllfa honno fel y gallai cyfundrefn yn y dyfodol ei gwneud hi'n glir ble y byddai'r safonau ffitrwydd yn berthnasol.
Pan fydd cofrestru yn cael ei gyflwyno yn ddiweddarach eleni, bydd ystafelloedd sbâr yn gategori ar wahân ar gyfer cofrestru fel y bydd Llywodraethau'r dyfodol yn gwybod faint sy'n cael eu defnyddio fel llety i ymwelwyr a ble maen nhw wedi'u lleoli. Bydd yr wybodaeth honno yn darparu sail ddiogel ar gyfer ymestyn unrhyw gyfundrefn drwyddedu yn y dyfodol i'r math hwnnw o lety ymwelwyr.
Mae gwelliannau 8, 10, 11, 16 a 26 yn diweddaru cyfeiriadau at fangreoedd ledled y Bil i wneud yn glir yr hyn y maen nhw'n cyfeirio ato ym mhob achos. Mae gwelliant 17 yn cywiro croesgyfeiriad rhwng adrannau 15 a 16. Yn olaf, mae gwelliant 7 yn diweddaru'r pŵer gwneud rheoliadau mewn perthynas â ffitrwydd i fod yn llety ymwelwyr er mwyn gwneud yn eglur ei fod wedi'i gyfyngu i wneud darpariaeth ynghylch y safonau ffitrwydd cyffredinol a phenodol.
Does gyda fi ddim siaradwyr yn y grŵp yma. Felly, dwi'n cymryd bod yr Ysgrifennydd Cabinet ddim eisiau dweud dim mwy. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 5? A oes unrhyw wrthwynebiad? Nac oes. Mae gwelliant 5 wedi ei dderbyn.
I have no speakers to this group. So, I assume the Cabinet Secretary doesn't want to say any more. The question is that amendment 5 be agreed to. Does any Member object? No. Amendment 5 is agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 6. Yn cael ei symud?
Amendment 6. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 6 (Mark Drakeford).
Amendment 6 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Ydy. Oes gwrthwynebiad i welliant 6? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 6? There are none. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 7. Yn cael ei symud, ydy e?
Amendment 7. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 7 (Mark Drakeford).
Amendment 7 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Ydy, mae e. Oes gwrthwynebiad i welliant 7? Nac oes.
It is. Are there any objections to amendment 7? No.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 8. Yn cael ei symud, ydy e?
Amendment 8. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 8 (Mark Drakeford).
Amendment 8 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Ydy. Oes gwrthwynebiad i welliant 8? Nac oes.
It is. Are there any objections to amendment 8? No.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 9. Yn cael ei symud?
Amendment 9. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 9 (Mark Drakeford).
Amendment 9 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Mae e'n cael ei symud. Oes gwrthwynebiad? Nac oes. Felly, gwelliant 9 wedi ei gymeradwyo.
It is. Are there any objections? There are none. Therefore, amendment 9 is agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 10. Yn cael ei symud?
Amendment 10. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 10 (Mark Drakeford).
Amendment 10 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Ydy. Oes gwrthwynebiad? Nac oes. Mae e wedi paso, felly.
It is. Are there any objections? There are none. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 11. Yn cael ei symud gan y Gweinidog?
Amendment 11. Is it moved by the Cabinet Secretary?
Cynigiwyd gwelliant 11 (Mark Drakeford).
Amendment 11 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Ydy. Unrhyw wrthwynebiad i welliant 11? Nac oes. Felly, mae gwelliant 11 hefyd wedi ei dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 11? No. Amendment 11 is also agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Grŵp 5 o welliannau sydd nesaf. Mae'r grŵp yma yn ymwneud â thrwyddedau dros dro. Gwelliant 12 yw'r prif welliant, a'r Ysgrifennydd Cabinet sy'n cynnig y gwelliant yma.
We'll now move to group 5. The fifth group of amendments relates to provisional licences. The lead amendment is amendment 12, and I call on the Cabinet Secretary to move that amendment.
Cynigiwyd gwelliant 12 (Mark Drakeford).
Amendment 12 (Mark Drakeford) moved.
Diolch yn fawr, Llywydd. Ensuring provisional licences are sufficiently provided for in the Bill has also been a focus during its scrutiny, and this group of amendments responds to that debate and delivers on commitments made by the Government earlier in the process.
Amendments 38 and 39 create a new section 27, which makes explicit on the face of the Bill that where an accommodation provider is registered and has done any relevant training, but does not think that the fitness standards are made in respect of their premises, they can apply for a provisional licence. Such circumstances might include, for example, where a provider is building accommodation at a new premises or they have bought a premises within existing accommodation that needs refurbishing. In those cases, while they may not yet be able to meet all of the necessary requirements, such as a fire safety risk assessment, they may still want to advertise and take advanced bookings. This will allow them to do that, but, of course, they would still need to get a full licence before guests can be accepted at the premises.
Amendment 38 aligns the application process for provisional licences with the processes that apply in respect of full licences. This is to support consistency with the provision of services regulations and gives greater clarity as to functions of the Welsh Ministers when determining applications for licences under this part of the Bill.
Amendment 39 then makes clear that a person cannot hold a full and provisional licence at the same time for the same premises and retains a power for the Welsh Ministers to make further provision by regulations about provisional licences if that is needed in future.
Amendment 12 ensures that the provisions in the Bill, other than those inserted by amendments 38 and 39, have the same effect in relation to a full licence as they do in relation to a provisional licence. Amendments 14, 21, 24, 96, 100 and 101 are consequential to amendment 12 and provide additional clarity throughout the Bill. This includes, for example, building once more on the improvements made at Stage 2 to ensure providers who have applied for a licence aren't penalised under the 31-day registration requirement under the Visitor Accommodation (Register and Levy) Etc. (Wales) Act 2025. Amendments 100 and 101 make clear that this applies equally whether they have applied for a full or a provisional licence.
Llywydd, this is another area where Members, including Rhys ab Owen and Sam Kurtz, have raised questions during scrutiny. I'm grateful to them both for the productive discussions we've had on this issue since Stage 2. This package of amendments will place an important element of the licensing scheme on the face of the Bill, and I'd ask Members to support all of the amendments in this group.
Diolch yn fawr, Llywydd. Mae sicrhau bod trwyddedau dros dro yn cael eu darparu'n ddigonol yn y Bil hefyd wedi bod yn bwyslais yn ystod y cyfnod craffu, ac mae'r grŵp hwn o welliannau yn ymateb i'r ddadl honno ac yn cyflawni ymrwymiadau a wnaed gan y Llywodraeth yn gynharach yn y broses.
Mae gwelliannau 38 a 39 yn creu adran 27 newydd, sy'n gwneud yn glir ar wyneb y Bil, pan fo darparwr llety wedi'i gofrestru ac wedi gwneud unrhyw hyfforddiant perthnasol, ond nad yw'n credu bod y safonau ffitrwydd yn berthnasol eto ar gyfer ei lety, y gall wneud cais am drwydded dros dro. Gallai amgylchiadau o'r fath gynnwys, er enghraifft, pan fo darparwr yn adeiladu llety mewn safle newydd neu pan fo wedi prynu mangre mewn llety presennol sydd angen ei adnewyddu. Yn yr achosion hynny, er efallai na fyddant yn gallu bodloni'r holl ofynion angenrheidiol eto, megis asesiad risg diogelwch tân, efallai y byddant yn dal i fod eisiau hysbysebu a chymryd archebion ymlaen llaw. Bydd hyn yn caniatáu iddyn nhw wneud hynny, ond, wrth gwrs, byddai angen iddyn nhw gael trwydded lawn cyn y gellir derbyn gwesteion yn y fangre.
Mae gwelliant 38 yn cysoni'r broses ymgeisio am drwyddedau dros dro â'r prosesau sy'n berthnasol i drwyddedau llawn. Mae hyn er mwyn cefnogi cysondeb â'r rheoliadau darparu gwasanaethau ac yn rhoi mwy o eglurder ynghylch swyddogaethau Gweinidogion Cymru wrth benderfynu ar geisiadau am drwyddedau o dan y rhan hon o'r Bil.
Yna mae gwelliant 39 yn gwneud yn glir na all person ddal trwydded lawn a dros dro ar yr un pryd ar gyfer yr un mangre ac mae'n rhoi grym i Weinidogion Cymru wneud darpariaeth bellach drwy reoliadau ynghylch trwyddedau dros dro os oes angen hynny yn y dyfodol.
Mae gwelliant 12 yn sicrhau bod y darpariaethau yn y Bil, ac eithrio'r rhai a fewnosodwyd gan welliannau 38 a 39, yn cael yr un effaith mewn perthynas â thrwydded lawn ag y maen nhw mewn perthynas â thrwydded dros dro. Mae gwelliannau 14, 21, 24, 96, 100 a 101 yn ganlyniadol i welliant 12 ac yn darparu eglurder ychwanegol ledled y Bil. Mae hyn yn cynnwys, er enghraifft, adeiladu unwaith eto ar y gwelliannau a wnaed yng Nghyfnod 2 i sicrhau nad yw darparwyr sydd wedi gwneud cais am drwydded yn cael eu cosbi o dan y gofyniad cofrestru 31 diwrnod o dan Ddeddf Llety Ymwelwyr (Cofrestru ac Ardoll) ac ati (Cymru) 2025. Mae gwelliannau 100 a 101 yn gwneud yn glir bod hyn yn berthnasol p'un a ydyn nhw wedi gwneud cais am drwydded lawn neu drwydded dros dro.
Llywydd, mae hwn yn faes arall lle mae Aelodau, gan gynnwys Rhys ab Owen a Sam Kurtz, wedi codi cwestiynau yn ystod y broses graffu. Rwy'n ddiolchgar i'r ddau am y trafodaethau cynhyrchiol a gawsom ni ar y mater hwn ers Cyfnod 2. Bydd y pecyn hwn o welliannau yn rhoi elfen bwysig o'r cynllun trwyddedu ar wyneb y Bil, a byddwn yn gofyn i'r Aelodau gefnogi'r holl welliannau yn y grŵp hwn.
At Stage 2, I tabled an amendment that would have required Welsh Ministers to make provision enabling a visitor accommodation provider to apply for a provisional visitor accommodation licence. The intention was to allow a provider to advertise premises they intended to use for regulated visitor accommodation while preventing the actual provision of accommodation until the necessary approval requirements had been met and a full visitor accommodation licence had been issued. During earlier consideration, the Government provided examples of what might constitute reasonable steps in this context and indicated that further clarity would likely be provided through future guidance. I believe that Government amendment 38, together with the associated technical amendments, go some way towards providing that clarity that was sought. However, it may be something that needs to be revisited once the legislation is in operation. I'm incredibly grateful to the Cabinet Secretary for his collaboration between Stage 2 and 3 of this, and I am content to support the amendments. Diolch.
Yng Nghyfnod 2, cyflwynais welliant a fyddai wedi ei gwneud hi'n ofynnol i Weinidogion Cymru wneud darpariaeth sy'n galluogi darparwr llety i ymwelwyr wneud cais am drwydded llety dros dro i ymwelwyr. Y bwriad oedd caniatáu i ddarparwr hysbysebu mangre yr oedd yn bwriadu ei ddefnyddio ar gyfer llety ymwelwyr rheoleiddiedig ond heb ddarparu llety gwirioneddol nes bod y gofynion cymeradwyo angenrheidiol wedi'u bodloni a bod trwydded llety i ymwelwyr llawn wedi'i chyhoeddi. Yn ystod ystyriaethau cynharach, rhoddodd y Llywodraeth enghreifftiau o'r hyn a allai fod yn gamau rhesymol yn y cyd-destun hwn a nododd y byddai mwy o eglurder yn debygol o gael ei ddarparu trwy ganllawiau yn y dyfodol. Credaf fod gwelliant 38 y Llywodraeth, ynghyd â'r diwygiadau technegol cysylltiedig, yn mynd peth ffordd tuag at ddarparu'r eglurder hwnnw a geisiwyd. Fodd bynnag, efallai ei fod yn rhywbeth y mae angen ailedrych arno unwaith y bydd y ddeddfwriaeth ar waith. Rwy'n hynod ddiolchgar i'r Ysgrifennydd Cabinet am ei gydweithrediad rhwng Cyfnod 2 a 3 y broses, ac rwy'n fodlon cefnogi'r gwelliannau. Diolch.
Ydy'r Ysgrifennydd Cabinet yn moyn ymateb? Na, does dim angen ymateb. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 12? Unrhyw wrthwynebiad? Nac oes. Felly, mae gwelliant 12 wedi ei dderbyn.
Does the Cabinet Secretary want to reply. No, there's no need to reply. The question is that amendment 12 be agreed to. Does any Member object? No. Amendment 12 is therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Grŵp 6 yw'r grŵp nesaf o welliannau. Mae'r rhain yn ymwneud â rhyngweithio a chofrestru a'r Ddeddf Llety Ymwelwyr (Cofrestr ac Ardoll) Etc. (Cymru) 2025. Gwelliant 93 yw'r prif welliant. Yr Ysgrifennydd Cabinet i siarad.
Group 6 is our next group of amendments. These relate to interaction with registration and the Visitor Accommodation (Register and Levy) Etc. (Wales) Act 2025. The lead amendment is amendment 93 and I call on the Cabinet Secretary to speak.
Cynigiwyd gwelliant 93 (Mark Drakeford).
Amendment 93 (Mark Drakeford) moved.
Llywydd, the sixth group of amendments addresses the interaction between this Bill and the Visitor Accommodation (Register and Levy) Etc. (Wales) Act 2025 and is intended to make that interface easier for accommodation providers to navigate. In particular, these amendments address circumstances in which an accommodation provider is registered, but is not actively providing or even offering accommodation. Amendments 58 and 66 make technical clarifications for that purpose. Amendments 93, 94, 95, 98, 99, 102 and 103 are a package that changes the approach to notification requirements when licensed visitor accommodation providers are not actively offering or providing accommodation. The system enables licensed accommodation providers to remain on the register and therefore keep their licence even when they are not active. These amendments provide for a simpler, less onerous approach to reporting and recording inactivity.
Amendment 97 clarifies that where a registered visitor accommodation provider wants to add accommodation to their registration, they should do so by giving notice as required under section 9 of the visitor accommodation (register and levy) Act. I hope Members will be able to support these relatively straightforward improvements to the Bill.
Llywydd, mae'r chweched grŵp o welliannau yn mynd i'r afael â'r rhyngweithio rhwng y Bil hwn a Deddf Llety i Ymwelwyr (Cofrestr ac Ardoll) etc. (Cymru) 2025 a'i fwriad yw gwneud y rhyngwyneb hwnnw'n haws i ddarparwyr llety ei ddefnyddio. Yn benodol, mae'r diwygiadau hyn yn mynd i'r afael ag amgylchiadau lle mae darparwr llety wedi'i gofrestru, ond nid yw'n darparu llety neu hyd yn oed yn cynnig llety. Mae gwelliannau 58 a 66 yn gwneud eglurhad technegol at y diben hwnnw. Mae gwelliannau 93, 94, 95, 98, 99, 102 a 103 yn becyn sy'n newid y dull o ymdrin â gofynion hysbysu pan nad yw darparwyr llety trwyddedig i ymwelwyr yn cynnig nac yn darparu llety am y tro. Mae'r system yn galluogi darparwyr llety trwyddedig i aros ar y gofrestr ac felly i gadw eu trwydded hyd yn oed pan nad ydynt yn weithredol. Mae'r gwelliannau hyn yn darparu ar gyfer ffordd symlach, llai beichus o adrodd a chofnodi anweithgarwch.
Mae gwelliant 97 yn egluro, pan fo darparwr llety ymwelwyr cofrestredig eisiau ychwanegu llety at ei gofrestriad, y dylen nhw wneud hynny drwy roi hysbysiad fel sy'n ofynnol o dan adran 9 o'r Ddeddf Llety i Ymwelwyr (cofrestr ac ardoll). Gobeithio y bydd yr Aelodau yn gallu cefnogi'r gwelliannau cymharol syml hyn i'r Bil.
Does gyda fi ddim siaradwyr. Y cwestiwn, felly, yw: a ddylid derbyn gwelliant 93? A oes unrhyw wrthwynebiad? Nac oes. Mae gwelliant 93 wedi ei dderbyn.
I have no speakers. The question, therefore, is that amendment 93 be agreed to. Does any Member object? There are no objections. Amendment 93 is agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 94. Yn cael ei symud?
Amendment 94. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 94 (Mark Drakeford).
Amendment 94 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Ydy. Oes gwrthwynebiad i welliant 94? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 94? There are none. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 95. Yn cael ei symud?
Amendment 95. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 95 (Mark Drakeford).
Amendment 95 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Ydy. Oes gwrthwynebiad i 95? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 95? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 96. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 96. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 96 (Mark Drakeford).
Amendment 96 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Ydy, mae e. Oes gwrthwynebiad i welliant 96? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 96? There are none. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 97. Y'n cael ei symud?
Amendment 97. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 97 (Mark Drakeford).
Amendment 97 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Ydy. Oes gwrthwynebiad i 97? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 97? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 98. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 98. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 98 (Mark Drakeford).
Amendment 98 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Ydy. Oes gwrthwynebiad i welliant 98? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 98? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 99.
Amendment 99.
Cynigiwyd gwelliant 99 (Mark Drakeford).
Amendment 99 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Yn cael ei symud. Oes gwrthwynebiad? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It's moved. Are there any objections? There are none. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 100. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 100. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 100 (Mark Drakeford).
Amendment 100 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Ydy. Oes gwrthwynebiad? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections? There are none. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 101.
Amendment 101.
Cynigiwyd gwelliant 101 (Mark Drakeford).
Amendment 101 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Yn cael ei symud. Oes gwrthwynebiad i 101? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It's moved. Are there any objections to 101? There are none. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 102. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 102. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 102 (Mark Drakeford).
Amendment 102 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Ydy. Oes gwrthwynebiad? Nac oes. Mae gwelliant 102 yn cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections? No. Amendment 102 is agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 103. Yn cael ei symud?
Amendment 103. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 103 (Mark Drakeford).
Amendment 103 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Oes gwrthwynebiad i 103? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
Are there any objections to amendment 103? There are none. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 104. Yn cael ei symud?
Amendment 104. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 104 (Mark Drakeford).
Amendment 104 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Ydy, mae e. Oes gwrthwynebiad i 104? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 104? There are none. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 13. Yn cael ei symud?
Amendment 13. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 13 (Mark Drakeford).
Amendment 13 (Mark Drakeford) moved.
Ydy.
It is.
Ydy, mae e. Oes gwrthwynebiad i 13? Nac oes. Mae e'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 13? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 14. Yn cael ei gynnig?
Amendment 14. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 14 (Mark Drakeford).
Amendment 14 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Ydy. Oes gwrthwynebiad i welliant 14? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 14? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 15. Yn cael ei symud?
Amendment 15. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 15 (Mark Drakeford).
Amendment 15 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Ydy. Oes gwrthwynebiad i welliant 15? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 15? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 16. Yn cael ei symud?
Amendment 16. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 16 (Mark Drakeford).
Amendment 16 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Ydy. Oes gwrthwynebiad i 16? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
Yes. Are there any objections to amendment 16? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 17. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 17. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 17 (Mark Drakeford).
Amendment 17 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Ydy, mae e. Oes gwrthwynebiad i 17? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 17? There are none. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 18. Yn cael ei symud?
Amendment 18. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 18 (Mark Drakeford).
Amendment 18 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Ydy, mae e. Oes gwrthwynebiad i welliant 18? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 18? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Felly, gwelliant 19. Yn cael ei symud?
Amendment 19. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 19 (Mark Drakeford).
Amendment 19 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Ydy. Oes gwrthwynebiad i 19? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn, felly.
It is. Are there any objections to amendment 19? No. It is therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 20. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 20. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 20 (Mark Drakeford).
Amendment 20 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Ydy. Oes gwrthwynebiad i welliant 20? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn, felly.
It is. Are there any objections to amendment 20? There are none. It is therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 21. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 21. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 21 (Mark Drakeford).
Amendment 21 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Mae'n cael ei symud. Oes gwrthwynebiad i welliant 21? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn, felly.
It is moved. Are there any objections to amendment 21? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Grŵp 7 yw'r grŵp nesaf. Mae'r grŵp yma o welliannau yn ymwneud â thrwyddedau: ceisiadau. Gwelliant 22 yw'r prif welliant yn y grŵp. Yr Ysgrifennydd Cabinet sy'n cynnig y prif welliant yma.
The seventh group of amendments relates to licences: applications. The lead amendment in the group is amendment 22, and I call on the Cabinet Secretary to move the lead amendment.
Cynigiwyd gwelliant 22 (Mark Drakeford).
Amendment 22 (Mark Drakeford) moved.
Llywydd, diolch yn fawr. I referred in discussing group 5 to the provision of services regulations, a subject with which Members involved in Stage 2 scrutiny were obliged to become familiar. The Bill so far has not distinguished between an application fee and a licence fee. However, this is a distinction made under the provision of services regulations. Amendments 27 and 28, alongside amendment 22, introduce that distinction into this Bill. These changes, therefore, ensure that an unsuccessful application attracts only a fee for the application process itself. This is the same approach taken by Rent Smart Wales and is part of the Government's wish to make the application process as fair, straightforward and accessible as possible.
As a result of the amendments in this group, all of the powers of the Welsh Ministers to grant or refuse an application have been brought together in a new section 20 and any further assessment process is all contained in section 21.
Amendment 28 emphasises that inspections, as part of the further assessment process, can only be undertaken with the agreement of the accommodation provider. It replaces the meaning of 'authorised person', bringing it forward from sections 30 and 31 to make explicit that an applicant is entitled to expect a person conducting an inspection to have written authorisation to do so. Amendments 43 and 46 then make the consequential changes to remove that definition from sections 30 and 31.
Finally in this group, amendments 29 and 57 update other references in the Bill to grants of licences, since, as a result of amendments 27 and 28, all full licences will be awarded under section 20. I ask Members to support all amendments in this group.
Llywydd, diolch yn fawr. Cyfeiriais wrth drafod grŵp 5 at reoliadau darparu gwasanaethau, pwnc yr oedd yn rhaid i Aelodau a oedd ynghlwm â chraffu yng Nghyfnod 2 ymgyfarwyddo ag ef. Nid yw'r Bil hyd yma wedi gwahaniaethu rhwng ffi ymgeisio a ffi drwydded. Fodd bynnag, mae'r rheoliadau darparu gwasanaethau yn gwahaniaethu rhwng y ddau beth yma. Mae gwelliannau 27 a 28, ochr yn ochr â gwelliant 22, yn cyflwyno'r gwahaniaeth hwnnw i'r Bil hwn. Mae'r newidiadau hyn, felly, yn sicrhau bod cais aflwyddiannus yn gofyn am ffi am y broses ymgeisio ei hun yn unig. Dyma beth wnaeth Rhentu Doeth Cymru ac mae'n rhan o ddymuniad y Llywodraeth i wneud y broses ymgeisio mor deg, syml a hygyrch â phosibl.
O ganlyniad i'r diwygiadau yn y grŵp hwn, mae holl bwerau Gweinidogion Cymru i ganiatáu neu wrthod cais wedi'u dwyn at ei gilydd mewn adran 20 newydd ac mae unrhyw broses asesu bellach i gyd wedi'i chynnwys yn adran 21.
Mae gwelliant 28 yn pwysleisio mai dim ond gyda chytundeb y darparwr llety y gellir cynnal arolygiadau, fel rhan o'r broses asesu bellach. Mae'n disodli'r ystyr o 'berson awdurdodedig', gan ei ddwyn ymlaen o adrannau 30 a 31 i wneud yn glir bod gan ymgeisydd hawl i ddisgwyl i berson sy'n cynnal arolygiad gael awdurdodiad ysgrifenedig i wneud hynny. Yna mae gwelliannau 43 a 46 yn gwneud y newidiadau canlyniadol i ddileu'r diffiniad hwnnw o adrannau 30 a 31.
Yn olaf, yn y grŵp hwn, mae gwelliannau 29 a 57 yn diweddaru cyfeiriadau eraill yn y Bil at roi trwyddedau, oherwydd, o ganlyniad i welliannau 27 a 28, bydd pob trwydded lawn yn cael ei dyfarnu o dan adran 20. Gofynnaf i'r Aelodau gefnogi pob gwelliant yn y grŵp hwn.
Does gyda fi ddim siaradwyr. Felly, y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 22? Unrhyw wrthwynebiad? Na. Mae gwelliant 22 wedi'i dderbyn.
I have no speakers. So, the question is that amendment 22 be agreed to. Are there any objections? No. Amendment 22 is agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Ysgrifennydd y Cabinet, gwelliant 23. Yn cael ei symud?
Cabinet Secretary, amendment 23. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 23 (Mark Drakeford).
Amendment 23 (Mark Drakeford) moved.
Ydy.
It is.
Ydy. Oes gwrthwynebiad i welliant 23? Nac oes. Mae wedi'i dderbyn, felly.
Yes. Are there any objections to amendment 23? There are none. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Felly, gwelliant 24. Yn cael ei symud?
Amendment 24. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 24 (Mark Drakeford).
Amendment 24 (Mark Drakeford) moved.
Ydy.
It is.
Mae wedi cael ei symud. Unrhyw wrthwynebiad? Nac oes. Gwelliant 24 wedi'i dderbyn.
It is moved. Are there any objections? No. Amendment 24 is agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 25. Yn cael ei symud?
Amendment 25. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 25 (Mark Drakeford).
Amendment 25 (Mark Drakeford) moved.
Ydy.
It is.
Oes unrhyw wrthwynebiad i welliant 25? Nac oes. Wedi'i dderbyn.
Are there any objections to amendment 25? There are none. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 26. Yn cael ei symud?
Amendment 26. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 26 (Mark Drakeford).
Amendment 26 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Ydy. Oes gwrthwynebiad i welliant 26? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 26? There are none. It's agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 27. Yn cael ei symud?
Amendment 27. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 27 (Mark Drakeford).
Amendment 27 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Ydy. Oes gwrthwynebiad? Nac oes. Gwelliant 27 yn cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections? There are none. Amendment 27 is agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 28. Yn cael ei symud?
Amendment 28. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 28 (Mark Drakeford).
Amendment 28 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Yn cael ei symud. Oes gwrthwynebiad? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn, felly.
It is. Are there any objections? There are none. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 29. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 29. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 29 (Mark Drakeford).
Amendment 29 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Mae'n cael ei symud. Oes gwrthwynebiad i welliant 29? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn, felly.
It is moved. Are there any objections to amendment 29? There are none. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Yr wythfed grŵp o welliannau sydd nesaf. Mae'r rhain yn ymwneud eto â thrwyddedau: gorfodi ac apelau. Gwelliant 30 yw'r prif welliant yn y grŵp yma. Yr Ysgrifennydd Cabinet sydd yn cynnig y prif welliant.
The eighth group of amendments is next. These relate again to licences: enforcement and appeals. Amendment 30 is the lead amendment in this group, and I call on the Cabinet Secretary to move the amendment.
Cynigiwyd gwelliant 30 (Mark Drakeford).
Amendment 30 (Mark Drakeford) moved.
Diolch yn fawr, Llywydd. Llywydd, there will be occasions when the licensing authority will need to take enforcement action. The amendments in this group make further provision about enforcement to make it clearer about to whom the requirements or offences apply and when.
These amendments ensure rights of appeal are sufficiently broad, making changes to the sections on inspections, and moving provisions about information notices and providing false and misleading information to Part 5 of the Bill.
Amendment 30 makes explicit that if a notice is served revoking a licence, that notice must explain any right of appeal. Amendment 31 makes clear the circumstances where the Welsh Ministers can issue a warning that a licence may be revoked—that is to say, if a condition that has previously been breached is breached again.
Amendment 33 provides a broader power in respect of appeals and aligns the provision with other similar powers elsewhere in the Bill. This is so that regulations can ensure the remedial and revocation process works properly. Amendment 32 is then consequential to remove the reference to appeals from earlier in the section.
Amendment 40 broadens the provision in the Bill about rights of appeal to make it explicit that any decision in relation to the grant or revocation of a licence can be appealed by the person to whom notice of the decision was given.
Amendments 41, 51, 81 and 82 move the power to issue information notices and the corresponding offence to Part 5 of the Bill to reflect their more general nature and the overarching application to Welsh Ministers' functions under Parts 3, 4 and 5 of the Bill. Amendments 52 and 83 do the same for the offence of providing false or misleading information. Amendment 83 also expands the defence to that offence to any information provided to the Welsh Ministers under Parts 3, 4 and 5 of the Bill. That means that, wherever information or a document is provided, a person has a defence if they declare at the time that they know it is or may be false or misleading. Amendment 42 makes it clear, for the avoidance of doubt, that an inspection could be triggered to look either into false or misleading information being provided or into a licence breach.
Amendment 44 is another minor clarification for consistency with provision elsewhere in the Bill.
Amendments 45 and 48 ensure the inspection powers in sections 30 and 31 and the offence of false and misleading information work as intended. They make it clear that, while an inspector can still inspect, copy and take away documents, the inspector cannot require a person actively to provide the documents during an inspection. This is to avoid the risk of someone committing an offence simply because they did not have time during the inspection to consider whether it might be false or misleading before providing it.
Amendment 47 removes some unnecessary words from section 31.
And finally for this group, amendments 53 to 55 update the offence of wilful obstruction. These amendments make a distinction between those inspections taking place under a warrant and those without. In each case, someone may be committing an offence if they obstruct the authorised person inspecting the premises. Where there is a warrant, any person would commit an offence by wilfully obstructing the execution of the warrant to inspect the premises. However, where there is no warrant, only the licence holder or a person involved in or helping with the provision of visitor accommodation at the premises would commit the offence.
Llywydd, the amendments in this group make provisions in the Bill about enforcement and appeals clearer. They reinforce the rights of appeal and are designed to make sure that accommodation providers are fully appraised of the rights that they possess in this part of the Bill. I ask Members to support them.
Diolch yn fawr, Llywydd. Llywydd, bydd achlysuron pan fydd angen i'r awdurdod trwyddedu gymryd camau gorfodi. Mae'r diwygiadau yn y grŵp hwn yn gwneud darpariaeth bellach ynglŷn â gorfodi i'w gwneud hi'n gliriach i bwy mae'r gofynion neu'r troseddau yn berthnasol a phryd.
Mae'r gwelliannau hyn yn sicrhau bod hawliau apelio yn ddigon eang, gan wneud newidiadau i'r adrannau ar arolygiadau, a symud darpariaethau ynghylch hysbysiadau gwybodaeth a darparu gwybodaeth anwir a chamarweiniol i Ran 5 o'r Bil.
Mae gwelliant 30 yn gwneud yn eglur, os cyflwynir hysbysiad yn dirymu trwydded, bod yn rhaid i'r hysbysiad hwnnw esbonio unrhyw hawl i apelio. Mae gwelliant 31 yn gwneud yn glir yr amgylchiadau lle gall Gweinidogion Cymru gyhoeddi rhybudd y gellir dirymu trwydded—hynny yw, os bydd amod a dorrwyd o'r blaen yn cael ei dorri eto.
Mae gwelliant 33 yn darparu pŵer ehangach mewn perthynas ag apeliadau ac yn cysoni'r ddarpariaeth â phwerau tebyg cyffelyb mewn mannau eraill yn y Bil. Mae hyn er mwyn sicrhau bod y broses adfer a dirymu yn gweithio'n iawn. Mae gwelliant 32 wedyn yn ganlyniadol i ddileu'r cyfeiriad at apeliadau a wneir yn gynharach yn yr adran.
Mae gwelliant 40 yn ehangu'r ddarpariaeth yn y Bil ynghylch hawliau apelio i'w gwneud hi'n glir y gall y person y rhoddwyd hysbysiad iddo am y penderfyniad apelio yn erbyn unrhyw benderfyniad mewn perthynas â rhoi neu ddirymu trwydded.
Mae gwelliannau 41, 51, 81 ac 82 yn symud y pŵer i gyflwyno hysbysiadau gwybodaeth a'r drosedd gyfatebol i Ran 5 o'r Bil i adlewyrchu eu natur fwy cyffredinol a'r cymhwysiad cyffredinol i swyddogaethau Gweinidogion Cymru o dan Rannau 3, 4 a 5 o'r Bil. Mae gwelliannau 52 ac 83 yn gwneud yr un peth ar gyfer y drosedd o ddarparu gwybodaeth anwir neu gamarweiniol. Mae gwelliant 83 hefyd yn ehangu'r amddiffyniad i'r drosodd honno i unrhyw wybodaeth a ddarperir i Weinidogion Cymru o dan Rannau 3, 4 a 5 o'r Bil. Mae hynny'n golygu, lle bynnag y darperir gwybodaeth neu ddogfen, fod gan berson amddiffyniad os yw'n datgan ar yr adeg y gŵyr ei fod yn anwir neu'n gamarweiniol. Mae gwelliant 42 yn ei gwneud hi'n glir, er mwyn osgoi amheuaeth, y gellid sbarduno arolygiad i edrych naill ai ar wybodaeth anwir neu gamarweiniol sy'n cael ei darparu neu i ystyried torri amodau trwydded.
Mae gwelliant 44 yn eglurhad bach arall er mwyn cysoni â darpariaeth mewn mannau eraill o'r Bil.
Mae gwelliannau 45 a 48 yn sicrhau bod y pwerau arolygu yn adrannau 30 a 31 a'r drosedd o wybodaeth anwir a chamarweiniol yn gweithio fel y bwriadwyd. Maen nhw'n ei gwneud hi'n glir, er y gall arolygydd barhau i archwilio, copïo a chymryd dogfennau ymaith, ni all yr arolygydd ei gwneud hi'n ofynnol i rywun ddarparu'r dogfennau yn ystod arolygiad. Mae hyn er mwyn osgoi'r risg y bydd rhywun yn cyflawni trosedd dim ond oherwydd nad oedd ganddyn nhw amser yn ystod yr arolygiad i ystyried a allai fod yn anwir neu'n gamarweiniol cyn ei ddarparu.
Mae gwelliant 47 yn dileu rhai geiriau diangen o adran 31.
Ac yn olaf ar gyfer y grŵp hwn, mae gwelliannau 53 i 55 yn diweddaru'r drosedd o rwystro'n fwriadol. Mae'r diwygiadau hyn yn gwahaniaethu rhwng yr arolygiadau hynny sy'n digwydd o dan warant a'r rhai heb hynny. Ym mhob achos, gall rhywun fod yn cyflawni trosedd os ydyn nhw'n rhwystro'r person awdurdodedig sy'n archwilio'r safle. Pan fo gwarant, byddai unrhyw berson yn cyflawni tramgwydd trwy rwystro rhywun yn fwriadol rhag archwilio'r safle os oes gwarant ganddyn nhw. Fodd bynnag, os nad oes gwarant, dim ond deiliad y drwydded neu berson sy'n ymwneud â darparu llety i ymwelwyr ar y safle neu'n helpu gyda darparu llety i ymwelwyr ar y safle fyddai'n cyflawni'r drosedd.
Llywydd, mae'r gwelliannau yn y grŵp hwn yn gwneud darpariaethau yn y Bil ynghylch gorfodi ac apelio yn gliriach. Maen nhw'n atgyfnerthu'r hawliau apelio ac wedi'u cynllunio i wneud yn siŵr y gwerthusir yn llawn yr hawliau sydd gan ddarparwyr llety yn y rhan hon o'r Bil. Gofynnaf i'r Aelodau eu cefnogi.
Does gyda fi ddim siaradwyr, felly y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 30? A oes unrhyw wrthwynebu? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
I have no speakers, so the question is that amendment 30 be agreed to. Does any Member object? No. Amendment 30 is agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 31. Yn cael ei symud gan Ysgrifennydd y Cabinet?
Amendment 31. Is it moved by the Cabinet Secretary?
Cynigiwyd gwelliant 31 (Mark Drakeford).
Amendment 31 (Mark Drakeford) moved.
Ydy.
Yes.
Ydy, mae e. Unrhyw wrthwynebiad i 31? Nac oes. Felly, mae'n cael ei dderbyn.
Yes, it is. Is there any objection to amendment 31? No. So, amendment 31 is agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 32. Yn cael ei symud?
Amendment 32. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 32 (Mark Drakeford).
Amendment 32 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Ydy. Oes gwrthwynebiad i welliant 32? Na. Mae'n cael ei dderbyn, felly.
Yes, it's moved. Is there any objection to amendment 32? No. It's agreed, therefore.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 33. Yn cael ei symud?
Amendment 33. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 33 (Mark Drakeford).
Amendment 33 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
I move.
Ydy, mae'n cael ei symud. Oes gwrthwynebiad i welliant 33? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn, felly.
Yes, it is. Is there objection to amendment 33? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Grŵp 9 yw'r grŵp nesaf. Hwn yw'r grŵp sy'n ymwneud â thrwyddedau, adnewyddu. Gwelliant 34 yw'r prif welliant. Felly, yr Ysgrifennydd Cabinet i symud y gwelliant yma.
Group 9 is the next group. These relate to licences and renewals. Amendment 34 is the lead amendment. The Cabinet Secretary to move this amendment.
Cynigiwyd gwelliant 34 (Mark Drakeford).
Amendment 34 (Mark Drakeford) moved.
Llywydd, this group makes updates to section 25 of the Bill about licence periods and renewal of licences, to complete the changes made at Stage 2 and to reflect the position reached after committee scrutiny.
Amendment 34 clarifies that the power of the Welsh Ministers to prescribe different licence periods, as inserted into the Bill during Stage 2, is equivalent to other regulation-making powers under this chapter. It allows for different provision to be made in different cases, such as by reference to the type of premises or the regulated accommodation provided by the visitor accommodation provider.
Amendment 36 does the same thing in respect of the power to make regulations about renewal of licences. It also makes it clear that these regulations may set out the application process for renewals, but reiterates the requirement that regulations must provide visitor accommodation providers with the opportunity to maintain continuity of business during the renewal process.
Amendment 35 is consequential to that change. Diolch.
Llywydd, mae'r grŵp hwn yn diweddaru adran 25 o'r Bil ynglŷn â chyfnodau trwyddedau ac adnewyddu trwyddedau, er mwyn cwblhau'r newidiadau a wnaed yng Nghyfnod 2 ac i adlewyrchu'r safbwynt y daethpwyd iddo ar ôl gwaith craffu'r pwyllgorau.
Mae gwelliant 34 yn egluro bod pŵer Gweinidogion Cymru i ddynodi gwahanol gyfnodau trwydded, fel y'u mewnosodwyd yn y Bil yn ystod Cyfnod 2, yn cyfateb i bwerau gwneud rheoliadau eraill o dan y bennod hon. Mae'n caniatáu gwneud darpariaeth wahanol mewn gwahanol achosion, megis trwy gyfeirio at y math o fangre neu'r llety rheoleiddiedig a ddarperir gan y darparwr llety ymwelwyr.
Mae gwelliant 36 yn gwneud yr un peth mewn perthynas â'r pŵer i wneud rheoliadau ynghylch adnewyddu trwyddedau. Mae hefyd yn ei gwneud hi'n glir y gall y rheoliadau hyn nodi'r broses ymgeisio ar gyfer adnewyddu, ond mae'n ailadrodd y gofyniad bod yn rhaid i reoliadau roi cyfle i ddarparwyr llety ymwelwyr allu parhau i gynnal y busnes yn ystod y broses adnewyddu.
Mae gwelliant 35 yn ganlyniadol i'r newid hwnnw. Diolch.
Does gyda fi ddim siaradwyr yn y grŵp yma. Felly, oes gwrthwynebiad i welliant 34? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
I have no speakers for this group. Therefore, is there objection to amendment 34? No. Amendment 34 is agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 35. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 35. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 35 (Mark Drakeford).
Amendment 35 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Ydy. Oes gwrthwynebiad? Nac oes. Gwelliant 35 yn cael ei dderbyn.
Yes, it's moved. Is there objection? No. And amendment 35 is agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 36. Yn cael ei symud?
Amendment 36. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 36 (Mark Drakeford).
Amendment 36 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Ydy, mae e. Oes gwrthwynebiad? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn, felly.
Yes, it is. Is there objection? No. And so it's agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Grŵp 10 yw'r grŵp nesaf o welliannau. Mae'r rhain yn ymwneud â chymwyso'r Ddeddf i achosion arbennig. Gwelliant 37 yw'r prif welliant; yr Ysgrifennydd Cabinet sy'n cyflwyno'r gwelliant yma.
Group 10 is the next group of amendments. And these relate to application of the Act to special cases. Amendment 37 is the lead amendment, and I call on the Cabinet Secretary to move this amendment.
Cynigiwyd gwelliant 37 (Mark Drakeford).
Amendment 37 (Mark Drakeford) moved.
Diolch, Llywydd. The amendments in this group reflect the reality of providing visitor accommodation and are intended to support business continuity. These cases include transfers of licences, what happens when licensed visitor accommodation is being refurbished, and exemptions from licensing requirements.
I turn first to amendments 73 and 75, 76, 77 and 78. All of these amendments address transfers of licences. Amendments dealing with this issue were moved at Stage 2 by Sam Kurtz, and have been the subject of discussion with the industry as well. The Government amendments in this group aim to respond to these concerns.
Amendment 73 makes it explicit that regulations addressing cases of death, incapacity or insolvency of an accommodation provider may also provide for transfers of licences and associated procedures.
Amendments 75 to 78 amend section 53 of the Bill to align with section 52 and to ensure provision can be made for the transfer or sale of the premises even when that is not as part of a sale or transfer of a business. This is intended to provide greater certainty when regulated visitor accommodation changes hands, both for the existing and new providers and businesses.
Amendments 72, 74 and 79 make it explicit that, in the special circumstances I have just set out, regulations can ensure an offence under the Bill is not committed. This will allow, for example, temporary arrangements to be put in place to support business continuity following the death or incapacity of a visitor accommodation provider. This will, of course, also support the continuity of provision of accommodation to visitors in such unusual circumstances.
Amendment 37 expands on section 26, providing that regulations about amendment of licences can include similar arrangements to the provision of licences. This means that someone can keep their licence, even if they can't meet the fitness standards, while they are refurbishing, as long as they don't let guests stay in that accommodation until it is made fit again. The amendment also allows regulations to make provision about appeals, to be clear that there should be rights of appeal in circumstances where there is a judgment to be made in relation to a licence amendment.
Amendments 59 and 80 replace the regulation-making power in section 37 in relation to exemptions, with a specific power to disapply the offences in sections 32 and 47 and the contractual requirement in section 42 in specified cases. The revised power retains the ability to exempt a person from both licencing and advertising requirements where they are not required to register under the Visitor Accommodation (Register and Levy) Etc. (Wales) Act 2025. The new power also allows for the offences and contractual requirement to be disapplied in a wider range of circumstances. This is intended to put beyond doubt the ability to meet the commitments made during scrutiny that arrangements will be put in place so that when an existing provider has applied for a licence by the deadline they will be able to continue operating until their licence application has been determined.
Finally, this change would also allow regulations to provide for time-limited exemptions for specific events. We have recently seen in Scotland that a temporary exemption from their licensing regime has been put in place for the Commonwealth Games. We have the Tour de France coming to Wales next year, and Wales has been an attractive destination for other one-off international events in the past. The effect of amendment 80 is to ensure that capacity to process licence applications won't be a barrier to hosting major events in Wales and, while not the primary purpose, would allow the Senedd to decide in future whether there is a case for allowing exemptions for these or any other purposes or circumstances.
To summarise, Llywydd, as I mentioned at the beginning of this group, all the amendments here are intended, first and foremost, to support business continuity and allow the licensing scheme to reflect the reality and variety of circumstances that providers face, and I ask Members to support them.
Diolch, Llywydd. Mae'r diwygiadau yn y grŵp hwn yn adlewyrchu realiti darparu llety i ymwelwyr a'u bwriad yw cefnogi parhad busnes. Mae'r achosion hyn yn cynnwys trosglwyddo trwyddedau, beth sy'n digwydd pan fydd llety ymwelwyr trwyddedig yn cael ei adnewyddu, ac eithriadau rhag gofynion trwyddedu.
Trof yn gyntaf at welliannau 73 a 75, 76, 77 a 78. Mae'r holl ddiwygiadau hyn yn mynd i'r afael â throsglwyddo trwyddedau. Cynigiwyd gwelliannau sy'n ymwneud â'r mater hwn yng Nghyfnod 2 gan Sam Kurtz, ac maen nhw wedi bod yn destun trafodaeth gyda'r diwydiant hefyd. Nod gwelliannau'r Llywodraeth yn y grŵp hwn yw ymateb i'r pryderon hyn.
Mae gwelliant 73 yn ei gwneud hi'n glir y gall rheoliadau sy'n mynd i'r afael ag achosion o farwolaeth, analluedd neu ansolfedd darparwr llety hefyd ddarparu ar gyfer trosglwyddo trwyddedau a gweithdrefnau cysylltiedig.
Mae gwelliannau 75 i 78 yn diwygio adran 53 o'r Bil i gyfateb i adran 52 ac i sicrhau y gellir gwneud darpariaeth ar gyfer trosglwyddo neu werthu'r fangre hyd yn oed pan nad yw hynny'n rhan o werthu neu drosglwyddo busnes. Bwriad hyn yw darparu mwy o sicrwydd pan fydd llety ymwelwyr rheoleiddiedig yn newid dwylo, i'r darparwyr a busnesau presennol a newydd.
Mae gwelliannau 72, 74 a 79 yn ei gwneud hi'n eglur, yn yr amgylchiadau arbennig yr wyf newydd eu nodi, y gall rheoliadau sicrhau nad yw trosedd o dan y Bil yn cael ei chyflawni. Bydd hyn yn caniatáu, er enghraifft, rhoi trefniadau dros dro ar waith i gefnogi parhad busnes yn dilyn marwolaeth neu analluedd darparwr llety ymwelwyr. Bydd hyn, wrth gwrs, hefyd yn cefnogi parhad darparu llety i ymwelwyr mewn amgylchiadau anarferol fel hyn.
Mae gwelliant 37 yn ehangu ar adran 26, gan ddarparu y gall rheoliadau ynghylch diwygio trwyddedau gynnwys trefniadau tebyg i ddarparu trwyddedau. Mae hyn yn golygu y gall rhywun gadw ei drwydded, hyd yn oed os na all fodloni'r safonau ffitrwydd, tra bydd yn adnewyddu, cyn belled nad yw'n gadael i westeion aros yn y llety hwnnw nes y gwneir gwaith i wneud y llety'n ffit eto. Mae'r gwelliant hefyd yn caniatáu i reoliadau wneud darpariaeth ynghylch apelio, i fod yn glir y dylai fod hawliau apelio mewn amgylchiadau lle mae dyfarniad i'w wneud mewn perthynas â diwygiad trwydded.
Mae gwelliannau 59 ac 80 yn disodli'r pŵer gwneud rheoliadau yn adran 37 mewn perthynas ag eithriadau, gyda phŵer penodol i ddatgymhwyso'r troseddau yn adrannau 32 a 47 a'r gofyniad cytundebol yn adran 42 mewn achosion penodedig. Mae'r pŵer diwygiedig yn cadw'r gallu i eithrio person rhag gofynion trwyddedu a hysbysebu pan nad yw'n ofynnol iddyn nhw gofrestru o dan Ddeddf Llety i Ymwelwyr (Cofrestr ac Ardoll) etc. (Cymru) 2025. Mae'r pŵer newydd hefyd yn caniatáu i'r troseddau a'r gofyniad cytundebol gael eu datgymhwyso mewn ystod ehangach o amgylchiadau. Bwriad hyn yw cadarnhau y tu hwnt i amheuaeth y gallu i fodloni'r ymrwymiadau a wnaed yn ystod y gwaith craffu y rhoddir trefniadau ar waith fel y bydd darparwr presennol sydd wedi gwneud cais am drwydded erbyn y dyddiad cau yn gallu parhau i weithredu nes bod ei gais am drwydded wedi'i benderfynu.
Yn olaf, byddai'r newid hwn hefyd yn caniatáu i reoliadau ddarparu eithriadau cyfyngedig o ran amser ar gyfer digwyddiadau penodol. Rydym ni wedi gweld yn ddiweddar yn yr Alban y gwnaed eithriad dros dro o'u cyfundrefn drwyddedu ar gyfer Gemau'r Gymanwlad. Mae gennym ni'r Tour de France yn dod i Gymru y flwyddyn nesaf, ac mae Cymru wedi bod yn gyrchfan ddeniadol ar gyfer digwyddiadau rhyngwladol unigryw eraill yn y gorffennol. Effaith gwelliant 80 yw sicrhau na fydd y gallu i brosesu ceisiadau am drwydded yn rhwystr i gynnal digwyddiadau mawr yng Nghymru ac, er nad hyn fyddai'r prif ddiben, byddai'n caniatáu i'r Senedd benderfynu yn y dyfodol a oes achos dros ganiatáu eithriadau at y dibenion neu amgylchiadau hyn neu unrhyw ddibenion neu amgylchiadau eraill.
I grynhoi, Llywydd, fel y soniais ar ddechrau'r grŵp hwn, bwriad yr holl welliannau yma, yn gyntaf oll, yw cefnogi parhad busnes a chaniatáu i'r cynllun trwyddedu adlewyrchu'r realiti a'r amrywiaeth o amgylchiadau y mae darparwyr yn eu hwynebu, a gofynnaf i'r Aelodau eu cefnogi.
At Stage 2, I tabled an amendment that sought to ensure that any visitor accommodation licence granted could be freely transferred, provided that the visitor accommodation provider was not in breach of any licence conditions and that the transferee had not previously had a visitor accommodation licence revoked in respect of another premises. I raised this amendment to provide clarity and certainty for operators, particularly where a property or business is transferred as a going concern. I'm pleased that the Government amendments in this group, amendments 75 to 77, now go a considerable way towards addressing these concerns.
Amendment 75 allows regulations to make provision about the circumstances in which regulated visitor accommodation may be transferred between providers. Amendment 76 clarifies that regulations may make provision relating to the transfer of premises or the transfer of a business as a going concern, and amendment 77 makes it clear that regulations under this section may specify both the circumstances in which the transfer of visitor accommodation licences can take place and the process associated with those transfers. Taken together, Llywydd, these amendments provide a clearer framework for the transfer of licences, and I'm therefore content that the Government has responded constructively to the concerns raised at Stage 2, and I'm grateful for the Cabinet Secretary's part in that. Diolch.
Yng Nghyfnod 2, cyflwynais welliant a oedd yn ceisio sicrhau y gellid trosglwyddo unrhyw drwydded llety ymwelwyr yn rhwydd, ar yr amod nad oedd y darparwr llety ymwelwyr yn torri unrhyw amodau trwydded ac nad oedd y sawl a oedd yn trosglwyddo wedi cael trwydded llety ymwelwyr wedi'i dirymu o'r blaen mewn perthynas â safle arall. Codais y gwelliant hwn i ddarparu eglurder a sicrwydd i weithredwyr, yn enwedig pan fo eiddo neu fusnes yn cael ei drosglwyddo fel busnes gweithredol. Rwy'n falch bod gwelliannau'r Llywodraeth yn y grŵp hwn, gwelliannau 75 i 77, bellach yn cyfrannu'n sylweddol tuag at fynd i'r afael â'r pryderon hyn.
Mae gwelliant 75 yn caniatáu i reoliadau wneud darpariaeth ynglŷn â'r amgylchiadau y caniateir trosglwyddo llety ymwelwyr rheoleiddiedig rhwng darparwyr. Mae gwelliant 76 yn egluro y gall rheoliadau wneud darpariaeth sy'n ymwneud â throsglwyddo safle neu drosglwyddo busnes fel busnes gweithredol, ac mae gwelliant 77 yn ei gwneud hi'n glir y gall rheoliadau o dan yr adran hon bennu'r amgylchiadau lle gellir trosglwyddo trwyddedau llety ymwelwyr a'r broses sy'n gysylltiedig â'r trosglwyddiadau hynny. Gyda'i gilydd, Llywydd, mae'r gwelliannau hyn yn darparu fframwaith cliriach ar gyfer trosglwyddo trwyddedau, ac felly rwy'n fodlon bod y Llywodraeth wedi ymateb yn adeiladol i'r pryderon a godwyd yng Nghyfnod 2, ac rwy'n ddiolchgar am ran yr Ysgrifennydd Cabinet yn hynny. Diolch.
Ydy'r Ysgrifennydd Cabinet moyn ymateb?
Does the Cabinet Secretary wish to reply?
Llywydd, the circumstances dealt with in group 10 of amendments are unusual circumstances, and required a lot of thought and some technical adjustment to the rules, and I'm grateful to Sam Kurtz for the way in which he raised these matters at Stage 2 and for the opportunity to continue discussions with him to arrive at a position where, I think, the Bill will now better reflect the practical circumstances in which these unusual arrangements have to be navigated.
Llywydd, mae'r amgylchiadau yr ymdriniwyd â nhw yng ngrŵp gwelliannau 10 yn amgylchiadau anarferol, ac roedd angen llawer o feddwl a rhywfaint o addasiad technegol i'r rheolau, ac rwy'n ddiolchgar i Sam Kurtz am y ffordd y cododd y materion hyn yng Nghyfnod 2 ac am y cyfle i barhau â'r trafodaethau gydag ef i gyrraedd sefyllfa lle, rwy'n credu, y bydd y Bil nawr yn adlewyrchu'n well yr amgylchiadau ymarferol lle mae'n rhaid llywio'r trefniadau anarferol hyn.
Okay, hold on tight.
Iawn, daliwch yn dynn.
Mae yna lot o bleidleisiau yn y grŵp yma. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 37? A oes gwrthwynebiad? Nac oes. Felly, mae'r gwelliant yn cael ei ddrbyn.
We have a number of votes in this group. The question is that amendment 37 be agreed to. Does any Member object? No. Amendment 37 is agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 38. Yn cael ei gynnig?
Amendment 38. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 38 (Mark Drakeford).
Amendment 38 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Ydy, mae e. Oes gwrthwynebiad i welliant 38? Nac oes. Mae e'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 38? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 39. Yn cael ei symud?
Amendment 39. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 39 (Mark Drakeford).
Amendment 39 (Mark Drakeford) moved.
Cynnig.
Move.
Ydy, mae e. Oes gwrthwynebiad i welliant 39? Nac oes. Mae e'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 39? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 40. Yn cael ei symud?
Amendment 40. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 40 (Mark Drakeford).
Amendment 40 (Mark Drakeford) moved.
Ydy.
Yes.
Ydy, mae e. Oes gwrthwynebiad i welliant 40? Nac oes. Mae e'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 40? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 41.
Amendment 41.
Cynigiwyd gwelliant 41 (Mark Drakeford).
Amendment 41 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Moved.
Mae'n cael ei symud. Oes gwrthwynebiad i welliant 41? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is moved. Are there any objections to amendment 41? There are none. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 42. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 42. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 42 (Mark Drakeford).
Amendment 42 (Mark Drakeford) moved.
Ydy.
Yes.
Ydy. Oes gwrthwynebiad i welliant 42? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 42? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 43. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 43. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 43 (Mark Drakeford).
Amendment 43 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Moved.
Oes gwrthwynebiad i welliant 43? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
Are there any objections to amendment 43? There are none. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Ydy gwelliant 44 yn cael ei symud?
Amendment 44. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 44 (Mark Drakeford).
Amendment 44 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Moved.
Ydy, mae e. Oes gwrthwynebiad? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn, felly.
It is. Are there any objections? There are none. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Ydy gwelliant 45 yn cael ei symud?
Amendment 45. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 45 (Mark Drakeford).
Amendment 45 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Moved.
Ydy, mae e. Oes gwrthwynebiad i welliant 45? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 45? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 46. A oes gwrthwynebiad—? Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 46. Is there objection—? Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 46 (Mark Drakeford).
Amendment 46 (Mark Drakeford) moved.
Cynnig.
Moved.
Ydy, mae e. Oes gwrthwynebiad? Nac oes. Felly, mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 47. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 47. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 47 (Mark Drakeford).
Amendment 47 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Moved.
Ydy. Oes gwrthwynebiad? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 48. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 48. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 48 (Mark Drakeford).
Amendment 48 (Mark Drakeford) moved.
Mae'n cael ei symud. Oes gwrthwynebiad? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn, felly.
It is. Are there any objections? There are none. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 49. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 49. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 49 (Mark Drakeford).
Amendment 49 (Mark Drakeford) moved.
Ydy.
Yes.
Mae'n cael ei symud. Oes gwrthwynebiad? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections? There are none. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 50. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 50. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 50 (Mark Drakeford).
Amendment 50 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Moved.
Ydy, mae'n cael ei symud. Oes gwrthwynebiad? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is moved. Are there any objections? There are none. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 51. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 51. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 51 (Mark Drakeford).
Amendment 51 (Mark Drakeford) moved.
Cynnig.
Moved.
Mae'n cael ei symud. Oes gwrthwynebiad? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn, felly.
It is. Are there any objections? There are none. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 52. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 52. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 52 (Mark Drakeford).
Amendment 52 (Mark Drakeford) moved.
Ydy.
Yes.
Mae'n cael ei symud. Oes gwrthwynebiad? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections? There are none. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 53. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 53. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 53 (Mark Drakeford).
Amendment 53 (Mark Drakeford) moved.
Ydy. Oes gwrthwynebiad? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 54. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 54. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 54 (Mark Drakeford).
Amendment 54 (Mark Drakeford) moved.
Ydy.
Yes.
Mae'n cael ei symud. Oes gwrthwynebiad? Nac oes. Felly, mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 55. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 55. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 55 (Mark Drakeford).
Amendment 55 (Mark Drakeford) moved.
Ydy.
Yes.
Ydy. Oes gwrthwynebiad i 55? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 55? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 56. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 56. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 56 (Mark Drakeford).
Amendment 56 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Moved.
Mae'n cael ei symud. Oes gwrthwynebiad i 56? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn, felly.
It is. Are there any objections to amendment 56? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 57. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 57. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 57 (Mark Drakeford).
Amendment 57 (Mark Drakeford) moved.
Cynnig.
Moved.
Ydy. Oes gwrthwynebiad? Nac oes. Mae 57 wedi ei dderbyn.
It is. Are there any objections? There are none. Amendment 57 is agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Ydy gwelliant 58 yn cael ei symud?
Amendment 58. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 58 (Mark Drakeford).
Amendment 58 (Mark Drakeford) moved.
Cynnig.
Moved.
Ydy. Oes gwrthwynebiad i 58? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 58? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 59. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 59. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 59 (Mark Drakeford).
Amendment 59 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Moved.
Mae'n cael ei symud. Oes gwrthwynebiad i 59? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 59? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 60. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 60. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 60 (Mark Drakeford).
Amendment 60 (Mark Drakeford) moved.
Ydy.
Yes.
Ydy, mae e. Oes gwrthwynebiad i welliant 60? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 60? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 61. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 61. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 61 (Mark Drakeford).
Amendment 61 (Mark Drakeford) moved.
Ydy.
Yes.
Ydy. Oes gwrthwynebiad? Nac oes. Mae gwelliant 61 wedi'i dderbyn.
It is. Are there any objections? No. Amendment 61 is therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 62. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 62. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 62 (Mark Drakeford).
Amendment 62 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Moved.
Mae'n cael ei symud. Oes gwrthwynebiad? Nac oes. Mae gwelliant 62 wedi'i dderbyn.
It is. Are there any objections? There are none. Amendment 62 is agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 63. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 63. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 63 (Mark Drakeford).
Amendment 63 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Moved.
Ydy. Oes gwrthwynebiad i 63? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 63? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 64. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 64. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 64 (Mark Drakeford).
Amendment 64 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Moved.
Ydy. Oes gwrthwynebiad i 64? Nac oes. Felly, mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 64? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Ydy gwelliant 65 yn cael ei symud?
Amendment 65. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 65 (Mark Drakeford).
Amendment 65 (Mark Drakeford) moved.
Cynnig.
Moved.
Ydy, mae'n cael ei gynnig. Oes gwrthwynebiad? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn, felly.
It is. Are there any objections? There are none. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 66. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 66. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 66 (Mark Drakeford).
Amendment 66 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Moved.
Mae'n cael ei symud. Oes gwrthwynebiad? Nac oes. Felly, mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 67. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 67. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 67 (Mark Drakeford).
Amendment 67 (Mark Drakeford) moved.
Ydy.
Yes.
Ydy, mae e. Felly, a oes gwrthwynebiad? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there objections? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 68. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 68. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 68 (Mark Drakeford).
Amendment 68 (Mark Drakeford) moved.
Ydy.
Yes.
Oes gwrthwynebiad i welliant 68? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
Are there any objections to amendment 68? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 69. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 69. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 69 (Mark Drakeford).
Amendment 69 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Moved.
Ydy. Oes gwrthwynebiad i welliant 69? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 69? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 70. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 70. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 70 (Mark Drakeford).
Amendment 70 (Mark Drakeford) moved.
Ydy.
Yes.
Ydy. Oes gwrthwynebiad i welliant 70? Nac oes. Felly, mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 70? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 71. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 71. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 71 (Mark Drakeford).
Amendment 71 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Moved.
Ydy, mae e. Oes gwrthwynebiad i welliant 71? Nac oes. Felly, mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 71? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 72. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 72. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 72 (Mark Drakeford).
Amendment 72 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Moved.
Mae'n cael ei symud. Oes gwrthwynebiad i welliant 72? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 72? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 73. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 73. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 73 (Mark Drakeford).
Amendment 73 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Moved.
Oes gwrthwynebiad i welliant 73? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
Are there any objections to amendment 73? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 74. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 74. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 74 (Mark Drakeford).
Amendment 74 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Moved.
Mae'n cael ei symud. Oes gwrthwynebiad? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn, felly.
It is. Are there any objections? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 75. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 75. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 75 (Mark Drakeford).
Amendment 75 (Mark Drakeford) moved.
Cynnig.
Moved.
Ydy, mae'n cael ei gynnig. A oes gwrthwynebiad? Nac oes. Felly, mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections? There are none. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 77. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 77. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 77 (Mark Drakeford).
Amendment 77 (Mark Drakeford) moved.
Cynnig.
Moved.
Ydy, mae'n cael ei gynnig. A oes gwrthwynebiad? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn, felly.
Yes, it's moved. Are there any objections? There are none. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 78. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 78. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 78 (Mark Drakeford).
Amendment 78 (Mark Drakeford) moved.
Ydy.
Yes.
Ydy. Oes gwrthwynebiad? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
Yes. Are there any objections? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 79. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 79. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 79 (Mark Drakeford).
Amendment 79 (Mark Drakeford) moved.
Ydy.
Yes.
Ydy, mae e. Oes gwrthwynebiad? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections? There are none. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 80. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 80. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 80 (Mark Drakeford).
Amendment 80 (Mark Drakeford) moved.
Ydy.
Yes.
Ydy, mae e. A oes unrhyw wrthwynebiad? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 81. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 81. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 81 (Mark Drakeford).
Amendment 81 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Moved.
Ydy. Oes gwrthwynebiad? Nac oes. Gwelliant 81 wedi'i dderbyn.
It is. Are there any objections? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 82. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 82. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 82 (Mark Drakeford).
Amendment 82 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Moved.
Ydy, mae e. Oes gwrthwynebiad i welliant 82? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 82? There are none. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 83. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 83. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 83 (Mark Drakeford).
Amendment 83 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Moved.
Ydy, mae e. Oes gwrthwynebiad i welliant 83? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 83? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 84. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 84. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 84 (Mark Drakeford).
Amendment 84 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Move.
Ydy, mae'n cael ei symud. Oes gwrthwynebiad? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 85. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 85. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 85 (Mark Drakeford).
Amendment 85 (Mark Drakeford) moved.
Cynnig.
Moved.
Mae'n cael ei gynnig. Oes gwrthwynebiad? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections? There are none. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 86. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 86. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 86 (Mark Drakeford).
Amendment 86 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Moved.
Mae'n cael ei symud. Oes gwrthwynebiad i 86? Nac oes. Mae'n cael ei dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 86? No. It's therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Felly grŵp 11 sydd nesaf. Mae'r grŵp yma yn ymwneud â gweithdrefnau a dehongli. Gwelliant 87 yw'r prif welliant. Yr Ysgrifennydd Cabinet i gyflwyno'r gwelliant yma.
So, we move to our eleventh group of amendments. These relate to procedures and interpretation. Amendment 87 is the lead amendment. I call on the Cabinet Secretary to move the amendment.
Cynigiwyd gwelliant 87 (Mark Drakeford).
Amendment 87 (Mark Drakeford) moved.
Diolch, Llywydd. This group of amendments updates the sections about procedure that are contained at the end of the Bill. The Government accepted all the recommendations of Stage 1 committee reports to expand Senedd oversight of regulation-making powers in the Bill and made corresponding changes at Stage 2. Amendments 87, 88 and 89 continue that same approach, further reflecting the advice of Senedd committees.
Amendments 90 and 91 update the interpretation section of the Bill to make references to visitor accommodation licences and provisional licences clear throughout the Bill. Amendment 92 updates the list of powers to be commenced in 2029 as a result of other Government amendments that have been debated this afternoon, and adds regulations about licence amendments into that list. I ask Members to support all amendments in this group.
Diolch, Llywydd. Mae'r grŵp hwn o welliannau yn diweddaru'r adrannau am weithdrefn sydd wedi'u cynnwys ar ddiwedd y Bil. Derbyniodd y Llywodraeth holl argymhellion adroddiadau pwyllgor Cyfnod 1 i ehangu goruchwyliaeth y Senedd o bwerau gwneud rheoliadau yn y Bil a gwnaeth newidiadau cyfatebol yng Nghyfnod 2. Mae gwelliannau 87, 88 ac 89 yn parhau â'r un dull hwnnw, gan adlewyrchu ymhellach gyngor pwyllgorau'r Senedd.
Mae gwelliannau 90 a 91 yn diweddaru adran ddehongli'r Bil i wneud cyfeiriadau at drwyddedau llety ymwelwyr a thrwyddedau dros dro yn glir ledled y Bil. Mae gwelliant 92 yn diweddaru'r rhestr o bwerau sydd i'w cychwyn yn 2029 o ganlyniad i welliannau eraill y Llywodraeth sydd wedi'u trafod y prynhawn yma, ac yn ychwanegu rheoliadau ynghylch diwygio trwyddedau i'r rhestr honno. Gofynnaf i'r Aelodau gefnogi pob gwelliant yn y grŵp hwn.
Does gen i ddim siaradwyr. Felly, y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 87? A oes unrhyw wrthwynebiad? Nac oes. Felly, mae 87 wedi ei dderbyn.
I have no speakers. So, the question is that amendment 87 be agreed to. Does any Member object? No. Amendment 87 is therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Ydy gwelliant 88 yn cael ei symud?
Is amendment 88 moved?
Cynigiwyd gwelliant 88 (Mark Drakeford).
Amendment 88 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Moved.
Ydy, mae e. Oes gwrthwynebiad i 88? Nac oes. Felly, mae'n pasio.
Yes, it is. Is there objection to amendment 88? No. Therefore, it's agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 89. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 89. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 89 (Mark Drakeford).
Amendment 89 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Moved.
Ydy, mae'n cael ei symud. Unrhyw wrthwynebiad? Nac oes. Felly, mae'n cael ei dderbyn.
Yes, it's moved. Is there any objection? No. Therefore, it's agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 90. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 90. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 90 (Mark Drakeford).
Amendment 90 (Mark Drakeford) moved.
Ydy.
Yes.
Ydy, mae e. Oes gwrthwynebiad i welliant 90? Nac oes. Felly, mae'n cael ei dderbyn.
Yes, it's moved. Is there objection to amendment 90? No. Therefore, it's agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Ydy gwelliant 91 yn cael ei symud?
Is amendment 91 moved?
Cynigiwyd gwelliant 91 (Mark Drakeford).
Amendment 91 (Mark Drakeford) moved.
Symud.
Moved.
Ydy, mae e. Oes gwrthwynebiad i welliant 91? Nac oes.
Yes, it's moved. Is there objection to amendment 91? No.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 106. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 106. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 106 (Samuel Kurtz).
Amendment 106 (Samuel Kurtz) moved.
Ydy, mae'n cael ei symud gan Sam Kurtz. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 106? Unrhyw wrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Mae yna wrthwynebiad. Felly, cawn ni bleidlais ar welliant 106. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 13, neb yn ymatal, 39 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 106 wedi ei wrthod.
Yes, it's moved by Sam Kurtz. The question is that amendment 106 be agreed to. Does any Member object? [Objection.] There is objection. Therefore, we will proceed to a vote on amendment 106. Open the vote. Close the vote. In favour 13, no abstentions, 39 against. Therefore, amendment 106 is not agreed.
Eitem 16. Gwelliant 106: O blaid: 13, Yn erbyn: 39, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y gwelliant
Item 16. Amendment 106: For: 13, Against: 39, Abstain: 0
Amendment has been rejected
Sy'n golygu ein bod ni'n cyrraedd grŵp 12 o'r gwelliannau, a'r rhain yn ymwneud â dod i rym. Gwelliant 107 yw'r prif welliant, a dwi'n galw ar Sam Kurtz i gynnig y prif welliant.
Which means that we reach group 12 of the amendments, and these relate to coming into force. Amendment 107 is the lead amendment, and I call on Sam Kurtz to move the lead amendment.
Cynigiwyd gwelliant 107 (Samuel Kurtz).
Amendment 107 (Samuel Kurtz) moved.
Diolch yn fawr, Llywydd. As this is the final group of amendments, before I move the amendment, I want to begin by reiterating my thanks to the Senedd's clerking and legal team for their support throughout this process. I also want to place on record my thanks to Tom Livesey in the Welsh Conservative group office, who has been working tirelessly with members of my own team, to help draft and scrutinise the legislation that the Welsh Government has brought forward. I've worked closely with the Professional Association of Self-Caterers, Airbnb, and many others on this Bill, and I'm grateful for the support and engagement that they have provided, as well as for that from a number of private providers, who have contributed their perspectives to ensure their views are reflected in this process.
I'm also grateful for the constructive and open approach that the Cabinet Secretary has taken when engaging with me on the amendments we have tabled. I would also like to acknowledge Luke Fletcher and Rhys ab Owen, who tabled amendments earlier in the process that sought to improve this Bill. I do still have some concerns about aspects of the legislation, however, I recognise that the Bill has been strengthened throughout the legislative process. Ultimately, it will be for the next Welsh Government to implement it, and I hope that the next Senedd will continue to scrutinise its operation closely and make improvements where necessary once it is in force.
So, turning, finally, to amendment 107, this amendment would make the commencement of the majority of the Bill subject to Senedd approval. This proposal was raised during Stage 1 scrutiny, and, while I respect the Cabinet Secretary's arguments against it, I continue to believe that it represents a sensible safeguard, particularly given the pace at which this legislation has progressed. The legislative process for this Bill has moved quickly, and it is responsible to ensure that a future Government is not bound by decisions taken under these circumstances. I do not share the Cabinet Secretary's concern that this could set a precedent whereby a future Senedd might simply refuse to commence primary legislation passed by this Senedd. In fact, it is precisely that possibility of democratic oversight that makes this amendment important to retain. For that reason, I urge Members to support amendment 107, to ensure that the seventh Senedd retains its ability to properly scrutinise the legislation made in this place. Diolch, Llywydd.
Diolch yn fawr, Llywydd. Gan mai hwn yw'r grŵp olaf o welliannau, cyn i mi gynnig y gwelliant, rwyf eisiau dechrau trwy ailadrodd fy niolch i dîm clercio a chyfreithiol y Senedd am eu cefnogaeth drwy gydol y broses hon. Fe hoffwn i hefyd ddiolch ar goedd i Tom Livesey yn swyddfa grŵp y Ceidwadwyr Cymreig, sydd wedi bod yn gweithio'n ddiflino gydag aelodau o fy nhîm fy hun, i helpu i ddrafftio a chraffu ar y ddeddfwriaeth y mae Llywodraeth Cymru wedi'i chyflwyno. Rwyf wedi gweithio'n agos gyda Chymdeithas Broffesiynol yr Hunanarlwywyr, Airbnb, a llawer o rai eraill ar y Bil hwn, ac rwy'n ddiolchgar am eu cefnogaeth a'u hymgysylltiad, ac am hynny yn ogystal gan nifer o ddarparwyr preifat, sydd wedi cyfrannu eu safbwyntiau i sicrhau yr adlewyrchir eu barn yn y broses hon.
Rwyf hefyd yn ddiolchgar am y ffordd adeiladol ac agored y mae'r Ysgrifennydd Cabinet wedi ymgysylltu â mi ar y gwelliannau rydym ni wedi'u cyflwyno. Fe hoffwn i hefyd gydnabod Luke Fletcher a Rhys ab Owen, a gyflwynodd welliannau yn gynharach yn y broses a oedd yn ceisio gwella'r Bil hwn. Mae gen i rai pryderon o hyd am agweddau ar y ddeddfwriaeth, fodd bynnag, rwy'n cydnabod bod y Bil wedi'i gryfhau trwy gydol y broses ddeddfwriaethol. Yn y pen draw, lle Llywodraeth nesaf Cymru fydd ei weithredu, ac rwy'n gobeithio y bydd y Senedd nesaf yn parhau i graffu ar ei gweithrediad yn fanwl ac yn gwneud gwelliannau lle bo angen unwaith y bydd mewn grym.
Felly, gan droi, yn olaf, at welliant 107, byddai'r gwelliant hwn yn gwneud cychwyn mwyafrif y Bil yn amodol ar gymeradwyaeth y Senedd. Codwyd y cynnig hwn yn ystod proses graffu Cyfnod 1, ac, er fy mod i'n parchu dadleuon yr Ysgrifennydd Cabinet yn erbyn hynny, rwy'n parhau i gredu ei fod yn ddiogelwch synhwyrol, yn enwedig o ystyried pa mor gyflym mae'r ddeddfwriaeth hon wedi symud ymlaen. Mae'r broses ddeddfwriaethol ar gyfer y Bil hwn wedi symud yn gyflym, ac mae'n gyfrifol am sicrhau nad yw Llywodraeth yn y dyfodol yn cael ei rhwymo gan benderfyniadau a wneir o dan yr amgylchiadau hyn. Nid wyf yn rhannu pryder yr Ysgrifennydd Cabinet y gallai hyn osod cynsail lle gallai Senedd yn y dyfodol wrthod dechrau deddfwriaeth sylfaenol a basiwyd gan y Senedd hon. Mewn gwirionedd, yr union bosibilrwydd hwnnw o oruchwyliaeth ddemocrataidd sy'n gwneud y gwelliant hwn yn bwysig i'w gadw. Am y rheswm hwnnw, rwy'n annog yr Aelodau i gefnogi gwelliant 107, er mwyn sicrhau bod y seithfed Senedd yn cadw ei gallu i graffu'n briodol ar y ddeddfwriaeth a wnaed yn y lle hwn. Diolch, Llywydd.
Of course, as this is the last group now, I would echo many of the thanks that Sam Kurtz has given. Thank you to the clerking team, to the Cabinet Secretary and his team, to Gwion and Kiera in the Plaid Cymru offices, and, again, I reiterate the thanks for the work that the co-operation agreement team had done on this, with Siân and Adam and Cefin leading the way on that.
I think the Bill puts us in a very strong position, going forward. I think it will allow us to create policy for the tourism sector on the basis of having data to back up why we are making those policy decisions. That's something that we shouldn't forget, which is a strength with this particular Bill.
In relation to amendment 106, I've mentioned previously, throughout the progress of this Bill, why I don't think that delaying commencement is necessarily the right way forward. I think it's fair to say that the sector and those visitors need clarity, going forward, as to what the position will be. Commencement will only muddy the water around that. I will say I am sympathetic to how the sector is feeling, with the amount of legislation that is going to affect that sector. I think we can all be sympathetic to that particular point. I will say, though—and I think the Cabinet Secretary has said previously, and I'm being reminded by Siân Gwenllian, to my left—that, of course, conversations around this particular Bill started back in 2021. Now, we can argue about how much consultation has gone on; I think the right level of consultation has gone on throughout this process. But let's not forget, actually, what this Bill does. It puts us in a strong position. It gives us the data that we need to make those informed decisions, going forward, when it comes to the tourism sector. For that reason, we'll be opposing amendment 106, and will support the Bill going forward.
Wrth gwrs, gan mai hwn yw'r grŵp olaf nawr, byddwn yn adleisio llawer o'r diolch y mae Sam Kurtz wedi'i roi. Diolch i'r tîm clercio, i'r Ysgrifennydd Cabinet a'i dîm, i Gwion a Kiera yn swyddfeydd Plaid Cymru, ac, unwaith eto, rwy'n ailadrodd y diolch am y gwaith a wnaeth tîm y cytundeb cydweithio ar hyn, gyda Siân ac Adam a Cefin yn arwain y ffordd ar hynny.
Rwy'n credu bod y Bil yn ein rhoi mewn sefyllfa gref iawn, ar gyfer y dyfodol. Rwy'n credu y bydd yn caniatáu inni greu polisi ar gyfer y sector twristiaeth ar sail cael data i gefnogi pam ein bod yn gwneud y penderfyniadau polisi hynny. Mae hynny'n rhywbeth na ddylem ni ei anghofio, sy'n gryfder gyda'r Bil penodol hwn.
Mewn perthynas â gwelliant 106, rwyf wedi sôn o'r blaen, trwy gydol cynnydd y Bil hwn, pam nad wyf yn credu mai oedi cychwyn y Bil o reidrwydd yw'r ffordd gywir o fynd ati. Rwy'n credu ei bod hi'n deg dweud bod angen eglurder ar y sector a'r ymwelwyr hynny, ynghylch y dyfodol, ynglŷn â beth fydd y sefyllfa. Bydd cychwyn y Bil ond yn drysu hynny. Byddaf yn dweud fy mod yn cydymdeimlo â sut mae'r sector yn teimlo, gyda faint o ddeddfwriaeth sy'n mynd i effeithio ar y sector hwnnw. Rwy'n credu y gallwn ni i gyd gydymdeimlo â hynny'n benodol. Byddaf yn dweud, fodd bynnag—ac rwy'n credu bod yr Ysgrifennydd Cabinet wedi dweud o'r blaen, ac rwy'n cael fy atgoffa gan Siân Gwenllian, ar fy chwith—wrth gwrs, dechreuodd sgyrsiau o amgylch y Bil penodol hwn yn ôl yn 2021. Nawr, fe allwn ni ddadlau am faint o ymgynghori sydd wedi mynd ymlaen; Rwy'n credu bod y lefel gywir o ymgynghori wedi digwydd trwy gydol y broses hon. Ond na foed inni anghofio, mewn gwirionedd, beth mae'r Bil hwn yn ei wneud. Mae'n ein rhoi ni mewn sefyllfa gref. Mae'n rhoi'r data sydd ei angen arnom ni i wneud y penderfyniadau ar sail gwybodaeth hynny, wrth gamu i'r dyfodol, o ran y sector twristiaeth. Am y rheswm yna, byddwn yn gwrthwynebu gwelliant 106, a byddwn yn cefnogi'r Bil yn y dyfodol.
Yr Ysgrifennydd Cabinet, Mark Drakeford.
The Cabinet Secretary, Mark Drakeford.
Diolch yn fawr, Llywydd. As you've heard, amendment 107 seeks to make commencement orders for the Bill subject to the Senedd approval process. It has been debated already, at Stage 1 and at Stage 2, and, every time, I have set out why I cannot accept that proposition. I reject the suggestion that the Bill has been developed at speed. As Luke Fletcher just said, this Bill has been part of the Government's programme since the last election. It was part of the co-operation agreement programme, part of the programme for government, and a companion piece to that visitor levy Bill, which was extensively debated here on the floor of the Senedd.
I continue to have serious concerns about the idea that a future Senedd could simply refuse to commence primary legislation passed by this Senedd. These concerns were highlighted in a powerful contribution by Siân Gwenllian during the Stage 1 Plenary debate. Such an amendment would allow that future Senedd to prevent implementation of primary legislation passed by this Senedd through what is, essentially, a procedural device. Now, of course, it would be the right of that future Senedd to decide not to go ahead with legislation. But the right form of democratic oversight is not an amendment on commencement in this Bill, but a future Senedd using the full primary legislative scrutiny process to undo what has been done through the full primary legislative process in this Senedd. The passage of the amendment, as well as being constitutionally objectionable, would frustrate the implementation of the scheme, reduce the certainty for tourism businesses, risk wasteful spending on developing a scheme that might not be brought into force, and risk undermining the principles of the Bill as agreed by this Senedd at Stage 2.
Llywydd, despite the Government's objection to this amendment, I too wanted to echo what others have said in this final group of amendments. I’m very pleased to say today, as I’ve said every time I've been involved in legislation, that I've never seen legislation on the floor of the Senedd that wasn't improved by the scrutiny process. That has been certainly true of this Bill in the evidence taken by committees at Stage 1, by the way in which Stage 2 amendments were debated, and the space that has been created to bring forward Government amendments to respond to some of the points that were raised by other parties and other Members then. I'm grateful to them all. I'm grateful for the support the Bill has received this afternoon.
Diolch yn fawr, Llywydd. Fel y clywsoch chi, mae gwelliant 107 yn ceisio gwneud gorchmynion cychwyn ar gyfer y Bil yn ddarostyngedig i broses gymeradwyo'r Senedd. Mae wedi cael ei drafod eisoes, yng Nghyfnod 1 ac yng Nghyfnod 2, a, bob tro, rwyf wedi nodi pam na allaf dderbyn y cynnig hwnnw. Rwy'n gwrthod yr awgrym bod y Bil wedi'i ddatblygu yn gyflym. Fel y dywedodd Luke Fletcher, mae'r Bil hwn wedi bod yn rhan o raglen y Llywodraeth ers yr etholiad diwethaf. Roedd yn rhan o raglen y cytundeb cydweithio, yn rhan o'r rhaglen ar gyfer llywodraethu, ac yn ategu'r Bil ardoll ymwelwyr, a drafodwyd yn helaeth yma ar lawr y Senedd.
Rwy'n parhau i fod â phryderon difrifol ynglŷn â'r syniad y gallai Senedd yn y dyfodol wrthod cychwyn deddfwriaeth sylfaenol a basiwyd gan y Senedd hon. Tynnwyd sylw at y pryderon hyn mewn cyfraniad grymus gan Siân Gwenllian yn ystod dadl Cyfarfod Llawn Cyfnod 1. Byddai gwelliant o'r fath yn caniatáu i'r Senedd honno atal gweithredu deddfwriaeth sylfaenol a basiwyd gan y Senedd hon trwy ddyfais weithdrefnol yn y bôn. Nawr, wrth gwrs, hawl y Senedd honno yn y dyfodol fyddai penderfynu peidio â bwrw ymlaen â deddfwriaeth. Ond nid gwelliant ar gychwyn yn y Bil hwn yw'r ffurf gywir o oruchwyliaeth ddemocrataidd, ond Senedd yn y dyfodol i ddefnyddio'r broses graffu ddeddfwriaethol sylfaenol lawn i ddadwneud yr hyn sydd wedi'i wneud trwy'r broses ddeddfwriaethol sylfaenol lawn yn y Senedd hon. Byddai pasio'r gwelliant, yn ogystal â bod yn annerbyniol yn gyfansoddiadol, yn rhwystro gweithredu'r cynllun, yn lleihau'r sicrwydd i fusnesau twristiaeth, yn peryglu gwariant gwastraffus ar ddatblygu cynllun na fyddai o bosib yn cael ei weithredu, ac yn peryglu tanseilio egwyddorion y Bil fel y cytunwyd arno gan y Senedd hon yng Nghyfnod 2.
Llywydd, er gwaethaf gwrthwynebiad y Llywodraeth i'r gwelliant hwn, roeddwn i hefyd eisiau adleisio'r hyn y mae eraill wedi'i ddweud yn y grŵp olaf hwn o welliannau. Rwy'n falch iawn o ddweud heddiw, fel rydw i wedi dweud bob tro rydw i wedi bod yn ymwneud â deddfwriaeth, nad wyf erioed wedi gweld deddfwriaeth ar lawr y Senedd na chafodd ei gwella gan y broses graffu. Mae hynny'n sicr wedi bod yn wir am y Bil hwn yn y dystiolaeth a gymerwyd gan bwyllgorau yng Nghyfnod 1, gan y ffordd y trafodwyd gwelliannau Cyfnod 2, a'r gofod sydd wedi'i greu i gyflwyno gwelliannau'r Llywodraeth i ymateb i rai o'r pwyntiau a godwyd gan bleidiau eraill ac Aelodau eraill bryd hynny. Rwy'n ddiolchgar iddyn nhw i gyd. Rwy'n ddiolchgar am y gefnogaeth y mae'r Bil wedi'i dderbyn y prynhawn yma.
Samuel Kurtz i ymateb.
Samuel Kurtz to reply.
Diolch yn fawr, Llywydd. I think it's quite right, as Luke Fletcher has done, to acknowledge the legislative fatigue that the sector has been under in the five years previously. I note the point that he made, that, from here on in, we will have the ability to make policy from data collected within the tourism sector, the irony being that this is the last piece of legislation affecting tourism that's being brought forward when really it should have been the first piece of legislation, impacting on the tourism levy and on 182 nights. So, there's a little bit of cart before horse here in that sense. But, going forward, Luke Fletcher is quite right that the sector can now look towards legislation being created on data collected within the sector, and that it is being represented.
And, yes, it's right for the Cabinet Secretary and for Luke Fletcher to highlight that this was part of the programme for government and the co-operation agreement. But that doesn't substitute the actual work of the Senedd and Senedd committees. And the Cabinet Secretary is absolutely right that the legislation has been improved by scrutiny throughout this session, but I do still feel that this has been rushed at the tail end of the fifth year of this Senedd term, on the points that I've highlighted previously about why it should have been earlier in the legislative process, given the fatigue that the sector is facing. However, I am grateful for the collaborative working between all parties on this. Thank you very much, Llywydd.
Diolch yn fawr, Llywydd. Rwy'n credu ei bod hi'n hollol iawn, fel y mae Luke Fletcher wedi'i wneud, i gydnabod y blinder deddfwriaethol y bu'r sector yn ei ddioddef yn y pum mlynedd flaenorol. Rwy'n nodi'r pwynt a wnaeth, y bydd gennym ni'r gallu i wneud polisi o ddata a gasglwyd yn y sector twristiaeth, yr eironi yw mai hwn yw'r darn olaf o ddeddfwriaeth sy'n effeithio ar dwristiaeth sy'n cael ei gyflwyno pan mewn gwirionedd dylai fod wedi bod y darn cyntaf o ddeddfwriaeth, sy'n effeithio ar yr ardoll twristiaeth ac ar 182 noson. Felly, mae yna ychydig o roi'r drol o flaen y ceffyl yma yn yr ystyr yna. Ond, wrth fynd ymlaen, mae Luke Fletcher yn hollol gywir y gall y sector nawr edrych tuag at ddeddfwriaeth sy'n cael ei chreu ar ddata a gesglir yn y sector, a'i fod yn cael ei gynrychioli.
Ac, ydy, mae'n iawn i'r Ysgrifennydd Cabinet ac i Luke Fletcher dynnu sylw at y ffaith y bu hyn yn rhan o'r rhaglen lywodraethu a'r cytundeb cydweithio. Ond nid yw hynny'n disodli gwaith gwirioneddol pwyllgorau'r Senedd a'r Senedd. Ac mae'r Ysgrifennydd Cabinet yn hollol gywir bod y ddeddfwriaeth wedi'i gwella trwy graffu trwy gydol y sesiwn hon, ond rwyf yn dal i deimlo bod hyn wedi cael ei frysio ar ddiwedd pumed flwyddyn tymor y Senedd hon, o ran yr agweddau rwyf wedi tynnu sylw atyn nhw o'r blaen ynghylch pam y dylai hyn fod wedi digwydd yn gynharach yn y broses ddeddfwriaethol, o ystyried y blinder y mae'r sector yn ei wynebu. Fodd bynnag, rwy'n ddiolchgar am y cydweithio rhwng bob plaid ar hyn. Diolch yn fawr iawn, Llywydd.
Gwelliant 107, felly. Os derbynnir gwelliant 107, bydd gwelliant 92 yn methu. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 107. A oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Mae yna wrthwynebiad. Felly, fe gymerwn ni bleidlais ar welliant 107. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 13, neb yn ymatal, 39 yn erbyn. Mae gwelliant 107 wedi methu.
Amendment 107. If amendment 107 is agreed, amendment 92 falls. The question is that amendment 107 is agreed. Does any Member object? [Objection.] There is objection. We will therefore move to a vote on amendment 107. Open the vote. Close the vote. In favour 13, no abstentions, 39 against. Therefore, amendment 107 is not agreed.
Eitem 16. Gwelliant 107: O blaid: 13, Yn erbyn: 39, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y gwelliant
Item 16. Amendment 107: For: 13, Against: 39, Abstain: 0
Amendment has been rejected
Gwelliant 92. Ydy e'n cael ei gynnig gan yr Ysgrifennydd Cabinet?
Amendment 92. Is it moved by the Cabinet Secretary?
Cynigiwyd gwelliant 92 (Mark Drakeford).
Amendment 92 (Mark Drakeford) moved.
Ydy, mae e'n cael ei gynnig, gyda gwên. A oes gwrthwynebiad i'r gwelliant? Nac oes. Felly, mae'r gwelliant yna yn cael ei gymeradwyo.
It is, with a smile. I ask whether there is any objection to the amendment. There is no objection. And therefore the amendment is agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Mae hynny'n golygu ein bod ni wedi cyrraedd diwedd ein hystyriaeth Cyfnod 3 o'r Bil Datblygu Twrtistiaeth a Rheoleiddio Llety Ymwelwyr (Cymru), a dwi'n datgan y bernir bod pob adran o'r Bil a phob Atodlen iddo wedi'u derbyn.
That means that we have reached the end of our Stage 3 consideration of the Development of Tourism and Regulation of Visitor Accommodation (Wales) Bill, and I declare that all sections and Schedules of the Bill are deemed agreed.
Barnwyd y cytunwyd ar bob adran o’r Bil a phob Atodlen iddo.
All sections of and Schedules to the Bill deemed agreed.
Dyna ni, dyna ddiwedd ar ein gwaith ni am heddiw.
That concludes our proceedings for today.
Daeth y cyfarfod i ben am 19:48.
The meeting ended at 19:48.