Y Cyfarfod Llawn
Plenary
10/02/2026Cynnwys
Contents
Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.
In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.
Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.
The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.
Prynhawn da a chroeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn. Yr eitem gyntaf heddiw fydd y cwestiynau i'r Prif Weinidog, ac mae'r cwestiwn cyntaf y prynhawn yma gan Joyce Watson.
Good afternoon and welcome to today's Plenary meeting. The first item on our agenda today will be questions to the First Minister, and the first question this afternoon is from Joyce Watson.
1. Sut mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi elusennau yng Nghymru? OQ63837
1. How is the Welsh Government supporting charities in Wales? OQ63837
This week is Welsh Charities Week and there are thousands of charities around Wales that are helping to support people and to transform lives. And we're pleased, as a Welsh Labour Government, to be supporting them and the armies of volunteers that support these charities. Our funding enables targeted support on volunteering, on funding, safeguarding, and good governance for voluntary sector organisations, large and small, across Wales.
Mae'n Wythnos Elusennau Cymru yr wythnos hon ac mae yna filoedd o elusennau ledled Cymru sy'n helpu i gynorthwyo pobl ac i drawsnewid bywydau. Ac rydyn ni'n falch, fel Llywodraeth Lafur Cymru, o'u cynorthwyo nhw a'r byddinoedd o wirfoddolwyr sy'n cynorthwyo'r elusennau hyn. Mae ein cyllid yn galluogi cymorth wedi'i dargedu o ran gwirfoddoli, cyllid, diogelu, a llywodraethu da ar gyfer sefydliadau sector gwirfoddol, mawr a bach, ledled Cymru.
Diolch, First Minister. In charities week, I want to pay tribute to all of Wales’s charities, and they do indeed form the backbone of community life in towns, villages and cities right across our country. I welcome the Welsh Government’s commitment to supporting Welsh charities, with £10.9 million funding to Third Sector Support Wales, which is an increase of £2.3 million on last year. Twenty-seven per cent of people in Wales volunteer formally with charities and organisations. First Minister, will you join me in thanking and paying tribute to those many thousands of individuals who do work tirelessly, often in a voluntary capacity, right across Wales?
Diolch, Prif Weinidog. Yn ystod wythnos elusennau, hoffwn dalu teyrnged i holl elusennau Cymru, a nhw yn wir yw asgwrn cefn bywyd cymunedol mewn trefi, pentrefi a dinasoedd ledled ein gwlad. Rwy'n croesawu ymrwymiad Llywodraeth Cymru i gefnogi elusennau Cymru, gyda chyllid o £10.9 miliwn i Cefnogi Trydydd Sector Cymru, sy'n gynnydd o £2.3 miliwn o'i gymharu â'r llynedd. Mae dau ddeg saith y cant o bobl yng Nghymru yn gwirfoddoli'n ffurfiol gydag elusennau a sefydliadau. Prif Weinidog, a wnewch chi ymuno â mi i ddiolch a thalu teyrnged i'r miloedd lawer hynny o unigolion sydd yn gweithio'n ddiflino, yn aml mewn swydd wirfoddol, ledled Cymru gyfan?
Diolch yn fawr, Joyce, and I will join you in thanking them. It's quite remarkable how many people do volunteer—27 per cent of the population is a large proportion of the population, and I would pay tribute to them. It's not only good for the people they serve, but it's good for them as well, and I know a lot of people get a lot of enrichment in their own lives as a result of that. To support the work that volunteers do, the Welsh Government is investing more than £3.57 million directly into volunteering this year, and, as you say, that is an increase on previous years. Through the Wales Council for Voluntary Action, and the county voluntary councils, charities also receive targeted support, including grants that help young people lead change locally and make a positive difference in their communities.
Diolch yn fawr, Joyce, ac fe wnaf i ymuno â chi i ddiolch iddyn nhw. Mae'n gwbl ryfeddol faint o bobl sydd yn gwirfoddoli—mae 27 y cant o'r boblogaeth yn gyfran fawr o'r boblogaeth, a byddwn yn talu teyrnged iddyn nhw. Nid yn unig y mae'n dda i'r bobl y maen nhw'n eu gwasanaethu, ond mae'n dda iddyn nhw hefyd, ac rwy'n gwybod bod llawer o bobl yn cyfoethogi llawer ar eu bywydau eu hunain o ganlyniad i hynny. I gynorthwyo'r gwaith y mae gwirfoddolwyr yn ei wneud, mae Llywodraeth Cymru yn buddsoddi mwy na £3.57 miliwn yn uniongyrchol mewn gwirfoddoli eleni, ac, fel rydych chi'n ei ddweud, mae hynny'n gynnydd o flynyddoedd blaenorol. Trwy Gyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru, a'r cynghorau gwirfoddol sirol, mae elusennau hefyd yn derbyn cymorth wedi'i dargedu, gan gynnwys grantiau sy'n helpu pobl ifanc i arwain newid yn lleol a gwneud gwahaniaeth cadarnhaol yn eu cymunedau.
I'd like to focus my contribution and my question on the immense contribution made by charities in Wales to the palliative care sector. I visited St David's Hospice Care in Newport last week, where I met the chief executive officer, Emma Saysell, again. I was told during my meeting that, like many other charities, St David's Hospice Care is not generating the same income through the shops as they once did. This has been partly attributed to the rise of reselling websites. This changing trend compounds the financial situation that some charities find themselves in. It also underlines Plaid Cymru's call for a new financial settlement for end-of-life care services. This should not be seen as a case of filling funding gaps, but more as a long-term investment in the health needs of our population. We should not allow this funding situation to get worse without addressing it. So, do you agree with me that charities doing vital and comforting work like palliative care should be placed on a firmer financial footing than is currently the case? And, if you do, why are we in the situation that we're in currently?
Hoffwn ganolbwyntio fy nghyfraniad a fy nghwestiwn ar y cyfraniad aruthrol a wneir gan elusennau yng Nghymru at y sector gofal lliniarol. Ymwelais â Gofal Hosbis Dewi Sant yng Nghasnewydd yr wythnos diwethaf, lle cefais gyfle i gyfarfod â'r prif swyddog gweithredol, Emma Saysell, eto. Dywedwyd wrthyf i yn ystod fy nghyfarfod nad yw Gofal Hosbis Dewi Sant, fel llawer o elusennau eraill, yn cynhyrchu'r un incwm drwy'r siopau ag yr oedden nhw ar un adeg. Priodolwyd hyn yn rhannol i'r cynnydd i wefannau ailwerthu. Mae'r duedd newidiol hon yn gwaethygu'r sefyllfa ariannol y mae rhai elusennau yn cael eu hunain ynddi. Mae hefyd yn tanlinellu galwad Plaid Cymru am setliad ariannol newydd ar gyfer gwasanaethau gofal diwedd oes. Ni ddylid ystyried hyn fel achos o lenwi bylchau ariannu, ond yn fwy fel buddsoddiad hirdymor yn anghenion iechyd ein poblogaeth. Ni ddylem ni ganiatáu i'r sefyllfa ariannu hon waethygu heb fynd i'r afael â hi. Felly, a ydych chi'n cytuno â mi y dylai elusennau sy'n gwneud gwaith hanfodol ac sy'n rhoi cysur fel gofal lliniarol gael eu rhoi ar sail ariannol gadarnach nag sy'n digwydd ar hyn o bryd? Ac, os ydych chi, pam rydym ni yn y sefyllfa yr ydym ni ynddi ar hyn o bryd?
Well, I'd like to pay tribute, also, to those organisations who are helping people with end-of-life care, and there are many, many organisations across the country. I've been also to visit St David's Hospice Care, and the remarkable thing is that it's not just in a building; actually, it's the amount of work where people go into people's homes, giving that end-of-life support, which is actually where most people want to be cared for in their last days.
We have taken this seriously. It's not something you can fix overnight. We've had a very clear, phased programme of work in relation to hospice funding and end-of-life care. We have been reviewing that funding, and we recognise that if these are not there, there will be a knock-on effect to our hospitals. So, we are continuing with that work, with that three-phased approach. I think the first two phases have already been addressed, and now the third phase is more in that space of how we look at funding in future.
Wel, hoffwn dalu teyrnged, hefyd, i'r sefydliadau hynny sy'n helpu pobl gyda gofal diwedd oes, a cheir llawer iawn o sefydliadau ledled y wlad. Rwyf innau hefyd wedi bod i ymweld â Gofal Hosbis Dewi Sant, a'r peth rhyfeddol yw nad yw mewn adeilad yn unig; mewn gwirionedd, mae'n fater o faint o waith lle mae pobl yn mynd i gartrefi pobl, gan roi'r cymorth diwedd oes hwnnw, a dyna lle mae'r rhan fwyaf o bobl eisiau derbyn gofal yn eu dyddiau olaf.
Rydym ni wedi cymryd hyn o ddifrif. Nid yw'n rhywbeth y gallwch chi ei drwsio dros nos. Bu gennym ni raglen waith raddol eglur iawn o ran cyllid hosbis a gofal diwedd oes. Rydym ni wedi bod yn adolygu'r cyllid hwnnw, ac rydym ni'n cydnabod, os nad yw'r rhain yno, y bydd sgil-effaith ar ein hysbytai. Felly, rydym ni'n parhau gyda'r gwaith hwnnw, gyda'r dull tri cham hwnnw. Rwy'n credu bod y ddau gam cyntaf eisoes wedi cael sylw, a bellach mae'r trydydd cam yn fwy yn y maes hwnnw o sut rydym ni'n edrych ar gyllid yn y dyfodol.
First Minister, charities in Wales are struggling to cope, thanks to the policies of the UK Government. The cost-of-living crisis is hitting charitable donations at a time when Government policies are making employing staff especially costly. With the UK Government's leadership more interested in enriching themselves and their mates, as well as clinging on to power, the situation facing our charities sector is not likely to improve any time soon. Therefore, First Minister, what additional support can the Welsh Government offer the charitable sector in Wales, who provide such vital public services, like, as you already said, hospices, and lifeboats?
Prif Weinidog, mae elusennau yng Nghymru yn cael trafferth ymdopi, diolch i bolisïau Llywodraeth y DU. Mae'r argyfwng costau byw yn taro rhoddion elusennol ar adeg pan fo polisïau'r Llywodraeth yn gwneud cyflogi staff yn arbennig o gostus. Gydag arweinyddiaeth Llywodraeth y DU â mwy o ddiddordeb mewn cyfoethogi eu hunain a'u cyfeillion, yn ogystal â dal eu gafael ar rym, nid yw'r sefyllfa sy'n wynebu ein sector elusennau yn debygol o wella yn fuan. Felly, Prif Weinidog, pa gymorth ychwanegol all Llywodraeth Cymru ei gynnig i'r sector elusennol yng Nghymru, sy'n darparu gwasanaethau cyhoeddus mor hanfodol, fel hosbisau a badau achub, fel y gwnaethoch chi ei ddweud eisoes?
Thank you, Altaf. I'm very aware that these crucial organisations are facing an increased demand for services, that they are seeing pressure on incomes, they're seeing rising costs and challenges with recruitment and retention of staff and volunteers. That is why we have introduced a three-year Third Sector Support Wales programme, which represents a 7 per cent uplift to support organisations working in some of Wales's most disadvantaged communities. On top of that, we're co-developing a new funding code and a new approach for volunteering, to make it easier for charities to operate and to focus on prevention.
Diolch, Altaf. Rwy'n ymwybodol iawn bod y sefydliadau hollbwysig hyn yn wynebu galw cynyddol am wasanaethau, eu bod nhw'n gweld pwysau ar incwm, eu bod nhw'n gweld costau cynyddol a heriau o ran recriwtio a chadw staff a gwirfoddolwyr. Dyna pam rydym ni wedi cyflwyno rhaglen tair blynedd Cefnogi Trydydd Sector Cymru, sy'n gyfystyr â chynnydd o 7 y cant i gynorthwyo sefydliadau sy'n gweithio yn rhai o gymunedau mwyaf difreintiedig Cymru. Ar ben hynny, rydym ni'n cyd-ddatblygu cod cyllido newydd a dull newydd o wirfoddoli, i'w gwneud hi'n haws i elusennau weithredu ac i ganolbwyntio ar atal.
Good afternoon, First Minister. I wanted to raise the issue of rural charities. In Llandrindod Wells, we have the only branch in Powys of the Samaritans, which we know provides absolutely vital mental health and suicide support to many residents. Yet this branch, like many of the Samaritans branches across the UK, faces closure. Across Powys, we're seeing other charities affected as well. Cymryd Rhan in Llanidloes closed its doors in March last year, after 40 years of service. The Breconshire Care Association closed its doors in September, after three decades of supporting adults with learning disabilities. Many charities fill in the gaps in statutory services. But not only that; we know that people actually prefer to go to third sector organisations instead of fronting up to statutory organisations, of which they may be fearful or anxious about. We've heard different perspectives, but, in rural areas, those organisations need long-term contracts. You've mentioned the multi-year funding, yet how can we ensure that that gets to those rural communities where statutory services are not present and, actually, those organisations meet the vital needs of the rural communities? Diolch yn fawr iawn.
Prynhawn da, Prif Weinidog. Roeddwn i eisiau codi mater elusennau gwledig. Yn Llandrindod, mae gennym ni unig gangen y Samariaid ym Mhowys, yr ydym ni'n ymwybodol eu bod yn darparu cymorth iechyd meddwl a hunanladdiad gwbl hanfodol i lawer o drigolion. Ac eto mae'r gangen hon, fel llawer o ganghennau'r Samariaid ledled y DU, yn wynebu gorfod cau. Ledled Powys, rydym ni'n gweld elusennau eraill yn cael eu heffeithio hefyd. Caeodd Cymryd Rhan yn Llanidloes ei ddrysau ym mis Mawrth y llynedd, ar ôl 40 mlynedd o wasanaeth. Caeodd Cymdeithas Gofal Sir Frycheiniog ei drysau ym mis Medi, ar ôl tri degawd o gynorthwyo oedolion ag anableddau dysgu. Mae llawer o elusennau yn llenwi'r bylchau mewn gwasanaethau statudol. Ond nid yn unig hynny; rydym ni'n gwybod ei bod yn well gan bobl fynd at sefydliadau trydydd sector yn hytrach na mynd at sefydliadau statudol, y gallan nhw fod yn ofnus neu'n bryderus amdanyn nhw. Rydym ni wedi clywed gwahanol safbwyntiau, ond, mewn ardaloedd gwledig, mae angen contractau hirdymor ar y sefydliadau hynny. Rydych chi wedi sôn am y cyllid aml-flwyddyn, ond sut allwn ni sicrhau bod hwnnw yn cyrraedd y cymunedau gwledig hynny lle nad yw gwasanaethau statudol yn bresennol ac, mewn gwirionedd, mae'r sefydliadau hynny yn diwallu anghenion hanfodol y cymunedau gwledig? Diolch yn fawr iawn.
Thank you. I regularly meet with representatives from the third sector, with my constituency hat on, including those in places like Powys. They're always keen to set out some of the challenges that they are facing, including telling me about organisations like the Samaritans. Of course, I would like to pay tribute to the tremendous work that they do. Mind Cymru—. There are all kinds of organisations that are really supporting people with a very difficult time in their lives. The Welsh Government, of course, have other services available. The '111 press 2' service has been significantly used. People are seeing a huge change in terms of the support in relation to mental health, so that 95 per cent of young people receive an assessment within 28 days. Now, that is a sea change, compared to what was there before. That's why early intervention, as far as I'm concerned, is critical. But we will continue to support the voluntary sector, not just in urban areas, but, of course, across rural areas, where, actually, people sometimes want to see somebody face to face and are more comfortable in those local environments.
Diolch. Rwy'n cyfarfod yn rheolaidd â chynrychiolwyr o'r trydydd sector, yn gwisgo fy het etholaeth, gan gynnwys y rhai mewn lleoedd fel Powys. Maen nhw bob amser yn awyddus i nodi rhai o'r heriau y maen nhw'n eu hwynebu, gan gynnwys dweud wrthyf i am sefydliadau fel y Samariaid. Wrth gwrs, hoffwn dalu teyrnged i'r gwaith ardderchog y maen nhw'n ei wneud. Mind Cymru—. Ceir pob math o sefydliadau sydd wir yn cynorthwyo pobl sydd mewn cyfnod anodd iawn yn eu bywydau. Mae gan Lywodraeth Cymru, wrth gwrs, wasanaethau eraill ar gael. Mae'r gwasanaeth '111 pwyso 2' wedi cael ei ddefnyddio'n sylweddol. Mae pobl yn gweld newid enfawr o ran y cymorth yn ymwneud ag iechyd meddwl, fel bod 95 y cant o bobl ifanc yn derbyn asesiad o fewn 28 diwrnod. Nawr, mae hwnnw'n newid aruthrol, o'i gymharu â'r hyn a oedd yno o'r blaen. Dyna pam mae ymyrraeth gynnar, yn fy marn i, yn hanfodol. Ond byddwn yn parhau i gynorthwyo'r sector gwirfoddol, nid yn unig mewn ardaloedd trefol, ond, wrth gwrs, ar draws ardaloedd gwledig, lle, mewn gwirionedd, mae pobl weithiau eisiau gweld rhywun wyneb yn wyneb ac yn fwy cyfforddus yn yr amgylcheddau lleol hynny.
2. Sut mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi prosiect Porth Wrecsam? OQ63815
2. How is the Welsh Government supporting the Wrexham Gateway project? OQ63815
The Welsh Government is playing a pivotal role in the transformation of Wrexham through our support for the Wrexham Gateway, alongside local partners. This has been the case since the start of the project. Now, we know the improving performance of Wrexham AFC has electrified the town and ensured that that city is able to host international football, and that's central to the vision. The commencement of construction of the Kop stand at the Racecourse ground marks a momentous point as the project moves into the delivery phase.
Mae Llywodraeth Cymru yn chwarae rhan ganolog yn y gwaith o drawsnewid Wrecsam drwy ein cefnogaeth i Borth Wrecsam, ochr yn ochr â phartneriaid lleol. Mae hyn wedi bod yn wir ers dechrau'r prosiect. Nawr, rydym ni'n gwybod bod perfformiad gwella Clwb Pêl-droed Wrecsam wedi tanio'r dref ac wedi sicrhau bod y ddinas honno yn gallu cynnal pêl-droed rhyngwladol, ac mae hynny'n ganolog i'r weledigaeth. Mae dechrau adeiladu eisteddle'r Kop yn y Cae Ras yn bwynt pwysig wrth i'r prosiect symud i'r cam cyflawni.
Thank you for that answer. The Wrexham Gateway project really has the potential to deliver something truly special for our city. It's something I've long supported, and the partnership is determined to deliver this game-changing redevelopment. The transformation will see Wrexham general station become a major transport hub. The new Kop stand you've just referred to at the Racecourse will restore international football to the city, and there will be new office space, a public plaza and, hopefully, a new Wrexham Lager brewery, tap room and a shop. The Welsh Government got the ball rolling by outlining initial grant funding of £25 million back in 2021, and you've now come with a further £1.5 million to specifically address the infrastructure constraints on the western side of the site. Last week, I visited George Powell and team at the Wrexham Miners Project's rescue centre. They're communicating with partners to try and seek to build a 200 space car park at the rear of their property, which would really help, and I think it would really add great value to that redevelopment. So, First Minister, I, along with all my constituents, value the Welsh Government's ongoing support, but would you be able to provide any further updates, because I'm sure you'd agree it's really important to keep the momentum going over the next few months?
Diolch am yr ateb yna. Mae gan brosiect Porth Wrecsam wir y potensial i ddarparu rhywbeth gwirioneddol arbennig i'n dinas. Mae'n rhywbeth yr wyf i wedi ei gefnogi ers amser maith, ac mae'r bartneriaeth yn benderfynol o ddarparu'r ailddatblygiad trawsnewidiol hwn. Bydd y trawsnewid yn troi gorsaf gyffredinol Wrecsam yn ganolfan drafnidiaeth bwysig. Bydd eisteddle newydd y Kop yr ydych chi newydd gyfeirio ato yn y Cae Ras yn dychwelyd pêl-droed rhyngwladol i'r ddinas, a bydd gofod swyddfa newydd, sgwâr cyhoeddus a, gobeithio, bragdy, bar cwrw a siop newydd Wrexham Lager. Fe wnaeth Llywodraeth Cymru gychwyn pethau drwy amlinellu cyllid grant cychwynnol o £25 miliwn yn ôl yn 2021, ac rydych chi bellach wedi rhoi £1.5 miliwn arall i fynd i'r afael yn benodol â'r cyfyngiadau seilwaith ar ochr orllewinol y safle. Yr wythnos diwethaf, ymwelais â George Powell a'i dîm yng nghanolfan achub Prosiect Glowyr Wrecsam. Maen nhw'n cyfathrebu â phartneriaid i geisio adeiladu maes parcio 200 o leoedd yng nghefn eu heiddo, a fyddai wir o gymorth, ac rwy'n credu y byddai wir yn ychwanegu gwerth mawr at yr ailddatblygiad hwnnw. Felly, Prif Weinidog, rwyf i, ynghyd â'm holl etholwyr, yn gwerthfawrogi cefnogaeth barhaus Llywodraeth Cymru, ond a allech chi roi unrhyw ddiweddariadau pellach, oherwydd rwy'n siŵr y byddech chi'n cytuno ei bod hi'n bwysig iawn cadw'r momentwm i fynd dros y misoedd nesaf?
I agree with that, and thank you for your championing of this project, which I do think is transformational for the city. As you say, we had £25 million awarded in 2021 to give that confidence boost, that they can progress with this project. That high-quality office accommodation, I think, is also going to be transformational. We're talking about 600 people being able to house themselves in that accommodation. Of course, putting that next door to a transport hub means, hopefully, we wouldn't need to see quite as many car parking spaces as we would otherwise. So, that hub, the transport model, and understanding that all of this needs to fit together with the transformation of the town that we're supporting beyond that, with the Transforming Towns support, I hope, is driving a real feeling of hope in the city and that this is a city that's going places.
Rwy'n cytuno â hynna, a diolch am eich gwaith yn hyrwyddo'r prosiect hwn, yr wyf i yn credu sy'n drawsnewidiol i'r ddinas. Fel yr ydych chi'n ei ddweud, fe gawsom ni £25 miliwn a ddyfarnwyd yn 2021 i roi'r hwb hwnnw i'r hyder, y gallan nhw fwrw ymlaen â'r prosiect hwn. Mae'r adeilad swyddfa o ansawdd uchel hwnnw, rwy'n credu, yn mynd i fod yn drawsnewidiol hefyd. Rydym ni'n sôn am 600 o bobl yn gallu gwneud lle i'w hunain yn yr adeilad hwnnw. Wrth gwrs, mae rhoi hwnnw drws nesaf i ganolfan drafnidiaeth yn golygu, gobeithio, na fyddai angen i ni weld cynifer o leoedd parcio ag y byddem ni fel arall. Felly, mae'r ganolfan honno, y model trafnidiaeth, a deall bod angen i hyn i gyd gyd-fynd â'r trawsnewidiad o'r dref yr ydym ni'n ei gynorthwyo y tu hwnt i hynny, gyda'r cymorth Trawsnewid Trefi, rwy'n gobeithio, yn ysgogi teimlad gwirioneddol o obaith yn y ddinas a bod hon yn ddinas â dyfodol disglair.
First Minister, I certainly support the work at the Wrexham Gateway project, and the involvement of the Welsh Government to financially support that as well. As we've already heard, it has the opportunity to be transformative for that part of Wrexham, by improving that transport infrastructure, creating a modern business space, and connecting communities through the transport improvements as well.
Around the corner from that particular site is Wrexham Maelor Hospital, and I've led a campaign there to see parking improvements at the hospital. I think it's a really good opportunity, with the investment going on at the Wrexham Gateway, to see the parking issues also resolved at the hospital, because the knock-on effect in that part of Wrexham is quite significant. So, would you be keen to see good partnership working with the Wrexham Gateway project, working with Betsi Cadwaladr University Health Board, to see what solutions can be brought forward to solve that problem at the same sort of site?
Prif Weinidog, rwy'n sicr yn cefnogi'r gwaith ym mhrosiect Porth Wrecsam, a chyfranogiad Llywodraeth Cymru i gefnogi hynny yn ariannol hefyd. Fel yr ydym ni eisoes wedi clywed, mae ganddo'r cyfle i fod yn drawsnewidiol i'r rhan honno o Wrecsam, trwy wella'r seilwaith trafnidiaeth hwnnw, creu gofod busnes modern, a chysylltu cymunedau drwy'r gwelliannau trafnidiaeth hefyd.
Rownd y gornel o'r safle penodol hwnnw mae Ysbyty Maelor Wrecsam, ac rwyf i wedi arwain ymgyrch yno i weld gwelliannau parcio yn yr ysbyty. Rwy'n credu ei fod yn gyfle da iawn, gyda'r buddsoddiad sy'n cael ei wneud ym Mhorth Wrecsam, i weld y problemau parcio hefyd yn cael eu datrys yn yr ysbyty, oherwydd mae'r sgil-effaith yn y rhan honno o Wrecsam yn eithaf sylweddol. Felly, a fyddech chi'n awyddus i weld partneriaeth dda yn gweithio gyda phrosiect Porth Wrecsam, yn gweithio gyda Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr, i weld pa atebion y gellir eu cynnig i ddatrys y broblem honno ar yr un math o safle?
I think partnership is exactly what we've been talking about in this area, and this already has an outstanding partnership: the Welsh Government, Wrexham County Borough Council, Transport for Wales and Wrexham University. I think it's important that they are recognised, and their plans in terms of transformation of their campus are also critical to the future. But, you're right, there's no reason why Betsi Cadwaladr shouldn't look at how they could contribute to the change where there are synergies. But we recognise that, actually, the fact is that we've had years of underinvestment, of capital funding being strangled, and not being in a position where we could invest in our hospitals. I'm really glad that now we've got additional funding and that we are in a position, I hope, to look to the future, being able to focus more attention and to put capital into some of those programmes for the future.
Rwy'n credu mai partneriaeth yw'r union beth yr ydym ni wedi bod yn sôn amdano yn yr ardal hon, ac mae gan hyn bartneriaeth ragorol eisoes: Llywodraeth Cymru, Cyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam, Trafnidiaeth Cymru a Phrifysgol Wrecsam. Rwy'n credu ei bod hi'n bwysig eu bod nhw'n cael eu cydnabod, ac mae eu cynlluniau o ran trawsnewid eu campws hefyd yn hanfodol ar gyfer y dyfodol. Ond, rydych chi'n iawn, does dim rheswm pam na ddylai Betsi Cadwaladr edrych ar sut y gallen nhw gyfrannu at y newid lle ceir synergeddau. Ond rydym ni'n cydnabod, mewn gwirionedd, mai'r ffaith amdani yw ein bod ni wedi cael blynyddoedd o danfuddsoddi, o gyllid cyfalaf yn cael ei dagu, a pheidio â bod mewn sefyllfa lle gallem ni fuddsoddi yn ein hysbytai. Rwy'n falch iawn bod gennym ni gyllid ychwanegol bellach a'n bod ni mewn sefyllfa, rwy'n gobeithio, i edrych i'r dyfodol, gan allu canolbwyntio mwy o sylw ac i roi cyfalaf i rai o'r rhaglenni hynny ar gyfer y dyfodol.
Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth.
Questions now from the party leaders. The Plaid Cymru leader, Rhun ap Iorwerth.
Diolch yn fawr iawn, Llywydd. Last week, I wrote to the First Minister to ask her to formally investigate whether Peter Mandelson's actions, including his sharing of Government information with convicted paedophile Jeffrey Epstein, had in any way undermined the Welsh national interest. I welcome the fact that she has agreed to my request, and I look forward to putting the evidence in the public domain.
The Prime Minister appointed Peter Mandelson as the UK's ambassador to the United States, despite knowing of his continued relationship with Epstein. That is not the level of judgment one would expect of a Prime Minister. Does the First Minister agree with me on that? Assuming that she does, why didn't she come out and say so publicly immediately?
Diolch yn fawr iawn, Llywydd. Yr wythnos diwethaf, ysgrifennais at y Prif Weinidog i ofyn iddi ymchwilio'n ffurfiol i ba un a oedd gweithredoedd Peter Mandelson, gan gynnwys y ffaith iddo rannu gwybodaeth y Llywodraeth gyda'r pedoffil Jeffrey Epstein, wedi tanseilio buddiannau cenedlaethol Cymru mewn unrhyw ffordd. Rwy'n croesawu'r ffaith ei bod wedi cytuno i fy nghais, ac edrychaf ymlaen at gyhoeddi'r dystiolaeth.
Penododd Prif Weinidog y DU Peter Mandelson fel llysgennad y DU i'r Unol Daleithiau, er ei fod yn gwybod am ei berthynas barhaus gydag Epstein. Nid dyna'r lefel o grebwyll y byddai rhywun yn ei ddisgwyl gan Brif Weinidog. A yw'r Prif Weinidog yn cytuno â mi am hynny? Gan dybio ei bod hi, pam na ddaeth allan a dweud hynny'n gyhoeddus ar unwaith?
Can I start by saying that Keir Starmer was elected with a clear mandate to be the Prime Minister of the United Kingdom? I support him in the job that he was elected to do. When Labour succeeds in Government, the people of Wales become better off, and that is my key concern. My job as First Minister is to improve the lives of people in Wales, not to provide a running commentary on Westminster politics.
I have never been a fan of Peter Mandelson. I never felt that he held the same kind of values as we do in Welsh Labour. The recent revelations that he shared sensitive Government information with somebody who could benefit financially I think are a low that many people hadn't expected. But also, of course, what is important now is that Keir Starmer takes this opportunity to refocus the issues relating to Epstein onto the women and girls who have been abused. That's where the focus needs to be and that's where the focus needs to stay. I think that the Prime Minister is an honourable man, he's committed to public service, and I think that he wants to do right by the country.
A gaf i ddechrau drwy ddweud bod Keir Starmer wedi cael ei ethol â mandad eglur i fod yn Brif Weinidog y Deyrnas Unedig? Rwy'n ei gefnogi yn y swydd y cafodd ei ethol i'w gwneud. Pan fydd Llafur yn llwyddo mewn Llywodraeth, daw pobl Cymru yn well eu byd, a dyna'r wyf i'n poeni amdano fwyaf. Fy swydd fel Prif Weinidog yw gwella bywydau pobl yng Nghymru, nid cynnig sylwebaeth barhaus ar wleidyddiaeth San Steffan.
Dydw i erioed wedi bod yn hoff iawn o Peter Mandelson. Dydw i erioed wedi teimlo bod ganddo'r un math o werthoedd ag sydd gennym ni yn Llafur Cymru. Mae'r datgeliadau diweddar ei fod wedi rhannu gwybodaeth sensitif y Llywodraeth gyda rhywun a allai elwa yn ariannol rwy'n credu yn waelod nad oedd llawer o bobl wedi ei ddisgwyl. Ond hefyd, wrth gwrs, yr hyn sy'n bwysig nawr yw bod Keir Starmer yn manteisio ar y cyfle hwn i ail-ganolbwyntio'r materion yn ymwneud ag Epstein ar y menywod a'r merched sydd wedi cael eu cam-drin. Dyna lle mae angen i'r pwyslais fod a dyna lle mae angen i'r pwyslais aros. Rwy'n credu bod Prif Weinidog y DU yn ddyn anrhydeddus, mae wedi ymrwymo i wasanaeth cyhoeddus, ac rwy'n credu ei fod eisiau gwneud y peth iawn i'r wlad.
Her attack of Peter Mandelson is no doubt justified; her continued defence of the Prime Minister, of course, raises more questions. Whatever the depths of chaos in Downing Street, the First Minister's record is one of, ultimately, defaulting to supporting Keir Starmer. But here's a First Minister not knowing, on this occasion, which way to turn. Having failed to join the criticism of Keir Starmer yesterday, neither did she come out to defend him until a day later, with a statement this morning. But I guess that it was inevitable that she would in the end.
The Secretary of State for Wales pledged her unstinting support for the Prime Minister, Labour MPs were apparently infuriated at the First Minister's silence—and yes, this morning, the First Minister did follow suit. So much for independence of thought. She is meant to be the boss, but it's clearly Labour MPs calling the shots. Remembering that this is the most anti-devolution Welsh Secretary for decades, according to one senior Labour colleague, isn't it the case that Jo Stevens really does have the First Minister in her pocket?
Heb amheuaeth, mae ei hymosodiad ar Peter Mandelson yn gyfiawn; mae ei hamddiffyniad parhaus o Brif Weinidog y DU, wrth gwrs, yn codi mwy o gwestiynau. Beth bynnag yw dyfnderoedd yr anhrefn yn Stryd Downing, mae record y Prif Weinidog, yn y pen draw, yn un o gefnogi Keir Starmer yn ddiofyn. Ond dyma Brif Weinidog nad yw'n gwybod, ar yr achlysur hwn, pa ffordd i droi. Ar ôl methu ag ymuno â'r feirniadaeth o Keir Starmer ddoe, ni ddaeth hi allan i'w amddiffyn tan ddiwrnod yn ddiweddarach, gyda datganiad y bore yma. Ond roedd yn anochel y byddai'n gwneud hynny yn y diwedd am wn i.
Addawodd Ysgrifennydd Gwladol Cymru ei chefnogaeth haelionus i Brif Weinidog y DU, mae'n debyg bod ASau Llafur wedi'u cythruddo gan dawelwch y Prif Weinidog—a do, y bore yma, fe wnaeth y Prif Weinidog ddilyn yr esiampl. Wfft i annibyniaeth meddwl. Hi yw'r pennaeth i fod, ond mae'n amlwg mai ASau Llafur sy'n gwneud y penderfyniadau. Gan gofio mai dyma'r Ysgrifennydd Cymru mwyaf gwrth-ddatganoli ers degawdau, yn ôl un uwch gydweithiwr Llafur, onid yw'n wir bod y Prif Weinidog wir ym mhoced Jo Stevens?
I am focused on the needs of the people of this country. I do not jump up in the middle of a Cabinet meeting to respond to issues going on in Westminster. That is not the way you run a country. I'm absolutely clear that I'm here to focus on the tangible difference that we can make in people's lives. Today we're announcing the fact that we've hit the 100,000 apprenticeship target. That makes a difference to people in our communities. Today we have seen 20 renewable energy projects being approved. That, again, will create hundreds of jobs in our communities. I am not here to give a running commentary on what happens in Westminster.
Rwy'n canolbwyntio ar anghenion pobl y wlad hon. Nid wyf i'n neidio ar fy nhraed yng nghanol cyfarfod Cabinet i ymateb i faterion sy'n digwydd yn San Steffan. Nid dyna'r ffordd yr ydych chi'n rhedeg gwlad. Rwy'n gwbl eglur fy mod i yma i ganolbwyntio ar y gwahaniaeth diriaethol y gallwn ni ei wneud ym mywydau pobl. Heddiw, rydym ni'n cyhoeddi'r ffaith ein bod ni wedi cyrraedd y targed o 100,000 o brentisiaethau. Mae hynny'n gwneud gwahaniaeth i bobl yn ein cymunedau. Heddiw, rydym ni wedi gweld 20 o brosiectau ynni adnewyddadwy yn cael eu cymeradwyo. Bydd hynny, eto, yn creu cannoedd o swyddi yn ein cymunedau. Nid wyf i yma i roi sylwebaeth barhaus ar yr hyn sy'n digwydd yn San Steffan.
It must have been a very long Cabinet meeting if it started yesterday afternoon and you couldn't get a statement out until this morning. But the real reason why the First Minister is so passive when it comes to passing judgment on the Prime Minister is because she is equally as weakened as he is. She has invested so much political capital in supporting him she can't back down now. But the tragedy is that she gets nothing in return for her loyalty—no goodies, as she would put it. The Prime Minister has devolved none of the powers that the First Minister says she supports, Wales is still underfunded, there are still no consequentials for HS2. In calling for the Prime Minister's resignation yesterday, her Scottish counterpart, Anas Sarwar, said that he was putting the interests of Scotland first. The First Minister of Wales decided to perch on the fence for a while before falling on her party leader's side. Did she not feel tempted to stand up for the interests of Wales on this occasion?
Mae'n rhaid ei fod wedi bod yn gyfarfod Cabinet hir iawn os dechreuodd brynhawn ddoe ac na allech chi gael datganiad allan tan y bore yma. Ond y gwir reswm pam mae'r Prif Weinidog mor oddefol o ran barnu Prif Weinidog y DU yw oherwydd ei bod hi wedi'i gwanhau gymaint ag ef. Mae wedi buddsoddi cymaint o gyfalaf gwleidyddol yn ei gefnogi na all droi'n ôl nawr. Ond y drasiedi yw nad yw nad yw'n cael dim yn gyfnewid am ei ffyddlondeb—dim pethau da, fel y byddai hi'n ei ddweud. Nid yw Prif Weinidog y DU wedi datganoli dim o'r pwerau y mae'r Prif Weinidog yn dweud y mae'n eu cefnogi, mae Cymru yn dal i gael ei thanariannu, nid oes symiau canlyniadol ar gyfer HS2 o hyd. Wrth alw am ymddiswyddiad Prif Weinidog y DU ddoe, dywedodd ei chyfatebydd yn yr Alban, Anas Sarwar, ei fod yn rhoi buddiannau'r Alban yn gyntaf. Penderfynodd Prif Weinidog Cymru eistedd ar y ffens am ychydig cyn syrthio ar ochr arweinydd ei phlaid. Onid oedd hi'n teimlo temtasiwn i sefyll yn gadarn dros fuddiannau Cymru ar yr achlysur hwn?
Let me be clear—I think that it will save some time and I'm not going to be sidetracked by this: I was elected to run Wales, not to provide a running commentary on Westminster politics. I find it genuinely incredible that after more than 25 years of devolution, the office of First Minister is still treated as a pundit's chair rather than as the head of a democratic Government. You are not in the BBC any longer, Rhun. This is a Senedd; it is not a studio. It's not a talking shop, it's the seat of the Welsh democracy, and every time it's reduced to gossip about what's happening elsewhere, the people of Wales are being short-changed.
Gadewch i mi fod yn eglur—rwy'n credu y bydd yn arbed ychydig o amser a dydw i ddim yn mynd i adael i'm sylw gael ei dynnu gan hyn: cefais fy ethol i redeg Cymru, nid i ddarparu sylwebaeth barhaus ar wleidyddiaeth San Steffan. Rwy'n ei chael hi'n wirioneddol anhygoel, ar ôl mwy na 25 mlynedd o ddatganoli, bod swydd y Prif Weinidog yn dal i gael ei thrin fel cadair pyndit yn hytrach na phennaeth Llywodraeth ddemocrataidd. Dydych chi ddim yn y BBC mwyach, Rhun. Senedd yw hon; nid stiwdio mohoni. Nid siop siarad mohoni, dyma sedd democratiaeth Cymru, a phob tro y mae'n cael ei throi'n lle i hel clecs am yr hyn sy'n digwydd yn rhywle arall, mae pobl Cymru ar eu colled.
Arweinydd y Ceidwadwyr, Darren Millar.
Leader of the Conservatives, Darren Millar.
First Minister, it is abundantly clear to everyone that your statement of support today for the Prime Minister is mealy-mouthed. It doesn't say, and at no point have you said, that you have full confidence in the Prime Minister or his leadership. Of course, it's hardly surprising, because in recent months you've been slagging the Prime Minister off at every opportunity. Just weeks ago you made it clear that the Prime Minister wasn't welcome in Wales to campaign unless he brought some goodies with him. When you were asked time and time again in an interview with the BBC whether he was doing a good job, you refused to say whether you thought he was doing a good job or not.
This is a man who appointed Peter Mandelson to the most powerful and important diplomatic posting that this country has, in the full knowledge that Peter Mandelson had maintained a close relationship with a convicted paedophile. Isn't the truth of the matter that you didn't have the guts to call for the resignation of the Prime Minister yesterday? Instead, you bottled it. At least the Labour leader in Scotland had the courage to speak out. But you sat there in silence, in your bunker, waiting to see what would happen, waiting for a member of the UK Government's Cabinet to be able to jump first. It is absolutely pathetic. So, can you, for clarity's sake, right now, tell us: does the Prime Minister have your full confidence—yes or no?
Prif Weinidog, mae'n berffaith amlwg i bawb bod eich datganiad o gefnogaeth heddiw i Brif Weinidog y DU yn wenieithus. Nid yw'n dweud, ac nid ydych chi wedi dweud ar unrhyw adeg, bod gennych ymddiriedaeth lawn ym Mhrif Weinidog y DU na'i arweinyddiaeth. Wrth gwrs, nid yw'n syndod, oherwydd yn ystod y misoedd diwethaf rydych chi wedi bod yn beirniadu Prif Weinidog y DU ar bob cyfle. Ychydig wythnosau yn unig yn ôl fe wnaethoch chi ei gwneud yn eglur nad oedd croeso i Brif Weinidog y DU yng Nghymru i ymgyrchu oni bai ei fod yn dod â phethau da gydag ef. Pan ofynnwyd i chi dro ar ôl tro mewn cyfweliad gyda'r BBC pa un a oedd yn gwneud gwaith da, fe wnaethoch chi wrthod dweud pa un a oeddech chi'n meddwl ei fod yn gwneud gwaith da ai peidio.
Dyma ddyn a benododd Peter Mandelson i'r swydd ddiplomyddol fwyaf grymus a phwysig sydd gan y wlad hon, gan wybod yn iawn bod Peter Mandelson wedi cynnal perthynas agos â phedoffil a gafwyd yn euog. Onid y gwir amdani yw nad oeddech chi'n ddigon dewr i alw am ymddiswyddiad Prif Weinidog y DU ddoe? Yn hytrach, fe aethoch chi i'ch cragen. O leiaf roedd arweinydd Llafur yr Alban yn ddigon dewr i leisio ei farn. Ond fe wnaethoch chi eistedd yno yn dawel, yn eich byncer, yn aros i weld beth fyddai'n digwydd, yn aros i aelod o Gabinet Llywodraeth y DU allu neidio yn gyntaf. Mae'n gwbl druenus. Felly, a allwch chi, er mwyn eglurder, nawr, ddweud wrthym ni: a oes gan Brif Weinidog y DU eich ymddiriedaeth lawn—oes neu nac oes?
Yes, he does. I contacted him after our Cabinet meeting, because it's my job to be in the Cabinet meeting, to let him know that he has my support, prior to that meeting with the parliamentary Labour Party last night. I think this country has had enough of changing Prime Ministers every couple of years. The idea of a Tory asking me about the performance of the Prime Minister is, frankly, laughable. Darren, you were an apologist for Rishi Sunak, you were a supporter of Liz Truss, you were a cheerleader for Boris Johnson, you were an applauder of Theresa May, you were a proponent of David Cameron. All of these people made a major contribution to crashing the economy and leaving us with the situation we have today, where people are struggling to pay their bills. My job is to help them, and that's what I'm focused on doing.
Oes, mae ganddo. Cysylltais ag ef ar ôl ein cyfarfod Cabinet, oherwydd fy swydd i yw bod yn y cyfarfod Cabinet, i roi gwybod iddo fod ganddo fy nghefnogaeth, cyn y cyfarfod hwnnw gyda'r Blaid Lafur seneddol neithiwr. Rwy'n credu bod y wlad hon wedi cael digon o newid Prif Weinidogion bob blwyddyn neu ddwy. Mae'r syniad o Dori yn fy holi am berfformiad Prif Weinidog y DU, a dweud y gwir, yn chwerthinllyd. Darren, roeddech chi'n un o amddiffynwyr Rishi Sunak, roeddech chi'n un o gefnogwyr Liz Truss, roeddech chi'n frwd am Boris Johnson, roeddech chi'n un o gymeradwywyr Theresa May, roeddech chi'n un o gefnogwyr David Cameron. Gwnaeth pob un o'r bobl hyn gyfraniad mawr at chwalu'r economi a'n gadael ni yn y sefyllfa sydd gennym ni heddiw, lle mae pobl yn cael trafferth yn talu eu biliau. Fy swydd i yw eu helpu nhw, a dyna rwyf i'n canolbwyntio ar ei wneud.
It's good to at least have some clarity. You're now kowtowing, of course, to Sir Keir Starmer in the same way that he kowtowed to the Chinese on his recent visit. What I want to talk about is those victims. You quite rightly referred to the victims of Epstein in your statement that was issued earlier today, but I'm afraid that there are victims of abuse also here in Wales that you've had very little regard for.
It's over 12 months since I challenged you to set up a grooming gang inquiry here in Wales. You told me 12 months ago that there was no need for a grooming gang inquiry, there was no evidence of grooming gangs operating here in Wales. That was in spite of the fact that Emily Vaughn had spoken publicly about her horrific experiences of abuse, and that the independent inquiry into child sexual abuse had found evidence of grooming gangs operating here in Wales, particularly around the Swansea area.
In February last year, your party—and Plaid, I'm afraid—voted against a Welsh Conservative motion calling for a grooming gang inquiry. You also refused, and still refuse, to publish correspondence with Welsh police forces, councils and other stakeholders on the operation of grooming gangs here in Wales. We know that the UK Government announced that it was going to have a UK-wide grooming gang inquiry in June, but nothing seems to have happened since, and other cases of grooming gangs operating in Wales are coming forward. Can you tell us, First Minister, where is that inquiry up to, why are you dragging your feet, and when will victims here in Wales see some progress?
Mae'n braf cael rhywfaint o eglurder o leiaf. Rydych chi bellach yn cowtowio, wrth gwrs, i Syr Keir Starmer yn yr un modd ag y gwnaeth ef gowtowio i'r Tsieineaid yn ystod ei ymweliad diweddar. Yr hyn yr wyf i eisiau siarad amdano yw'r dioddefwyr hynny. Fe wnaethoch chi gyfeirio yn gwbl briodol at ddioddefwyr Epstein yn eich datganiad a gyhoeddwyd yn gynharach heddiw, ond rwy'n ofni bod dioddefwyr o gam-driniaeth yma yng Nghymru hefyd nad ydych chi wedi rhoi llawer iawn o ystyriaeth iddyn nhw.
Bu dros 12 mis ers i mi eich herio i sefydlu ymchwiliad i gangiau meithrin perthynas amhriodol yma yng Nghymru. Fe wnaethoch chi ddweud wrthyf i 12 mis yn ôl nad oedd angen ymchwiliad i gangiau meithrin perthynas amhriodol, nad oedd unrhyw dystiolaeth o gangiau meithrin perthynas amhriodol yn gweithredu yma yng Nghymru. Roedd hynny er gwaethaf y ffaith fod Emily Vaughn wedi siarad yn gyhoeddus am ei phrofiadau erchyll o gamdriniaeth, a bod yr ymchwiliad annibynnol i gam-drin plant yn rhywiol wedi dod o hyd i dystiolaeth o gangiau meithrin perthynas amhriodol yn gweithredu yma yng Nghymru, yn enwedig o gwmpas ardal Abertawe.
Ym mis Chwefror y llynedd, pleidleisiodd eich plaid—a Phlaid Cymru, mae gen i ofn—yn erbyn cynnig y Ceidwadwyr Cymreig yn galw am ymchwiliad i gangiau meithrin perthynas amhriodol. Fe wnaethoch chi hefyd wrthod, ac rydych chi'n dal i wrthod, cyhoeddi gohebiaeth gyda heddluoedd Cymru, cynghorau a rhanddeiliaid eraill ar weithrediad gangiau meithrin perthynas amhriodol yma yng Nghymru. Rydym ni'n gwybod bod Llywodraeth y DU wedi cyhoeddi ei bod yn mynd i gynnal ymchwiliad ar sail y DU gyfan i gangiau meithrin perthynas amhriodol ym mis Mehefin, ond mae'n ymddangos nad oes unrhyw beth wedi digwydd ers hynny, ac mae achosion eraill o gangiau meithrin perthynas amhriodol sy'n gweithredu yng Nghymru yn dod i'r amlwg. A allwch chi ddweud wrthym ni, Prif Weinidog, beth yw'r sefyllfa o ran yr ymchwiliad hwnnw, pam rydych chi'n llusgo'ch traed, a phryd y bydd dioddefwyr yma yng Nghymru yn gweld rhywfaint o gynnydd?
We take the issue of violence against women and women's exploitation when it comes to the way they are treated in our communities very seriously. That's why we will very shortly be publishing a report on what we intend to do as a Government in relation to that. The UK grooming gang inquiry is the UK Government leading on that. We have, of course, made it clear that we are very keen to make sure that Wales is included and taken seriously, and that witness statements from the kinds of people who may have been victims should be taken seriously as well in relation to that. In relation to women and girls, the kind of language that we saw in the Epstein files is, frankly, abhorrent and appalling. It's misogynistic and unacceptable. I, as a woman First Minister of Wales, am absolutely determined to stand with women in Wales, and to make sure that they are not exploited.
Rydyn ni'n cymryd y mater o drais yn erbyn menywod a chamfanteisio ar fenywod o ran y ffordd y maen nhw'n cael ei trin yn ein cymunedau o ddifrif iawn. Dyna pam y byddwn ni'n cyhoeddi adroddiad yn fuan iawn ar yr hyn yr ydym ni'n bwriadu ei wneud fel Llywodraeth mewn perthynas â hynny. Llywodraeth y DU sy'n arwain ymchwiliad y DU i gangiau meithrin perthynas amhriodol. Rydyn ni, wrth gwrs, wedi ei gwneud hi'n eglur ein bod ni'n awyddus iawn i wneud yn siŵr bod Cymru yn cael ei chynnwys a'i chymryd o ddifrif, ac y dylai datganiadau tyst gan y mathau o bobl a allai fod wedi bod yn ddioddefwyr gael eu cymryd o ddifrif hefyd mewn perthynas â hynny. O ran menywod a merched, mae'r math o iaith a welsom ni yn ffeiliau Epstein, a bod yn onest, yn ffiaidd ac yn ofnadwy. Mae'n dangos casineb at fenywod ac yn annerbyniol. Rwyf i, fel menyw sy'n Brif Weinidog ar Gymru, yn gwbl benderfynol o sefyll yn gadarn â menywod yng Nghymru, ac o wneud yn siŵr nad ydyn nhw'n dioddef camfanteisio.
I'm afraid, First Minister, that actions speak louder than words. You will know that we had correspondence; I asked you to meet with Emily Vaughn in order to discuss her experiences. You refused and declined to do so, but you did say that she would be invited to engage with the Welsh Government on the shape of the grooming gang inquiry that you were going to be involved with alongside the UK Government. I understand there's been no meeting since. This was months ago, First Minister. If you are really urgent and serious about getting to grips with this issue, I would've expected to have seen more progress and more statements made to this Senedd on this important issue.
Of course, it's not just grooming gangs, it's not just the appointment of Peter Mandelson and then the judgment of the Prime Minister being brought into question. Today actually marks the 300 days since the Supreme Court ruled that sex for the purposes of the Equality Act 2010 means biological sex. We need to make sure that women and girls in Wales have access to safe spaces, but we are still waiting for your Welsh Government to publish clear guidance for the public sector in Wales to ensure that women and girls have access to those safe spaces. I want to see action, not just words. Can you explain to women and girls today, 300 days on from that Supreme Court judgment, why you're dragging your feet on issuing guidance? Why are you ignoring the rights of women and girls, and why won't you act?
Mae gen i ofn, Prif Weinidog, bod gwneud yn well na dweud. Byddwch yn gwybod ein bod ni wedi gohebu; gofynnais i chi gyfarfod ag Emily Vaughn er mwyn trafod ei phrofiadau. Fe wnaethoch chi wrthod gwneud hynny, ond fe wnaethoch chi ddweud y byddai'n cael ei gwahodd i ymgysylltu â Llywodraeth Cymru ar ffurf yr ymchwiliad i gangiau meithrin perthynas amhriodol yr oeddech chi'n mynd i fod yn rhan ohono ochr yn ochr â Llywodraeth y DU. Rwy'n deall nad oes cyfarfod wedi bod ers hynny. Roedd hyn fisoedd yn ôl, Prif Weinidog. Os ydych chi wir ar frys ac o ddifrif ynglŷn â mynd i'r afael â'r mater hwn, byddwn wedi disgwyl gweld mwy o gynnydd a mwy o ddatganiadau yn cael eu gwneud i'r Senedd hon ar y mater pwysig hwn.
Wrth gwrs, nid yw'n fater o gangiau meithrin perthynas amherthnasol yn unig, nid dim ond penodiad Peter Mandelson ac yna crebwyll Prif Weinidog y DU sy'n cael eu cwestiynu. A dweud y gwir, mae hi'n 300 diwrnod heddiw ers i'r Goruchaf Lys ddyfarnu bod rhyw at ddibenion Deddf Cydraddoldeb 2010 yn golygu rhyw biolegol. Mae angen i ni wneud yn siŵr bod gan fenywod a merched yng Nghymru fynediad at fannau diogel, ond rydym ni'n dal i aros i'ch Llywodraeth Cymru gyhoeddi canllawiau eglur ar gyfer y sector cyhoeddus yng Nghymru i sicrhau bod gan fenywod a merched fynediad at y mannau diogel hynny. Rwyf i eisiau gweld gwneud, nid dweud yn unig. A allwch chi esbonio i fenywod a merched heddiw, 300 diwrnod ar ôl y dyfarniad hwnnw yn y Goruchaf Lys, pam rydych chi'n llusgo'ch traed ar gyhoeddi canllawiau? Pam ydych chi'n anwybyddu hawliau menywod a merched, a pham na wnewch chi weithredu?
We're waiting for guidance from the UK Government. That's what we're waiting for. Let me be clear: I'm not engaging in culture wars. What I am keen to do is to protect victims and to protect vulnerable people wherever they are, especially in Wales.
Rydyn ni'n aros am ganllawiau gan Lywodraeth y DU. Dyna'r hyn yr ydym ni'n aros amdano. Gadewch i mi fod yn eglur: dydw i ddim yn mynd i gymryd rhan mewn rhyfeloedd diwylliant. Yr hyn yr wyf i'n awyddus i'w wneud yw amddiffyn dioddefwyr ac amddiffyn pobl agored i niwed ble bynnag y maen nhw, yn enwedig yng Nghymru.
3. Beth yw blaenoriaethau gofal iechyd Llywodraeth Cymru ar gyfer Preseli Sir Benfro dros y deuddeg mis nesaf? OQ63812
3. What are the Welsh Government's healthcare priorities for Preseli Pembrokeshire for the next twelve months? OQ63812
There is enormous pressure on the Welsh NHS, which is why it's important for the Government to set priorities for health boards. These have already been issued for the next 12 months. But it is the responsibility of the health boards to determine how best to deliver health services, as they are in a position to assess their ability to deliver against those local needs. All NHS organisations are expected to submit plans by 31 March, demonstrating how they will deliver against these strategic priorities.
Mae pwysau enfawr ar GIG Cymru, a dyna pam mae'n bwysig i'r Llywodraeth bennu blaenoriaethau ar gyfer byrddau iechyd. Mae'r rhain eisoes wedi cael eu cyhoeddi ar gyfer y 12 mis nesaf. Ond cyfrifoldeb y byrddau iechyd yw penderfynu ar y ffordd orau o ddarparu gwasanaethau iechyd, gan eu bod nhw mewn sefyllfa i asesu eu gallu i gyflawni yn erbyn yr anghenion lleol hynny. Disgwylir i holl sefydliadau'r GIG gyflwyno cynlluniau erbyn 31 Mawrth, yn dangos sut y byddan nhw'n cyflawni yn erbyn y blaenoriaethau strategol hyn.
First Minister, the main priority for the Welsh Government should be safeguarding and protecting services at Withybush Hospital, so that patients from across Preseli Pembrokeshire are not forced to travel further afield for vital and essential services. As you know, Hywel Dda University Health Board is considering options to transform nine clinical service areas, and some of those options will result in centralising services further afield for my constituents. First Minister, as a co-representative of the people of Preseli Pembrokeshire, I hope you'll do everything you can to stand up for them and oppose any changes that force them to travel further for essential care and for essential services. So, can you tell us what representations you've made to Hywel Dda University Health Board about its clinical services plan, and will you make it clear that the Welsh Government will not support any changes that take services away from the people of Pembrokeshire?
Prif Weinidog, y brif flaenoriaeth i Lywodraeth Cymru ddylai fod diogelu ac amddiffyn gwasanaethau yn Ysbyty Llwynhelyg, fel nad yw cleifion o bob rhan o Breseli Sir Benfro yn cael eu gorfodi i deithio ymhellach i ffwrdd ar gyfer gwasanaethau hanfodol a hollbwysig. Fel y gwyddoch chi, mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda yn ystyried opsiynau i drawsnewid naw maes gwasanaeth clinigol, a bydd rhai o'r opsiynau hynny yn arwain at ganoli gwasanaethau ymhellach i ffwrdd ar gyfer fy etholwyr. Prif Weinidog, fel cyd-gynrychiolydd pobl Preseli Sir Benfro, rwy'n gobeithio y byddwch chi'n gwneud popeth o fewn eich gallu i sefyll yn gadarn â nhw a gwrthwynebu unrhyw newidiadau sy'n eu gorfodi i deithio ymhellach i gael gofal hanfodol ac i gael gwasanaethau hanfodol. Felly, a allwch chi ddweud wrthym ni pa sylwadau rydych chi wedi eu gwneud i Fwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda ynglŷn â'i gynllun gwasanaethau clinigol, ac a wnewch chi ei gwneud hi'n eglur na fydd Llywodraeth Cymru yn cefnogi unrhyw newidiadau sy'n cymryd gwasanaethau oddi wrth bobl sir Benfro?
The health board intends to discuss and make a decision on the clinical services plan later this month. I understand how strongly people feel about their local services, which is why I also have been making representations in my capacity as a Senedd Member. I met with the health board representatives, the chief exec and others last week, and I met and I spoke to the chair just on the weekend. So, I can assure you that I am ensuring that the views of the local communities are taken on board, but it will be for them to determine.
I think it is important that what should be driving this is the best possible clinical outcomes for people. And let me just give you a sense of actually how investment is already happening in Withybush General Hospital: £1.18 million to replace in Withybush; £750,000 to replace x-ray equipment; £481,000 to upgrade gamma camera systems at Withybush; £110,000 to replace ultrasound equipment at Withybush; and £27 million to ensure that essential fire enforcement work has taken place, and that’s before we start talking about the significant amount of money, £12.8 million, that was put in to address the challenges around reinforced autoclaved aerated concrete. So, investment is going into Withybush hospital, and I hope you see there that there is plenty of evidence to demonstrate that the people of west Wales will be served.
Mae'r bwrdd iechyd yn bwriadu trafod a gwneud penderfyniad ar y cynllun gwasanaethau clinigol yn ddiweddarach y mis hwn. Rwy'n deall pa mor gryf y mae pobl yn teimlo am eu gwasanaethau lleol, a dyna pam yr wyf i hefyd wedi bod yn gwneud sylwadau yn fy rhinwedd fel Aelod o'r Senedd. Fe wnes i gyfarfod â chynrychiolwyr y bwrdd iechyd, y prif weithredwr ac eraill yr wythnos diwethaf, a chefais gyfarfod a sgwrs gyda'r cadeirydd dim ond dros y penwythnos. Felly, gallaf eich sicrhau chi fy mod i'n sicrhau bod safbwyntiau'r cymunedau lleol yn cael eu hystyried, ond bydd yn fater iddyn nhw benderfynu.
Rwy'n credu ei bod hi'n bwysig mai'r hyn a ddylai fod yn gyrru hyn yw'r canlyniadau clinigol gorau posibl i bobl. A gadewch i mi roi syniad i chi o sut mae buddsoddiad eisoes yn digwydd yn Ysbyty Cyffredinol Llwynhelyg: £1.18 miliwn i ddisodli yn Llwynhelyg; £750,000 i ddisodli offer pelydr-x; £481,000 i uwchraddio systemau camerâu gama yn Llwynhelyg; £110,000 i ddisodli offer uwchsain yn Llwynhelyg; a £27 miliwn i sicrhau bod gwaith gorfodi tân hanfodol wedi cael ei wneud, ac mae hynny cyn i ni ddechrau siarad am y swm sylweddol o arian, £12.8 miliwn, a gyfrannwyd i fynd i'r afael â'r heriau yn ymwneud â choncrit awyredig awtoclafiedig cyfnerth. Felly, mae buddsoddiad yn mynd i ysbyty Llwynhelyg, ac rwy'n gobeithio eich bod chi'n gweld yn y fan yna bod digonedd o dystiolaeth i ddangos y bydd pobl gorllewin Cymru yn cael eu gwasanaethu.
4. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad ar gynnydd Llywodraeth Cymru i leihau gwastraff, tipio anghyfreithlon a thaflu sbwriel? OQ63818
4. Will the First Minister make a statement on the Welsh Government's progress to reduce waste, fly-tipping and littering? OQ63818
Thanks to the Welsh Labour Government, Wales is a global leader in managing waste. This demonstrates a Government that is committed to the environment. Since devolution, Wales has transformed from a nation that recycled less than 5 per cent of its municipal waste to now reaching 68 per cent, putting us second in the world for household recycling. We continue to build on these achievements. By funding programmes such as Fly-tipping Action Wales and organisations like Keep Wales Tidy, we are helping communities across Wales by improving their local environment.
Diolch i Lywodraeth Lafur Cymru, mae Cymru yn arweinydd byd-eang o ran rheoli gwastraff. Mae hyn yn dangos Llywodraeth sydd wedi ymrwymo i'r amgylchedd. Ers datganoli, mae Cymru wedi trawsnewid o genedl a oedd yn ailgylchu llai na 5 y cant o'i gwastraff trefol i gyrraedd 68 y cant bellach, gan ein rhoi ni'n ail yn y byd ar gyfer ailgylchu o'r cartref. Rydyn ni'n parhau i adeiladu ar y llwyddiannau hyn. Drwy ariannu rhaglenni fel Taclo Tipio Cymru a sefydliadau fel Cadwch Gymru'n Daclus, rydyn ni'n helpu cymunedau ledled Cymru drwy wella eu hamgylchedd lleol.
Diolch, First Minister. Wales has indeed achieved a reputation, I think, in environmental protection, but also in recycling, as a world leader. A fortnight ago, we held a cross-party meeting in the Pierhead for potential candidates and for Senedd Members to talk about the need, on a cross-party basis, for new legislation to strengthen our hand. It is a strange society we live in now, isn't it, that people drive along in their car and will happily just throw litter out of the windows into the streets and onto our kerbs, cleared up one week and then thrown again the following week. We've also seen the terrible scenes where the criminality of fly-tipping is now becoming a large criminal business that needs to be tackled. Do you agree with me that we need to actually start looking, certainly in the next Senedd, at new legislation that not only strengthens the importance of keeping our environment clean, but also at enforcement, which includes stronger laws to prevent littering, fly-tipping and that criminality, and also to increase the education in this area, and I think also to ensure that we put firmly within our legislative framework that the polluter should pay, and that means educating magistrates and justices within the justice system, so that they understand how serious these offences are, and that the consequences should reflect the cost of clearing up and properly dissuading people from this type of activity?
Diolch, Prif Weinidog. Mae Cymru'n wir wedi ennill enw da, rwy'n credu, o ran diogelu'r amgylchedd, ond hefyd o ran ailgylchu, fel arweinydd byd-eang. Bythefnos yn ôl, fe wnaethom ni gynnal cyfarfod trawsbleidiol yn y Pierhead ar gyfer darpar ymgeiswyr ac i Aelodau'r Senedd drafod yr angen, ar sail drawsbleidiol, am ddeddfwriaeth newydd i gryfhau ein sefyllfa. Mae'n gymdeithas ryfedd yr ydym ni'n byw ynddi nawr, onid yw, bod pobl yn gyrru yn eu car ac yn hapus i daflu sbwriel allan o'r ffenestri i'r strydoedd ac ar ein palmentydd, yn cael eu clirio un wythnos ac yna eu taflu eto yr wythnos ganlynol. Rydyn ni hefyd wedi gweld y golygfeydd ofnadwy lle mae troseddoldeb tipio anghyfreithlon bellach yn dod yn fusnes troseddol mawr y mae angen mynd i'r afael ag ef. A ydych chi'n cytuno â mi bod angen i ni ddechrau edrych mewn gwirionedd, yn sicr yn y Senedd nesaf, ar ddeddfwriaeth newydd sydd nid yn unig yn cryfhau pwysigrwydd cadw ein hamgylchedd yn lân, ond hefyd ar orfodi, sy'n cynnwys deddfau cryfach i atal taflu sbwriel, tipio anghyfreithlon a'r troseddoldeb hwnnw, a hefyd cynyddu'r addysg yn y maes hwn, ac rwy'n credu hefyd i sicrhau ein bod yn rhoi'n gadarn o fewn ein fframwaith deddfwriaethol y dylai'r llygrwr dalu, ac mae hynny'n golygu addysgu ynadon ac ustusiaid o fewn y system gyfiawnder, fel eu bod nhw'n deall pa mor ddifrifol yw'r troseddau hyn, ac y dylai'r canlyniadau adlewyrchu'r gost o glirio a pherswadio pobl yn iawn i beidio â cyflawni'r math hwn o weithgarwch?
Thanks, Mick. I do welcome your work as chair of the cross-party group on litter, fly-tipping and reducing waste. I think this is something that really upsets people across Wales. I think it is something where there's a visceral response by the public. They hate seeing litter and they want something to happen. That's why I am pleased, actually, that we are seeing more prosecutions. I think we've seen double the number in recent years. We try to do what we can in terms of presenting 100 trail cameras for local authorities, so that they can ensure those are happening. We're supporting enforcement projects in Neath, Denbighshire, Flintshire and Pembrokeshire, and we're exploring changes to fixed penalties for small-scale fly-tipping and household waste duty of care offences.
I'm sure there's more we can do, and I think it is important for us to continue looking at what further steps we can take and what are the areas we need to focus on. I think, certainly, prosecuting is one of them. You're quite right, in relation to magistrates, of course—the training of magistrates is ultimately a decision for the UK Government through the Lady Chief Justice, and I'm happy to raise that issue with her, so I'll do that.
Diolch, Mick. Rwy'n croesawu eich gwaith fel cadeirydd y grŵp trawsbleidiol ar sbwriel, tipio anghyfreithlon a lleihau gwastraff. Rwy'n credu bod hyn yn rhywbeth sydd wir yn peri gofid i bobl ledled Cymru. Rwy'n credu ei fod yn rhywbeth lle ceir ymateb o'r galon gan y cyhoedd. Maen nhw'n casáu gweld sbwriel ac maen nhw eisiau i rywbeth ddigwydd. Dyna pam rwy'n falch, mewn gwirionedd, ein bod ni'n gweld mwy o erlyniadau. Rwy'n credu ein bod ni wedi gweld dwbl y nifer yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Rydym ni'n ceisio gwneud yr hyn a allwn o ran cyflwyno 100 o gamerâu treial i awdurdodau lleol, fel y gallan nhw sicrhau bod y rheini'n digwydd. Rydym ni'n cefnogi prosiectau gorfodi yng Nghastell-nedd, sir Ddinbych, sir y Fflint a sir Benfro, ac rydym ni'n archwilio newidiadau i gosbau penodedig am dipio anghyfreithlon ar raddfa fach a throseddau dyletswydd gofal gwastraff cartref.
Rwy'n siŵr bod mwy y gallwn ni ei wneud, ac rwy'n credu ei bod hi'n bwysig i ni barhau i edrych ar ba gamau pellach y gallwn ni eu cymryd a beth yw'r meysydd y mae angen i ni ganolbwyntio arnyn nhw. Rwy'n credu, yn sicr, mai erlyn yw un ohonyn nhw. Rydych chi'n gwbl gywir o ran ynadon, wrth gwrs—mae hyfforddi ynadon yn benderfyniad i Lywodraeth y DU drwy'r Arglwyddes Brif Ustus yn y pen draw, ac rwy'n hapus i godi'r mater hwnnw gyda hi, felly fe wnaf i hynny.
First Minister, following on from my colleague's question, I have no doubt that this Welsh Government sees littering as quite a trivial matter not worthy of its attention, but it's not a minor issue for residents, it's a visible symbol of neglect. Just take the A4232 in Cardiff, which I have no doubt many Members here travelled along today to get here. It is strewn with litter: plastic bottles, plastic bags, wooden pallets, discarded black bags, and I even think I passed the remnants of a sofa or two. Quite frankly, First Minister, it's not only disgusting, it's embarrassing—a national embarrassment. It is the first image that many will have as they travel into our capital city. What does this say to tourists? What does this say to businesses looking to invest? And what does this actually say to the people who live here and have to see it on a daily basis?
With only weeks remaining in this Parliament, First Minister, I ask whether you will finally show some leadership? Will you use what little time you have to instruct your Labour-controlled council to clean up our streets and road verges and restore a basic sense of pride in our capital, or will this disgraceful inaction be yet another legacy of your failed Government? Thank you.
Prif Weinidog, yn dilyn ymlaen o gwestiwn fy nghyd-Aelod, nid oes gen i unrhyw amheuaeth bod y Llywodraeth Cymru hon o'r farn bod taflu sbwriel yn fater eithaf dibwys nad yw'n deilwng o'i sylw, ond nid yw'n fater bach i drigolion, mae'n symbol gweladwy o esgeulustod. Cymerwch yr A4232 yng Nghaerdydd, ac nid oes gen i unrhyw amheuaeth y teithiodd llawer o Aelodau yma ar ei hyd heddiw i gyrraedd yma. Mae sbwriel wedi'i wasgaru ar ei hyd: poteli plastig, bagiau plastig, paledi pren, bagiau du wedi'u taflu, ac rwy'n meddwl fy mod i hyd yn oed wedi mynd heibio gweddillion soffa neu ddau. Yn gwbl onest, Prif Weinidog, nid yn unig y mae'n ffiaidd, mae'n gywilydd—cywilydd cenedlaethol. Dyma'r ddelwedd gyntaf y bydd llawer yn ei chael wrth iddyn nhw deithio i mewn i'n prifddinas. Beth mae hyn yn ei ddweud wrth dwristiaid? Beth mae hyn yn ei ddweud wrth fusnesau sy'n ystyried buddsoddi? A beth mae hyn yn ei ddweud wrth y bobl sy'n byw yma ac sy'n gorfod ei weld yn ddyddiol?
Gyda dim ond wythnosau ar ôl yn y Senedd hon, Prif Weinidog, rwy'n gofyn a wnewch chi ddangos rhywfaint o arweinyddiaeth o'r diwedd? A wnewch chi ddefnyddio'r ychydig amser sydd gennych chi i gyfarwyddo eich cyngor a reolir gan Lafur i lanhau ein strydoedd ac ymylon ein ffyrdd ffyrdd ac adfer ymdeimlad sylfaenol o falchder yn ein prifddinas, neu a fydd y diffyg gweithredu cywilyddus hwn yn etifeddiaeth arall eto o'ch Llywodraeth aflwyddiannus? Diolch.
I think this is an issue we should take really seriously. I think it is very upsetting. People want councils to act, and we're trying to give them the tools to make them act, and that's why I am pleased to see that we have seen that doubling of prosecution figures. The other thing we're trying to do as a Government is to stop litter in the first place, and I'm really pleased to see that we've already banned several commonly littered single-use plastics, and single-use vapes and wet wipes containing plastic are going to be restricted from 2026. That's important. Stopping them from going into the litter in the first place is important. But, yes, more should be done in relation to enforcement. There are fixed-penalty notices, which should be used. I think people are angry about this. I think we all need to make sure that we take our responsibility seriously as well, but also to point out to people, if they are littering, that it is highly unacceptable.
Rwy'n credu bod hwn yn fater y dylem ni ei gymryd o ddifrif iawn. Rwy'n credu ei fod yn peri gofid mawr. Mae pobl eisiau i gynghorau weithredu, ac rydym ni'n ceisio rhoi'r arfau iddyn nhw i'w gwneud nhw i weithredu, a dyna pam rwy'n falch o weld ein bod ni wedi gweld y dyblu hwnnw o ffigurau erlyn. Y peth arall rydym ni'n ceisio ei wneud fel Llywodraeth yw atal sbwriel yn y lle cyntaf, ac rwy'n falch iawn o weld ein bod ni eisoes wedi gwahardd sawl math o blastig untro sy'n cael eu taflu'n gyffredin, ac y bydd fêps untro a weips gwlyb sy'n cynnwys plastig yn cael eu cyfyngu o 2026 ymlaen. Mae hynny'n bwysig. Mae eu hatal rhag mynd i'r sbwriel yn y lle cyntaf yn bwysig. Ond, dylai, dylai mwy gael ei wneud o ran gorfodi. Ceir hysbysiadau cosb benodedig y dylid eu defnyddio. Rwy'n credu bod pobl yn ddig am hyn. Rwy'n credu bod angen i ni i gyd wneud yn siŵr ein bod ni'n cymryd ein cyfrifoldeb o ddifrif hefyd, ond hefyd i ddweud wrth bobl, os ydyn nhw'n taflu sbwriel, ei fod yn hynod annerbyniol.
5. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad ar statws mesurau arbennig Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr? OQ63836
5. Will the First Minister make a statement on the special measures status of Betsi Cadwaladr University Health Board? OQ63836
Betsi Cadwaladr University Health Board was placed in special measures due to serious concerns about the safety and quality of services, access to timely care and its operational grip and control. We've been clear about the changes it must make and have published the improvement criteria it must meet. The third annual progress report will be published in March.
Rhoddwyd Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr mewn mesurau arbennig oherwydd pryderon difrifol am ddiogelwch ac ansawdd gwasanaethau, mynediad at ofal prydlon a'i afael a'i reolaeth weithredol. Rydym ni wedi bod yn eglur am y newidiadau y mae'n rhaid iddo eu gwneud ac wedi cyhoeddi'r meini prawf gwella y mae'n rhaid iddo eu bodloni. Bydd y trydydd adroddiad ar gynnydd blynyddol yn cael ei gyhoeddi ym mis Mawrth.
Diolch. Recently, I've had to raise serious concerns about this particular health board and the shocking handling of some of my long-standing cases, which defy what you keep saying about the reduction in treatment waiting times. You mentioned yourself it went into special measures in 2015. We're now in 2026. In November 2020 it was pulled out of special measures despite concerns being raised about that happening, but we know that that was just prior to a Senedd election, and it that it should never have been allowed at that time to go out of special measures. Those special measures now have cost well over £100 million. They're level 5, because of the shocking failings in governance, leadership and culture. It's just fair to say they quite often spend well over their budget, often to the tune of around £40 million overspend.
It's sad that this board has seen several chief executives and several chairs; they even sacked the board, and then you put your own board members in. In November concerns were brought in—you brought more experts in, in November, to look at those particular problems that still exist. They've only been there four months, but when will we be receiving an updated report on what they've done in the time they've been there? Also, will you support our calls for an immediate investigation into the workings of this health board? Would you do that, please, on behalf of my constituents—
Diolch. Yn ddiweddar, bu'n rhaid i mi godi pryderon difrifol am y bwrdd iechyd penodol hwn a'r ffordd ofnadwy y cafodd rhai o'm hachosion hirsefydlog eu trin, sy'n mynd yn groes i'r hyn yr ydych chi'n ei ddweud drwy'r amser am y gostyngiad i amseroedd aros am driniaeth. Fe wnaethoch chi sôn eich hun ei fod wedi mynd i fesurau arbennig yn 2015. Rydym ni bellach yn 2026. Ym mis Tachwedd 2020, fe'i tynnwyd allan o fesurau arbennig er i bryderon gael eu codi am wneud hynny, ond rydym ni'n gwybod bod hynny ychydig cyn etholiad y Senedd, ac na ddylai fyth fod wedi cael ei ganiatáu ar yr adeg honno i fynd allan o fesurau arbennig. Mae'r mesurau arbennig hynny bellach wedi costio ymhell dros £100 miliwn. Maen nhw'n lefel 5, oherwydd y methiannau ofnadwy o ran llywodraethu, arweinyddiaeth a diwylliant. Mae'n deg dweud eu bod nhw'n eithaf aml yn gwario ymhell dros eu cyllideb, yn aml hyd tua £40 miliwn o orwariant.
Mae'n drist bod y bwrdd hwn wedi gweld sawl prif weithredwr a sawl cadeirydd; fe wnaethon nhw hyd yn oed ddiswyddo'r bwrdd, ac yna fe wnaethoch chi roi eich aelodau bwrdd eich hun i mewn. Ym mis Tachwedd, daethpwyd â phryderon i mewn—fe wnaethoch chi ddod â mwy o arbenigwyr i mewn, ym mis Tachwedd, i edrych ar y problemau penodol hynny sy'n dal i fodoli. Dim ond pedwar mis y maen nhw wedi bod yno, ond pryd fyddwn ni'n derbyn adroddiad wedi'i ddiweddaru ar yr hyn y maen nhw wedi ei wneud yn yr amser y maen nhw wedi bod yno? Hefyd, a wnewch chi gefnogi ein galwadau am ymchwiliad ar unwaith i'r ffordd y mae'r bwrdd iechyd hwn yn gweithio? A wnewch chi hynny, os gwelwch yn dda, ar ran fy etholwyr—
I've been very generous to you—
Rwyf i wedi bod yn hael iawn â chi—
—and those across north Wales?
—a'r rhai ar draws y gogledd?
—Janet Finch-Saunders, and to many others this afternoon. I don't know, it must be because it's close to the end of this Senedd, its time, that I'm being this generous, but the First Minister to respond.
—Janet Finch-Saunders, ac â llawer o bobl eraill y prynhawn yma. Wn i ddim, mae'n rhaid ei fod oherwydd ei bod hi'n agos at ddiwedd y Senedd hon, ei amser, fy mod i'n bod mor hael â hyn, ond y Prif Weinidog i ymateb.
Thank you, Janet. There is clearly more work to be done in Betsi. I think we've got to recognise, though, that improvements have been made since they were placed in special measures. There's a stable board in place, the latest Audit Wales structured assessment recognised strengthened corporate systems of assurance and the concerns about waiting times data—those have been rectified. But there is more work to be done in terms of improving the quality of healthcare for the people of Wales.
But I do think it's important also to recognise that things are improving for people on the ground. There are 19,000 people working in Betsi, and they need to know that there is recognition that their efforts are also being recognised. There has been a 60 per cent reduction in the number of pathways waiting over two years for treatment. The average waiting time is 21 weeks in Betsi—that is a fact. Two-year waits have been reduced by 81 per cent for orthopaedic treatment. I know that it was really bad, and that is before we open the new Llandudno orthopaedic hub.
There's a 71 per cent reduction in pathways waiting more than a year for dermatology. That was one of the big red-light issues that I had to deal with as the health Secretary, and look at the difference that has made. So, things are going in the right direction. There is a long way to go still, but I think it's really important to keep up the morale of those 19,000 people working in the health board and to recognise the progress that has been made.
Diolch, Janet. Mae'n amlwg bod mwy o waith i'w wneud yn Betsi. Rwy'n credu bod yn rhaid i ni gydnabod, fodd bynnag, bod gwelliannau wedi cael eu gwneud ers iddyn nhw gael eu rhoi mewn mesurau arbennig. Mae bwrdd sefydlog yn weithredol, fe wnaeth asesiad strwythuredig diweddaraf Archwilio Cymru gydnabod systemau sicrwydd corfforaethol cryfach a'r pryderon am ddata amseroedd aros—mae'r rheini wedi cael eu datrys. Ond mae mwy o waith i'w wneud o ran gwella ansawdd gofal iechyd i bobl Cymru.
Ond rwy'n credu ei bod hi'n bwysig cydnabod hefyd bod pethau yn gwella i bobl ar lawr gwlad. Mae 19,000 o bobl yn gweithio yn Betsi, ac mae angen iddyn nhw wybod bod cydnabyddiaeth fod eu hymdrechion yn cael eu cydnabod hefyd. Bu gostyngiad o 60 y cant i nifer y llwybrau sy'n aros dros ddwy flynedd am driniaeth. 21 wythnos yw'r amser aros cyfartalog yn Betsi—mae hynny'n ffaith. Mae arosiadau dwy flynedd wedi cael eu lleihau 81 y cant ar gyfer triniaeth orthopedig. Rwy'n gwybod ei fod yn wael iawn, ac mae hynny cyn i ni agor hwb orthopedig newydd Llandudno.
Mae yna ostyngiad o 71 y cant mewn llwybrau sy'n aros mwy na blwyddyn am ddermatoleg. Dyna oedd un o'r problemau golau coch mawr y bu'n rhaid i mi ymdrin â nhw fel yr Ysgrifennydd iechyd, ac edrychwch ar y gwahaniaeth y mae hynny wedi ei wneud. Felly, mae pethau'n symud i'r cyfeiriad cywir. Mae yna ffordd bell i fynd o hyd, ond rwy'n credu ei bod hi'n bwysig iawn cynnal ysbryd y 19,000 o bobl hynny sy'n gweithio yn y bwrdd iechyd a chydnabod y cynnydd sydd wedi cael ei wneud.
6. Sut mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi tafarndai a bragdai yng Ngorllewin De Cymru? OQ63811
6. How is the Welsh Government supporting pubs and breweries in South Wales West? OQ63811
The Welsh Government is backing pubs and breweries in south-west Wales with significant support, including £8 million in new rates relief for food and drink venues, permanent reliefs worth £250 million a year and £140 million in small business rates relief, benefiting many breweries. These businesses also benefit from the drinks cluster, the food service programme, Perthyn grants of up to £80,000 for community takeover of pubs and skills programmes that help to boost workforce development.
Mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi tafarndai a bragdai yn ne-orllewin Cymru gyda chymorth sylweddol, gan gynnwys £8 miliwn mewn rhyddhad ardrethi newydd ar gyfer lleoliadau bwyd a diod, rhyddhad parhaol gwerth £250 miliwn y flwyddyn a £140 miliwn mewn rhyddhad ardrethi busnesau bach, sydd o fudd i lawer o fragdai. Mae'r busnesau hyn hefyd yn elwa o'r clwstwr diodydd, y rhaglen gwasanaeth bwyd, grantiau Perthyn o hyd at £80,000 i gymunedau gymryd tafarndai drosodd a rhaglenni sgiliau sy'n helpu i hybu datblygiad y gweithlu.
Thank you, First Minister, for that answer. You will know that pubs and breweries are vital community assets. Unfortunately, in Wales, we're just losing far too many of them. Whilst the support that you outlined—any support—is welcome, the Campaign for Real Ale themselves said last week that the one-off, one-year discount was nowhere near enough to stop more pubs from shutting their doors. In England pubs are being offered a 40 per cent discount on business rates bills for the next three years. Unless that is matched by the Welsh Government, what we'll see is pubs in Wales at a competitive disadvantage compared to those pubs over the border. So, how can you demonstrate that you really understand what pubs are going through at the moment—the pub landlords and others that run pubs and breweries across Wales? And what further support can you give them to ensure that our pubs are not only here today, but next year, the year after and long into the future?
Diolch, Prif Weinidog, am yr ateb yna. Byddwch yn gwybod bod tafarndai a bragdai yn asedau cymunedol hanfodol. Yn anffodus, yng Nghymru, rydym ni'n colli llawer gormod ohonyn nhw. Er bod y cymorth a amlinellwyd gennych—unrhyw gymorth—i'w groesawu, dywedodd Campaign for Real Ale eu hunain yr wythnos diwethaf nad oedd y gostyngiad untro, am flwyddyn yn ddigon o bell ffordd i atal mwy o dafarndai rhag cau eu drysau. Yn Lloegr, mae tafarndai yn cael cynnig gostyngiad o 40 y cant i filiau ardrethi busnes am y tair blynedd nesaf. Oni bai fod Llywodraeth Cymru gwneud yr un fath, yr hyn y byddwn ni'n ei weld yw tafarndai yng Nghymru o dan anfantais gystadleuol o'u cymharu â'r tafarndai hynny dros y ffin. Felly, sut allwch chi ddangos eich bod chi'n deall beth mae tafarndai yn mynd drwyddo ar hyn o bryd—y landlordiaid tafarndai ac eraill sy'n rhedeg tafarndai a bragdai ledled Cymru? A pha gymorth pellach allwch chi ei roi iddyn nhw i sicrhau bod ein tafarndai nid yn unig yma heddiw, ond y flwyddyn nesaf, y flwyddyn wedyn ac ymhell i'r dyfodol?
I do understand that pubs and other places are under pressure. I do understand that one of the worst times for pubs was when the Tory UK Government interest rates soared, hitting businesses across the country. I think it is important to recognise that, actually, we do have different sizes of pubs in Wales. For example, the average rateable value of properties in Wales is around £19,000, and that compares to £34,000 in England, so it's right for us to adjust to our own models here in Wales. We have, relatively, a high proportion of small properties that qualify for relief, and, just to give you a sense of the difference, the cost of our small business rates relief is equivalent to 10 per cent of total rates revenue in Wales; in England, it's 4 per cent.
Rwy'n deall bod tafarndai a lleoedd eraill o dan bwysau. Rwy'n deall mai un o'r cyfnodau gwaethaf i dafarndai oedd pan gododd cyfraddau llog Llywodraeth Torïaidd y DU yn aruthrol, gan daro busnesau ledled y wlad. Rwy'n credu ei bod hi'n bwysig cydnabod bod gennym ni, mewn gwirionedd, wahanol feintiau o dafarndai yng Nghymru. Er enghraifft, tua £19,000 yw gwerth ardrethol cyfartalog eiddo yng Nghymru, ac mae hynny'n cymharu â £34,000 yn Lloegr, felly mae'n iawn i ni addasu i'n modelau ein hunain yma yng Nghymru. Mae gennym ni, yn gymharol, gyfran uchel o eiddo bach sy'n gymwys i gael rhyddhad, a, dim ond i roi syniad i chi o'r gwahaniaeth, mae cost ein rhyddhad ardrethi i fusnesau bach yn cyfateb i 10 y cant o gyfanswm refeniw ardrethi yng Nghymru; yn Lloegr, mae'n 4 y cant.
7. Pa gamau pellach fydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gryfhau'r iaith Gymraeg ym mhob rhan o Gymru? OQ63853
7. What further steps will the Welsh Government take to strengthen the Welsh language in all parts of Wales? OQ63853
Diolch yn fawr i ti, John, a diolch am ofyn y cwestiwn yn Gymraeg hefyd. Rŷn ni’n falch iawn o’r newid agwedd tuag at y Gymraeg ers inni sefydlu’r Senedd. Mae hyn yn bennaf diolch i ymrwymiad Llywodraeth Lafur Cymru i’r Gymraeg a’n dymuniad i gyrraedd miliwn o siaradwyr erbyn 2050. Mae Llywodraeth Lafur Cymru yn parhau i ymrwymo’n llwyr i gryfhau’r Gymraeg ymhob rhan o Gymru drwy ‘Cymraeg 2050’, gan ehangu cyfleoedd i ddefnyddio’r iaith bob dydd.
Thank you very much, John, and thank you for asking the question in Welsh as well. We're incredibly proud of the change in attitude towards the Welsh language since the establishment of the Senedd. This is largely thanks to the commitment of the Welsh Labour Government to the Welsh language and our desire to get to a million speakers by 2050. The Welsh Labour Government remains fully committed to strengthening the Welsh language in every part of Wales through 'Cymraeg 2050', expanding opportunities to use the language everyday.
Diolch, Prif Weinidog. Mae'n her fawr i adeiladu'r iaith Gymraeg mewn ardaloedd fel Dwyrain Casnewydd, lle nad ydy'n gryf. Mae camau pwysig wedi'u cymryd—addysg cyfrwng Cymraeg, er enghraifft—ond mae llawer o waith i'w wneud i adeiladu defnydd yn y gymuned. Felly, mae'n bryd creu ffyrdd newydd o gryfhau'r iaith yn Nwyrain Casnewydd er mwyn gwneud cynnydd pellach. A wnaiff Llywodraeth Cymru ystyried yn ofalus sut i gefnogi'r iaith Gymraeg ymhellach yn Nwyrain Casnewydd?
Thank you, First Minister. It's a great challenge to build the Welsh language in areas such as Newport East, where it isn't strong. Important steps have been taken—Welsh-medium education, for example—but a great deal of work remains to be done in order to develop community use of the Welsh language. So, it's therefore time to create new ways of strengthening the language in Newport East in order to make further progress. Will the Welsh Government carefully consider how the Welsh language can be supported further in Newport East?
Diolch yn fawr i ti, John. Mae dy dreigliadau di'n well na fy rhai i, felly llongyfarchiadau ar hynny.
Dwi'n meddwl ei fod e'n anhygoel faint o gynnydd rŷn ni wedi'i weld yn y Gymraeg mewn lle fel Casnewydd. Yn 2013, roedd 620 o blant yn mynychu ysgolion Cymraeg, ac, erbyn 2023, roedd 1,340, felly mae hynny'n fwy na dwbl mewn degawd, a dyna'r cyfeiriad rŷn ni eisiau'i weld. Mae hynny'n rhywbeth i'w ddathlu, a dwi'n meddwl bydd yna gyfle, y flwyddyn nesaf yn arbennig, pan ddaw Eisteddfod yr Urdd i Gasnewydd, i sicrhau bod y gymuned yn fwy ymwybodol o'r iaith Gymraeg a'r posibiliadau yna.
Nawr, bydd yr Ysgrifennydd Cabinet yn dod â rhywbeth i'r Senedd ar 24 Chwefror, lle bydd e'n sôn am weithredu argymhellion cam 1 y Comisiwn Cymunedau Cymraeg—nawr, y rheini yw'r ardaloedd lle mae lot o Gymraeg yn cael ei siarad, ond, ar ôl hynny, yn yr ail gam, bydd y comisiwn newydd yn edrych ar ardaloedd eraill o Gymru lle nad oes cymaint o Gymraeg yn cael ei siarad, ac, wrth gwrs, bydd Casnewydd yn rhan o hynny, a byddwn ni'n gweld beth mwy rŷn ni'n gallu ei wneud i sicrhau cynnydd y Gymraeg yn eich ardal chi.
Thank you very much, John. Your mutations are much better than mine, so congratulations on that.
I think it's incredible how much progress we've seen in terms of the Welsh language in a place like Newport. In 2013, 620 children were attending Welsh-medium schools, and, by 2023, there were 1,340 children doing so, so that's more than doubled in a decade, and that's the direction we want to travel in. That's something to celebrate, and I think there will be an opportunity, next year in particular, when the Urdd Eisteddfod visits Newport, to ensure that the community is more aware of the language and the possibilities that lie therein.
Now, the Cabinet Secretary will bring forward something to the Senedd on 24 February, when he will talk about implementing the recommendations of phase 1 of the Commission for Welsh-speaking Communities—now, those are the areas where a lot of Welsh is spoken, but, after that, in the second phase, the new commission will look at other areas of Wales where not so much Welsh is spoken, and, of course, Newport will be part of that process, and we'll be seeing what more we can do to ensure progress in the Welsh language in your area.
Yn olaf, cwestiwn 8—Mike Hedges.
Finally, question 8—Mike Hedges.
8. Pa gamau mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i wella lles anifeiliaid? OQ63810
8. What action is the Welsh Government taking to improve animal welfare? OQ63810
We want all animals in Wales to have a good quality of life. Our 'Animal Welfare Plan for Wales 2021 to 2026' has already delivered improvements through better support and training for local authorities, funded by Welsh Government and delivered by Animal Licensing Wales. We're moving to ban greyhound racing and we're prioritising proposals to regulate animal welfare establishments, including rescue and rehoming centres.
Rydym ni'n dymuno i bob anifail yng Nghymru gael bywyd o ansawdd da. Mae ein 'Cynllun Lles Anifeiliaid Cymru 2021 i 2026' wedi cyflawni gwelliannau eisoes drwy wella cymorth a hyfforddiant i'r awdurdodau lleol, sy'n cael ei ariannu gan Lywodraeth Cymru a'i ddarparu gan Trwyddedu Anifeiliaid Cymru. Rydym ni'n symud at wahardd rasio milgwn ac rydym ni'n blaenoriaethu cynigion i reoleiddio sefydliadau lles anifeiliaid, sy'n cynnwys canolfannau achub ac ailgartrefu.
Thank you, First Minister. I welcome that statement and the actions that are being taken. How we treat animals is a sign of the type of society we are and want to be. If we allow animals to be mistreated, either by ignorance or cruelty, then it reflects badly on us. There's substantial evidence that a wide range of animals are, in fact, sentient beings. Progress has been made in recent years in Wales. We have passed a law on wild animals and circuses, one on banning snares and one making it compulsory for CCTV to be installed in all areas where live animals are unloaded, kept, handled and stunned.
On horses, the prevalence of poor tethering practice suggests that the code of practice is not effective. I'm asking for more stringent guidance, changes in enforcement practice and a change in legislation to better discourage and deter the long-term tethering of horses, which quite often happens in areas that are almost devoid of grass and where they are left out in the rain, and we have an awful lot of that in Wales.
Diolch i chi, Prif Weinidog. Rwy'n croesawu'r datganiad yna a'r camau sy'n cael eu cymryd. Mae'r ffordd yr ydym ni'n trin anifeiliaid yn dangos sut fath o gymdeithas ydym ni ac yn dymuno bod. Os byddwn ni'n caniatáu i anifeiliaid gael eu cam-drin, naill ai trwy anwybodaeth neu greulondeb, fe fydd hynny'n niweidio ein henw da ni. Mae tystiolaeth sylweddol yn dangos bod ystod eang o anifeiliaid, mewn gwirionedd, yn fodau ymdeimladol. Bu cynnydd yn ystod y blynyddoedd diwethaf yng Nghymru. Rydym ni wedi pasio deddf anifeiliaid gwyllt a syrcasau, un ar wahardd maglau ac un sy'n ei gwneud hi'n orfodol i deledu cylch cyfyng gael ei osod ym mhob man lle caiff anifeiliaid byw eu dadlwytho, eu cadw, eu trin a'u stynio.
O ran ceffylau, mae cyffredinrwydd arfer gwael wrth eu clymu yn awgrymu nad yw'r cod ymarfer yn effeithiol. Rwy'n gofyn am ganllawiau sy'n fwy caeth, newidiadau ynglŷn ag arferion gorfodi a newid deddfwriaethol i roi mwy o anogaeth i beidio â chlymu ceffylau am amser maith a rhwystro hynny, sy'n rhywbeth sy'n digwydd yn aml iawn ar safleoedd heb unrhyw laswellt o gwbl bron iawn a lle mae'r ceffylau yn cael eu gadael y tu allan yn y glaw, ac fe welwn ni lawer iawn o hwnnw yng Nghymru.
Thanks, Mike. I think we should be really proud of our record on animal welfare in the Welsh Labour Government. I'm really proud of all of the measures that we've taken to improve conditions for animals in Wales, including Lucy's law, which I know Lesley Griffiths was keen to make sure got on to the statute books.
Just on tethering, it isn't illegal, but it should never be used as a long-term management system. Our code of practice is already very clear on this and sets out strict conditions for tethering, including access to water, food, shelter and regular supervision. Our code of practice was updated in 2018, following expert advice from Animal Welfare Network Wales, including the equine welfare sector. Where welfare standards are not being met, local authorities need to investigate and, where necessary, need to seize the animals that are suffering.
Diolch, Mike. Rwy'n credu y dylem fod yn falch iawn o'r enw da sydd gennym ni o ran lles anifeiliaid yn Llywodraeth Lafur Cymru. Rwy'n falch iawn o'r holl fesurau y gwnaethom ni eu cymryd i wella cyflwr anifeiliaid yng Nghymru, gan gynnwys deddf Lucy, yr wyf i'n gwybod i Lesley Griffiths fod yn eiddgar iawn i sicrhau bod honno'n mynd ar y llyfrau statud.
Dim ond gair am glymu, nid yw hynny'n anghyfreithlon, ond ni ddylid defnyddio hynny fyth fel dull rheoli hirdymor. Mae ein cod ymarfer ni'n eglur iawn yn hyn o beth eisoes ac yn nodi amodau caeth ar gyfer clymu, sy'n cynnwys argaeledd dŵr, bwyd, lloches a goruchwyliaeth reolaidd. Fe ddiweddarwyd ein cod ymarfer yn 2018, yn dilyn cyngor arbenigol gan Rwydwaith Lles Anifeiliaid Cymru, sy'n cynnwys y sector lles ceffylau. Lle nad yw safonau lles yn cael eu bodloni, mae angen i'r awdurdodau lleol ymchwilio ac mae angen iddyn nhw atafaelu'r anifeiliaid sy'n dioddef, pan fo angen gwneud felly.
Diolch i'r Prif Weinidog.
Thank you, First Minister.
Yr eitem nesaf fydd y datganiad a chyhoeddiad busnes. Y Trefnydd sy'n gwneud y datganiad hynny. Jane Hutt.
The next item will be the business statement and announcement. The Trefnydd will be making that statement. Jane Hutt.
Diolch yn fawr, Llywydd. Mae un newid i fusnes y Cyfarfod Llawn yr wythnos hon; mae’r cwestiynau i Gomisiwn y Senedd yfory wedi cael eu lleihau i 10 munud. Mae busnes y tair wythnos nesaf wedi ei nodi yn y datganiad busnes, sydd ar gael i’r Aelodau yn electronig.
Thank you, Llywydd. There is one change to this week’s Plenary business; questions to the Senedd Commission tomorrow have been reduced to 10 minutes. Business for the next three weeks is shown on the business statement, which is available to Members electronically.
Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.
The Deputy Presiding Officer (David Rees) took the Chair.
Trefnydd, mi hoffwn i godi heddiw achos Enzo Romano, y chwaraewr pêl-droed ifanc a aned yng Nghaerdydd yn 2009 ond sydd wedi cael ei gais am ddinasyddiaeth Brydeinig wedi ei wrthod ddwywaith. Mi hoffwn i wybod pa gefnogaeth mae Llywodraeth Cymru yn ei rhoi, gan weithio gyda'r Swyddfa Gartref, er mwyn sicrhau bod Enzo yn cael yr hawl hwnnw, oherwydd, fel y byddwch wedi ei weld wythnos diwethaf, dwi’n siŵr, mae Enzo wedi cynrychioli Cymru ar lefel ieuenctid, ac wedi chwarae dros academïau rhai o glybiau blaenllaw Ewrop, gan gynnwys Barcelona. Er gwaethaf cynigion i chwarae i dimau ieuenctid Sbaen a'r Eidal, mae Enzo wedi dewis gwrthod y rhain, gan ddweud ei fod yn benderfynol o gynrychioli Cymru. Mi ddywedodd o ei hun wythnos diwethaf:
'Mae meddwl na allaf i gynrychioli fy ngwlad wrth chwarae pêl-droed oherwydd y sefyllfa hon, yn brifo fi'n fawr iawn.'
Dwi'n siŵr ein bod ni i gyd eisiau gweld Enzo yn chwarae dros Gymru, felly sut mae Llywodraeth Cymru am gefnogi hynny?
Trefnydd, I'd like to raise the case today of Enzo Romano, the young footballer who was born in Cardiff in 2009 but has had his application for British citizenship rejected twice. I'd like to know what support the Welsh Government is providing, working with the Home Office, in order to ensure that Enzo does have that right, because, as you'll have seen last week, I’m sure, Enzo has represented Wales at youth level, and has played for the academies of some of Europe's leading clubs, including Barcelona. Despite offers to play for the youth teams of Spain and Italy, Enzo has chosen to reject these, saying that he's determined to represent Wales. He said himself last week:
'To think that I can't represent my country playing football just because of this situation really hurts me.'
I'm sure that we all want to see Enzo playing for Wales, so how is the Welsh Government going to support that?
Diolch yn fawr, Heledd Fychan. Isn't it great that we have such an enthusiastic young person who wants to represent Wales and has shown his great talent and skill as well? As you know, of course, these matters are not devolved, in terms of his status in terms of immigration status, but I would be grateful if you could share this representation with me so that I can follow it up with the Minister in the UK Government.
Diolch yn fawr, Heledd Fychan. Onid yw hi'n ardderchog fod unigolyn ifanc mor frwdfrydig gennym ni sy'n awyddus i gynrychioli Cymru ac sydd wedi arddangos ei dalent a'i allu hefyd? Fel gwyddoch chi, wrth gwrs, ni chafodd y materion hyn eu datganoli, o ran ei statws ef o ran ei statws mewnfudo, ond fe fyddwn i'n ddiolchgar pe byddech chi'n rhannu'r sylwadau hyn â mi er mwyn i mi allu codi'r mater hwn gyda'r Gweinidog yn Llywodraeth y DU.
Trefnydd, I'd like to call for two statements today, if I may, the first from the Minister for Mental Health and Well-being in relation to gambling harm services. We know that the gambling levy comes to Wales, a proportion of that, in order to support problem gamblers and to take action and invest in prevention work. But I've recently been contacted by Ara Recovery because the Scottish Government has already published its commissioning model for the future of services in Scotland. That is also the case in England, with regard to the UK Government, but Wales seems to be lagging behind. There's no clarity as to what's going to happen from 1 April, and we do need to make some progress on this, with a clear timetable for decisions, confirmation of any interim arrangements and some meaningful engagement with Ara and the other stakeholders that are involved.
The second statement that I'd like is from the Cabinet Secretary with the responsibility for transport in relation to bicycle theft on the rail network in Wales. I know that the Welsh Government's not directly responsible for policing, but I do know that you have an interaction with the British Transport Police in relation to travel on the Transport for Wales network. There is a problem: they recently published, the British Transport Police, their new policy for investigating thefts of bicycles, and they say that they're not going to prosecute anybody if a bicycle's left for more than two hours or if it's valued for under £200. I find that unacceptable and I'd like to know what the Welsh Government is doing to ask them to look at that policy again. Thank you.
Trefnydd, fe hoffwn i alw am ddau ddatganiad heddiw, os caf i, y cyntaf oddi wrth y Gweinidog Iechyd Meddwl a Llesiant o ran gwasanaethau niwed gamblo. Rydym ni'n gwybod y bydd yr ardoll gamblo yn dod i Gymru, cyfran o hynny, ar gyfer cefnogi gamblwyr problemus a chymryd camau a buddsoddi mewn gwaith ataliol. Ond mae Ara Recovery wedi cysylltu â mi'n ddiweddar oherwydd bod Llywodraeth yr Alban wedi cyhoeddi ei model comisiynu eisoes ar gyfer dyfodol gwasanaethau yn yr Alban. Mae hynny'n wir yn Lloegr hefyd, o ran Llywodraeth y DU, ond mae hi'n ymddangos bod Cymru ar ei hôl hi. Nid oes unrhyw eglurder ynglŷn â'r hyn a fydd yn digwydd o 1 Ebrill, ac mae angen i ni wneud rhywfaint o gynnydd yn hyn o beth, gydag amserlen eglur ar gyfer penderfyniadau, cadarnhad o unrhyw drefniadau dros dro a rhywfaint o ymgysylltiad ystyrlon ag Ara a'r rhanddeiliaid eraill cysylltiedig.
Yr ail ddatganiad yr hoffwn ei gael yw un gan yr Ysgrifennydd Cabinet sydd â chyfrifoldeb am drafnidiaeth o ran lladrad beiciau ar y rhwydwaith rheilffyrdd yng Nghymru. Fe wn i nad Llywodraeth Cymru sy'n gyfrifol am blismona yn uniongyrchol, ond fe wn eich bod chi'n cydweithio â Heddlu Trafnidiaeth Prydain o ran teithio ar rwydwaith Trafnidiaeth Cymru. Mae yna broblem: yn ddiweddar fe wnaethon nhw gyhoeddi, Heddlu Trafnidiaeth Prydain felly, eu polisi newydd ar gyfer ymchwilio i ladrad beiciau, ac maen nhw'n dweud na fyddan nhw'n erlyn unrhyw un os caiff beic ei adael am fwy na dwy awr neu os yw'n llai o werth na £200. Rwy'n ystyried hynny'n annerbyniol ac fe hoffwn wybod beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i ofyn iddynt ystyried y polisi hwnnw unwaith eto. Diolch i chi.
Thank you very much for both of those questions, and I obviously will raise this with the Minister for Mental Health and Well-being in relation to where we are in terms of addressing gambling harms through the services that we already provide, and I would say that we have been at the forefront, as you know, in terms of addressing this, and I thank the Senedd for engaging with these issues as well. And thank you for the feedback and the questions from Ara Recovery. I will ensure that we get a response to that in terms of where we are in these weeks as we lead to the end of this sixth Senedd and meet that timetable in terms of 1 April.
Yes, as you have said, policing is not devolved. I'm glad you actually see that it's a question you should be putting to me, because we would like to ensure that, of course, British Transport Police are serving the needs of our communities, and, of course, that's in terms of our rail services, and it is very concerning, particularly in relation to our active travel policy and commitments, that bicycles are being stolen, but I will again ask for a briefing on this, and make sure that the Cabinet Secretary for Transport and North Wales of course will be aware of this question and follow it up.
Diolch yn fawr iawn i chi am y ddau gwestiwn yna, ac yn amlwg fe fyddaf i'n codi hyn gyda'r Gweinidog Iechyd Meddwl a Llesiant o ran ein sefyllfa bresennol o ran mynd i'r afael â niwed gamblo drwy'r gwasanaethau yr ydym ni'n eu darparu eisoes ac, yn fy marn i, rydym ni wedi bod ar flaen y gad, fel gwyddoch chi, o ran mynd i'r afael â hyn, ac rwy'n diolch i'r Senedd am ymgysylltu â'r materion hyn hefyd. A diolch i chi am yr adborth a'r cwestiynau gan Ara Recovery. Fe wnaf i'n siŵr y cawn ni ymateb i hynny o ran ein sefyllfa ni yn ystod yr wythnosau hyn sy'n arwain at ddiwedd y chweched Senedd hon ac yn cwblhau'r amserlen honno o ran 1 Ebrill.
Ie, fel roeddech chi'n dweud, ni chafodd plismona ei ddatganoli. Rwy'n falch eich bod chi'n ystyried ei fod yn gwestiwn y dylech chi fod yn ei ofyn i mi oherwydd fe hoffem ni, wrth gwrs, sicrhau bod Heddlu Trafnidiaeth Prydain yn cwrdd ag anghenion ein cymunedau, ac, wrth gwrs, mae hynny o ran ein gwasanaethau rheilffyrdd, ac mae hyn yn bryderus iawn, yn enwedig o ran ein polisi teithio llesol a'n hymrwymiadau, sef bod beiciau yn cael eu lladrata, ond fe fyddaf i'n gofyn unwaith eto am friffio ar hyn ac, wrth gwrs, yn sicrhau y bydd Ysgrifennydd y Cabinet dros Drafnidiaeth a Gogledd Cymru yn ymwybodol o'r cwestiwn hwn ac yn mynd ar ei drywydd.
The report and recommendations of the Independent Advisory Group on Future Electricity Grid for Wales was published last month and the foreword from the Chair, Professor Hywel Thomas, hints that they got pretty bogged down in the weeds on thorny issues like undergrounding cables versus pylons, and, disappointingly, failed to look at the heat networks we need to use in the first instance so we consume in Wales the energy we produce in Wales. The Bethesda hydro scheme is a good example of that. So, I wondered if the Government could produce a statement that indicates how far we've got on the heat networks we need and the conversations we're having with the grid to ensure that that can happen before we transmit the energy up to centralised control, which then can be flogged to wherever it's needed.
Cyhoeddwyd adroddiad ac argymhellion y Grŵp Cynghori Annibynnol Grid Trydan y Dyfodol i Gymru fis diwethaf ac mae rhagair y Cadeirydd, yr Athro Hywel Thomas, yn awgrymu eu bod nhw wedi cael eu dal yn ôl gan y materion anodd fel ceblau tanddaearol yn hytrach na pheilonau ac, yn siomedig iawn, eu bod nhw wedi methu ag edrych ar y rhwydweithiau gwres y mae angen i ni eu defnyddio yn y lle cyntaf er mwyn i ni yng Nghymru ddefnyddio'r ynni sy'n cael ei gynhyrchu yng Nghymru. Mae cynllun dŵr Bethesda yn enghraifft dda o hynny. Felly, roeddwn i'n meddwl tybed a allai'r Llywodraeth gynhyrchu datganiad i nodi pa mor bell yr ydyn ni wedi mynd gyda'r rhwydweithiau gwres y mae eu hangen nhw arnom ni a'r trafodaethau a gawn ni gyda'r grid i sicrhau bod hynny'n gallu digwydd cyn i ni drosglwyddo'r ynni i reolaeth ganolog, y gellir ei werthu wedyn i ble bynnag y mae ei angen.
Thank you for that question, Jenny Rathbone, and also for making that link to the Hywel Thomas report and the impact implications for the grid. Heat networks have the potential to be a reliable and efficient provider of low-carbon affordable heat across Wales, and, of course, we have a heat strategy for Wales, recognising their importance in decarbonising heat and generating high-quality jobs during construction across the value chain.
I think it's really important to recognise the first phase of the Cardiff heat network—recently gone live, supported by a grant from the UK Government and interest-free loan from Welsh Government, totalling over £15 million. And we will be working with the UK Government on developing the regulation of heat networks, and Ofgem will be the regulator, to ensure consumers have a reliable service, along with fair pricing. But it is important that we look at this in relation to the report and the impact implications, as you say, in terms of the grid.
Diolch i chi am y cwestiwn yna, Jenny Rathbone, ac am wneud y cysylltiad hwnnw hefyd ag adroddiad Hywel Thomas a'r goblygiadau o ran yr effaith ar y grid. Mae gan rwydweithiau gwres y gallu i fod yn ddarparwr dibynadwy ac effeithlon o wres fforddiadwy carbon isel ledled Cymru ac, wrth gwrs, mae strategaeth wres gennym ni ar gyfer Cymru, sy'n cydnabod eu pwysigrwydd nhw wrth ddatgarboneiddio gwres a chreu swyddi o ansawdd uchel yn ystod y gwaith adeiladu ar hyd y gadwyn werth.
Rwy'n credu ei bod hi'n bwysig iawn i ni gydnabod cam cyntaf rhwydwaith gwres Caerdydd—sydd wedi cael ei roi ar waith yn ddiweddar, gyda chefnogaeth grant oddi wrth Lywodraeth y DU a benthyciad di-log oddi wrth Lywodraeth Cymru, sef cyfanswm o dros £15 miliwn. Ac fe fyddwn ni'n gweithio gyda Llywodraeth y DU ar ddatblygu rheoleiddio rhwydweithiau gwres, ac Ofgem fydd y rheoleiddiwr, i sicrhau bod defnyddwyr yn cael gwasanaeth dibynadwy, ynghyd â phrisio teg. Ond mae hi'n bwysig ein bod ni'n edrych ar hyn o ran yr adroddiad a'r goblygiadau effaith ar y grid, fel rydych chi'n sôn.
I wish to raise a concerning matter that has been brought to my attention. It concerns an organisation in the third sector who has applied for funding within the Welsh Government's equality and inclusion grant programme. They were promised to hear if they were successful by the end of December, with the work expected to commence in the second week of January, if successful. We are now 10 days into February, and organisations that applied for this funding are still waiting to find out if they have been successful. It's worth noting that this funding is designed to last for three months, as the first phase is meant to be finished by the end of March. That deadline falls in just over six weeks' time. Not only is this massively inconvenient for the third sector organisations waiting in limbo, and perhaps even holding back on applying for other funding pots while they await news, but it also means that vital work to enhance inclusion and equality is not being carried out.
I'd be grateful if you could urgently look into this unsatisfactory state of affairs, with a view to getting it sorted and bringing much needed clarity to the third sector organisations. And can you give us an update in this Senedd as to the situation within your own portfolio? Diolch.
Fe hoffwn i godi mater pryderus iawn sydd wedi dod i'm sylw. Mae'n ymwneud â sefydliad yn y trydydd sector sydd wedi gwneud cais am gyllid yn unol â rhaglen grant cydraddoldeb a chynhwysiant Llywodraeth Cymru. Fe gawson nhw addewid y bydden nhw'n cael clywed o oedden nhw wedi bod yn llwyddiannus erbyn diwedd mis Rhagfyr, gyda disgwyl y byddai'r gwaith yn dechrau yn ail wythnos mis Ionawr, pe byddai'n llwyddiannus. Rydym ni wedi cael 10 diwrnod o fis Chwefror erbyn hyn, ac mae'r sefydliadau a wnaeth geisiadau am y cyllid hwn yn dal i aros i gael gwybod a fuon nhw'n llwyddiannus. Mae hi'n werth nodi mai am dri mis y cynlluniwyd i'r cyllid hwn barhau, gan fod y cam cyntaf i ddod i ben erbyn diwedd mis Mawrth. Mae'r dyddiad cau hwnnw'n dod ymhen ychydig dros chwe wythnos. Nid yn unig bod hyn yn anghyfleus iawn i sefydliadau'r trydydd sector sy'n aros mewn sefyllfa ansicr ac amhendant, ac efallai hyd yn oed yn dal yn ôl ar wneud ceisiadau am gronfeydd eraill o gyllid tra byddan nhw'n aros am newyddion ond ar yr un pryd y mae'n golygu nad yw gwaith hanfodol i wella cynhwysiant a chydraddoldeb yn cael ei wneud.
Fe fyddwn i'n dra diolchgar pe gallech chi edrych ar y sefyllfa anfoddhaol hon yn gyflym iawn, gyda'r bwriad o sicrhau'r eglurder y mae ei angen yn daer ar sefydliadau'r trydydd sector. A wnewch chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni yn y Senedd hon ynglŷn â'r sefyllfa o ran eich portffolio chi eich hun? Diolch.
Well, thank you very much. Diolch yn fawr, Peredur Owen Griffiths. This is a new programme, the equality and inclusion grants programme. It is in my portfolio, so you've asked the right person to follow this up and respond. I know that there have been a large number—a welcome large number—of applications, and I have also been monitoring and checking how this is impacting on applicants. So, thank you for drawing attention to this, and I will update the Senedd on the equality and inclusion grants programme.
But also, I'm very willing, again, if you want to share with me which organisations are making applications, to follow it up. But I also know that this should not be bound by the financial year. We have to look at this in terms of the time that we've got for organisations to be able to deliver on their applications once the approvals have been made.
Wel, diolch yn fawr iawn i chi. Diolch yn fawr, Peredur Owen Griffiths. Rhaglen newydd yw hon, y rhaglen grantiau cydraddoldeb a chynhwysiant. Yn fy mhortffolio i y mae hi, ac felly fe wnaethoch i ofyn i'r un iawn wneud gwaith dilynol ar hyn ac ymateb. Fe wn i fod nifer fawr o geisiadau—mae croeso i hynny—wedi cael eu gwneud, ac rwyf innau wedi bod yn monitro ac yn gwirio sut mae hyn yn effeithio ar yr ymgeiswyr. Felly, diolch i chi am dynnu sylw at hyn, ac fe fyddaf i'n rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Senedd ar y rhaglen grantiau cydraddoldeb a chynhwysiant.
Ond hefyd, rwy'n barod iawn, unwaith eto, os ydych chi'n dymuno rhannu eich gwybodaeth gyda mi ynglŷn â'r union sefydliadau sy'n gwneud ceisiadau, i fynd ar drywydd hynny. Ond fe wn i hefyd na ddylai hyn fod yn gyfyngedig i'r flwyddyn ariannol. Mae'n rhaid i ni ystyried hyn o ran yr amser a roddwn ni i sefydliadau allu cyflawni ar eu ceisiadau ar ôl eu cymeradwyo.
Trefnydd, the University Hospital of Wales Cardiff is Wales's largest hospital. It should be a symbol of national pride; instead, it has become a symbol of national failure. Members will be well aware that problems at UHW are now making repeated headlines across the country, regularly branding the hospital as the worst in the UK. We have seen reports of pigeons getting into operating theatres, sterile or surgical equipment being interfered with, and allegations of drug use, physical fights and inappropriate sexual relationships between staff. All this sits on top of long-standing, deep-rooted problems at the hospital: crumbling ageing buildings, poor management, low staff morale and serious safety concerns in theatres and clinical areas.
The conditions at UHW are not the result of bad luck; they are the predictable outcomes of years of neglect by this Welsh Labour Government, which controls the NHS in Wales. Your Government sets the budgets. Your Government sets the priorities. And, therefore, it must accept responsibility for the conditions in which care is being delivered at UHW today. Therefore, can I ask again for an urgent statement from the Cabinet Secretary for health on the immediate actions the Welsh Government are taking to improve conditions at the University Hospital of Wales Cardiff? Thank you.
Trefnydd, Ysbyty Athrofaol Cymru Caerdydd yw ysbyty mwyaf Cymru. Fe ddylai fod yn destun balchder cenedlaethol; yn hytrach, mae wedi mynd yn arwydd o fethiant cenedlaethol. Mae'r aelodau yn sicr o fod yn ymwybodol iawn o broblemau yn Ysbyty Athrofaol Cymru yn cyrraedd y penawdau dro ar ôl tro ledled y wlad, gan wneud yr ysbyty yn ddihareb am fod y gwaethaf drwy'r DU. Fe welsom ni adroddiadau o golomennod yn mynd i mewn i theatrau llawdriniaethau, achosion o ymyrryd ag offer di-haint neu lawfeddygol, a honiadau ynghylch defnyddio cyffuriau, ymladd corfforol a chydberthynas rywiol amhriodol ymhlith y staff. Mae hyn i gyd yn dod ar ben problemau hirsefydlog, dyrys yn yr ysbyty: hen adeiladau sy'n dadfeilio, rheolaeth wan, diffyg hyder staff a phryderon diogelwch difrifol mewn theatrau ac ardaloedd clinigol.
Nid yw'r amgylchiadau yn Ysbyty Athrofaol Cymru wedi dod o ganlyniad i anlwc; canlyniadau rhagweladwy blynyddoedd o esgeulustod ydyn nhw gan Lywodraeth Lafur Cymru, sy'n rheoli'r GIG yng Nghymru. Eich Llywodraeth chi sy'n pennu'r cyllidebau. Eich Llywodraeth chi sy'n pennu'r blaenoriaethau. Ac felly mae'n rhaid iddi dderbyn y cyfrifoldeb am yr amgylchiadau y mae gofal yn cael ei ddarparu ynddyn nhw yn Ysbyty Athrofaol Cymru heddiw. Felly, a gaf ofyn unwaith eto am ddatganiad ar frys gan Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd ar y camau uniongyrchol y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i wella'r amgylchiadau yn Ysbyty Athrofaol Cymru Caerdydd? Diolch i chi.
Thank you, Joel James, and you raise an important question. And, as you know, the Cabinet Secretary for Health and Social Care, and Welsh Government officials, are regularly holding meetings with the health board to hold them to account, including the public accountability meeting that took place on 13 November 2025.
We've been very clear with the health board about their need to improve the culture and leadership, particularly addressing concerns raised in recent internal reviews and the response from the workforce. I think it is important just to reflect on the issue around the regular review meetings that the chair and the Cabinet Secretary have been holding, particularly a report from the hospital's sterilisation and decontamination unit, and the fact that action has been taken as a result of that.
And also, just to say, on capital and estates, Welsh Government have prioritised capital schemes for maintenance within the constraints of the capital budget, including maintenance commitments above and beyond that which other parts of the UK have made. Because that capital is crucial in terms of addressing the issues at the University Hospital of Wales.
But we are very clear about the need to improve culture and leadership, addressing concerns raised in the recent reviews. And, of course, Cardiff and Vale University Health Board remains in level 4 escalation, and we're working with them to agree appropriate interventions and support.
Diolch i chi, Joel James, ac rydych chi'n codi cwestiwn pwysig. Ac, fel gwyddoch chi, mae Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol, a swyddogion Llywodraeth Cymru, yn cynnal cyfarfodydd gyda'r bwrdd iechyd yn rheolaidd i'w dwyn i gyfrif, gan gynnwys y cyfarfod atebolrwydd cyhoeddus a gynhaliwyd ar 13 Tachwedd 2025.
Rydym ni wedi bod yn eglur iawn gyda'r bwrdd iechyd am yr angen iddo wella'r diwylliant a'r arweinyddiaeth, yn enwedig o ran mynd i'r afael â phryderon a godwyd mewn adolygiadau mewnol diweddar a'r ymateb gan y gweithlu. Rwy'n credu ei bod hi'n bwysig myfyrio ar y mater o ran y cyfarfodydd adolygu rheolaidd y mae'r cadeirydd a'r Ysgrifennydd Cabinet wedi bod yn eu cynnal, yn enwedig yr adroddiad gan uned sterileiddio a diheintio'r ysbyty, a'r ffaith bod camau wedi cael eu cymryd o ganlyniad i hynny.
A hefyd, dim ond gair i ddweud, o ran cyfalaf ac ystadau, mae Llywodraeth Cymru wedi blaenoriaethu cynlluniau cyfalaf ar gyfer cynnal a chadw o fewn cyfyngiadau'r gyllideb gyfalaf, sy'n cynnwys ymrwymiadau cynnal a chadw sydd dros ben a thu hwnt i'r hyn a wnaeth rhannau eraill o'r DU. Oherwydd mae'r cyfalaf hwnnw'n hanfodol o ran mynd i'r afael â'r materion yn Ysbyty Athrofaol Cymru.
Ond rydym ni'n eglur iawn ynglŷn â'r angen i wella diwylliant ac arweinyddiaeth, a mynd i'r afael â phryderon a godwyd yn yr adolygiadau diweddar. Ac, wrth gwrs, mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Caerdydd a'r Fro yn parhau i fod â statws uwchgyfeirio lefel 4, ac rydym ni'n gweithio gyda nhw i gytuno ar yr ymyriadau a'r cymorth sy'n briodol.
Good afternoon, Cabinet Secretary. I'd like to request a statement, please, from the Cabinet Secretary for Health and Social Care. At a public meeting last Friday in Tairgwaith, residents raised concerns about their experiences with the Amman Tawe Partnership. Amman Tawe Partnership operates across four GP surgeries in my region, and across seven in total. It also operates across two health boards—Swansea bay and Hywel Dda. I do intend to write to the Cabinet Secretary, but I would like there to be consideration given to an independent inquiry into the partnership, in order to hear all sides of the story and to ensure that all experiences are listened to. Diolch yn fawr iawn.
Prynhawn da, Ysgrifennydd Cabinet. Fe hoffwn i ofyn am ddatganiad, os gwelwch chi'n dda, gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol. Mewn cyfarfod cyhoeddus ddydd Gwener diwethaf yn Nhairgwaith, fe gododd trigolion bryderon am eu profiadau nhw gyda Phartneriaeth Aman Tawe. Mae Partneriaeth Aman Tawe yn gweithio ar draws pedair meddygfa yn fy rhanbarth i, ac ar draws saith meddygfa i gyd. Mae'r bartneriaeth yn gweithredu ar draws dau fwrdd iechyd hefyd—Bae Abertawe a Hywel Dda. Rwy'n bwriadu ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Cabinet, ond fe hoffwn i ystyriaeth gael ei rhoi i ymchwiliad annibynnol i'r bartneriaeth, ar gyfer clywed pob ochr i'r stori a sicrhau bod pob profiad yn cael gwrandawiad. Diolch yn fawr iawn.
Diolch yn fawr, Jane Dodds. Thank you for feeding back on that important meeting that was held in the community. It is important, again, that you've brought this today, in terms of local concerns about health service provision at the Amman Tawe Partnership GP practices. I'm grateful that you will be writing to the Cabinet Secretary about this. I think this is something where—. This is about local concerns that have been received by both Hywel Dda and Swansea Bay university health boards from some constituents. But they have been investigated; formal complaints are limited, dealt with either directly by the practice or by the health board. But, at this present time, I understand there is no indication of regulatory issues, and no intervention has been made by Healthcare Inspectorate Wales. But it is important now that this is followed through, as you said. I think a key message is that health boards are aware of periodic local concerns, but there has to be, obviously, an evidence base, in terms of systemic or safety issues, in terms of further intervention.
Diolch yn fawr, Jane Dodds. Diolch i chi am ddod ag adborth yn ôl o'r cyfarfod pwysig hwnnw a gynhaliwyd yn y gymuned. Mae hi'n bwysig, unwaith eto, eich bod wedi rhoi hyn gerbron heddiw, o ran y pryderon yn lleol ynglŷn â'r ddarpariaeth o wasanaethau iechyd ym meddygfeydd Partneriaeth Aman Tawe. Rwy'n ddiolchgar i chi am ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Cabinet ynglŷn â hyn. Rwy'n credu bod hyn yn fater o—. Mae hyn yn ymwneud â phryderon lleol sydd wedi cael eu hanfon at fyrddau iechyd prifysgol Hywel Dda a Bae Abertawe gan rai etholwyr. Ond bu ymchwiliad iddyn nhw; mae cwynion ffurfiol yn gyfyngedig, ac fe ymdriniwyd â nhw naill ai'n uniongyrchol gan y practis neu gan y bwrdd iechyd. Ond, ar hyn o bryd, rwy'n deall nad oes unrhyw arwydd o faterion yn ymwneud â rheoleiddio, ac nid oes unrhyw ymyrraeth wedi bod gan Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru. Ond mae hi'n bwysig mynd ar drywydd hyn nawr, fel roeddech chi'n dweud. Rwy'n credu mai'r neges allweddol yw bod byrddau iechyd yn ymwybodol o bryderon lleol cyfnodol, ond mae'n rhaid bod, yn amlwg, sylfaen o dystiolaeth, o ran materion systemig neu ddiogelwch, o ran ymyrraeth bellach.
I'm asking for a Welsh Government statement on the future of computing in Swansea University. There are currently proposals to make substantial staffing reductions in the computing department. If this goes ahead, it will affect recruitment of both staff and students for many years into the future. I regularly raise the importance of computing and life sciences in growing the Swansea economy. These changes will seriously affect the growth potential of computing in Swansea and the opportunity to grow the Swansea economy in a high-wage and high-skills sector. The current proposal of those reductions is an act of economic vandalism, and Swansea is going to suffer.
Rwy'n gofyn am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ar ddyfodol cyfrifiadureg ym Mhrifysgol Abertawe. Ar hyn o bryd mae cynigion i leihau'r staff yn sylweddol yn yr adran gyfrifiadureg. Os bydd hyn yn mynd rhagddo, fe fydd yn effeithio ar recriwtio staff a myfyrwyr am flynyddoedd lawer i'r dyfodol. Rwy'n codi pwysigrwydd cyfrifiadureg a gwyddorau bywyd yn rheolaidd o ran tyfu economi Abertawe. Fe fydd y newidiadau hyn yn effeithio yn ddifrifol ar bosibiliadau twf cyfrifiadureg yn Abertawe a'r cyfle i dyfu economi Abertawe mewn sector cyflog uchel a sgiliau uchel. Mae'r cynnig presennol i leihau'r staff yn weithred o fandaliaeth economaidd, ac fe fydd Abertawe yn dioddef.
Diolch yn fawr, Mike Hedges. You draw attention, which has been in the press as well, to that particular course, and, of course, there are others that are affected in terms of the issues arising in Swansea University. I understand that the Minister for Further and Higher Education has reached out to the vice-chancellor of the university, to meet and discuss how staff, particularly, can be supported during these difficult times. The Minister has also reached out to campus unions and expects Swansea University to work closely with them. There are, I understand, hopes to reduce numbers in scope through voluntary means. I'm grateful for the fact that you've raised this, particularly in terms of that area in terms of the faculty, the computer science course. But we of course remember that Medr is engaging closely with universities in Wales, understanding their individual positions, to ensure their long-term financial sustainability.
Diolch yn fawr, Mike Hedges. Rydych chi'n tynnu sylw, sydd wedi bod yn y wasg hefyd, at y cwrs arbennig hwnnw, ac wrth gwrs, mae yna rai eraill yr effeithir arnyn nhw gan y materion sy'n codi ym Mhrifysgol Abertawe. Rwy'n deall bod y Gweinidog Addysg Bellach ac Uwch wedi dechrau cysylltu ag is-ganghellor y brifysgol i drefnu i gwrdd a thrafod, yn arbennig felly, sut y gellir cefnogi staff yn ystod y cyfnod anodd hwn. Mae'r Gweinidog wedi cysylltu ag undebau'r campws hefyd ac mae'n disgwyl i Brifysgol Abertawe weithio yn glòs gyda nhw. Mae yna obeithion, rwy'n deall, y gellir lleihau'r niferoedd o ran cwmpas y diswyddiadau trwy ddulliau gwirfoddol. Rwy'n ddiolchgar am y ffaith eich bod chi wedi codi hyn, yn enwedig o ran maes y gyfadran honno, y cwrs cyfrifiadureg. Ond wrth gwrs, rydym ni'n cofio bod Medr yn ymgysylltu yn agos â'r prifysgolion yng Nghymru, ac yn ceisio deall eu safbwyntiau unigol nhw, i sicrhau eu cynaliadwyedd ariannol yn yr hirdymor.
I was wondering if I could ask for a written statement from the Trefnydd herself on Royal Mail. I've spoken to a number of postal workers and members of the Communication Workers Union who've raised concerns with me around Royal Mail's overtime ban on the delivery of letters. If, for example, a postal worker is unable to complete a round because of the sheer number of letters they have, or if there are additional rounds to do, it doesn't matter; Royal Mail have refused that overtime. That has massive implications for our constituents, it has massive implications for the service. So, I would be interested in having a written statement from the Trefnydd, outlining what conversations the Welsh Government might have had with Royal Mail, and what the Welsh Government would be asking Royal Mail to do in this instance.
Roeddwn i'n meddwl tybed a gawn i ofyn am ddatganiad ysgrifenedig gan y Trefnydd ei hunan ar y Post Brenhinol. Rwyf i wedi siarad â nifer o weithwyr y post ac aelodau Undeb y Gweithwyr Cyfathrebu sydd wedi codi pryderon gyda mi ynghylch y Post Brenhinol yn gwahardd goramser am ddosbarthu llythyrau. Er enghraifft, os nad yw gweithiwr post yn gallu gorffen ei rownd oherwydd y nifer fawr o lythyrau sydd ganddo, neu os oes yna rowndiau ychwanegol i'w gwneud, nid oes gwahaniaeth am hynny; mae'r Post Brenhinol wedi gwrthod y goramser hwnnw. Mae yna oblygiadau enfawr i'n hetholwyr ni, a goblygiadau enfawr i'r gwasanaeth oherwydd hynny. Felly, fe fyddai hi'n dda iawn gennyf i gael datganiad ysgrifenedig gan y Trefnydd, yn amlinellu pa drafodaethau y gallai Llywodraeth Cymru fod wedi eu cael gyda'r Post Brenhinol, a beth fyddai Llywodraeth Cymru yn gofyn i'r Post Brenhinol ei wneud yn yr achos hwn.
Thank you, Luke Fletcher, for that question. Of course, it's not devolved, but, again, it's a matter of liaison and representation, so I'm glad you've brought that to my attention today. We're aware of the changes that have taken place, in terms of the delivery of postal services and the impact it can have in terms of, I know, concerns about appointments in the NHS, for example, but also the impact on the workforce. That's certainly something to engage with the unions on as well, to understand those impacts. So, thank you for that, because I will be making representations as a result of questions being asked of me—this week, in fact.
Diolch i chi, Luke Fletcher, am y cwestiwn yna. Wrth gwrs, nid mater datganoledig mohono ond, unwaith eto, mae'n golygu cysylltiad a chynrychiolaeth ac felly rwy'n falch eich bod chi wedi dwyn hynny i'm sylw heddiw. Rydym ni'n ymwybodol o'r newidiadau sydd wedi bod, o ran darparu gwasanaethau post a'r effaith y gall hynny ei gael o ran pryderon ynghylch apwyntiadau'r GIG, er enghraifft, ond yr effaith ar y gweithlu yn ogystal â hynny. Mae hwn yn sicr yn fater y dylid ymgysylltu â'r undebau yn ei gylch hefyd, ar gyfer deall yr effeithiau hynny. Felly, diolch i chi am hynna, oherwydd fe fyddaf i'n gwneud sylwadau o ganlyniad i gwestiynau a ofynnir i mi—yr wythnos hon, mewn gwirionedd.
I call for a statement on support for parents and carers of children with additional learning needs. As chair of the cross-party autism group, I've been made aware of a letter issued by the director of education at Merthyr Tydfil County Borough Council to parents, which could be distressing for parents and carers of children with additional learning needs, and asked to raise this issue in the Chamber. The letter warns that having ALN does not mean school rules do not apply, and selectively quotes a line from the National Autistic Society's website completely out of context. Both the National Autistic Society Cymru and Learning Disability Wales have condemned the tone as distressing and ableist, particularly for families already struggling to secure the reasonable adjustments their children are legally entitled to. Learning Disability Wales has referred the matter to the Children's Commissioner for Wales and the Cabinet Secretary for Education. The National Autistic Society has made clear that misrepresenting its guidance is unhelpful and potentially misleading. This reflects a failure to understand and meet the needs of autistic pupils and other pupils with additional learning needs, which is worryingly replicated at senior level in many local authorities. I call for an urgent statement accordingly.
Rwy'n galw am ddatganiad ar gefnogaeth i rieni a gofalwyr plant ag anghenion dysgu ychwanegol. Yn gadeirydd y grŵp awtistiaeth trawsbleidiol, rwyf i wedi cael gwybod am lythyr i rieni a gyhoeddwyd gan y cyfarwyddwr addysg yng Nghyngor Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful, a allai beri gofid i rieni a gofalwyr plant ag anghenion dysgu ychwanegol, ac fe ofynnwyd i mi godi'r mater hwn yn y Siambr. Mae'r llythyr yn rhybuddio nad yw cael ADY yn golygu nad yw rheolau ysgol yn berthnasol, ac mae'n dyfynnu llinell yn ddetholus oddi ar wefan y Gymdeithas Genedlaethol Awtistiaeth a oedd allan o'i chyd-destun yn llwyr. Mae Cymdeithas Genedlaethol Awtistiaeth Cymru ac Anabledd Dysgu Cymru wedi condemnio'r ymagwedd ofidus ac ableddol, yn enwedig o ran teuluoedd sydd eisoes yn ei chael hi'n anodd sicrhau'r addasiadau rhesymol y mae gan eu plant hawl gyfreithiol iddyn nhw. Mae Anabledd Dysgu Cymru wedi cyfeirio'r mater at Gomisiynydd Plant Cymru ac Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg. Mae'r Gymdeithas Genedlaethol Awtistiaeth wedi egluro nad yw camddehongli ei chanllawiau yn ddefnyddiol ac yn gamarweiniol o bosibl. Mae hyn yn adlewyrchu methiant o ran deall a diwallu anghenion disgyblion awtistig a disgyblion eraill sydd ag anghenion dysgu ychwanegol, sy'n cael ei ailadrodd ar lefel uwch mewn llawer o awdurdodau lleol, sy'n bryderus iawn. Rwy'n galw am ddatganiad ar fyrder yn unol â hynny.
Thank you very much, Mark Isherwood. I'm obviously not aware of this particular letter, but I think it's important that you've drawn it to our attention today, and also that those organisations that have such expertise and support, the National Autistic Society and Learning Disability Wales, are engaging. It is a matter for Merthyr Tydfil county council and their director of education, and it is now on the record that there are concerns being raised about that letter and the impact of it.
Diolch yn fawr iawn i chi, Mark Isherwood. Yn amlwg, nid wyf i'n ymwybodol o'r llythyr arbennig hwn, ond rwy'n credu ei bod hi'n bwysig eich bod wedi ei dynnu at ein sylw ni heddiw a bod y sefydliadau hynny sydd â'r fath arbenigedd a chefnogaeth, y Gymdeithas Genedlaethol Awtistiaeth ac Anabledd Dysgu Cymru, yn ymgysylltu hefyd. Mater yw hwn i gyngor sir Merthyr Tudful a'i gyfarwyddwr addysg, ac mae hyn ar gofnod nawr o ran y pryderon sy'n cael eu codi am y llythyr hwnnw a'i effaith.
A debating society refusing debate. Well, this is a new one. Trefnydd, I'm calling for a statement from your Government following a decision made by the debating and political society at Bangor University to refuse a request from a Reform UK representative to take part in a Q&A, and in their statement using loaded and hateful language, such as 'racist', 'transphobic' and 'homophobic'. Reform have six MPs, two MSs, one MSP, 1,000 councillors across the UK, and are likely to get an awful lot more in May. Surely the answer to speech that you don't like is more debate, not cancelling them. This is setting a dangerous precedent. We recognise that Bangor University has now distanced itself from the society's decision and have said that it does not reflect the university's policies, which of course we welcome. Universities should be bastions of free speech. I'm therefore calling for a statement from the Cabinet Secretary, from this Government, on how they seek to help protect and safeguard freedom of speech in universities and fair access to debate. I'm sure you'll agree with me, Trefnydd, from what we've seen from this society and Bangor University, it's both unbelievable and unacceptable. Diolch.
Cymdeithas ddadlau sy'n gwrthod dadlau. Wel, dyma beth newydd. Trefnydd, rwy'n galw am ddatganiad gan eich Llywodraeth yn dilyn penderfyniad gan y gymdeithas ddadlau a gwleidyddiaeth ym Mhrifysgol Bangor i wrthod cais gan gynrychiolydd Reform UK i gymryd rhan mewn sesiwn holi ac ateb, gan ddefnyddio iaith yn eu datganiad sy'n awgrymog a llawn casineb, fel 'hiliol', 'trawsffobig' a 'homoffobig'. Mae gan Reform chwe AS yn San Steffan, dau AS yn y Senedd hon, un Aelod o Senedd yr Alban, 1,000 o gynghorwyr ledled y DU, ac maen nhw'n debygol o ennill llawer mwy ym mis Mai. Yn sicr, yr ateb i'r ddadl nad ydych chi'n cytuno â hi yw dadlau eto, nid ei chanslo. Mae hyn yn gosod cynsail peryglus. Rydym ni'n cydnabod bod Prifysgol Bangor wedi ymbellhau oddi wrth benderfyniad y gymdeithas erbyn hyn ac wedi dweud nad yw hi'n adlewyrchu polisïau'r brifysgol, ac wrth gwrs rydym ni'n croesawu hynny. Fe ddylai prifysgolion fod yn gadarnleoedd rhyddid i lefaru. Felly rwy'n galw am ddatganiad gan yr Ysgrifennydd Cabinet, gan y Llywodraeth hon, ar sut maen nhw'n ceisio helpu i amddiffyn a diogelu rhyddid i lefaru mewn prifysgolion a mynediad teg at ddadl. Rwy'n siŵr y byddech chi'n cytuno â mi, Trefnydd, o'r hyn a welsom ni gan y gymdeithas hon a Phrifysgol Bangor, mae hynny'n anghredadwy ac annerbyniol. Diolch.
Well, it is very concerning to hear from you about the tone of this and the implications of the question that you raise, Laura Anne Jones. Obviously, it's based on the Reform agenda, isn't it? Obviously, universities and their student societies operate independently. It is for them to determine which events or speakers they host. And of course there are strongly held views across the political spectrum about issues of free speech and inclusion and decisions that can prompt strong feelings from all sides. But also, can I remind you, Laura Anne Jones, of our Hate Hurts Wales? It's our commitment to ensuring that we promote unity not hostility, that we promote community cohesion not division, which of course is underlying many of the points that are now coming out in terms of Reform responses and policies.
Wel, mae hi'n bryderus iawn clywed gennych chi am naws hyn a goblygiadau'r cwestiwn yr ydych chi'n ei godi, Laura Anne Jones. Yn amlwg, mae hyn yn seiliedig ar agenda Reform, onid yw e? Yn amlwg, mae prifysgolion a chymdeithasau eu myfyrwyr nhw'n gweithredu yn annibynnol. Y nhw sy'n cael penderfynu pa ddigwyddiadau y maen nhw'n eu cynnal a pha siaradwyr y maen nhw am eu gwahodd. Ac wrth gwrs fe geir safbwyntiau cryf ar draws y sbectrwm gwleidyddol am faterion rhyddid i lefaru a chynhwysiant a phenderfyniadau a all ysgogi teimladau cryf ar bob ochr. Ond hefyd, a gaf i eich atgoffa chi, Laura Anne Jones, o'n hymgyrch ni sef Mae Casineb yn Brifo Cymru? Ein hymrwymiad ni yw sicrhau ein bod ni'n hyrwyddo undod ac nid gelyniaeth, ein bod ni'n hyrwyddo cydlyniad cymunedol nid ymraniad, sydd wrth gwrs yn sail i lawer o'r pwyntiau sy'n dod i'r amlwg nawr o ran ymatebion a pholisïau Reform.
Trefnydd, fedrwch chi ofyn i'r Gweinidog addysg uwch wneud datganiad ar frys am sylwadau cwbl warthus Reform am Brifysgol Bangor? Mae pennaeth polisi Reform UK, Zia Yusuf, wedi dweud hyn wrth sôn am gyllid Prifysgol Bangor:
Trefnydd, could you ask the Minister for higher education to make an urgent statement about the disgraceful comments made by Reform about Bangor University? The head of policy for Reform UK, Zia Yusuf, has said this in talking about the funding of Bangor University:
'I am sure they won't mind losing every penny of that state funding under a Reform government.'
'Rwy'n siŵr na fydd dim ots ganddyn nhw golli pob ceiniog o'r cyllid gwladol hwnnw dan lywodraeth Reform.'
Hynny yw, mae Reform yn bygwth cymryd arian mawr oddi ar y brifysgol, ac felly yn peryglu dyfodol y brifysgol. Mae hyn yn dangos nad ydy Reform yn ffit i lywodraethu a dydy Reform ddim yn deall fy etholaeth i. Prifysgol Bangor ydy un o'r cyflogwyr mwyaf yn yr ardal, yn rhoi gwaith i gannoedd, i drydanwyr lleol a darlithwyr sy'n hyfforddi nyrsys a meddygon y dyfodol. Mae sylwadau Reform yn gwbl annerbyniol ac maen nhw am greu panig yn lleol. Mae'r brifysgol yn ganolog i fywyd cymunedol ac economaidd yr ardal ac wedi cael ei sefydlu drwy ymdrech chwarelwyr Arfon. A wnaiff y Llywodraeth ymuno efo fi i gondemnio'r datganiad yma gan Reform ar unwaith? Mae bwlian a bygwth ein sefydliadau addysg uwch ni à la Trump yn gwbl, gwbl warthus ac yn mynd yn hollol groes i'n gwerthoedd yma yng Nghymru.
That is to say Reform is threatening to de-fund the university, and is therefore putting the university's future at risk. This shows that Reform is not fit to govern and Reform doesn't understand my constituency. Bangor University is one of the major employers in the area, providing employment to hundreds, to local electricians and lecturers who train the doctors and nurses of the future. The comments of Reform are entirely unacceptable and they will create panic locally. The university is central to the community and economic life of the area and was established through the efforts of the quarrymen of Arfon. So, will the Government join with me in condemning this statement from Reform at once? Bullying and threats to our HE institutions à la Trump are entirely disgraceful and are entirely contrary to our values here in Wales.
Wel, diolch yn fawr, Siân Gwenllian am eich cwestiwn pwysig iawn.
Thank you, Siân Gwenllian, for your very important question.
I have already responded robustly to Laura Anne Jones. I'm just very worried what this is leading to in terms of that threat to our universities, which, as I say, are operating independently. Also, can I say how proud I am of our higher education institutions for the way they're embracing our 'Anti-racist Wales Action Plan' and enabling us to ensure that universities are the places where people can learn, debate freely and openly. To have that kind of threat in terms of public funding is appalling, and I concur with your points about this, particularly as you serve it in your constituency.
Rwyf i wedi rhoi ymateb cadarn iawn eisoes i Laura Anne Jones. Er hynny, rwy'n pryderu llawer iawn ynglŷn â i ble mae hyn yn arwain o ran y bygythiad hwnnw i'n prifysgolion ni, sydd, fel rwy'n dweud, yn gweithredu yn annibynnol. Hefyd, a gaf i ddweud pa mor falch yr wyf i o'n sefydliadau addysg uwch o ran y ffordd maen nhw'n anwesu ein 'Cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol' a'n galluogi ni i sicrhau mai lleoedd lle gall pobl ddysgu, trafod yn rhydd ac yn agored yw ein prifysgolion ni. Mae bygythiad o'r fath o ran cyllid cyhoeddus yn ofnadwy o beth, ac rwy'n cytuno â'ch pwyntiau chi ynglŷn â hyn, yn enwedig am eich bod chi'n ei wasanaethu yn eich etholaeth chi.
I'd like to call for a statement, please, from the Cabinet Secretary for Health and Social Care this afternoon on unacceptable waiting times for gastroenterology care and the impact this is having on people with severe eating-related disorders. Across Wales, the number of patients on referral-to-treatment waiting lists has soared to around 781,000 pathways, and routine gastro waiting times have exceeded three years in Betsi Cadwaladr University Health Board, creating a backlog and delay in care. Those with complex gastro symptoms are waiting too long for treatment, which can lead to their condition worsening with severe consequences, plus creating backlogs that can delay diagnosis and essential diagnostic procedures, such as endoscopy. At the same time, we know there is a rising prevalence of eating disorders, with the eating disorder charity Beat saying they've seen a seven-fold increase in calls from young people presenting with avoidant/restrictive food intake disorder, yet specialist care remains hard to obtain and waiting times remain too long. So, can we receive a statement from the Cabinet Secretary for Health and Social Care outlining what action the Welsh Government and health boards will take to make sure that gastro waiting times are reduced, so that assessments and treatment pathways for people with eating disorders and complex feeding difficulties are timely and compassionate?
Fe hoffwn i alw am ddatganiad y prynhawn yma, os gwelwch yn dda, gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol ar amseroedd aros annerbyniol ar gyfer gofal gastroenteroleg a'r effaith y mae hyn yn ei chael ar bobl ag anhwylderau bwyta difrifol. Ledled Cymru, mae nifer y cleifion ar restrau aros atgyfeirio i driniaeth wedi cynyddu hyd at oddeutu 781,000 o lwybrau, ac mae amseroedd aros arferol ar gyfer y rhain wedi bod yn fwy na thair blynedd ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr, gan greu ôl-groniad ac oediadau o ran gofal. Mae'r rhai sydd â symptomau gastroenteroleg cymhleth yn aros am ormod o amser am eu triniaethau, ac fe all hynny arwain at waethygiad yn eu cyflyrau gyda chanlyniadau difrifol i hynny, yn ogystal â chreu ôl-groniadau a all oedi diagnosis a gweithdrefnau diagnostig hanfodol, fel endosgopi. Ar yr un pryd, fe wyddom ni fod niferoedd anhwylderau bwyta yn cynyddu, gydag elusen anhwylderau bwyta Beat yn dweud eu bod nhw wedi gweld galwadau yn cynyddu hyd at seithwaith oddi wrth bobl ifanc sy'n ymgyflwyno gydag anhwylder cymeriant bwyd osgoi/cyfyngol, ond mae gofal arbenigol yn dal i fod yn anodd ei gael ac mae amseroedd aros yn dal i fod yn rhy hir. Felly, a gawn ni ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol yn amlinellu pa gamau y bydd Llywodraeth Cymru a byrddau iechyd yn eu cymryd i sicrhau bod amseroedd aros gastroenteroleg yn cael eu byrhau, fel bydd asesiadau a llwybrau triniaeth ar gyfer pobl ag anhwylderau bwyta ac anawsterau bwydo cymhleth yn rhai amserol a thosturiol?
Thank you for that question. As you know, progress has been made since special measures, in terms of Betsi Cadwaladr health board: improved financial governance, a stable board in place, and also in terms of progress on access to planned care over the last three years. And if you see that progress, it's a 60 per cent reduction in the numbers of pathways waiting over 104 weeks for treatment since February 2023. It is true that some people are waiting too long to access services and you have put on the agenda today—on the record today—the particular concerns about gastroenterology. But it is true also that waits for out-patient appointments have fallen by 22 per cent, two-year waits for out-patient appointments by 80 per cent, and a 71.6 per cent reduction in pathways waiting for more than a year in some specialties, which have also made an impact and improved services for people in north Wales.
Diolch i chi am y cwestiwn yna. Fel gwyddoch chi, mae cynnydd wedi bod ers y mesurau arbennig, o ran bwrdd iechyd Betsi Cadwaladr: gwell llywodraethu ariannol, bwrdd sefydlog yn ei le, a hefyd o ran cynnydd o ran mynediad at ofal wedi'i gynllunio dros y tair blynedd diwethaf. Ac os ydych chi'n gweld y cynnydd hwnnw, mae hwnnw'n ostyngiad o 60 y cant yn nifer y llwybrau sy'n aros am dros 104 wythnos am eu triniaethau ers mis Chwefror 2023. Mae hi'n wir fod rhai pobl yn aros yn rhy hir i gael mynediad at wasanaethau ac rydych chi wedi rhoi hynny ar yr agenda heddiw—ar y cofnod heddiw—y pryderon ynglŷn â gastroenteroleg yn arbennig. Ond mae hi'n wir hefyd fod aros am apwyntiadau cleifion allanol wedi gostwng 22 y cant, ac arosiadau o ddwy flynedd am apwyntiadau cleifion allanol 80 y cant, a gostyngiad o 71.6 y cant yn y llwybrau sy'n aros am fwy na blwyddyn mewn rhai arbenigeddau sydd wedi cael effaith a gwella gwasanaethau i bobl yn y gogledd hefyd.
Business Minister, can I please request a statement from the Cabinet Secretary for Health and Social Care about less survivable cancers, in particular the funding and treatment inequalities that exist? A constituent of mine, who is living with stage 4 cancer, having been diagnosed with oesophageal cancer in 2022, has shared his experience with me, having been under the treatment of various health boards, including Aneurin Bevan, Cardiff and the Vale, as well as Velindre. He explained that the funding for research remains far too low, with some cancers receiving over £310 in research funding per patient death, whereas oesophageal cancer gets only £40. It's not just funding either, Cabinet Secretary. Patients in England benefit from a 31-day waiting time target for secondary care for cancer, yet Wales has no such specific target, leaving patients with advanced diseases is a postcode lottery. We have incompatible computer systems, meaning that specialists in Cardiff often cannot access scans performed in other health boards, causing dangerous delays in time-sensitive care. Endoscopies are vital for early diagnosis, yet Cardiff and Vale University Local Health Board currently has the longest waiting list for this procedure in the entire United Kingdom. And whilst historically linked to smoking and alcohol, an increasing number of patients, including my constituent, who has lived a healthy lifestyle and is a non-smoker, are being diagnosed with this sort of cancer. Business Minister, we cannot improve survival rates if the Government continues to underfund the very cancers that claim the most lives here in Wales. A Government statement outlining what steps the Cabinet Secretary will be taking to rectify the situation would be greatly appreciated. Thank you.
Gweinidog Busnes, a gaf i ofyn am ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol am ganserau nad oes cymaint o fodd eu goroesi, yn enwedig o ran yr anghydraddoldebau cyllido a thriniaeth sy'n bodoli? Mae un o'm hetholwyr i, sy'n byw gyda chanser cam 4, ar ôl cael diagnosis o ganser yr oesoffagws yn 2022, wedi rhannu ei brofiad gyda mi, ar ôl bod dan ofal byrddau iechyd amrywiol, yn cynnwys Aneurin Bevan, Caerdydd a'r Fro, yn ogystal â Felindre. Roedd ef yn egluro bod y cyllid ar gyfer ymchwil yn dal i fod yn llawer rhy fychan, gyda rhai canserau yn cael dros £310 o gyllid ymchwil i bob claf sy'n marw ohono, tra bod canser yr oesoffagws yn cael dim ond £40. Nid mater o ran cyllid yn unig yw hwn ychwaith, Ysgrifennydd Cabinet. Mae cleifion yn Lloegr yn elwa ar nod amser aros o 31 diwrnod ar gyfer gofal eilaidd ar gyfer canser, ond nid oes gan Gymru nod penodol fel hwn, mae hyn yn rhoi cleifion â chlefydau datblygedig mewn loteri cod post. Mae systemau cyfrifiadurol gennym ni sy'n anghydnaws â'i gilydd, sy'n golygu nad yw arbenigwyr yng Nghaerdydd yn aml yn gallu cael gafael ar sganiau sy'n cael eu gwneud mewn byrddau iechyd eraill, sy'n achosi oediadau peryglus o ran gofal sensitif i amser. Mae endosgopi yn hanfodol ar gyfer diagnosis cynnar, ond ar hyn o bryd Bwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Caerdydd a'r Fro sydd â'r rhestr aros hwyaf ar gyfer y weithdrefn hon yn y Deyrnas Unedig i gyd. Ac er ei fod yn gysylltiedig ag ysmygu ac alcohol yn y gorffennol, mae nifer cynyddol o gleifion, gan gynnwys fy etholwr i, sydd wedi byw mewn ffordd iach ac nid yw'n ysmygwr, yn cael diagnosis o'r math hwn o ganser. Gweinidog Busnes, ni allwn ni wella cyfraddau goroesi os yw'r Llywodraeth yn dal i roi rhy ychydig o arian at ymchwilio i'r union ganserau sy'n hawlio'r nifer fwyaf o fywydau yma yng Nghymru. Fe fyddai datganiad y Llywodraeth yn amlinellu pa gamau y bydd yr Ysgrifennydd Cabinet yn eu cymryd i unioni'r sefyllfa hon yn cael ei werthfawrogi yn fawr iawn. Diolch i chi.
Of course, we've been focused on working with the NHS to improve cancer services with earlier access to diagnosis and treatment. There is more to be done in terms of prevention, treatment and research, but we've invested tens of millions of pounds in new cancer facilities, equipment, digital systems, workforce training and treatments also as part of our £2 million cancer recovery programme, supporting health boards to improve cancer waiting times. And, of course, the long-term demand for cancer investigations, the complexity of care and delivery is increasing faster, and we need to make sure that the NHS has the capacity to deliver it.
Wrth gwrs, rydym ni wedi bod yn canolbwyntio ar weithio gyda'r GIG i wella gwasanaethau canser gydag argaeledd diagnosis a thriniaeth ar gam cynharach. Mae mwy i'w wneud eto o ran atal, triniaeth ac ymchwil, ond rydym ni wedi buddsoddi degau o filiynau o bunnau mewn cyfleusterau canser newydd, offer, systemau digidol, hyfforddiant gweithlu a thriniaethau hefyd yn rhan o'n rhaglen adfer canser gwerth £2 filiwn, sy'n cefnogi byrddau iechyd i wella amseroedd aros canser. Ac, wrth gwrs, mae'r galw hirdymor am ymchwiliadau canser, cymhlethdod gofal a darpariaeth yn cynyddu yn gynt, ac mae angen i ni sicrhau bod capasiti yn y GIG i'w gyflawni.
Last week, Trefnydd, I raised with you that I believe that the health Secretary had misled this Senedd, making a statement that nobody in Powys is waiting more than a year for their first out-patient appointment or two years for treatment. In your response to me, apart from you saying that I should be careful about the language that I use, you also asked me to look at the statement again and to look at the statistical records in terms of the waiting times statistics. I can assure you that I had already done that before raising it, why is why I raised it. So, can I ask you, Trefnydd, have you now looked at the statement again and have you looked at the waiting time statistics for Powys? I assume that you have, given that you were so exercised about it. If you have, you will be aware that there are 185 people in Powys waiting for their first out-patient appointment, and that figure is just those Powys patients waiting in other Welsh health boards, let alone those waiting in English health boards. That is well above zero, isn't it, Trefnydd, and that's not 'nobody'? The Cabinet Secretary's statement was false and, if you had checked the information yourself, you would be aware of that. It is so frustrating for people waiting in pain to be told such misleading information. So, can I ask you, Trefnydd, to ask the health Secretary to make a statement to this Senedd, to provide an apology and to clarify the correct position?
Wythnos diwethaf, Trefnydd, fe godais i'r mater gyda chi fy mod i o'r farn fod yr Ysgrifennydd iechyd wedi camarwain y Senedd hon, pan wnaeth ddatganiad nad oes unrhyw un ym Mhowys yn aros am fwy na blwyddyn am ei apwyntiad cleifion allanol cyntaf neu ddwy flynedd am driniaeth. Yn eich ymateb i mi, ar wahân i chi ddweud y dylwn fod yn ofalus am yr iaith yr wyf yn ei defnyddio, fe wnaethoch chi ofyn i mi edrych ar y datganiad unwaith eto ac edrych ar y cofnodion ystadegol o ran yr ystadegau amseroedd aros. Fe allaf eich sicrhau fy mod i wedi gwneud hynny eisoes cyn ei godi, dyna pam y codais i'r mater. Felly, a gaf i ofyn i chi, Trefnydd, a ydych chi nawr wedi edrych unwaith eto ar y datganiad ac a ydych chi wedi edrych ar yr ystadegau amseroedd aros ar gyfer Powys? Rwy'n tybio i chi wneud felly, o ystyried bod y mater wedi trethu cymaint ar eich meddwl chi. Os gwnaethoch chi hynny, rydych chi'n ymwybodol bod 185 o bobl ym Mhowys yn aros am eu hapwyntiad cleifion allanol cyntaf, a'r ffigur hwnnw yw'r cleifion hynny ym Mhowys sy'n aros mewn byrddau iechyd eraill yng Nghymru, heb sôn am y rhai sy'n aros mewn byrddau iechyd yn Lloegr. Mae hynny'n llawer uwch na sero, onid yw e, Trefnydd, ac nid yw hynny'n golygu 'neb'? Roedd datganiad yr Ysgrifennydd Cabinet yn gamarweiniol a phe byddech chi wedi gwirio'r wybodaeth eich hunan, fe fyddech chi'n ymwybodol o hynny. Mae hi'n peri cymaint o rwystredigaeth i bobl sy'n aros mewn poen wrth gael y fath wybodaeth gamarweiniol. Felly, a gaf i ofyn i chi, Trefnydd, i ofyn i'r Ysgrifennydd iechyd wneud datganiad i'r Senedd hon, i ymddiheuro ac egluro'r union sefyllfa?
Before the Trefnydd answers, can I remind the Member to be careful in his language, please? I did express that last week and I spoke to him privately with my view on what he said. There was no need to repeat it this week, because it's already on the record. You're now indicating that—in fact, you are stating clearly—he made false statements—
Cyn i'r Trefnydd ateb, a gaf i atgoffa'r Aelod i fod yn ofalus o ran ei iaith, os gwelwch yn dda? Fe wnes i fynegi hynny'r wythnos diwethaf ac fe siaradais i o'r neilltu ag ef i fynegi fy marn ar yr hyn a ddywedodd ef. Nid oedd unrhyw angen ailadrodd hyn yr wythnos hon, am ei fod eisoes ar y cofnod. Rydych chi'n nodi nawr—mewn gwirionedd, rydych chi'n datgan yn bendant—ei fod ef wedi gwneud datganiadau camarweiniol—
I am, yes.
Ydw.
—and I think that's a very dangerous situation. I'm very careful and conscious of what is said in this Chamber and how it's interpreted. I ask all Members to be careful how you phrase your questions, please. I ask all Members that on how you phrase your questions, please.
—ac rwy'n credu bod honno'n sefyllfa beryglus iawn. Rwy'n ofalus iawn ac yn ymwybodol o'r hyn sy'n cael ei ddweud yn y Siambr hon a sut mae hynny'n cael ei ddehongli. Rwy'n gofyn i bob Aelod fod yn ofalus sut y byddwch chi'n mynegi eich cwestiynau, os gwelwch yn dda. Rwy'n gofyn hynny i bob Aelod o ran sut y byddwch chi'n mynegi eich cwestiynau, os gwelwch yn dda.
I stand by that statement, Dirprwy Lywydd.
Rwy'n glynu wrth y datganiad hwnnw, Dirprwy Lywydd.
Trefnydd.
Trefnydd.
Well, thank you for your question, Russell George. You know that the Welsh Government remains committed to reducing waiting times, ensuring everyone in Wales, including those in Powys, has equitable and timely access to treatment, and this has been supported by an additional £120 million this year, which includes new funding for Powys Teaching Local Health Board. In fact, the health board has just received over £115,000 as a provider to support improvements in planned care for this financial year.
But you know of course that, for many Powys residents, treatment is in English hospitals because Powys has no district general hospital and relies on cross-border commissioning. And, of course, the board has approved changes to align planned care with the extra funding for planned care services commissioned from providers in England and Wales to NHS Wales recovery targets, which came into effect—I'm sure the Cabinet Secretary has responded on this point—at the Robert Jones and Agnes Hunt and the Wye valley trusts from 1 July. However, Shrewsbury and Telford NHS trust has not enacted the new commissioning intentions, but they have had this extra funding in order for them to move forward. It is really important that I say here that the health board received an additional £12.5 million in-year funding in 2024-25 to support it to deliver safe and timely access to its resident population, which included an acknowledgement of the additional costs to the health board of the commissioning position for Powys residents being treated in England in order to meet the Welsh waiting times target. That is the assurance that we can give.
Wel, diolch i chi am eich cwestiwn, Russell George. Rydych chi'n gwybod bod Llywodraeth Cymru yn parhau i fod yn ymrwymedig i leihau amseroedd aros, gan sicrhau bod gan bawb yng Nghymru, gan gynnwys y rhai ym Mhowys, fynediad cyfartal ac amserol at driniaeth, ac fe gefnogwyd hyn gan £120 miliwn yn ychwanegol eleni, sy'n cynnwys cyllid newydd ar gyfer Bwrdd Iechyd Lleol Addysgu Powys. Mewn gwirionedd, mae'r bwrdd iechyd newydd dderbyn dros £115,000 fel darparwr i gefnogi gwelliannau mewn gofal wedi'i gynllunio ar gyfer y flwyddyn ariannol hon.
Ond fe wyddoch chi wrth gwrs, i lawer o drigolion Powys, fod triniaethau yn digwydd mewn ysbytai yn Lloegr am nad oes gan Bowys ysbyty cyffredinol dosbarth ac mae'n dibynnu ar gomisiynu trawsffiniol. Ac, wrth gwrs, mae'r bwrdd wedi cymeradwyo newidiadau i alinio gofal wedi'i gynllunio â'r cyllid ychwanegol ar gyfer gwasanaethau gofal wedi'i gynllunio a gomisiynwyd gan ddarparwyr yng Nghymru a Lloegr â nodau adferiad GIG Cymru, a ddaeth i rym—rwy'n siŵr fod yr Ysgrifennydd Cabinet wedi ymateb i'r pwynt hwn—yn ymddiriedolaethau Robert Jones ac Agnes Hunt a Dyffryn Gwy o 1 Gorffennaf. Serch hynny, nid yw ymddiriedolaeth GIG Amwythig a Telford wedi gweithredu'r bwriadau comisiynu newydd, ond maen nhw wedi cael y cyllid ychwanegol hwn er mwyn iddyn nhw symud ymlaen. Mae hi'n bwysig iawn fy mod i'n dweud nawr fod y bwrdd iechyd wedi cael £12.5 miliwn ychwanegol o gyllid yn ystod y flwyddyn yn 2024-25 i'w gefnogi i gynnig mynediad diogel ac amserol i'w boblogaeth drigiannol, a oedd yn cynnwys cydnabyddiaeth o'r costau ychwanegol i'r bwrdd iechyd o'r sefyllfa o ran comisiynu ar gyfer trigolion Powys sy'n cael eu trin yn Lloegr er mwyn bodloni targed amseroedd aros Cymru. Dyna'r sicrwydd y gallwn ni ei roi.
Ac yn olaf, Tom Giffard.
And finally, Tom Giffard.
Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. Can I ask for a statement from the Minister for Culture, Skills and Social Partnership? This is particularly in light of Swansea Council last week releasing minutes of a meeting that confirmed intentions that the Ospreys rugby club would not exist beyond 2027. Now, this is a grave concern for Ospreys supporters in Swansea and beyond, who, quite frankly, have been treated horribly by the Welsh Rugby Union, with very, very little transparency about what is happening to the future of their club. I'm very glad that the Minister is here and is listening to this, because he will know that those supporters deserve a lot better than what they've been getting from the WRU and others so far. Given the ongoing relationship between the Welsh Rugby Union and the Welsh Government, it's important, I think, that supporters also know the Welsh Government's position on this matter, which is why I'm calling for a statement from the Minister to be able to clarify the Welsh Government's position and its relationships, and exactly what it is doing to protect the Ospreys and to protect professional rugby in the Swansea area.
Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. A gaf i ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Diwylliant, Sgiliau a Phartneriaeth Gymdeithasol? A hynny'n arbennig felly yng ngoleuni ryddhad cofnodion cyfarfod yr wythnos diwethaf gan Gyngor Abertawe o oedd yn cadarnhau'r bwriad na fyddai clwb rygbi'r Gweilch yn bodoli y tu hwnt i 2027. Nawr, mae hwn yn bryder difrifol i gefnogwyr y Gweilch yn Abertawe a thu hwnt a gafodd eu trin, yn hollol onest, yn ofnadwy gan Undeb Rygbi Cymru, gydag ychydig iawn o dryloywder ynglŷn â'r hyn sydd am ddigwydd o ran dyfodol eu clwb. Rwy'n falch iawn fod y Gweinidog yn bresennol yma ac yn gwrando ar hyn, oherwydd fe fydd ef yn gwybod bod y cefnogwyr hynny yn haeddu llawer gwell na'r hyn a gawson nhw gan URC ac eraill hyd yn hyn. O ystyried y berthynas barhaus rhwng Undeb Rygbi Cymru a Llywodraeth Cymru, mae hi'n bwysig hefyd, rwy'n credu, bod y cefnogwyr yn cael gwybod beth yw safbwynt Llywodraeth Cymru ar y mater hwn, a dyna pam rwy'n galw am ddatganiad gan y Gweinidog i allu egluro safbwynt Llywodraeth Cymru a'i pherthynas, a'r hyn yn union y mae hi'n ei wneud i amddiffyn y Gweilch ac amddiffyn rygbi proffesiynol yn ardal Abertawe.
Thank you very much, and thank you for asking this question, which is obviously currently of great concern and interest. Of course, we recognise the passion and dedication of players, volunteers and supporters within the sport, and we want to see sports thrive at all levels. But, of course, decisions on the future, whether at community or professional level, are the responsibility of the Welsh Rugby Union. As it is an independent organisation, we don't have the powers to intervene on the decisions made and we can't direct the WRU. But we have urged—and I know the Minister has urged—the WRU to ensure that any decisions on the future of the sport are approached with open dialogue, transparency and thorough consideration of their wider implications for clubs, players, fans and all stakeholders who have an interest in the future of the sport in Wales.
Diolch yn fawr iawn i chi, a diolch i chi am ofyn y cwestiwn hwn sy'n achos pryder mawr iawn ar hyn o bryd, yn amlwg. Wrth gwrs, rydym ni'n cydnabod angerdd ac ymroddiad y chwaraewyr, y gwirfoddolwyr a'r cefnogwyr yn y gamp, ac rydym ni'n awyddus i weld chwaraeon yn ffynnu ar bob haen. Ond, wrth gwrs, Undeb Rygbi Cymru sy'n gyfrifol am benderfyniadau ynglŷn â'r dyfodol, boed hynny ar lefel gymunedol neu broffesiynol. A chan fod hwnnw'n sefydliad annibynnol, nid yw'r pwerau gennym ni i ymyrryd yn y penderfyniadau sy'n cael gwneud ac nid ydym ni'n gallu cyfarwyddo URC. Ond fe wnaethom ni annog—ac fe wn i fod y Gweinidog wedi annog—URC i sicrhau bod unrhyw benderfyniadau ynglŷn â dyfodol y gamp yn cael eu trin gan ddefnyddio trafodaethau sy'n agored, a thryloywder ac ystyriaeth o'u goblygiadau yn fwy eang i'r clybiau, y chwaraewyr, y cefnogwyr a'r rhanddeiliaid i gyd sydd â diddordeb yn nyfodol y gamp yng Nghymru.
Diolch i'r Trefnydd.
Thank you, Trefnydd.
Eitem 3 yw'r datganiad gan y Gweinidog Diwylliant, Sgiliau a Phartneriaeth Gymdeithasol ar wythnos prentisiaethau. Galwaf ar y Gweinidog, Jack Sargeant.
Item 3 is the statement by the Minister for Culture, Skills and Social Partnership on apprenticeship week. I call on the Minister, Jack Sargeant.
Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. It's a real pleasure to join you as we mark Apprenticeship Week Wales 2026. This week is a celebration of the people and partnerships that drive our skills system and support a fairer, greener, and more prosperous Wales.
I'm proud, Llywydd, that we will exceed our commitment to create 100,000 apprenticeship opportunities this Senedd term, with more than 104,000 expected by its end. This has been achieved during a period of real financial pressure and it reflects the dedication of providers, employers, and learners, backed by sustained Welsh Government investment. Our budget for 2026–27 includes an extra £7.4 million for apprenticeships, strengthening long-term stability.
Llywydd, I will never tire of saying that I once was an engineering apprentice. It not only gave me the skills to thrive as an engineer, but the confidence to enter different arenas, including to sit amongst you in the Senedd today. As I've said before, I'd like to see more former apprentices sitting in this place.
Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Mae hi'n bleser mawr ymuno â chi wrth i ni nodi Wythnos Prentisiaethau Cymru 2026. Mae'r wythnos hon yn dathlu'r bobl a'r partneriaethau sy'n ysgogi ein system sgiliau ac yn cefnogi Cymru sy'n decach, yn wyrddach ac yn fwy ffyniannus.
Rwy'n falch iawn, Llywydd, y byddwn yn rhagori ar ein hymrwymiad i greu 100,000 o gyfleoedd prentisiaethau yn ystod tymor y Senedd hon, gyda disgwyl y bydd mwy na 104,000 wedi eu creu cyn iddo ddiweddu. Cafodd hyn ei gyflawni yn ystod cyfnod o bwysau ariannol gwirioneddol ac mae'n adlewyrchu ymroddiad darparwyr, cyflogwyr a dysgwyr, gyda chefnogaeth buddsoddiad parhaus oddi wrth Lywodraeth Cymru. Mae ein cyllideb ni ar gyfer 2026–27 yn cynnwys £7.4 miliwn ychwanegol ar gyfer prentisiaethau, sy'n cryfhau sefydlogrwydd hirdymor.
Llywydd, ni fyddaf i fyth yn blino ar sôn i mi fod yn brentis peirianneg un tro. Nid yn unig y rhoddodd hynny'r sgiliau i mi ffynnu wrth fod yn beiriannydd, ond fe roddodd hyder i mi hefyd o ran mynd i mewn i wahanol feysydd gan gynnwys eistedd yn eich plith chi yn y Senedd heddiw. Fel dywedais i o'r blaen, fe hoffwn weld mwy o gyn-brentisiaid yn eistedd yn y lle hwn.
Throughout apprenticeship week, Cabinet Members are visiting apprenticeship sites, meeting apprentices, and meeting employers and training providers across the country. I recently went to the NPTC Group apprenticeship awards and witnessed first-hand the impact apprenticeships can and do have on the lives of the people of Wales. It was both inspiring and humbling.
Apprenticeships are central to developing our future workforce and they are central to ensuring opportunities reach every part of the country. This apprenticeship week, I will meet apprentices at AerFin in Newport, Pen y Cymoedd windfarm with the Federation of Master Builders, and, in my own constituency, apprentices from Toyota. I'm excited to see and share the significant contribution apprentices make to aerospace, renewable energy and modern construction—bolstering our economy and helping shape Wales into a country of the future.
Our apprenticeships policy statement sets priorities around strategic sectors, the transition to net zero, fair access, progression, and partnership. As the demands of the economy change, Wales continues to adapt its skills system. We work together with employers, training providers, Medr and Qualifications Wales to meet future needs.
As you will know, Medr is currently consulting on the next apprenticeship programme, launching in August 2027, to ensure it is flexible, inclusive and aligned to future economic needs. Underpinning the system, Qualifications Wales provides the independent regulation that maintains quality, helping ensure excellence in the Welsh skills pipeline. Together, the Welsh Government, Medr and Qualifications Wales support a coherent, trusted system focused on positive outcomes for the people and employers of Wales.
This system works. As a result of our strong collaboration in response to industry and employer needs, I am pleased today to confirm new level 2 apprenticeship pathways in bricklaying, site carpentry, scaffolding and building maintenance to come later this year, improving access to essential trades and supporting key areas such as housing, infrastructure and net-zero delivery. These developments follow strong engagement with the sector and close working with Medr and Qualifications Wales. Together, we listened, we heard, and we've now acted. Behind every apprenticeship is a personal story of talent and ambition—from engineering to professional cookery—and we continue to see how apprenticeships build confidence, skills and long-term careers.
Apprenticeship Week Wales is also about encouraging more employers to offer apprenticeships and to benefit from fresh talent, new ideas and workforce development. Apprenticeships support key sectors in Wales, such as health and social care, digital, engineering, advanced manufacturing, tourism, hospitality and public services. They underpin and contribute to a balanced and resilient economy based on fairness, inclusivity and opportunity. Apprenticeships form the foundation of a fair and prosperous economy, and the Welsh Government remains committed to a flexible, resilient skills system focused on opportunity.
It's not just the Senedd and our training partners who are champions of apprenticeships. I recently met with Councillor Anthony Hunt, the leader of Torfaen County Borough Council, and he told me something that I would like to share with the Chamber today. Under his leadership in Torfaen, the local council is using apprenticeships as a lever for inclusive growth, workforce sustainability and social mobility. Apprenticeships are being used not simply as entry-level roles and then discarded—the apprentices are kept on and their skills are developed further as part of a strategic pathway into sustainable public service careers.
Under this new approach, they've appointed 24 new apprentices, with another 12 on the way from April. This approach aligns with Wales's ambition as a Marmot nation by tackling inequality through access to good work. Torfaen is showing what modern public service leadership looks like—using apprenticeships not just to fill vacancies, but to open doors. By simplifying recruitment, targeting outreach to those who might otherwise be excluded, and backing apprentices with real support, the council is building a stronger workforce whilst tackling inequality head on. I hope, like me, you found this example really inspiring, and I'm sure that there are numerous examples across the whole of Cymru championing this type of approach.
Dirprwy Lywydd, let us celebrate the achievements of apprentices, the dedication of employers, and the commitment of their training providers. Thank you to everyone whose efforts make our apprenticeship system a driving force for opportunity and prosperity in the Welsh economy. Together, we will continue to create opportunity, success and a strong economy, improving lives for all in Wales.
Drwy gydol wythnos prentisiaethau, mae Aelodau'r Cabinet yn ymweld â safleoedd prentisiaethau, yn cwrdd â phrentisiaid, ac yn cwrdd â chyflogwyr a darparwyr hyfforddiant ledled y wlad. Yn ddiweddar, fe es i wobrau prentisiaethau Grŵp NPTC a gweld drosof fy hun yr effaith y gall prentisiaethau ei chael ar fywydau pobl Cymru. Roedd yn ysbrydoledig ac yn ddarostyngol.
Mae prentisiaethau yn ganolog i ddatblygu ein gweithlu yn y dyfodol ac maen nhw'n ganolog i sicrhau bod cyfleoedd yn cyrraedd pob rhan o'r wlad. Yn ystod wythnos brentisiaeth eleni, byddaf yn cwrdd â phrentisiaid yn AerFin yng Nghasnewydd, fferm wynt Pen y Cymoedd gyda Ffederasiwn y Meistr Adeiladwyr, ac, yn fy etholaeth fy hun, prentisiaid o Toyota. Rwy'n teimlo'n gyffrous i weld a rhannu'r cyfraniad sylweddol y mae prentisiaid yn ei wneud i awyrofod, ynni adnewyddadwy ac adeiladu modern—gan gryfhau ein heconomi a helpu i lunio Cymru yn wlad y dyfodol.
Mae ein datganiad polisi prentisiaethau yn gosod blaenoriaethau ynghylch sectorau strategol, y trawsnewid i sero net, mynediad teg, cynnydd, a phartneriaeth. Wrth i ofynion yr economi newid, mae Cymru'n parhau i addasu ei system sgiliau. Rydym yn cydweithio â chyflogwyr, darparwyr hyfforddiant, Medr a Chymwysterau Cymru i ddiwallu anghenion yn y dyfodol.
Fel y gwyddoch chi, mae Medr ar hyn o bryd yn ymgynghori ar y rhaglen brentisiaeth nesaf, sy'n cael ei lansio ym mis Awst 2027, i sicrhau ei bod yn hyblyg, yn gynhwysol ac yn cyd-fynd ag anghenion economaidd yn y dyfodol. Yn sail i'r system, mae Cymwysterau Cymru yn darparu'r rheoliad annibynnol sy'n cynnal ansawdd, gan helpu i sicrhau rhagoriaeth yn y llif sgiliau yng Nghymru. Gyda'i gilydd, mae Llywodraeth Cymru, Medr a Chymwysterau Cymru yn cefnogi system gydlynol a dibynadwy sy'n canolbwyntio ar ganlyniadau cadarnhaol i bobl a chyflogwyr Cymru.
Mae'r system hon yn gweithio. O ganlyniad i'n cydweithrediad cryf mewn ymateb i anghenion diwydiant a chyflogwyr, rwy'n falch heddiw o gadarnhau llwybrau prentisiaeth lefel 2 newydd mewn gosod brics, gwaith coed ar safle, gosod sgaffaldiau a chynnal a chadw adeiladau i ddod yn ddiweddarach eleni, gan wella mynediad at grefftau hanfodol a chefnogi meysydd allweddol fel tai, seilwaith a chyflawni sero net. Mae'r datblygiadau hyn yn dilyn ymgysylltiad cryf â'r sector a gweithio'n agos gyda Medr a Chymwysterau Cymru. Gyda'n gilydd, fe wnaethon ni wrando, clywed, ac rydym ni bellach wedi gweithredu. Y tu ôl i bob prentisiaeth mae stori bersonol o dalent ac uchelgais—o beirianneg i goginio proffesiynol—ac rydym yn parhau i weld sut mae prentisiaethau yn meithrin hyder, sgiliau a gyrfaoedd hirdymor.
Mae Wythnos Prentisiaethau Cymru hefyd yn ymwneud ag annog mwy o gyflogwyr i gynnig prentisiaethau ac i elwa ar dalent ffres, syniadau newydd a datblygiad y gweithlu. Mae prentisiaethau yn cefnogi sectorau allweddol yng Nghymru, megis iechyd a gofal cymdeithasol, digidol, peirianneg, gweithgynhyrchu uwch, twristiaeth, lletygarwch a gwasanaethau cyhoeddus. Maent yn sail ac yn cyfrannu at economi gytbwys a chydnerth sy'n seiliedig ar degwch, cynhwysiant a chyfleoedd. Mae prentisiaethau yn sail i economi deg a ffyniannus, ac mae Llywodraeth Cymru yn parhau i fod yn ymrwymedig i system sgiliau hyblyg a chydnerth sy'n canolbwyntio ar gyfleoedd.
Nid y Senedd a'n partneriaid hyfforddi yn unig sy'n hyrwyddwyr prentisiaethau. Yn ddiweddar, cyfarfûm â'r Cynghorydd Anthony Hunt, arweinydd Cyngor Bwrdeistref Sirol Torfaen, a dywedodd wrthyf rywbeth yr hoffwn ei rannu gyda'r Siambr heddiw. O dan ei arweinyddiaeth yn Nhorfaen, mae'r cyngor lleol yn defnyddio prentisiaethau fel dull ysgogi ar gyfer twf cynhwysol, cynaliadwyedd y gweithlu a symudedd cymdeithasol. Mae prentisiaethau yn cael eu defnyddio nid yn unig fel rolau lefel mynediad sydd wedyn yn cael eu hanwybyddu—mae'r prentisiaid yn cael eu cadw ymlaen ac mae eu sgiliau yn cael eu datblygu ymhellach fel rhan o lwybr strategol i yrfaoedd gwasanaeth cyhoeddus cynaliadwy.
O dan y dull newydd hwn, maen nhw wedi penodi 24 o brentisiaid newydd, gyda 12 arall ar y ffordd o fis Ebrill. Mae'r dull hwn yn cyd-fynd ag uchelgais Cymru fel cenedl Marmot drwy fynd i'r afael ag anghydraddoldeb trwy fynediad at waith da. Mae Torfaen yn dangos sut olwg sydd ar arweinyddiaeth gwasanaethau cyhoeddus modern—defnyddio prentisiaethau nid yn unig i lenwi swyddi gwag, ond i agor drysau. Trwy symleiddio recriwtio, targedu allgymorth i'r rhai a fyddai fel arall yn cael eu heithrio, a chefnogi prentisiaid gyda chefnogaeth wirioneddol, mae'r cyngor yn adeiladu gweithlu cryfach wrth fynd i'r afael ag anghydraddoldeb yn uniongyrchol. Rwy'n gobeithio, fel fi, eich bod chi'n gweld yr enghraifft hon yn wirioneddol ysbrydoledig, ac rwy'n siŵr bod nifer o enghreifftiau ledled Cymru gyfan yn hyrwyddo'r math hwn o ddull gweithredu.
Dirprwy Lywydd, gadewch i ni ddathlu cyflawniadau prentisiaid, ymroddiad cyflogwyr, ac ymrwymiad eu darparwyr hyfforddiant. Diolch i bawb y mae eu hymdrechion yn gwneud ein system brentisiaethau yn ysgogiad ar gyfer cyfleoedd a ffyniant yn economi Cymru. Gyda'n gilydd, byddwn yn parhau i greu cyfleoedd, llwyddiant ac economi gref, gan wella bywydau i bawb yng Nghymru.
Could I join the Minister in thanking all those who work within the further education and apprenticeship sector for their work on a day-to-day basis in inspiring a lot of our young people here in Wales, and fighting for that better provision here in Wales?
I'd also welcome the announcement we've just had on level 2 construction. I know this has been a long time coming, and I know the Minister has worked very hard to get this over the line. On that note, I thank him as well for those conversations in relation to level 2 construction and other issues within the apprenticeship agenda. I think a number of us in this Chamber who have been actively involved in other skills conversations over the years have a bit of collective trauma around trying to find a way forward on this agenda, particularly when we've seen the cuts of European funding to our apprenticeship system here in Wales.
I'd also like to flag that we have the apprenticeship fair tomorrow in the Senedd between 11:00 and 14:00. As co-chair of the cross-party group on apprenticeships, I would encourage everyone to come. If you were there last year, you would have seen some of the great courses that are on offer here in Wales. Last year, I found out I was a dab hand at welding. It's good to know, with an election coming, that I might be able to turn to something else, but it's a great opportunity for Members to also learn what they might be able to progress onto after the election.
Turning to the statement at hand, on the face of it, it's really good news that we're seeing the Government hitting its target, exceeding its target, with 104,000 apprenticeships in Wales. Of course, it's worth remembering that that is a revised target, for one of the reasons that I've already set out, which is the loss of European funding having a massive impact. But what I wanted to seek some clarity on from the Minister is whether that target includes apprentice starts that withdrew within the first eight weeks of their course, because if that is the case, I think it does, it's fair to say, cast a bit of doubt over the positivity of that figure of 100,000. Because surely we should be counting the apprenticeship finishes rather than the apprenticeship starts, especially if then, within those figures, you have the people who are dropping out within those first eight weeks. So, some clarity from the Minister on that would be very welcome.
Secondly, I think this apprenticeship week is as much about celebrating apprenticeships as it is about looking ahead to a new apprenticeship programme for Wales, and, of course, those Senedd elections in May. The essence of any economy is its people, so, to my mind, apprenticeships are one of the clearest ways we put that belief into practice. With a return on investment of up to £18 for every £1 spent, apprenticeships are evidently great value for money.
But just last week, I was contacted by a learner working in the digital sector who wants to progress to a level 7 degree apprenticeship. In England, that pathway exists: a funded masters-level apprenticeship covering AI data analytics and cyber security. But in Wales, the vocational route stops at level 6. That learner is then faced with three choices: stagnate, accept their formal training has come to and end, or relocate to England.
I think the irony is hard to ignore when we're told that north Wales is where this learner is based. They're supposedly in line for thousands of new AI jobs, yet learners can't progress beyond a certain point. So, I ask the Minister who will be getting these jobs when it comes to AI growth. What conversations has he had with UK Government about how we might be able to build up that skills base within north Wales, particularly with a focus on that AI growth zone, and how does he plan to expand that offer here in Wales?
There's clear cross-party support for the apprenticeship agenda, evident in the cross-party group on apprenticeships, so it's important that we have that cross-party support, because if we don't get the skills agenda right, then all of our other ambitions within every other portfolio in Government will not come to pass. So, some clarity, as I said, on the figures would be very welcome, and some clarity on where we'll see that agenda progress into the next Senedd would be very helpful. Diolch.
A gaf i ymuno â'r Gweinidog i ddiolch i bawb sy'n gweithio yn y sector addysg bellach a phrentisiaethau am eu gwaith o ddydd i ddydd yn ysbrydoli llawer o'n pobl ifanc yma yng Nghymru, ac sy'n ymladd dros y ddarpariaeth well honno yma yng Nghymru?
Byddwn hefyd yn croesawu'r cyhoeddiad rydym ni newydd ei gael ar adeiladu lefel 2. Rwy'n gwybod bod hyn wedi cymryd tipyn o amser, ac rwy'n gwybod bod y Gweinidog wedi gweithio'n galed iawn i gyflawni hyn. Ar y nodyn hwnnw, diolchaf iddo hefyd am y sgyrsiau hynny mewn perthynas ag adeiladu lefel 2 a materion eraill o fewn yr agenda prentisiaethau. Rwy'n credu bod nifer ohonom yn y Siambr hon sydd wedi bod yn cymryd rhan weithredol mewn sgyrsiau sgiliau eraill dros y blynyddoedd wedi profi ychydig o drawma ar y cyd o ran ceisio dod o hyd i ffordd ymlaen ar yr agenda hon, yn enwedig pan welsom ni'r toriadau yn y cyllid Ewropeaidd i'n system brentisiaethau yma yng Nghymru.
Hoffwn hefyd nodi bod gennym y ffair brentisiaethau yfory yn y Senedd rhwng 11:00 a 14:00. Fel cyd-gadeirydd y grŵp trawsbleidiol ar brentisiaethau, byddwn yn annog pawb i ddod. Os oeddech chi yno y llynedd, byddech wedi gweld rhai o'r cyrsiau gwych sydd ar gael yma yng Nghymru. Y llynedd sylweddolais fy mod yn gallu troi fy llaw at weldio. Mae'n dda gwybod, gydag etholiad yn dod, y gallaf droi fy llaw at rywbeth arall, ond mae'n gyfle gwych i Aelodau hefyd ddysgu at beth y gallent droi ar ôl yr etholiad.
Wrth droi at y datganiad dan sylw, ar yr wyneb, mae'n newyddion da iawn ein bod ni'n gweld y Llywodraeth yn cyrraedd ei tharged, gan ragori ar ei tharged, gyda 104,000 o brentisiaethau yng Nghymru. Wrth gwrs, mae'n werth cofio bod hwnnw'n darged diwygiedig, am un o'r rhesymau rydw i eisoes wedi'u nodi, sef colli cyllid Ewropeaidd yn cael effaith enfawr. Ond yr hyn roeddwn i eisiau ceisio rhywfaint o eglurder arno gan y Gweinidog oedd pa un a yw'r targed hwnnw'n cynnwys prentisiaid a ddechreuodd ond a dynnodd yn ôl o fewn wyth wythnos gyntaf eu cwrs, oherwydd os yw hynny'n wir, rwy'n credu ei fod yn bwrw ychydig o amheuaeth ynghylch positifrwydd y ffigur hwnnw o 100,000. Oherwydd yn sicr dylem fod yn cyfrif y rhai a orffennodd y prentisiaethau yn hytrach na'r rhai a ddechreuodd prentisiaethau, yn enwedig os o fewn y ffigurau hynny, fod gennych y bobl sy'n gadael o fewn yr wyth wythnos gyntaf. Felly, byddai rhywfaint o eglurder gan y Gweinidog ar hynny yn cael ei groesawu'n fawr.
Yn ail, rwy'n credu bod yr wythnos brentisiaethau hon yn ymwneud cymaint â dathlu prentisiaethau ag y mae'n ymwneud ag edrych ymlaen at raglen brentisiaethau newydd i Gymru, ac, wrth gwrs, etholiadau'r Senedd ym mis Mai. Hanfod unrhyw economi yw ei phobl, felly, yn fy marn i, prentisiaethau yw un o'r ffyrdd cliriaf er mwyn i ni wireddu'r gred honno. Gydag enillion ar fuddsoddiad o hyd at £18 am bob £1 a wariwyd, mae'n amlwg bod prentisiaethau yn cyflawni gwerth am arian mewn ffordd wych.
Ond yr wythnos diwethaf, cysylltodd dysgwr sy'n gweithio yn y sector digidol ac sydd eisiau symud ymlaen i brentisiaeth gradd lefel 7 â mi. Yn Lloegr, mae'r llwybr hwnnw'n bodoli: prentisiaeth lefel meistr wedi'i ariannu sy'n cwmpasu dadansoddeg data AI a seiberddiogelwch. Ond yng Nghymru, mae'r llwybr galwedigaethol yn dod i ben ar lefel 6. Yna mae'r dysgwr hwnnw yn wynebu tri dewis: aros yn ei unfan, derbyn bod ei hyfforddiant ffurfiol wedi dod i ben, neu adleoli i Loegr.
Rwy'n credu bod yr eironi yn anodd ei anwybyddu pan ddywedir wrthym mai yn y gogledd mae'r dysgwr hwn wedi'i leoli. Mae dysgwyr yn gobeithio mynd i mewn i filoedd o swyddi AI newydd, ond ni allant symud ymlaen y tu hwnt i bwynt penodol. Felly, gofynnaf i'r Gweinidog pwy fydd yn cael y swyddi hyn o ran twf AI. Pa sgyrsiau y mae wedi'u cael gyda Llywodraeth y DU ynglŷn â sut y gallem adeiladu'r sylfaen sgiliau honno yn y gogledd, yn enwedig gyda ffocws ar y parth twf AI hwnnw, a sut mae'n bwriadu ehangu'r cynnig hwnnw yma yng Nghymru?
Mae cefnogaeth drawsbleidiol amlwg i'r agenda prentisiaethau, sy'n amlwg yn y grŵp trawsbleidiol ar brentisiaethau, felly mae'n bwysig bod gennym y gefnogaeth drawsbleidiol honno, oherwydd os nad ydym yn cael yr agenda sgiliau yn iawn, yna ni fydd ein holl uchelgeisiau eraill ym mhob portffolio arall yn y Llywodraeth yn cael eu cyflawni. Felly, byddai rhywfaint o eglurder, fel y dywedais i, ar y ffigurau yn cael ei groesawu'n fawr, a byddai rhywfaint o eglurder ar sut y bydd yr agenda honno yn symud ymlaen yn y Senedd nesaf yn ddefnyddiol iawn. Diolch.
I thank Luke Fletcher for that. Can I firstly thank him for his work as co-chair of the cross-party group with Joyce Watson? I thank them for all the work that they both do in supporting apprenticeships and the apprenticeship system in Wales. I look forward to being at the apprenticeship fair tomorrow. I think it's a really good opportunity for Members of the Senedd to see what's on offer in their local communities, and then, hopefully, go out and promote apprenticeships as an offer for everybody in the future. I'll make the offer to the Member: if he finds himself taking up a welding apprenticeship and he needs help with his performing engineering operations qualification, then I'm sure I've got my folders under the bed somewhere, and I'm sure we can come to some sort of arrangement in the future.
I thank him for his words on level 2 apprenticeships in the construction industry. I'm grateful for the conversations that we have had over a sustained period of time now, and I'm pleased to be able to say that we are moving. We've announced those construction apprenticeships frameworks in the ones that I listed before. I think this is a positive step forward. It's what the industry wanted, and I very much recognise that, and we've been able to announce these apprenticeships. Construction is the foundation of the economy, and we should always look to support there. And that work doesn't stop. Medr will continue with the framework review, looking at further courses that could become available. So, I'll seek more there.
On the stats, he asked for clarity. The stats exceeding the target of 104,000 include apprenticeships starts. That is the programme for government commitment, and that's what we've achieved already. I won't mention the point that's been rehearsed before around the loss of European funding; I'll save that for a further contribution, I'm sure, coming, perhaps, shortly. But the stats are exceeding—. On the point the Member raised on people coming to the completion of their courses, we're always looking at what more we can do to make sure that is a higher figure again. I think the apprenticeship programme in Wales is a success. It's a quality programme, with over 100,000 in this Senedd term, over 200,000 across the last decade. But, of course, we're always working with colleagues, and Medr play a key role in some of that, about what we can do more of in the future.
I think there were just two more points. One was on level 7 masters degree-style apprenticeships. We had a commitment to expand degree apprenticeships in this Senedd term. We've done that, we've expanded them in key areas. I'm very keen that we have an offer that helps maximise the opportunity that the economy brings. I know of the situation that the Member has pointed to. Medr are currently going through their framework approach. They should be considering all of that information now, and I think they are looking at what the Member has referred to as part of correspondence I've received and they have received.
On his point on north Wales, there are lots of opportunities in north Wales at the moment that have been announced by the UK Government. We're working with colleagues in Westminster when it comes to the skills system here. I want a flexible and inclusive system that responds to the major opportunities in north Wales for local people to access. I hosted a north Wales skills summit last month with the Cabinet Secretary for economy and the Minister for Further and Higher Education. When we look to the future, he will be pleased, I think, to note that the Government has put forward a budget of over £150 million into the apprenticeship line. It's a significant increase again on last year; it's the most this Government has ever spent on apprenticeships. I think that's a good foundation for future years.
Diolch i Luke Fletcher am hynna. A gaf i ddiolch iddo yn gyntaf am ei waith fel cyd-gadeirydd y grŵp trawsbleidiol gyda Joyce Watson? Diolchaf iddynt am yr holl waith y mae'r ddau yn ei wneud i gefnogi prentisiaethau a'r system brentisiaethau yng Nghymru. Edrychaf ymlaen at fod yn y ffair brentisiaethau yfory. Rwy'n credu ei fod yn gyfle da iawn i Aelodau'r Senedd weld beth sydd ar gael yn eu cymunedau lleol, ac yna, gobeithio, mynd allan a hyrwyddo prentisiaethau fel cynnig i bawb yn y dyfodol. Fe wnaf y cynnig i'r Aelod: os yw'n penderfynu ymgymryd â phrentisiaeth weldio ac mae angen help arno gyda'i gymhwyster gweithredwyr peirianneg ymarferol yna rwy'n siŵr bod gen i fy ffolderi o dan y gwely yn rhywle, ac rwy'n siŵr y gallwn ddod i ryw fath o drefniant yn y dyfodol.
Diolch iddo am ei eiriau ar brentisiaethau lefel 2 yn y diwydiant adeiladu. Rwy'n ddiolchgar am y sgyrsiau rydym ni wedi'u cael dros gyfnod hir bellach, ac rwy'n falch o allu dweud ein bod ni'n symud ymlaen. Rydym wedi cyhoeddi'r fframweithiau prentisiaethau adeiladu hynny yn y rhai a restrais o'r blaen. Rwy'n credu bod hwn yn gam cadarnhaol ymlaen. Dyna beth roedd y diwydiant yn dymuno'i gael, ac rwy'n cydnabod hynny'n fawr, ac rydym wedi gallu cyhoeddi'r prentisiaethau hyn. Adeiladu yw sylfaen yr economi, a dylem bob amser ei gefnogi. Ac nid yw'r gwaith hwnnw'n dod i ben. Bydd Medr yn parhau gyda'r adolygiad fframwaith, gan edrych ar gyrsiau pellach a allai fod ar gael. Felly, byddaf yn chwilio am fwy yno.
Ar yr ystadegau, gofynnodd am eglurder. Mae'r ystadegau sy'n fwy na'r targed o 104,000 yn cynnwys y rhai a oedd yn dechrau prentisiaethau. Dyna'r rhaglen ar gyfer ymrwymiad y llywodraeth, a dyna beth rydym ni wedi'i gyflawni eisoes. Nid wyf am sôn am y pwynt sydd wedi ei ailadrodd o'r blaen ynglŷn â cholli cyllid Ewropeaidd; rwyf am gadw hynny ar gyfer cyfraniad pellach, a fydd rwy'n siŵr, yn dod efallai cyn bo hir. Ond mae'r ystadegau yn rhagori ar—. Ar y pwynt a gododd yr Aelod ynghylch pobl yn cwblhau eu cyrsiau, rydym bob amser yn edrych ar beth mwy y gallwn ei wneud i wneud yn siŵr bod hwnnw'n ffigur uwch eto. Rwy'n credu bod y rhaglen brentisiaeth yng Nghymru yn llwyddiant. Mae'n rhaglen o safon, gyda dros 100,000 yn nhymor y Senedd hon, dros 200,000 yn ystod y degawd diwethaf. Ond, wrth gwrs, rydym ni bob amser yn gweithio gyda chydweithwyr, ac mae Medr yn chwarae rhan allweddol yn y gwaith hwnnw, ynglŷn â'r hyn y gallwn ei wneud mwy ohono yn y dyfodol.
Rwy'n credu mai dim ond dau bwynt arall oedd yna. Roedd un ar brentisiaethau gradd meistr lefel 7. Roedd gennym ymrwymiad i ehangu prentisiaethau gradd yn nhymor y Senedd hon. Rydym ni wedi gwneud hynny, rydym ni wedi eu hehangu mewn meysydd allweddol. Rwy'n awyddus iawn bod gennym gynnig sy'n helpu i wneud y mwyaf o'r cyfle y mae'r economi yn ei gynnig. Gwn am y sefyllfa y mae'r Aelod wedi tynnu sylw ato. Ar hyn o bryd mae Medr yn mynd trwy eu dull fframwaith. Dylent fod yn ystyried yr holl wybodaeth honno nawr, ac rwy'n credu eu bod yn edrych ar yr hyn y mae'r Aelod wedi cyfeirio ato fel rhan o'r ohebiaeth rydw i wedi'i dderbyn ac maen nhw wedi'i dderbyn.
Ar ei bwynt ynghylch y gogledd, mae yna lawer o gyfleoedd yn y gogledd ar hyn o bryd sydd wedi'u cyhoeddi gan Lywodraeth y DU. Rydym ni'n gweithio gyda chydweithwyr yn San Steffan o ran y system sgiliau yma. Rwyf eisiau system hyblyg a chynhwysol sy'n ymateb i'r cyfleoedd mawr yn y gogledd i bobl leol gael mynediad iddynt. Cynhaliais uwchgynhadledd sgiliau yn y gogledd fis diwethaf gydag Ysgrifennydd y Cabinet dros yr economi a'r Gweinidog Addysg Bellach ac Uwch. Pan edrychwn i'r dyfodol, bydd yn fodlon, rwy'n credu, i nodi bod y Llywodraeth wedi cyflwyno cyllideb o dros £150 miliwn i'r llinell brentisiaeth. Mae'n gynnydd sylweddol eto o'i gymharu â'r llynedd; dyma'r mwyaf y mae'r Llywodraeth hon erioed wedi'i wario ar brentisiaethau. Rwy'n credu bod hynny'n sylfaen dda ar gyfer y blynyddoedd i ddod.
Thank you, Minister, for your statement, and, indeed, for sight of your statement earlier on this afternoon. I'm pleased to join in and celebrate apprenticeship week this year and recognise the value that apprenticeships bring to learners, employers and the wider Welsh economy. It's great too to see employers and training providers promoting the success of their apprentices and to highlight the benefit that their roles provide to the wider economy. I know this is a subject that the Minister himself is passionate about, as you've raised in your statement this afternoon.
I think we should also celebrate that Wales has some of the highest quality apprenticeship programmes, with Wales boasting one of the UK's most successful apprenticeship programmes in terms of completion rates, with an average completion rate of 74 per cent, outperforming both England at 61 per cent and Northern Ireland at 62 per cent. Whilst I welcome the 100,000 apprenticeships delivered in this Senedd term, I think we can agree that it would be great to see the number much higher, and that this number is lower than the Welsh Government's target to create 125,000. I know you referenced European funding, which gave me foresight of perhaps something that you'll be responding to in my response to the statement. And just to say that those pledges were made in 2021, five years after Wales and the UK voted to leave the EU, and indeed 12 months after we officially left the EU. So, the Welsh Government must have had confidence at that time, given that the economy was where it was at the time, that you could produce that 125,000 figure, but we are at 100,000, which I welcome. But I would like to ask you that, Minister, in terms of the reasons why we couldn't make 125,000, given those political realities that we currently have.
Only 1.6 per cent of year 11 leavers and 2.9 per cent of year 13 leavers in Wales go straight into apprenticeships. When you look at the stats as a percentage, uptake is still shockingly low and needs to increase. The Welsh Government currently has no clear targets or aspirations in this area. With the poor economic circumstances that have been cultivated by Labour Governments at both ends of the M4, we have an environment where companies across Wales are disincentivised to invest the time and resources to provide the necessary supervision, training and safeguarding associated with taking on apprentices.
So, we are still massively behind the curve when it comes to apprenticeships, and this raises concerns that we'll see a substantial brain drain if there are greater options across the border in England. Projections suggested around 10,000 fewer starts in 2024-25, with organisations like CollegesWales warning that this undermines economic goals and cuts the talent pipeline for employers. There has been a noted fall in starts, which was reported by Medr's statistics from 2025, which was attributed to funding cuts in the 2024 budget. Estyn also attributed this fall in apprenticeship starts to the 14 per cent reduction in apprenticeships funding.
There is no shortage of demand for skilled labour in Wales, just a shortage of supply. The Senedd's Economy, Trade and Rural Affairs Committee's report late last year highlighted that more needs to be done to promote apprenticeships as a viable option. Medr is currently looking to design a new apprenticeship programme for Wales, which will start on 1 August 2027, with industry consultation highlighting the need for more flexible delivery and to respond to the changing economy and needs of industry.
Information provided to young people can often be unclear, confusing, misleading or biased, limiting informed choices and access to pathways. So, whilst acknowledging some of the successes in the Welsh apprenticeships programme, the reduced starts are very concerning and show a move in the wrong direction. The advice on this seems to be clear, which is to raise investment. According to the Centre for Economics and Business Research, doubling investment in apprenticeships over the next Senedd term could generate an additional £3.4 billion in lifetime earnings for people in Wales over the next 30 years.
I'd also be keen to hear how the Minister is working with the Cabinet Secretary for Education to ensure that young people are properly informed of their training options with better promotion of apprenticeships, and that they don't feel funnelled into the university system. I'd also be pleased if the Minister could outline how further measures are being taken to raise the number of apprenticeship starts, so that targets aren't missed again. Finally, I'd also be grateful if the Cabinet Secretary could outline how the Welsh Government works with industry to identify skill shortages in the labour market and ensure the apprenticeships programme remains flexible. Thank you very much.
Diolch, Gweinidog, am eich datganiad, ac, yn wir, am gael gweld eich datganiad yn gynharach y prynhawn yma. Rwy'n falch o ymuno i ddathlu wythnos brentisiaethau eleni a chydnabod y gwerth y mae prentisiaethau yn ei roi i ddysgwyr, cyflogwyr ac economi ehangach Cymru. Mae'n wych hefyd gweld cyflogwyr a darparwyr hyfforddiant yn hyrwyddo llwyddiant eu prentisiaid ac yn tynnu sylw at y budd y mae eu rolau yn ei roi i'r economi ehangach. Rwy'n gwybod bod hwn yn bwnc y mae'r Gweinidog ei hun yn angerddol amdano, fel yr ydych wedi'i godi yn eich datganiad y prynhawn yma.
Rwy'n credu y dylem hefyd ddathlu bod gan Gymru rai o'r rhaglenni prentisiaeth o'r safon uchaf, gyda Chymru yn ymfalchïo yn un o raglenni prentisiaeth mwyaf llwyddiannus y DU o ran cyfraddau cwblhau, gyda chyfradd gwblhau gyfartalog o 74 y cant, sy'n perfformio'n well na Lloegr ar 61 y cant a Gogledd Iwerddon ar 62 y cant. Er fy mod yn croesawu'r 100,000 o brentisiaethau a ddarparwyd yn nhymor y Senedd hon, credaf y gallwn gytuno y byddai'n wych gweld y nifer yn llawer uwch, a bod y nifer hwn yn is na tharged Llywodraeth Cymru i greu 125,000. Rwy'n gwybod eich bod wedi cyfeirio at gyllid Ewropeaidd, a roddodd ragwelediad i mi o efallai rhywbeth y byddwch chi'n ymateb iddo yn fy ymateb i'r datganiad. A dim ond i ddweud bod yr addewidion hynny wedi'u gwneud yn 2021, bum mlynedd ar ôl i Gymru a'r DU bleidleisio i adael yr UE, ac yn wir 12 mis ar ôl i ni adael yr UE yn swyddogol. Felly, mae'n rhaid bod gan Lywodraeth Cymru hyder bryd hynny, o ystyried bod yr economi lle yr oedd ar y pryd, y gallech gynhyrchu'r ffigur hwnnw o 125,000, ond rydym ar 100,000, ac rwy'n ei groesawu. Ond hoffwn ofyn i chi, Gweinidog, o ran y rhesymau pam na wnaethom gyrraedd 125,000, o ystyried y realiti gwleidyddol hwnnw sydd gennym ar hyn o bryd.
Dim ond 1.6 y cant o'r bobl sy'n gadael blwyddyn 11 a 2.9 y cant o'r bobl sy'n gadael blwyddyn 13 yng Nghymru sy'n mynd yn syth i brentisiaethau. Pan edrychwch ar yr ystadegau fel canran, mae'r nifer sy'n manteisio yn dal i fod yn syfrdanol o isel ac mae angen cynyddu. Ar hyn o bryd nid oes gan Lywodraeth Cymru unrhyw dargedau na dyheadau clir yn y maes hwn. Gyda'r amgylchiadau economaidd gwael sydd wedi'u meithrin gan Lywodraethau Llafur ar ddau ben yr M4, mae gennym amgylchedd lle mae cwmnïau ledled Cymru yn cael eu datgymell rhag buddsoddi'r amser a'r adnoddau i ddarparu'r oruchwyliaeth, yr hyfforddiant a'r diogelu angenrheidiol sy'n gysylltiedig â derbyn prentisiaid.
Felly, rydym yn dal i fod ar ei hôl hi o ran prentisiaethau, ac mae hyn yn codi pryderon y byddwn yn gweld draen dawn sylweddol os ceir mwy o opsiynau dros y ffin yn Lloegr. Roedd amcanestyniadau'n awgrymu y bydd tua 10,000 yn llai yn dechrau prentisiaethau yn 2024-25, gyda sefydliadau fel ColegauCymru yn rhybuddio bod hyn yn tanseilio nodau economaidd ac yn torri'r llif o dalent i gyflogwyr. Bu cwymp nodedig yn nifer y dechreuwyr, a adroddwyd gan ystadegau Medr o 2025, a briodolwyd i doriadau cyllid yng nghyllideb 2024. Priodolodd Estyn hefyd y gostyngiad hwn yn y nifer a oedd yn dechrau prentisiaethau i'r gostyngiad o 14 y cant mewn cyllid prentisiaethau.
Nid oes prinder galw am lafur medrus yng Nghymru, dim ond prinder cyflenwad. Tynnodd adroddiad Pwyllgor Economi, Masnach a Materion Gwledig y Senedd ddiwedd y llynedd sylw at y ffaith bod angen gwneud mwy i hyrwyddo prentisiaethau fel opsiwn hyfyw. Ar hyn o bryd mae Medr yn bwriadu dylunio rhaglen brentisiaeth newydd ar gyfer Cymru, a fydd yn dechrau ar 1 Awst 2027, gydag ymgynghoriad diwydiant yn tynnu sylw at yr angen am gyflawni mwy hyblyg ac i ymateb i'r economi ac anghenion diwydiant sy'n newid.
Gall gwybodaeth a ddarperir i bobl ifanc yn aml fod yn aneglur, yn ddryslyd, yn gamarweiniol neu'n rhagfarnllyd, gan gyfyngu ar ddewisiadau ar sail gwybodaeth a mynediad at lwybrau. Felly, er i ni gydnabod rhai o'r llwyddiannau yn y rhaglen brentisiaethau yng Nghymru, mae'r ffaith bod nifer y rhai sy'n dechrau yn llai yn bryderus iawn ac yn dangos symudiad i'r cyfeiriad anghywir. Mae'n ymddangos bod y cyngor ar hyn yn glir, sef codi buddsoddiad. Yn ôl y Ganolfan Economeg ac Ymchwil Busnes, gallai dyblu buddsoddiad mewn prentisiaethau dros dymor y Senedd nesaf gynhyrchu £3.4 biliwn ychwanegol mewn enillion oes i bobl yng Nghymru dros y 30 mlynedd nesaf.
Byddwn hefyd yn awyddus i glywed sut mae'r Gweinidog yn gweithio gydag Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg i sicrhau bod pobl ifanc yn cael eu hysbysu'n briodol am eu hopsiynau hyfforddi drwy hyrwyddo prentisiaethau yn well, ac nad ydynt yn teimlo eu bod wedi'u tynnu i mewn i'r system brifysgol. Byddwn hefyd yn falch pe gallai'r Gweinidog amlinellu sut mae mesurau pellach yn cael eu cymryd i gynyddu nifer y rhai sy'n dechrau prentisiaethau, fel nad yw'r targedau yn cael eu methu eto. Yn olaf, byddwn hefyd yn ddiolchgar pe gallai'r Ysgrifennydd Cabinet amlinellu sut mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda diwydiant i nodi prinder sgiliau yn y farchnad lafur a sicrhau bod y rhaglen brentisiaethau yn parhau i fod yn hyblyg. Diolch yn fawr iawn.
I thank Gareth Davies for a series of points there. I think we've covered a number of them in the contribution before, so I'll try not to go over them again, but I'll try and get through the rest. Can I thank him for his positive start? I genuinely do believe, Llywydd, this is one of the areas where the Senedd does come together when it comes to the importance of apprenticeships. We might differ on how we get there and all of those things, but the idea of supporting apprentices and apprenticeships is clearly one that the Senedd does support, and I'm grateful for his position there. I’m also grateful for his recognition of the highest quality of apprenticeship, which is something that we’ve never wanted to shy away from. We want quality apprenticeships and we've delivered 100,000 of them this Senedd term, and I’m grateful to him for highlighting the completion rate. I'll ask Luke to just hear what Gareth said on that in relation to his question earlier.
Llywydd, I am very proud, and it is a personal pride, to be the apprenticeships Minister, particularly given the fact I've been through that journey myself. And Gareth guessed right, and I also guessed right that he was going to bring up the European Union. We were told at the time that we would not be worse off when we left the European Union. The apprenticeship budget was directly £43 million worse off as a result of Brexit. So, wherever you sit on the fence of Brexit or not, the consequence was a direct impact of minus £43 million annually to the budget. That's a significant decrease to the budget. The Welsh Government has consistently improved the apprenticeships budget, and we are now investing more than we ever have before, with more in the budget for next year.
When it comes, Gareth—. That's not the only impact in the system that's been faced. I mentioned them in my statement as well, but there were significant inflationary pressures at the time where his party was in control at the UK level. But against all of that—. That's what contributed to the falling starts that he referred to. But let's not undermine the importance of this, and the impact this has had. Apprenticeships offer not just opportunity, they offer life-changing opportunity, and we've supported over 100,000 of them in this Senedd term. As I said, in that period, across the decade, over 200,000 apprenticeship opportunities were supported, in every single constituency, including in his own, in a wide variety of sectors, including the north Wales fire service and in Ysgol Bryn Collen as well.
He asked for two points—Llywydd, I can see it’s time to move on. He asked about support from the Cabinet Secretary for Education, and how we promote access to these opportunities for people. We work very closely. We have a ministerial board on vocational education and training. I chair that board, and then the Minister for Further and Higher Education sits in there, and the Cabinet Secretary for Education and the Cabinet Secretary for economy sit on that board. You will have heard the response to the committee report from the Children and Young People Committee last week that the Cabinet Secretary raised. They have the points there where we need to do so. I'm pleased to have been on a visit today where we talked directly to industry about how they go into schools and promote industry as a way forward, and the apprenticeship route as a way forward. I want to see more of that.
The final point he asked was on industry and how we set up a system. Well, Medr are currently going through the framework review. They've had a consultation. They've done that with industry, with trade representatives. But we also use partnerships like the regional skills partnership to inform the future trends. You will have seen some of the major announcements recently and the opportunities in front of us. I hope the system that is set up through Medr will allow us to respond in a way and have a system that is resilient, backed by £150 million-worth of investment next year and into future years as well. And we also have programmes like the flexible skills programme, which looks significantly into this as well.
Diolch i Gareth Davies am y gyfres o bwyntiau yna. Rwy'n credu ein bod wedi ymdrin â nifer ohonyn nhw yn y cyfraniad cynt, felly rwyf am geisio peidio â mynd drostyn nhw eto, ond byddaf yn ceisio mynd trwy'r gweddill. A gaf i ddiolch iddo am ei ddechrau cadarnhaol? Rwy'n credu'n wirioneddol, Llywydd, mai dyma un o'r meysydd lle mae'r Senedd yn dod at ei gilydd o ran pwysigrwydd prentisiaethau. Efallai y byddwn yn gwahaniaethu o ran sut rydym ni'n cyrraedd yno a'r holl bethau hynny, ond mae'r syniad o gefnogi prentisiaid a phrentisiaethau yn amlwg yn un y mae'r Senedd yn ei gefnogi, ac rwy'n ddiolchgar am ei safbwynt yna. Rwyf hefyd yn ddiolchgar am ei gydnabyddiaeth o'r ansawdd uchaf o brentisiaeth, sy'n rhywbeth nad ydym erioed wedi bod eisiau ei osgoi. Rydym eisiau prentisiaethau o safon ac rydym wedi cyflawni 100,000 ohonynt yn nhymor y Senedd hon, ac rwy'n ddiolchgar iddo am dynnu sylw at y gyfradd gwblhau. Gofynnaf i Luke glywed beth ddywedodd Gareth ar hynny mewn perthynas â'i gwestiwn yn gynharach.
Llywydd, rwy'n falch iawn, ac mae'n falchder personol, i fod yn Weinidog prentisiaethau, yn enwedig o ystyried y ffaith fy mod wedi bod ar hyd y daith honno fy hun. Ac roedd Gareth yn dyfalu'n iawn, ac roeddwn i hefyd yn dyfalu'n iawn ei fod yn mynd i sôn am yr Undeb Ewropeaidd. Dywedwyd wrthym ar y pryd na fyddem yn waeth ein byd wrth adael yr Undeb Ewropeaidd. Roedd y gyllideb brentisiaethau yn uniongyrchol yn £43 miliwn yn llai o ganlyniad i Brexit. Felly, beth bynnag yw eich barn am Brexit, y canlyniad oedd effaith uniongyrchol o £43 miliwn yn llai bob blwyddyn i'r gyllideb. Mae hynny'n ostyngiad sylweddol i'r gyllideb. Mae Llywodraeth Cymru wedi gwella'r gyllideb prentisiaethau yn gyson, ac rydym bellach yn buddsoddi mwy nag erioed o'r blaen, gyda mwy yn y gyllideb ar gyfer y flwyddyn nesaf.
Pan ddaw, Gareth—. Nid dyna'r unig effaith sydd wedi'i hwynebu yn y system. Soniais amdanynt yn fy natganiad hefyd, ond roedd pwysau chwyddiant sylweddol ar y pryd pan oedd ei blaid yn rheoli ar lefel y DU. Ond yn erbyn hynny i gyd—. Dyna a gyfrannodd at y cwymp yn nifer y rhai a oedd yn dechrau y cyfeiriodd atynt. Ond gadewch i ni beidio â thanseilio pwysigrwydd hyn, a'r effaith y mae hyn wedi'i chael. Mae prentisiaethau nid yn unig yn cynnig cyfle, maent yn cynnig cyfleoedd sy'n newid bywydau, ac rydym wedi cefnogi dros 100,000 ohonynt yn nhymor y Senedd hon. Fel y dywedais, yn ystod y cyfnod hwnnw, ar draws y degawd, cefnogwyd dros 200,000 o gyfleoedd prentisiaeth, ym mhob etholaeth unigol, gan gynnwys yn ei etholaeth ei hun, mewn amrywiaeth eang o sectorau, gan gynnwys gwasanaeth tân gogledd Cymru ac yn Ysgol Bryn Collen hefyd.
Gofynnodd am ddau bwynt—Llywydd, gallaf weld ei bod hi'n bryd symud ymlaen. Gofynnodd am gefnogaeth gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg, a sut rydym yn hyrwyddo mynediad i'r cyfleoedd hyn i bobl. Rydym ni'n gweithio'n agos iawn. Mae gennym fwrdd gweinidogol ar addysg a hyfforddiant galwedigaethol. Rwy'n cadeirio'r bwrdd hwnnw, ac yna mae'r Gweinidog Addysg Bellach ac Uwch yn eistedd arno, ac mae'r Ysgrifennydd Cabinet dros Addysg ac Ysgrifennydd y Cabinet dros yr economi yn eistedd ar y bwrdd hwnnw. Byddwch wedi clywed yr ymateb i adroddiad y pwyllgor gan y Pwyllgor Plant a Phobl Ifanc yr wythnos diwethaf a gododd yr Ysgrifennydd Cabinet. Mae ganddyn nhw'r pwyntiau yno lle mae angen i ni wneud hynny. Rwy'n falch o fod wedi bod ar ymweliad heddiw lle buom yn siarad yn uniongyrchol â diwydiant am sut maen nhw'n mynd i ysgolion a hyrwyddo diwydiant fel ffordd ymlaen, a'r llwybr prentisiaeth fel ffordd ymlaen. Rwyf eisiau gweld mwy o hynny.
Y pwynt olaf a ofynnodd oedd ar ddiwydiant a sut rydym yn sefydlu system. Wel, mae Medr ar hyn o bryd yn mynd trwy'r adolygiad fframwaith. Maen nhw wedi cael ymgynghoriad. Maen nhw wedi gwneud hynny gyda diwydiant, gyda chynrychiolwyr masnach. Ond rydym hefyd yn defnyddio partneriaethau fel y bartneriaeth sgiliau ranbarthol i lywio'r tueddiadau yn y dyfodol. Byddwch wedi gweld rhai o'r cyhoeddiadau mawr yn ddiweddar a'r cyfleoedd sydd o'n blaenau. Rwy'n gobeithio y bydd y system a sefydlwyd drwy Medr yn caniatáu i ni ymateb mewn ffordd a chael system sy'n gydnerth, gyda chefnogaeth gwerth £150 miliwn o fuddsoddiad y flwyddyn nesaf ac yn y blynyddoedd i ddod hefyd. Ac mae gennym hefyd raglenni fel y rhaglen sgiliau hyblyg, sy'n edrych yn sylweddol i mewn i hyn hefyd.
Minister, it was good to hear you mention AerFin in Newport in terms of your recent visit, and I'm sure you would agree with me that they're one of a growing number of local companies in Newport investing in their workforce, companies like Vishay, KLA, and indeed CAF Rail, working in partnership with Welsh Government to show that they value the local population and the skills that the local population can bring to companies who want to work with Welsh Government and our young people to develop apprenticeship schemes as part of that. So, I just wonder, Minister, if you could reflect on that visit to AerFin and agree with me that it's a very good example of that partnership between local young people, a progressive company and Welsh Government working for mutual benefit.
Gweinidog, roedd yn dda eich clywed yn sôn am AerFin yng Nghasnewydd yn nhermau eich ymweliad diweddar, ac rwy'n siŵr y byddech yn cytuno â mi ei fod yn un o'r nifer cynyddol o gwmnïau lleol yng Nghasnewydd sy'n buddsoddi yn eu gweithlu, cwmnïau fel Vishay, UCK, ac yn wir CAF Rail, sy'n gweithio mewn partneriaeth â Llywodraeth Cymru i ddangos eu bod yn gwerthfawrogi'r boblogaeth leol a'r sgiliau y gall y boblogaeth leol eu rhoi i gwmnïau sydd eisiau gweithio gyda Llywodraeth Cymru a'n pobl ifanc i ddatblygu cynlluniau prentisiaeth fel rhan o hynny. Felly, tybed, Gweinidog, a allech chi fyfyrio ar yr ymweliad hwnnw ag AerFin a chytuno â mi ei bod yn enghraifft dda iawn o'r bartneriaeth honno rhwng pobl ifanc lleol, cwmni blaengar a Llywodraeth Cymru sy'n gweithio er budd y ddwy ochr.
I thank John Griffiths for that. They are very exciting times in Newport. Newport is having its own industrial revolution, I think, John, and that's because of the hard work of representatives like you continuously championing Newport's needs. You are absolutely right to point to those companies, and a number of those companies have accessed funding through the flexible skills programme, upskilling their current workforce with the skills that industry tells us that they want.
It was great to be at AerFin this morning for a number of reasons. I was able to meet apprentices who are currently going through an apprenticeship programme, and I was able to meet apprentices who have been through the programme and now are assets into the business themselves. I was able to meet the chief operating officer for AerFin in Newport, who himself was a former apprentice, and I think that's exactly what apprenticeship week should be about: offering inspiration to all those people who want to be the apprentices of tomorrow to say, 'This is the level you can reach at AerFin and in other businesses across Wales—the sky really is the limit.'
We were able, John, to discuss a number of things in Newport this morning around what the company is doing. They are looking at further support for their future workforce through the apprenticeship programme, through, I hope, a graduate programme in the future, through activities in our schools, science, technology, engineering and mathematics activities in our schools, inspiring the next generation, and including work experience, which is one of the recommendations from both the Culture, Communications, Welsh Language, Sport and International Relations Committee and, I think, the Economy, Trade, and Rural Affairs Committee.
John, there are examples like this across the country. Llywydd, we could have 59 more questions of where businesses are supporting apprenticeships because of Welsh Government investment in this Chamber today. I consciously might not get through all of those, but it's just a reflection of how much investment has gone into the system over a number of years now, and we're very proud to have done that.
Diolch i John Griffiths am hynna. Mae'n gyfnod cyffrous iawn yng Nghasnewydd. Mae Casnewydd yn cael ei chwyldro diwydiannol ei hun, rwy'n credu John, ac mae hynny oherwydd gwaith caled cynrychiolwyr fel chi sy'n hyrwyddo anghenion Casnewydd yn barhaus. Rydych chi'n hollol iawn i gyfeirio at y cwmnïau hynny, ac mae nifer o'r cwmnïau hynny wedi cael mynediad at gyllid trwy'r rhaglen sgiliau hyblyg, gan uwchsgilio eu gweithlu presennol gyda'r sgiliau y mae diwydiant yn dweud wrthym eu bod eu hangen.
Roedd yn wych bod yn AerFin y bore yma am nifer o resymau. Roeddwn i'n gallu cwrdd â phrentisiaid sydd ar hyn o bryd yn mynd trwy raglen brentisiaeth, ac roeddwn i'n gallu cwrdd â phrentisiaid sydd wedi bod trwy'r rhaglen ac sydd bellach yn asedau i'r busnes eu hunain. Roeddwn i'n gallu cwrdd â phrif swyddog gweithredu AerFin yng Nghasnewydd, a oedd ei hun yn gyn-brentis, ac rwy'n credu mai dyna'n union y dylai wythnos brentisiaethau fod yn ei olygu: cynnig ysbrydoliaeth i'r holl bobl hynny sydd eisiau bod yn brentisiaid yfory i ddweud, 'Dyma'r lefel y gallwch chi ei gyrraedd yn AerFin ac mewn busnesau eraill ledled Cymru—'does dim terfyn mewn gwirionedd.'
John, roeddem yn gallu trafod nifer o bethau yng Nghasnewydd y bore yma ynglŷn â'r hyn y mae'r cwmni yn ei wneud. Maent yn edrych ar gymorth pellach i'w gweithlu yn y dyfodol drwy'r rhaglen brentisiaeth, gobeithio trwy raglen i raddedigion yn y dyfodol, trwy weithgareddau yn ein hysgolion, gweithgareddau gwyddoniaeth, technoleg, peirianneg a mathemateg yn ein hysgolion, gan ysbrydoli'r genhedlaeth nesaf, a chynnwys profiad gwaith, sy'n un o'r argymhellion gan y Pwyllgor Diwylliant, Cyfathrebu, y Gymraeg, Chwaraeon a Chysylltiadau Rhyngwladol ac rwy'n credu, y Pwyllgor Economi, Masnach a Materion Gwledig.
John, mae yna enghreifftiau fel hyn ledled y wlad. Llywydd, gallem gael 59 yn rhagor o gwestiynau ynglŷn â ble mae busnesau'n cefnogi prentisiaethau oherwydd buddsoddiad Llywodraeth Cymru yn y Siambr hon heddiw. Efallai na fyddaf yn ymwybodol o'r rhain i gyd, ond dim ond adlewyrchiad yw o faint o fuddsoddiad sydd wedi mynd i'r system dros nifer o flynyddoedd bellach, ac rydym yn falch iawn o fod wedi gwneud hynny.
Minister, as you well know, constituents from my part of the world do struggle to access apprenticeships because of the cross-border issues, because Medr and the Welsh Government do not fund apprenticeships outside of Wales universally. If we want people to access more apprenticeships in wider parts of Wales, there needs to be flexibility with funding across borders. So, will you look at this again—I know we have discussed this privately and in this Chamber before—to see what we can do to make sure we can fund those people who live on the border to access apprenticeships in England, so they can learn those skills and bring them back to Wales, which will help boost our economy?
Gweinidog, fel y gwyddoch yn iawn, mae etholwyr o'm rhan i o'r byd yn cael trafferth cael mynediad at brentisiaethau oherwydd y materion trawsffiniol, oherwydd nid yw Medr a Llywodraeth Cymru yn ariannu prentisiaethau y tu allan i Gymru yn gyffredinol. Os ydym eisiau i bobl gael mynediad at fwy o brentisiaethau mewn rhannau ehangach o Gymru, mae angen hyblygrwydd gyda chyllid ar draws ffiniau. Felly, a wnewch chi edrych ar hyn eto—gwn ein bod wedi trafod hyn yn breifat ac yn y Siambr hon o'r blaen—i weld beth allwn ei wneud i sicrhau y gallwn ariannu'r bobl hynny sy'n byw ar y ffin i gael mynediad at brentisiaethau yn Lloegr, fel y gallant ddysgu'r sgiliau hynny a dod â nhw yn ôl i Gymru, a fydd yn helpu i roi hwb i'n heconomi?
I'm grateful, James, for the question again, and raising this matter again. I did go to look at this after the last time you raised this. It remains a relatively small number of people who are impacted, but I do take the point that when people are impacted by this decision, it does have a significant impact on them. It's not just in Wales, it's across the United Kingdom as well, but we typically see this in niche areas where support isn't offered in Wales and needs to be in an area. I can say to the Member that we are working with Medr to review options in the future for people who may be affected by this type of programme, and we're also in conversations with other UK nations about exploring flexibilities in the system, where identified cases can be made, like the one he has mentioned. We're actively having those discussions, and I hope those discussions will progress into the future. I don't think it helps directly right now for his constituent, but hopefully, in the future, we can make a difference there.
Rwy'n ddiolchgar, James, am y cwestiwn eto, ac am godi'r mater hwn eto. Fe wnes i edrych ar hyn ar ôl y tro diwethaf i chi godi hyn. Mae'n parhau i effeithio ar nifer gymharol fach o bobl, ond rwy'n cymryd y pwynt pan fydd y penderfyniad hwn yn effeithio ar bobl, mae'n cael effaith sylweddol arnynt. Nid yng Nghymru yn unig, mae ar draws y Deyrnas Unedig hefyd, ond rydym fel arfer yn gweld hyn mewn ardaloedd arbenigol lle nad yw cymorth yn cael ei gynnig yng Nghymru ac mae angen iddo fod mewn ardal. Gallaf ddweud wrth yr Aelod ein bod yn gweithio gyda Medr i adolygu opsiynau yn y dyfodol ar gyfer pobl yr effeithir arnynt efallai gan y math hwn o raglen, ac rydym hefyd mewn sgyrsiau gyda gwledydd eraill y DU ynglŷn ag archwilio hyblygrwydd yn y system, lle gellir gwneud achosion sydd wedi'u nodi, fel yr un y soniodd amdano. Rydym ni'n cael y trafodaethau hynny yn weithredol, ac rwy'n gobeithio y bydd y trafodaethau hynny yn symud ymlaen i'r dyfodol. Nid wyf yn credu ei fod yn helpu ei etholwr yn uniongyrchol ar hyn o bryd, ond gobeithio, yn y dyfodol, y gallwn wneud gwahaniaeth yno.
Thank you for your statement, Minister. I know you share my views on the importance of building a strong skills base to support the significant investment in renewable energy that we're seeing now, particularly in north Wales. This Thursday, I will be visiting Coleg Llandrillo in Rhyl, and on previous visits I have helped assist them through some hurdles of development and seen the construction of the fabulous new engineering unit there, which is funded with Welsh Government money. I was also at the official opening with the then First Minister, Mark Drakeford. It's been great to see also the RWE apprentices that have really developed, and I've been really impressed by the high level of skills and knowledge that they are developing onsite. Minister, could you say a little bit more about how apprentices in my region have benefited from projects such as Gwynt y Môr? Thank you.
Diolch am eich datganiad, Gweinidog. Rwy'n gwybod eich bod yn rhannu fy safbwyntiau ar bwysigrwydd adeiladu sylfaen sgiliau gref i gefnogi'r buddsoddiad sylweddol mewn ynni adnewyddadwy yr ydym yn ei weld nawr, yn enwedig yn y gogledd. Ddydd Iau yma, byddaf yn ymweld â Choleg Llandrillo yn y Rhyl, ac ar ymweliadau blaenorol rwyf wedi eu helpu drwy rai rhwystrau datblygu a gweld adeiladu'r uned beirianneg newydd wych yno, sy'n cael ei hariannu gan arian Llywodraeth Cymru. Roeddwn hefyd yn yr agoriad swyddogol gyda'r Prif Weinidog ar y pryd, Mark Drakeford. Mae wedi bod yn wych gweld y prentisiaid RWE sydd wedi datblygu mewn gwirionedd, ac mae'r lefel uchel o sgiliau a gwybodaeth maen nhw'n eu datblygu ar y safle wedi creu argraff fawr arnaf. Gweinidog, a allech chi ddweud ychydig mwy am sut mae prentisiaid yn fy rhanbarth wedi elwa ar brosiectau fel Gwynt y Môr? Diolch.
I thank Carolyn Thomas for that. I had a great visit to Coleg Llandrillo in Rhyl. I was able to walk passed the plaque celebrating the occasion of the official opening, opened by the former First Minister, again demonstrating Welsh Government investment into north Wales and important industries like that. I was very impressed with the college's centre of excellence when it comes to wind technicians and renewable technology there, and I'm sure the Member will enjoy the visit on Thursday as part of apprenticeship week.
There are some real opportunities in north Wales because of major announcements made by the UK Labour Government in recent times, and they stretch from small modular reactors in Ynys Môn to the AI growth zones that we've heard about already, the Flintshire and Wrexham investment zone, and, indeed, Gwynt y Môr and the new announcement of the first turbines, again, in the last 10 years.
We've supported apprentices in the past through the RWE centre of excellence. I'll be going back to see some of them in the operations base on Thursday, I think, in the port of Mostyn. I look forward to that. I want local people to take advantage of the opportunities that are in north Wales. It is why I chaired and initiated a north Wales skills summit at the start of this year, with the Cabinet Secretary and the Minister for Further and Higher Education. I want the local people to take up the opportunities in front of us.
We've delivered £500 million-worth of investment into the apprenticeship programme over this Senedd term. We've set up a budget of £150 million for next year's Senedd to take a start on this. And we hope to see all people across the north Wales coast take advantage of all of those opportunities, including in the supply chain.
Diolchaf i Carolyn Thomas am hynna. Cefais ymweliad gwych â Choleg Llandrillo yn y Rhyl. Roeddwn i'n gallu cerdded heibio'r plac yn dathlu achlysur yr agoriad swyddogol, a agorwyd gan y cyn Brif Weinidog, unwaith eto yn dangos buddsoddiad Llywodraeth Cymru yn y gogledd a diwydiannau pwysig fel yna. Roedd canolfan ragoriaeth y coleg wedi creu argraff fawr arnaf o ran technegwyr gwynt a thechnoleg adnewyddadwy yno, ac rwy'n siŵr y bydd yr Aelod yn mwynhau'r ymweliad ddydd Iau fel rhan o wythnos brentisiaethau.
Mae rhai cyfleoedd gwirioneddol yn y gogledd oherwydd cyhoeddiadau mawr a wnaed gan Lywodraeth Lafur y DU yn ddiweddar, ac maent yn ymestyn o adweithyddion modiwlaidd bach yn Ynys Môn i'r parthau twf AI yr ydym wedi clywed amdanynt eisoes, parth buddsoddi sir y Fflint a Wrecsam, ac, yn wir, Gwynt y Môr a'r cyhoeddiad newydd am y tyrbinau cyntaf, unwaith eto, yn y 10 mlynedd diwethaf.
Rydym wedi cefnogi prentisiaid yn y gorffennol drwy ganolfan ragoriaeth RWE. Byddaf yn mynd yn ôl i weld rhai ohonyn nhw yn y ganolfan weithrediadau ddydd Iau, rwy'n meddwl, ym mhorthladd Mostyn. Edrychaf ymlaen at hynny. Rwyf eisiau i bobl leol fanteisio ar y cyfleoedd sydd yn y gogledd. Dyna pam y byddaf yn cadeirio a chychwyn uwchgynhadledd sgiliau gogledd Cymru ar ddechrau eleni, gyda'r Ysgrifennydd Cabinet a'r Gweinidog Addysg Bellach ac Uwch. Rwyf eisiau i'r bobl leol fanteisio ar y cyfleoedd sydd o'n blaenau.
Rydym wedi cyflawni gwerth £500 miliwn o fuddsoddiad yn y rhaglen brentisiaethau dros dymor y Senedd hon. Rydym wedi sefydlu cyllideb o £150 miliwn ar gyfer y Senedd y flwyddyn nesaf i ddechrau ar hyn. Ac rydym yn gobeithio gweld pob person ar draws arfordir y gogledd yn manteisio ar yr holl gyfleoedd hynny, gan gynnwys yn y gadwyn gyflenwi.
Diolch i'r Gweinidog.
Thank you, Minister.
Eitem 4 yw'r Rheoliadau Ardrethu Annomestig (Gwerth Lluosyddion Gwahaniaethol) (Cymru) 2026. A galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a'r Gymraeg i wneud y cynnig—Mark Drakeford.
Item 4 is the Non-Domestic Rating (Value of Differential Multipliers) (Wales) Regulations 2026. And I call on the Cabinet Secretary for Finance and the Welsh Language to move the motion—Mark Drakeford.
Cynnig NDM9141 Jane Hutt
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 27.5, yn cymeradwyo bod y fersiwn ddrafft o Rheoliadau Ardrethu Annomestig (Gwerth Lluosyddion Gwahaniaethol) (Cymru) 2026 yn cael ei llunio yn unol â’r fersiwn ddrafft a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 20 Ionawr 2026.
Motion NDM9141 Jane Hutt
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 27.5, approves that the draft The Non-Domestic Rating (Value of Differential Multipliers) (Wales) Regulations 2026 is made in accordance with the draft laid in the Table Office on 20 January 2026.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Dwi'n symud y cynnig.
Thank you very much, Dirprwy Lywydd. I move the motion.
Last year, we confirmed plans to introduce differential multipliers for non-domestic rates. In November, the Senedd approved regulations that specify the application of new retail and higher multipliers. Today's regulations prescribe the values of the differential multipliers. The retail multiplier will be 30 per cent lower than the standard multiplier, to rebalance the system in favour of small to medium-sized shops. This benefit will be supported by a modest supplement of 2.6 per cent on the higher multiplier.
If today's regulations succeed, the retail multiplier will be 0.350, and the higher multiplier will be 0.515 in 2026-27. Overall, 10,000 retail shops in Wales already pay no rates at all. This measure will reduce bills for a further 14,5000 retail shops, at a total benefit to them of some £20 million.
And, Dirprwy Lywydd, just to be clear, if the regulations are not approved this afternoon, these changes will not be implemented and the single standard multiplier will continue to apply to all properties.
Y llynedd, fe wnaethom gadarnhau cynlluniau i gyflwyno lluosyddion gwahaniaethol ar gyfer ardrethi annomestig. Ym mis Tachwedd, cymeradwyodd y Senedd reoliadau sy'n pennu cymhwyso lluosyddion manwerthu ac uwch newydd. Mae rheoliadau heddiw yn rhagnodi gwerthoedd y lluosyddion gwahaniaethol. Bydd y lluosydd manwerthu 30 y cant yn is na'r lluosydd safonol, er mwyn ail-gydbwyso'r system o blaid siopau bach a chanolig. Bydd y budd hwn yn cael ei gefnogi gan ychwanegiad cymedrol o 2.6 y cant ar y lluosydd uwch.
Os bydd rheoliadau heddiw yn llwyddo, y lluosydd manwerthu fydd 0.350, a'r lluosydd uwch fydd 0.515 yn 2026-27. Yn gyffredinol, yn barod mae 10,000 o siopau manwerthu yng Nghymru nad ydynt yn talu unrhyw ardrethi o gwbl. Bydd y mesur hwn yn lleihau biliau ar gyfer 14,5000 o siopau manwerthu ychwanegol, gyda chyfanswm budd iddynt o tua £20 miliwn.
A Dirprwy Lywydd, i fod yn glir, os na fydd y rheoliadau'n cael eu cymeradwyo y prynhawn yma, ni fydd y newidiadau hyn yn cael eu gweithredu a bydd y lluosydd safonol sengl yn parhau i fod yn berthnasol i bob eiddo.
Rwy’n ddiolchgar i’r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a’r Cyfansoddiad am ei ystyriaeth o’r rheoliadau, a gofynnaf i’r Aelodau gymeradwyo’r rheoliadau heddiw.
I'm grateful to the Legislation, Justice and Constitution Committee for their consideration of these regulations, and I urge Members to approve these regulations today.
A galwaf ar Gadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad.
And I call on the Chair of the Legislation, Constitution and Justice Committee.
Diolch. The Legislation, Justice and Constitution Committee considered the draft regulations last week and the Welsh Government's response yesterday. The committee's report contains six technical reporting points and three merits scrutiny reporting points. I'll bring some of these to the Senedd's attention.
Reporting point 1 asks the Welsh Government to clarify why certain conditions for financial penalties are set out in the regulations but are not specified in the enabling Act. In its response, the Welsh Government states that it believes that these conditions are necessary to ensure a billing authority does not impose a financial penalty on a person until the review process is exhausted.
Reporting point 3 seeks clarification over the coming-to-force date of these regulations and the Non-Domestic Rating (Provision of Information About Changes of Circumstances) (Wales) Regulations 2026, which do not appear to have been sequenced correctly to allow for the amendments to function properly. The Welsh Government agrees and will amend the coming-into-force dates of the amendments prior to making.
Reporting point 6 highlights an inconsistency in the meaning of the Welsh and English texts, which the Welsh Government will correct prior to making.
The Legislation, Justice and Constitution Committee’s merits scrutiny point highlights that, although a notice under section 63K of the Act may be reviewed and appealed, the regulations do not provide a review or appeal procedure in relation to a financial penalty imposed under regulation 4. The Welsh Government response sets out that the enabling Act does not contain powers to make regulations that create the right to appeal against a financial penalty, only the right to appeal against a section 63K notice, and this reflects the policy intent for the operation of the anti-avoidance framework.
Diolch. Bu'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad yn ystyried y rheoliadau drafft yr wythnos diwethaf ac ymateb Llywodraeth Cymru ddoe. Mae adroddiad y pwyllgor yn cynnwys chwe phwynt adrodd technegol a thri phwynt adrodd craffu ar rinweddau. Rwyf am ddod â rhai o'r rhain i sylw'r Senedd.
Mae pwynt adrodd 1 yn gofyn i Lywodraeth Cymru egluro pam mae amodau penodol ar gyfer cosbau ariannol wedi'u nodi yn y rheoliadau ond nad ydynt wedi'u nodi yn y Ddeddf alluogi. Yn ei hymateb, mae Llywodraeth Cymru yn nodi ei bod yn credu bod yr amodau hyn yn angenrheidiol i sicrhau nad yw awdurdod bilio yn gosod cosb ariannol ar berson nes bod y broses adolygu wedi'i chwblhau.
Mae pwynt adrodd 3 yn gofyn am eglurhad ynghylch dyddiad dod i rym y rheoliadau hyn a Rheoliadau Ardrethu Annomestig (Darparu Gwybodaeth am Newidiadau mewn Amgylchiadau) (Cymru) 2026, nad yw'n ymddangos eu bod wedi'u dilyniannu'n gywir er mwyn caniatáu i'r diwygiadau weithredu'n iawn. Mae Llywodraeth Cymru yn cytuno a bydd yn diwygio dyddiadau'r diwygiadau sy'n dod i rym cyn eu gwneud.
Mae pwynt adrodd 6 yn tynnu sylw at anghysondeb yn ystyr y testunau Cymraeg a Saesneg, y bydd Llywodraeth Cymru yn ei gywiro cyn eu gwneud.
Mae pwynt craffu ar rinweddau yr Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad yn amlygu, er y gellir adolygu ac apelio yn erbyn hysbysiad o dan adran 63K o'r Ddeddf, nad yw'r rheoliadau'n darparu gweithdrefn adolygu neu apelio mewn perthynas â chosb ariannol a osodir o dan reoliad 4. Mae ymateb Llywodraeth Cymru yn nodi nad yw'r Ddeddf alluogi yn cynnwys pwerau i wneud rheoliadau sy'n creu'r hawl i apelio yn erbyn cosb ariannol, dim ond yr hawl i apelio yn erbyn hysbysiad adran 63K, ac mae hyn yn adlewyrchu'r bwriad polisi ar gyfer gweithredu'r fframwaith atal osgoi.
Mi fyddwn i'n hoffi cadarnhau heddiw y bydd Plaid Cymru'n cefnogi'r rheoliadau yma—ddim yn sioc, gobeithio, i'r Ysgrifennydd Cabinet, a minnau wedi crybwyll hynny y tro diwethaf roeddem ni'n trafod hyn. Ond dwi yn meddwl y byddwn i'n hoffi gwneud y pwynt, yn amlwg, o ran croesawu, ein bod ni wedi bod yn annog y Llywodraeth i ddefnyddio pwerau newydd dros ardrethi annomestig er mwyn gwella a chefnogi busnesau lleol ers sbel. Rydym ni'n credu bod hwn yn mynd i greu sefyllfa fwy ffafriol ar gyfer y sector manwerthu, ac felly yn ei groesawu o.
Mi fyddwch chi'n ymwybodol, o drafodaethau blaenorol, o'r cwestiynau a fu o ran peidio cynnwys lletygarwch. Mi fyddwn i'n hoffi cymryd y cyfle hwn i wneud y pwynt eto bod hwn yn sector sydd hefyd angen cefnogaeth, ac y byddwn i, felly, yn gobeithio y byddai’r Llywodraeth nesaf yn edrych ar ffyrdd i estyn y gefnogaeth sydd ar gael i'r sector hon. Ond dwi'n gobeithio bod y cadarnhad yna yn help i'r Ysgrifennydd Cabinet heddiw o ran deall y byddwn ni'n cefnogi hwn, ond byddem ni'n hoffi gweld y Llywodraeth nesaf yn edrych ar beth arall sy'n bosib i gefnogi busnesau eraill hefyd.
I'd like to confirm today that Plaid Cymru will be supporting these regulations—it won't come as a surprise, I hope, to the Cabinet Secretary, given that I mentioned that the last time we discussed this. But I would like to make the point, in terms of welcoming the recommendations, that we've been encouraging the Government to use new powers over non-domestic ratings to improve and support local businesses for some time. We do believe that this will create more favourable conditions for retail, and therefore welcome it.
You will be aware, from previous discussions that we've had, of questions around not including hospitality. I would like to take this opportunity to reiterate the point that this is a sector that also needs support, and I would, therefore, hope that the next Government would look at ways of extending the support available to this sector. But I hope that that confirmation is of help to the Cabinet Secretary today in understanding that we will be supporting this, but we would like to see the next Government looking at what else is possible to support other businesses too.
Ysgrifennydd y Cabinet i ymateb.
The Cabinet Secretary to respond.
Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Thanks to the Chair of the LJC committee for their detailed oversight of the proposals. Mike Hedges is right in his account to the Senedd of the Welsh Government's response.
Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Diolch i Gadeirydd Y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a’r Cyfansoddiad am ei oruchwyliaeth fanwl o'r cynigion. Mae Mike Hedges yn iawn yn ei adroddiad i'r Senedd am ymateb Llywodraeth Cymru.
Diolch yn fawr i Heledd Fychan am beth ddywedodd hi am gefnogaeth Plaid Cymru i beth sydd o flaen y Senedd heddiw. Dwi'n siŵr, ar ôl yr holl waith roedd Luke Fletcher wedi ei wneud i dynnu sylw'r Senedd at y posibiliadau newydd, bydd e'n falch o glywed beth ddywedodd yr Aelod.
I thank Heledd Fychan for what she said about Plaid Cymru's support for what is before the Senedd today. I'm sure that, after all the work that Luke Fletcher did to draw the Senedd's attention to the new possibilities, he'll be pleased to hear what the Member had to say.
Two thirds of hospitality businesses in Wales, by their own industry assessment, pay no rates already. We deliberately focused these changes in a relatively narrow sector, where we thought the case was strongest, in order to test the machinery to see how it works. I'm quite sure that a future Government will wish to return to it to see whether there's more policy value that can be extracted from the new powers that the Senedd has in this area.
Nid yw dwy ran o dair o fusnesau lletygarwch yng Nghymru, yn ôl eu hasesiad eu hunain o'u diwydiant yn talu unrhyw ardrethi eisoes. Fe wnaethom ganolbwyntio'r newidiadau hyn yn fwriadol mewn sector cymharol gul, lle roeddem yn meddwl bod yr achos yr un cryfaf, er mwyn profi'r peirianwaith i weld sut mae'n gweithio. Rwy'n eithaf siŵr y bydd Llywodraeth yn y dyfodol yn dymuno dychwelyd ato i weld a oes mwy o werth polisi y gellir ei dynnu o'r pwerau newydd sydd gan y Senedd yn y maes hwn.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
The proposal is to agree the motion. Does any Member object? No. The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Eitem 5 yw'r Rheoliadau Ardrethu Annomestig (Trefniadau Osgoi Artiffisial) (Rhestrau Lleol) (Cymru) 2026. Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a'r Gymraeg i wneud y cynnig—Mark Drakeford.
Item 5 is the Non-Domestic Rating (Artificial Avoidance Arrangements) (Local Lists) (Wales) Regulations 2026. I call on the Cabinet Secretary for Finance and Welsh Language to move the motion—Mark Drakeford.
Cynnig NDM9142 Jane Hutt
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 27.5, yn cymeradwyo bod y fersiwn ddrafft o Reoliadau Ardrethu Annomestig (Trefniadau Osgoi Artiffisial) (Rhestrau Lleol) (Cymru) 2026 yn cael ei llunio yn unol â’r fersiwn ddrafft a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 20 Ionawr 2026.
Motion NDM9142 Jane Hutt
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 27.5, approves that the draft The Non-Domestic Rating (Artificial Avoidance Arrangements) (Local Lists) (Wales) Regulations 2026 is made in accordance with the draft laid in the Table Office on 20 January 2026.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Symudaf y cynnig.
Thank you very much, Dirprwy Lywydd. I move the motion.
Dirprwy Lywydd, these regulations implement the final element in this Senedd term's package of measures to address avoidance of non-domestic rates, which we have developed through joint working with local government over this term and the previous term. The scale of non-domestic rates avoidance in Wales, through various methods, has previously been estimated as at least £10 million to £20 million of lost revenue every year. This is up to 2 per cent of the income received from non-domestic rates, and many local authorities believe that that estimate is simply the tip of the iceberg. Of course, that minority who seek to avoid their obligations not only fail to make a fair contribution to local services, but they also place all those legitimate businesses who do the right thing at a commercial disadvantage.
The ability of the Senedd to address this issue was much improved by the passage of the Local Government Finance (Wales) Act 2024. That introduced a general anti-avoidance framework for non-domestic rates, and these regulations give effect to this framework by specifying a range of known activities that will now be treated as artificial avoidance arrangements and therefore can be counteracted by local authorities. Many of the most widely known avoidance arrangements rely on exploiting the definition of 'beneficial occupation'. The aim of such arrangements is often to reset the owner's eligibility for a period of empty property rate relief, but other advantages are also possible.
Now, our anti-avoidance framework provides a new way forward by enabling avoidance arrangements that constitute artificial occupation to be specified so that the advantages gained can be counteracted. The regulations define a range of artificial avoidance arrangements, falling within four broad types. These arrangements cover tenancy agreements that are designed to enable avoidance; ratepayers where their obligations are wound up voluntarily under insolvency law in order to avoid paying rates; characteristics of the ratepayer that are indicators of avoidance; and occupations with characteristics that have been used to enable avoidance.
These arrangements have been identified through research and collaboration with local authority practitioners. Where such an arrangement results in an advantage through a reduction in rates payable, the local authority will attribute liability to the person who would have been the ratepayer if the avoidance arrangement had not been made. And of course, the framework and the regulations provide necessary safeguards. The local authority may determine that an identified arrangement is not artificial in the individual case, having regard to all the circumstances. There are also rights of review and appeal against the imposition of liability.
Finally, Dirprwy Lywydd, it's important that the framework is supported by a proportionate sanction for those who still fail to meet their obligations. The regulations require local authorities to impose a penalty for failure to pay what is due in order to counteract an avoidance arrangement.
Dirprwy Lywydd, mae'r rheoliadau hyn yn gweithredu'r elfen olaf ym mhecyn mesurau tymor y Senedd hon i fynd i'r afael ag osgoi ardrethi annomestig, yr ydym wedi'u datblygu drwy gydweithio â llywodraeth leol dros y tymor hwn a'r tymor blaenorol. Amcangyfrifwyd yn flaenorol bod graddfa osgoi ardrethi annomestig yng Nghymru, drwy wahanol ddulliau, o leiaf £10 miliwn i £20 miliwn o refeniw a gollwyd bob blwyddyn. Mae hyn hyd at 2 y cant o'r incwm a dderbynnir o ardrethi annomestig, ac mae llawer o awdurdodau lleol yn credu mai dim ond crib y rhewfryn yw'r amcangyfrif hwnnw. Wrth gwrs, mae'r lleiafrif hwnnw sy'n ceisio osgoi eu rhwymedigaethau nid yn unig yn methu â gwneud cyfraniad teg i wasanaethau lleol, ond maent hefyd yn rhoi yr holl fusnesau cyfreithlon hynny sy'n gwneud y peth iawn dan anfantais fasnachol.
Cafodd gallu'r Senedd i fynd i'r afael â'r mater hwn ei gryfhau'n sylweddol trwy basio Deddf Cyllid Llywodraeth Leol (Cymru) 2024. Cyflwynodd honno fframwaith atal osgoi cyffredinol ar gyfer ardrethi annomestig, ac mae'r rheoliadau hyn yn rhoi effaith i'r fframwaith hwn trwy nodi ystod o weithgareddau hysbys a fydd bellach yn cael eu trin fel trefniadau osgoi artiffisial ac felly y gall awdurdodau lleol eu gwrthwynebu. Mae llawer o'r trefniadau osgoi mwyaf adnabyddus yn dibynnu ar fanteisio ar y diffiniad o 'feddiannaeth fuddiol'. Nod trefniadau o'r fath yn aml yw ailosod cymhwysedd y perchennog ar gyfer cyfnod o ryddhad ardrethi eiddo gwag, ond mae manteision eraill hefyd yn bosibl.
Nawr, mae ein fframwaith atal osgoi yn darparu ffordd newydd ymlaen trwy alluogi trefniadau osgoi sy'n ffurfio meddiannaeth artiffisial i gael eu nodi fel y gellir gwrthsefyll y manteision a enillwyd. Mae'r rheoliadau yn diffinio ystod o drefniadau osgoi artiffisial, sy'n dod o fewn pedwar math eang. Mae'r trefniadau hyn yn cwmpasu cytundebau tenantiaeth sydd wedi'u cynllunio i alluogi osgoi; talwyr ardrethi lle mae eu rhwymedigaethau yn cael eu dirwyn i ben yn wirfoddol o dan gyfraith ansolfedd er mwyn osgoi talu ardrethi; nodweddion y talwr ardrethi sy'n ddangosyddion osgoi; a galwedigaethau â nodweddion sydd wedi'u defnyddio i alluogi osgoi.
Mae'r trefniadau hyn wedi'u nodi trwy ymchwil a chydweithrediad ag ymarferwyr awdurdodau lleol. Pan fo trefniant o'r fath yn arwain at fantais trwy ostyngiad mewn ardrethi sy'n daladwy, bydd yr awdurdod lleol yn priodoli atebolrwydd i'r person a fyddai wedi bod yn dalwr ardrethi pe na bai'r trefniant osgoi wedi'i wneud. Ac wrth gwrs, mae'r fframwaith a'r rheoliadau yn darparu mesurau diogelu angenrheidiol. Gall yr awdurdod lleol benderfynu nad yw trefniant a nodwyd yn artiffisial yn yr achos unigol, gan ystyried yr holl amgylchiadau. Mae yna hefyd hawliau adolygu ac apelio yn erbyn gosod atebolrwydd.
Yn olaf, Dirprwy Lywydd, mae'n bwysig bod y fframwaith yn cael ei gefnogi gan cosb gymesur i'r rhai sy'n dal i fethu â chyflawni eu rhwymedigaethau. Mae'r rheoliadau yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau lleol osod cosb am fethu â thalu'r hyn sy'n ddyledus er mwyn gwrthsefyll trefniant osgoi.
Fel arfer, rwy'n ddiolchgar i'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad am ei ystyriaeth o'r rheoliadau. Rwyf wedi ystyried ac ymateb i'r pwyntiau craffu a gafodd eu codi. Bydd nifer fach o fân gywiriadau yn cael eu gwneud i'r rheoliadau cyn eu llofnodi os bydd y Senedd yn eu cymeradwyo'r prynhawn yma. Gofynnaf i'r Aelodau gymeradwyo'r rheoliadau heddiw.
As usual, I'm grateful to the Legislation, Justice and Constitution Committee for its consideration of these regulations. I have considered and responded to the scrutiny points that were raised. A small number of minor amendments will be made to the regulations before they're signed off if the Senedd approves them this afternoon. I ask the Members to approve these regulations today.
Galwaf ar Gadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad, Mike Hedges.
I call on the Chair of the Legislation, Justice and Constitution Committee, Mike Hedges.
Nothing further to add. I think the Cabinet Secretary has answered the points in his opening remarks.
Dim byd pellach i'w ychwanegu. Rwy'n credu bod yr Ysgrifennydd Cabinet wedi ateb y pwyntiau yn ei sylwadau agoriadol.
Cabinet Secretary.
Ysgrifennydd Cabinet.
Diolch yn fawr.
Diolch yn fawr.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
The proposal is to agree the motion. Does any Member object? No. The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Eitem 6, Rheoliadau Deddf Treth Trafodiadau Tir a Gwrthweithio Osgoi Trethi Datganoledig (Cymru) 2017 (Diwygio Atodlen 5) 2026. Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a'r Gymraeg i wneud y cynnig—Mark Drakeford.
Item 6, the Land Transaction Tax and Anti-avoidance of Devolved Taxes (Wales) Act 2017 (Amendments to Schedule 5) Regulations 2026. I call on the Cabinet Secretary for Finance and Welsh Language to move the motion—Mark Drakeford.
Cynnig NDM9140 Jane Hutt
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 27.5, yn cymeradwyo bod y fersiwn ddrafft o Reoliadau Deddf Treth Trafodiadau Tir a Gwrthweithio Osgoi Trethi Datganoledig (Cymru) 2017 (Diwygio Atodlen 5) 2026 yn cael ei llunio yn unol â’r fersiwn ddrafft a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 20 Ionawr 2026.
Motion NDM9140 Jane Hutt
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 27.5, approves that the draft The Land Transaction Tax and Anti-avoidance of Devolved Taxes (Wales) Act 2017 (Amendments to Schedule 5) Regulations 2026 is made in accordance with the draft laid in the Table Office on 20 January 2026.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. These regulations amend the Land Transaction Tax and Anti-avoidance of Devolved Taxes (Wales) Act 2017. They provide a new refund rule for certain transactions that are subject to the higher residential rates of land transaction tax. The new refund will apply where a person buys a dwelling costing £400,000 or less that is liable to the higher residential rate of LTT and then leases that dwelling to a Welsh local authority within 18 months of that purchase. That dwelling must be leased to the local authority for a minimum period of five years and meet all the conditions in these regulations.
The purpose of the refund is intended to incentivise the leasing of properties to Welsh local authorities under Leasing Scheme Wales, a Welsh Government scheme that contributes towards the delivery of homes at affordable rents. Taxpayers eligible for the refund would be reimbursed the difference between tax paid using the higher residential rates compared with a tax calculated using the main residential rates. The regulations therefore support wider efforts to address the impact of homelessness and reduce the use of temporary accommodation. They will help address the significant costs to the Welsh Government and local authorities of temporary accommodation and, most importantly, the detrimental impact of homelessness on individuals and families. As ever, I am grateful to the Legislation, Justice and Constitution Committee for its report, and I ask Members to approve these regulations.
Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Mae'r rheoliadau hyn yn diwygio Deddf Treth Trafodiadau Tir a Gwrthweithio Osgoi Trethi Datganoledig (Cymru) 2017. Maen nhw'n darparu rheol ad-dalu newydd ar gyfer trafodiadau penodol sy'n ddarostyngedig i'r cyfraddau preswyl uwch o dreth trafodiadau tir. Bydd yr ad-daliad newydd yn berthnasol pan fydd person yn prynu annedd sy'n costio £400,000 neu lai sy'n agored i gyfradd breswyl uwch o dreth trafodiadau tir ac yna'n lesio'r annedd honno i awdurdod lleol yng Nghymru o fewn 18 mis i'r pryniant hwnnw. Rhaid i'r annedd honno gael ei lesio i'r awdurdod lleol am gyfnod o bum mlynedd o leiaf a bodloni'r holl amodau yn y rheoliadau hyn.
Bwriad yr ad-daliad yw cymell lesio eiddo i awdurdodau lleol Cymru o dan Gynllun Lesio Cymru, cynllun Llywodraeth Cymru sy'n cyfrannu tuag at ddarparu cartrefi am renti fforddiadwy. Byddai trethdalwyr sy'n gymwys ar gyfer yr ad-daliad yn cael ad-daliad yn seiliedig ar y gwahaniaeth rhwng treth a dalwyd gan ddefnyddio'r cyfraddau preswyl uwch a threth a gyfrifir gan ddefnyddio'r prif gyfraddau preswyl. Mae'r rheoliadau felly yn cefnogi ymdrechion ehangach i fynd i'r afael ag effaith digartrefedd a lleihau'r defnydd o lety dros dro. Byddant yn helpu i fynd i'r afael â'r costau sylweddol i Lywodraeth Cymru ac awdurdodau lleol oherwydd llety dros dro ac, yn bwysicaf oll, effaith niweidiol digartrefedd ar unigolion a theuluoedd. Fel bob amser, rwy'n ddiolchgar i'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad am ei adroddiad, a gofynnaf i'r Aelodau gymeradwyo'r rheoliadau hyn.
A galwaf ar Gadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad, Mike Hedges.
And I call on the Chair of the Legislation, Justice and Constitution Committee, Mike Hedges.
Diolch, Deputy Presiding Officer. The Legislation, Justice and Constitution Committee considered the draft regulations yesterday, and laid its report the same day. A response from the Welsh Government is not required on this occasion. The committee’s report contains two merits scrutiny reporting points, which highlight issues that may be of interest to the Senedd. The first is that, under the regulations, the Welsh Revenue Authority must pay amounts collected in the exercise of its devolved tax functions into the Welsh consolidated fund. The second point is one just answered by the Cabinet Secretary, regarding the purchasing of houses costing over £400,000 that are then leased to a Welsh local authority.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Ystyriodd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad y rheoliadau drafft ddoe, a gosododd ei adroddiad yr un diwrnod. Nid oes angen ymateb gan Lywodraeth Cymru ar yr achlysur hwn. Mae adroddiad y pwyllgor yn cynnwys dau bwynt adrodd craffu ar rinweddau, sy'n tynnu sylw at faterion a allai fod o ddiddordeb i'r Senedd. Y cyntaf yw, o dan y rheoliadau, rhaid i Awdurdod Cyllid Cymru dalu symiau a gesglir wrth arfer ei swyddogaethau treth datganoledig i gronfa gyfunol Cymru. Mae'r ail bwynt yn un sydd newydd ei ateb gan yr Ysgrifennydd Cabinet, ynglŷn â phrynu tai sy'n costio dros £400,000 ac sydd wedyn yn cael eu lesio i awdurdod lleol yng Nghymru.
Ysgrifennydd y Cabinet i ymateb.
Cabinet Secretary to respond.
Diolch yn fawr i'r Cadeirydd.
Thank you, Chair.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
The proposal is to agree the motion. Does any Member object? No. The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Eitem 7 yw'r Rheoliadau Treth Trafodiadau Tir (Addasu Rhyddhad ar gyfer Caffaeliadau sy’n Ymwneud ag Anheddau Lluosog) (Cymru) 2026. A galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a'r Gymraeg i wneud y cynnig. Mark Drakeford.
Item 7 is the Land Transaction Tax (Modification of Relief for Acquisitions Involving Multiple Dwellings) (Wales) Regulations 2026. And I call on the Cabinet Secretary for Finance and the Welsh Language to move the motion. Mark Drakeford.
Cynnig NDM9145 Jane Hutt
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 27.5, yn cymeradwyo bod y fersiwn ddrafft o Reoliadau Treth Trafodiadau Tir (Addasu Rhyddhad ar gyfer Caffaeliadau sy’n Ymwneud ag Anheddau Lluosog) (Cymru) 2026 yn cael ei llunio yn unol â’r fersiwn ddrafft a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 20 Ionawr 2026.
Motion NDM9145 Jane Hutt
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 27.5, approves that the draft The Land Transaction Tax (Modification of Relief for Acquisitions Involving Multiple Dwellings) (Wales) Regulations 2026 is made in accordance with the draft laid in the Table Office on 20 January 2026.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd, am y tro olaf y prynhawn yma.
Thank you, Dirprwy Lywydd, for the last time this afternoon.
These regulations amend the Land Transaction Tax and Anti-avoidance of Devolved Taxes (Wales) Act 2017. They provide an increase in the rate that applies to the multiple dwellings relief minimum tax rule. The minimum tax rule ensures a transaction cannot be tax free when MDR is claimed. The rule relates to all MDR claims. But, in practice, it applies primarily to mixed use transactions, that is, those transactions in which both dwellings and a commercial property are combined, such as the sale of a shop with flats above it.
Where the initial tax liability calculation in a multiple dwelling transaction shows that the liability will be less than 1 per cent of the value of those dwellings, the minimum tax rule applies. The minimum tax rule rate has been 1 per cent of the consideration given for the dwellings since 2011, when the rule was introduced into what was then stamp duty land tax. We consulted on MDR in 2024. Taking into account the views of respondents, these regulations see a modest increase of that rate from 1 to 3 per cent. That rise will improve fairness in comparison to transactions liable to the higher residential rates, while maintaining a distinct and balanced tax treatment for mixed use transactions.
I am grateful, as ever, to the LJC committee for its report and, once again, I ask Members to approve these regulations.
Mae'r rheoliadau hyn yn diwygio Deddf Treth Trafodiadau Tir a Gwrthweithio Osgoi Trethi Datganoledig (Cymru) 2017. Maent yn darparu cynnydd yn y gyfradd sy'n berthnasol i'r rheol isafswm treth rhyddhad anheddau lluosog. Mae'r rheol isafswm treth yn sicrhau na all trafodiad fod yn ddi-dreth pan hawlir rhyddhad anheddau lluosog. Mae'r rheol yn ymwneud â phob hawliad rhyddhad anheddau lluosog. Ond, yn ymarferol, mae'n berthnasol yn bennaf i drafodiadau defnydd cymysg, hynny yw, y trafodiadau hynny lle mae anheddau ac eiddo masnachol yn cael eu cyfuno, megis gwerthu siop gyda fflatiau uwchben.
Pan fo'r cyfrifiad cyntaf atebolrwydd i dalu treth mewn trafodiad annedd lluosog yn dangos y bydd yr atebolrwydd yn llai nag 1 y cant o werth yr anheddau hynny, mae'r rheol isafswm treth yn berthnasol. Mae cyfradd y rheol isafswm treth wedi bod yn 1 y cant o'r gydnabyddiaeth a roddwyd ar gyfer yr anheddau ers 2011, pan gyflwynwyd y rheol i'r hyn a oedd ar y pryd yn dreth dir y dreth stamp. Fe wnaethom ymgynghori ar ryddhad anheddau lluosog yn 2024. Gan ystyried barn yr ymatebwyr, mae'r rheoliadau hyn yn gweld cynnydd cymedrol yn y gyfradd honno o 1 i 3 y cant. Bydd y cynnydd hwnnw'n gwella tegwch o'i gymharu â thrafodiadau sy'n agored i'r cyfraddau preswyl uwch, gan gynnal triniaeth dreth wahanol a chytbwys ar gyfer trafodiadau defnydd cymysg.
Rwy'n ddiolchgar, unwaith eto, i'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad am ei adroddiad ac, unwaith eto, gofynnaf i'r Aelodau gymeradwyo'r rheoliadau hyn.
The Welsh Conservatives will be voting against these regulations as laid today. The Cabinet Secretary referred to the consultation responses that came through. A number of those responses pointed to the fact that these regulations would penalise investments in housing, increase costs for developers and landlords, and risk slowing the supply of homes at a time when those businesses are struggling with affordability.
We've heard that multiple dwellings relief exists to encourage investment in housing and the private rented sector, and it helps to deliver the homes our communities need. By raising the minimum tax rates, the Government is making these investments more expensive, less attractive, particularly for those small-scale investors and landlords, who often provide significant numbers of rental properties here in Wales. I would not describe this as fairness; instead it's a disincentive to build, invest and provide the much needed housing that we need.
The explanatory memorandum acknowledges that the impact on taxpayers will vary, with some paying more tax than under previous relief, but does not show how this policy will increase housing supply or support the local economy. And our argument is that marginally higher revenue cannot justify slowing development, reducing jobs or increasing rents. So, for these reasons, we'll oppose the regulations and we urge the Welsh Government to prioritise policies that boost housing supply, support landlords and protect jobs, rather than discouraging investment through unnecessary tax increases.
Bydd y Ceidwadwyr Cymreig yn pleidleisio yn erbyn y rheoliadau hyn fel y'u gosodwyd heddiw. Cyfeiriodd yr Ysgrifennydd Cabinet at yr ymatebion i'r ymgynghoriad a ddaeth drwodd. Mae nifer o'r ymatebion hynny yn tynnu sylw at y ffaith y byddai'r rheoliadau hyn yn cosbi buddsoddiadau mewn tai, yn cynyddu costau i ddatblygwyr a landlordiaid, ac yn peryglu arafu'r cyflenwad o gartrefi ar adeg pan fydd y busnesau hynny yn cael trafferth gyda fforddiadwyedd.
Rydym wedi clywed bod rhyddhad anheddau lluosog yn bodoli i annog buddsoddiad mewn tai a'r sector rhent preifat, ac mae'n helpu i ddarparu'r cartrefi sydd eu hangen ar ein cymunedau. Trwy godi'r isafswm cyfraddau treth, mae'r Llywodraeth yn gwneud y buddsoddiadau hyn yn ddrytach, yn llai deniadol, yn enwedig i'r buddsoddwyr a'r landlordiaid ar raddfa fach hynny, sy'n aml yn darparu nifer sylweddol o eiddo rhent yma yng Nghymru. Ni fyddwn yn disgrifio hyn fel tegwch; yn hytrach mae'n wrthanogaeth i adeiladu, buddsoddi a darparu'r tai sydd eu hangen arnom.
Mae'r memorandwm esboniadol yn cydnabod y bydd yr effaith ar drethdalwyr yn amrywio, gyda rhai yn talu mwy o dreth nag oedden nhw o dan ryddhad blaenorol, ond nid yw'n dangos sut y bydd y polisi hwn yn cynyddu'r cyflenwad tai neu'n cefnogi'r economi leol. A'n dadl ni yw na all refeniw ychydig uwch gyfiawnhau arafu datblygiad, lleihau swyddi neu gynyddu rhenti. Felly, am y rhesymau hyn, byddwn yn gwrthwynebu'r rheoliadau ac rydym yn annog Llywodraeth Cymru i flaenoriaethu polisïau sy'n rhoi hwb i'r cyflenwad tai, cefnogi landlordiaid a diogelu swyddi, yn hytrach nag annog rhywun i beidio â buddsoddi trwy gynnydd treth diangen.
Ysgrifennydd y Cabinet i ymateb.
And the Cabinet Secretary to reply.
I listened carefully to what Sam Rowlands said, Dirprwy Lywydd. I suppose I was a bit surprised to hear it, given that, in England, his Government, when Rishi Sunak was Prime Minister, abolished this relief altogether on the grounds that it was ineffective and did not deliver on the purpose of the relief. I've taken a more measured approach than that in Wales, not by abolishing the relief altogether but by making sure that, when businesses take advantage of a multiple-dwelling relief, they still make a contribution to the tax base in Wales. As for the idea that this has an impact on the supply of accommodation and so on, there are 30 transactions a year in the whole of Wales that ever benefit from MDR. It is a very niche and particular set of transactions. By bundling properties together, people are able to avoid the tax liabilities that they would otherwise have incurred had they bought dwellings separately. They're in the very fortunate position of being able to do that. The fact that we are asking them to make a small additional contribution—far smaller than they would have to had they bought dwellings separately—I think is an example of extra fairness in the system, making sure that, while we do respond to the potentially positive impact of allowing multiple dwellings to be bought together, nevertheless, we expect people in the very lucky position of being able to do that to make a contribution.
Gwrandawais yn ofalus ar yr hyn a ddywedodd Sam Rowlands, Dirprwy Lywydd. Mae'n debyg fy mod wedi synnu braidd i'w glywed, o ystyried, yn Lloegr, bod ei Lywodraeth ef, pan oedd Rishi Sunak yn Brif Weinidog, wedi diddymu'r rhyddhad hwn yn gyfan gwbl ar y sail ei fod yn aneffeithiol ac nad oedd yn cyflawni pwrpas y rhyddhad. Rwyf wedi mabwysiadu dull mwy pwyllog na hynny yng Nghymru, nid drwy ddiddymu'r rhyddhad yn gyfan gwbl ond drwy wneud yn siŵr, pan fydd busnesau'n manteisio ar ryddhad anheddau lluosog, eu bod yn dal i wneud cyfraniad at y sylfaen dreth yng Nghymru. O ran y syniad bod hyn yn cael effaith ar y cyflenwad o lety ac ati, mae 30 o drafodiadau y flwyddyn yng Nghymru gyfan sydd erioed wedi elwa ar ryddhad anheddau lluosog. Mae'n set arbenigol iawn o drafodiadau. Trwy fwndelu eiddo gyda'i gilydd, mae pobl yn gallu osgoi'r atebolrwydd i dalu treth y byddent fel arall wedi ei hwynebu pe baent wedi prynu anheddau ar wahân. Maen nhw yn y sefyllfa ffodus iawn o allu gwneud hynny. Mae'r ffaith ein bod yn gofyn iddynt wneud cyfraniad bach ychwanegol—llawer llai nag y byddai'n rhaid iddynt ei wneud pe baent wedi prynu anheddau ar wahân—rwy'n credu ei fod yn enghraifft o degwch ychwanegol yn y system, gan wneud yn siŵr, er ein bod yn ymateb i'r effaith gadarnhaol bosibl drwy ganiatáu i anheddau lluosog gael eu prynu gyda'i gilydd, serch hynny, rydym yn disgwyl i bobl yn y sefyllfa ffodus iawn o allu gwneud hynny wneud cyfraniad.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes. Felly, gohiriaf y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.
The proposal is to agree the motion. Does any Member object? [Objection.] I will defer voting under this item until voting time.
Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.
Voting deferred until voting time.
Eitem 8 yw'r Gorchymyn Cynllun Masnachu Allyriadau Nwyon Tŷ Gwydr (Diwygio) (Estyniad i Weithgareddau Morol) 2026. Galwaf ar y Dirprwy Brif Weinidog ac Ysgrifennydd y Cabinet dros Newid Hinsawdd a Materion Gwledig i wneud y cynnig. Huw Irranca-Davies.
Item 8 is the Greenhouse Gas Emissions Trading Scheme (Amendment) (Extension to Maritime Activities) Order 2026. I call on the Deputy First Minister and Cabinet Secretary for Climate Change and Rural Affairs to move the motion. Huw Irranca-Davies.
Cynnig NDM9144 Jane Hutt
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 27.5, yn cymeradwyo bod y fersiwn ddrafft o Orchymyn Cynllun Masnachu Allyriadau Nwyon Tŷ Gwydr (Diwygio) (Estyniad i Weithgareddau Morol) 2026 yn cael ei llunio yn unol â’r fersiwn ddrafft a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 13 Ionawr 2026.
Motion NDM9144 Jane Hutt
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 27.5, approves that the draft The Greenhouse Gas Emissions Trading Scheme (Amendment) (Extension to Maritime Activities) Order 2026 is made in accordance with the draft laid in the Table Office on 13 January 2026.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. I move the motion. I'm pleased to bring forward the Greenhouse Gas Emissions Trading Scheme (Amendment) (Extension to Maritime Activities) Order 2026, which amends the Greenhouse Gas Emissions Trading Scheme Order 2020 to include domestic maritime activities. The Order brings domestic maritime emissions into the scope of the UK emissions trading scheme for vessels of 5,000 gross tonnage or above from 1 July 2026. It applies a 50 per cent reduction in the UK ETS surrender obligation on routes between Northern Ireland and Great Britain. It delays the inclusion of offshore vessels until January 2027. It exempts ferries serving the Scottish islands and peninsulas from the scheme. It exempts fishing vessels from the scheme and it increases the overall cap of UK ETS allowances in line with the projected increase in emissions from the introduction of the domestic maritime sector into the UK ETS.
Advice was sought, Dirprwy Lywydd, from the Climate Change Committee on the proposals covered in the Order. The Climate Change Committee advised against the cap adjustment to account for the inclusion of maritime, on the rationale that the original cap was set at the top of the net-zero consistent range, and they believe that the price of UK ETS allowances is too low to drive decarbonisation. However, we've decided to increase the cap to account for domestic maritime's inclusion in the UK ETS because the cap is consistent with net zero and will continue to be so with the addition of allowances for the domestic maritime sector.
The cap, to be clear, sets a long-term price signal to incentivise decarbonisation. The price is set by the market, and it's not the role of the UK ETS authority to interfere with the market price through scope expansion. Adding allowances for domestic maritime activities, and thereby maintaining the cap for existing sectors, gives the scheme credibility as it ensures continued stakeholder confidence and predictability to how the future scope expansions of the scheme will be incorporated. By including domestic maritime emissions into the UK ETS, emissions trading scheme, the scheme will cover more emissions within the UK economy and have a greater decarbonisation impact. Therefore, we will be better placed to achieve Wales's decarbonisation goals.
Could I thank the Chair and the members of the Legislation, Justice and Constitution Committee for their diligent scrutiny of the Order as well? I commend the motion to the Chamber.
Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. Rwy'n cynnig y cynnig. Rwy'n falch o gyflwyno Gorchymyn Cynllun Masnachu Allyriadau Nwyon Tŷ Gwydr (Diwygio) (Estyniad i Weithgareddau Morol) 2026, sy'n diwygio Gorchymyn Cynllun Masnachu Allyriadau Nwyon Tŷ Gwydr 2020 i gynnwys gweithgareddau morol domestig. Mae'r Gorchymyn yn dod ag allyriadau morol domestig i gwmpas cynllun masnachu allyriadau'r DU ar gyfer llongau o 5,000 tunnell gros neu uwch o 1 Gorffennaf 2026. Mae'n cymhwyso gostyngiad o 50 y cant yn rhwymedigaethau ildio Cynllun Masnachu Allyriadau y DU (ETS) ar lwybrau rhwng Gogledd Iwerddon a Phrydain Fawr. Mae'n gohirio cynnwys llongau ar y môr tan fis Ionawr 2027. Mae'n eithrio llongau fferi sy'n gwasanaethu ynysoedd a phenrhynoedd yr Alban o'r cynllun. Mae'n eithrio llongau pysgota o'r cynllun ac mae'n cynyddu cap cyffredinol ar ddyraniadau ETS y DU yn unol â'r cynnydd a ragwelir mewn allyriadau o gyflwyno'r sector morol domestig i ETS y DU.
Gofynnwyd am gyngor, Dirprwy Lywydd, gan y Pwyllgor Newid Hinsawdd ar y cynigion a gwmpesir yn y Gorchymyn. Cynghorodd y Pwyllgor Newid Hinsawdd yn erbyn addasu'r cap i gyfrif am gynnwys morol, ar y rhesymeg bod y cap gwreiddiol wedi'i osod ar frig yr ystod gyson â sero net, ac maen nhw'n credu bod pris dyraniadau ETS y DU yn rhy isel i ysgogi datgarboneiddio. Fodd bynnag, rydym wedi penderfynu cynyddu'r cap i gyfrif am gynnwys morol domestig yn ETS y DU oherwydd bod y cap yn gyson â sero net a bydd yn parhau i fod felly gydag ychwanegu dyraniadau ar gyfer y sector morol domestig.
Mae'r cap, i fod yn glir, yn gosod arwydd o brisiau hirdymor i ysgogi datgarboneiddio. Mae'r pris yn cael ei osod gan y farchnad, ac nid rôl awdurdod ETS y DU yw ymyrryd â phris y farchnad trwy ehangu cwmpas. Mae ychwanegu dyraniadau ar gyfer gweithgareddau morol domestig, a thrwy hynny gynnal y cap ar gyfer sectorau presennol, yn rhoi hygrededd i'r cynllun gan ei fod yn sicrhau hyder a rhagweladwyedd parhaus rhanddeiliaid o ran sut y bydd ehangiadau cwmpas y cynllun yn y dyfodol yn cael eu hymgorffori. Trwy gynnwys allyriadau morol domestig yng nghynllun masnachu allyriadau ETS y DU, bydd y cynllun yn cwmpasu mwy o allyriadau o fewn economi'r DU ac yn cael mwy o effaith datgarboneiddio. Felly, byddwn mewn sefyllfa well i gyflawni nodau datgarboneiddio Cymru.
A gaf i ddiolch i'r Cadeirydd ac aelodau'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad am eu craffu diwyd ar y Gorchymyn hefyd? Rwy'n cymeradwyo'r cynnig i'r Siambr.
Of course, recently, as a result of good stuff coming from the UK Conservative Government, we welcomed the introduction of the Celtic Freeport. We also acknowledge the vital role that our ports play here in Wales, not only in providing a passageway for people travelling from north Wales to Ireland and back, but also in transporting goods into Wales. The inclusion of the largest shipping vessels and ferries in these regulations will add strain on these companies, such as an increase in the paperwork that will need to be completed as part of compliance with these regulations, additional bureaucracy that has the potential to act as a deterrent to these businesses and businesses seeking to use ports such as Holyhead to operate.
The Cruise Lines International Association have already raised a series of concerns on the impacts of these regulations, which include: the solutions required to decarbonise will continue to require significant investment from the cruise sector, and the ETS expansion risks diverting these funds rather than encouraging this investment into the UK, and particularly into Wales; and the risk of Welsh and UK ports being less competitive than those they compete against in the EU to attract cruise business. This could undermine a level playing field, as compliance enforcement may be limited to UK-based companies. UK companies could face full legal and financial exposure, while non-UK operators may avoid these penalties, distorting fair competition and weakening the integrity of the scheme. It is due to the additional strains and the potential for these regulations to act as a deterrent to businesses that my Welsh Conservative colleagues and I cannot support these amendments. Diolch yn fawr.
Wrth gwrs, yn ddiweddar, o ganlyniad i bethau da a ddaeth oddi wrth Lywodraeth Geidwadol y DU, fe wnaethom groesawu cyflwyno'r Porthladd Rhydd Celtaidd. Rydym hefyd yn cydnabod y rôl hanfodol y mae ein porthladdoedd yn ei chwarae yma yng Nghymru, nid yn unig wrth ddarparu llwybr i bobl sy'n teithio o ogledd Cymru i Iwerddon ac yn ôl, ond hefyd wrth gludo nwyddau i Gymru. Bydd cynnwys y llongau a'r llongau fferi mwyaf yn y rheoliadau hyn yn ychwanegu straen ar y cwmnïau hyn, megis cynnydd yn y gwaith papur y bydd angen ei gwblhau fel rhan o gydymffurfio â'r rheoliadau hyn, biwrocratiaeth ychwanegol sydd â'r potensial i weithredu fel rhwystr i'r busnesau hyn a'r busnesau sy'n ceisio defnyddio porthladdoedd fel Caergybi er mwyn gweithredu.
Mae'r Cruise Lines International Association eisoes wedi codi cyfres o bryderon ynghylch effeithiau'r rheoliadau hyn, sy'n cynnwys y canlynol: bydd yr atebion sydd eu hangen ar gyfer datgarboneiddio yn parhau i fod yn gofyn am fuddsoddiad sylweddol gan y sector mordeithio, ac mae ehangu ETS mewn perygl o ddargyfeirio'r cronfeydd hyn yn hytrach nag annog y buddsoddiad hwn i'r DU, ac yn arbennig i Gymru; a'r risg y bydd porthladdoedd Cymru a'r DU yn llai cystadleuol na'r rhai y maent yn cystadlu yn eu herbyn yn yr UE i ddenu busnes mordeithio. Gallai hyn danseilio tegwch, gan y gall gorfodi cydymffurfiaeth fod yn gyfyngedig i gwmnïau yn y DU. Gallai cwmnïau'r DU wynebu amlygiad cyfreithiol ac ariannol llawn, tra bod gweithredwyr nad ydynt yn y DU yn gallu osgoi'r cosbau hyn, gan ystumio cystadleuaeth deg a gwanhau uniondeb y cynllun. Oherwydd y straen ychwanegol a'r potensial i'r rheoliadau hyn weithredu fel rhwystr i fusnesau, ni all fy nghyd-Aelodau Ceidwadwyr Cymreig a minnau gefnogi'r gwelliannau hyn. Diolch yn fawr.
I've been contacted by representatives from the Cruise Lines International Association who, alongside the wider shipping sector, have a number of concerns about Government policy regarding the emissions trading scheme, as has been mentioned before, and the expansion of it, and how it could make Welsh ports less competitive. The cruise industry has made significant reductions in its carbon intensity in its commitment to pursuing net-zero emissions by 2050. Cruise specifically has been investing billions of pounds in new ships, innovative technologies and engines that allow fuel flexibility to use zero-carbon and near-zero-carbon fuels and technologies.
The solutions required to decarbonise will continue to require significant investment from the cruise sector, and the ETS expansion risks diverting these funds, rather than encouraging this investment within the UK. Without reinvesting revenues into maritime decarbonisation, this risks diverting capital away from the journey to pursue net-zero operations by 2050, harming UK competitiveness before essential infrastructure is in place. So, they are asking the Welsh Government to delay the inclusion of maritime in the UK ETS until full evidence and implementing guidelines are published, ensuring the industry has sufficient time to prepare.
I would like the Welsh Government to ensure the ring-fencing of all maritime ETS revenues for investment in maritime decarbonisation, including onshore power supply, future fuels and port infrastructure, and follow a phased approach for emissions to reduce the impact on planned investments and allow future planning. Given the importance of the cruise industry and tourism to north Wales, I felt it was important to raise these points to be heard today. Thank you.
Mae cynrychiolwyr o'r Cruise Lines International Association wedi cysylltu â mi sydd, ochr yn ochr â'r sector llongau ehangach, â nifer o bryderon ynghylch polisi'r Llywodraeth ynghylch y cynllun masnachu allyriadau, fel y soniwyd o'r blaen, a'i ehangu, a sut y gallai wneud porthladdoedd Cymru yn llai cystadleuol. Mae'r diwydiant mordeithio wedi gwneud gostyngiadau sylweddol yn ei ddwysedd carbon yn ei ymrwymiad i fynd ar drywydd allyriadau sero net erbyn 2050. Mae Cruise yn benodol wedi bod yn buddsoddi biliynau o bunnau mewn llongau newydd, technolegau arloesol a pheiriannau sy'n caniatáu hyblygrwydd tanwydd er mwyn gallu defnyddio tanwyddau a thechnolegau di-garbon a bron yn ddi-garbon.
Bydd yr atebion sydd eu hangen i ddatgarboneiddio yn parhau i fod yn gofyn am fuddsoddiad sylweddol gan y sector mordeithio, ac mae ehangu ETS yn peryglu dargyfeirio'r cronfeydd hyn, yn hytrach nag annog y buddsoddiad hwn yn y DU. Heb ail-fuddsoddi refeniw mewn datgarboneiddio morol, mae hyn yn peryglu dargyfeirio cyfalaf oddi wrth y daith i fynd ar drywydd gweithrediadau sero net erbyn 2050, gan niweidio cystadleurwydd y DU cyn i seilwaith hanfodol fod ar waith. Felly, maen nhw'n gofyn i Lywodraeth Cymru ohirio cynnwys morol yn ETS y DU nes bod tystiolaeth lawn a chanllawiau gweithredu yn cael eu cyhoeddi, gan sicrhau bod gan y diwydiant ddigon o amser i baratoi.
Hoffwn i Lywodraeth Cymru sicrhau bod yr holl refeniw ETS morol yn cael ei neilltuo ar gyfer buddsoddi mewn datgarboneiddio morol, gan gynnwys cyflenwad pŵer ar y tir, tanwyddau yn y dyfodol a seilwaith porthladdoedd, a dilyn dull graddol ar gyfer allyriadau i leihau'r effaith ar fuddsoddiadau a gynlluniwyd a chaniatáu cynllunio yn y dyfodol. O ystyried pwysigrwydd y diwydiant mordeithio a thwristiaeth i'r gogledd, roeddwn i'n teimlo ei bod yn bwysig codi'r pwyntiau hyn er mwyn iddynt gael eu clywed heddiw. Diolch.
Galwaf ar y Dirprwy Brif Weinidog i ymateb i'r ddadl.
I call on the Deputy First Minister to reply to the debate.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Thank you for the contributions from Janet Finch-Saunders and from Carolyn as well. Can I say, right at outset, that we really welcome the efforts that have already been made by the cruise industry in particular to decarbonise? There has been investment in the fleet to decarbonise. There's more to do, but they are doing this. It's really encouraging to hear. I understand that they're on track, or they're right on track to be net zero by 2050, and that's really good news.
But we must focus on the fact that this is designed to incentivise decarbonisation, and to incentivise a range of sectors along that journey to decarbonisation. The ETS scheme works by incentivising investment in decarbonisation and then penalising those who pollute. So, the faster we decarbonise, the less those who are polluting will be penalised. The ETS, therefore, actually improves the business case for investing in decarbonisation technologies by providing a very clear incentive to carry on on that trajectory at speed.
I just want to turn to the issue of ring-fencing, which you raised. Revenue from the UK ETS is not currently hypothecated, and Welsh Government actually has no direct control over how the revenues are spent. I appreciate you asking, but it's an impossibility to do it. But Welsh Ministers have, indeed, consistently pressed for greater transparency in how the ETS revenues are used to support decarbonisation, sector by sector, covered by carbon prices. That would be really helpful, because then we could really identify within these sectors how the money is being spent to help decarbonisation.
Maritime is included in the EU emissions trading scheme, which protects industries from rerouting risks, as, if they reroute anywhere within the EU, to be crystal clear here, they will still be required to pay a carbon price, because it's within the EU scheme as well. So, there isn't a question of diverting to another port to avoid this; it's EU-wide. The inclusion of domestic maritime into the UK emissions trading scheme is also, by the way, a key condition for linking the UK and the EU ETS, and negotiations for this link, as Members will know, are currently taking place. We don't consider that a delay is necessary or appropriate. We've published an impact assessment, which accompanies the explanatory memorandum, and it covers the period from 2026 to 2046.
Just to be clear, on this journey that we're on together, scope expansion of the UK ETS to domestic maritime is estimated to lead to a net reduction of approximately 645,000 tonnes of carbon dioxide equivalent in total across the entire trading sector over that period. It was developed in wide consultation with operators, industry groups and devolved administrations. We think this is well focused, proportionate and well assessed, and it helps the sector continue to decarbonise. But thank you for those important points and I hope this motion has the support of the Siambr today.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Diolch am y cyfraniadau gan Janet Finch-Saunders a gan Carolyn hefyd. A gaf i ddweud, ar y dechrau, ein bod yn croesawu'r ymdrechion sydd eisoes wedi'u gwneud gan y diwydiant mordeithio yn arbennig i ddatgarboneiddio? Bu buddsoddiad yn y fflyd i ddatgarboneiddio. Mae mwy i'w wneud, ond maen nhw'n gwneud hyn. Mae'n galonogol iawn clywed hyn. Rwy'n deall eu bod ar y trywydd iawn, neu maen nhw ar y trywydd iawn yn llwyr i fod yn sero net erbyn 2050, ac mae hynny'n newyddion da iawn.
Ond mae'n rhaid i ni ganolbwyntio ar y ffaith bod hyn wedi'i gynllunio i ysgogi datgarboneiddio, ac i ysgogi ystod o sectorau ar hyd y daith honno i ddatgarboneiddio. Mae'r cynllun ETS yn gweithio trwy ysgogi buddsoddiad mewn datgarboneiddio ac yna cosbi'r rhai sy'n llygru. Felly, po gyflymaf y byddwn yn datgarboneiddio, y lleiaf bydd y rhai sy'n cael eu cosbi am lygru. Mae'r ETS, felly, mewn gwirionedd yn gwella'r achos busnes dros fuddsoddi mewn technolegau datgarboneiddio trwy ddarparu cymhelliant clir iawn i barhau â'r llwybr hwnnw ar gyflymder.
Rwyf eisiau troi at y mater o neilltuo, a godwyd gennych. Nid yw refeniw o ETS y DU wedi'i neilltuo ar hyn o bryd, ac nid oes gan Lywodraeth Cymru unrhyw reolaeth uniongyrchol dros sut mae'r refeniw yn cael ei wario. Rwy'n gwerthfawrogi eich bod chi'n gofyn, ond mae'n amhosibl ei wneud. Ond mae Gweinidogion Cymru, yn wir, wedi pwyso'n gyson am fwy o dryloywder yn y ffordd y defnyddir refeniw ETS i gefnogi datgarboneiddio, sector wrth sector, wedi'i gwmpasu gan brisiau carbon. Byddai hynny'n ddefnyddiol iawn, oherwydd yna gallem nodi o fewn y sectorau hyn sut mae'r arian yn cael ei wario i helpu datgarboneiddio.
Mae morol wedi'i gynnwys yng nghynllun masnachu allyriadau'r UE, sy'n amddiffyn diwydiannau rhag risgiau ailgyfeirio, oherwydd os ydyn nhw'n ailgyfeirio yn unrhyw le yn yr UE, i fod yn glir yma, bydd yn ofynnol iddynt dalu pris carbon, oherwydd ei fod o fewn cynllun yr UE hefyd. Felly, nid oes cwestiwn o ddargyfeirio i borthladd arall i osgoi hyn; mae ar draws yr UE. Mae cynnwys morol domestig yng nghynllun masnachu allyriadau'r DU hefyd, gyda llaw, yn amod allweddol ar gyfer cysylltu'r DU ac ETS yr UE, ac mae trafodaethau ar gyfer y cyswllt hwn, fel y gŵyr yr Aelodau, yn digwydd ar hyn o bryd. Nid ydym o'r farn bod oedi yn angenrheidiol neu'n briodol. Rydym wedi cyhoeddi asesiad effaith, sy'n cyd-fynd â'r memorandwm esboniadol, ac mae'n cwmpasu'r cyfnod rhwng 2026 a 2046.
I fod yn glir, ar y daith hon yr ydym yn ei gwneud gyda'n gilydd, amcangyfrifir y bydd ehangu cwmpas ETS y DU i forol domestig yn arwain at ostyngiad net o oddeutu 645,000 tunnell o garbon deuocsid a'i gyfatebol i gyd ar draws y sector masnachu cyfan dros y cyfnod hwnnw. Fe'i datblygwyd mewn ymgynghoriad eang â gweithredwyr, grwpiau diwydiant a gweinyddiaethau datganoledig. Rydym yn credu bod hyn yn canolbwyntio'n dda, yn gymesur ac yn cael ei asesu'n dda, ac mae'n helpu'r sector i barhau i ddatgarboneiddio. Ond diolch am y pwyntiau pwysig yna ac rwy'n gobeithio bod y cynnig hwn yn cael cefnogaeth y Siambr heddiw.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes. Felly, gohiriaf y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.
The proposal is to agree the motion. Does any Member object? [Objection.] There is objection. I will therefore defer voting under this item until voting time.
Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.
Voting deferred until voting time.
Eitem 9, Rheoliadau Cau Cynlluniau Amaethyddiaeth Gwaddol yr Undeb Ewropeaidd (Cymru) 2026. Galwaf ar y Dirprwy Brif Weinidog ac Ysgrifennydd y Cabinet dros Newid Hinsawdd a Materion Gwledig i wneud y cynnig—Huw Irranca-Davies.
Item 9, the Closure of European Union Legacy Agriculture Schemes (Wales) Regulations 2026. I call on the Deputy First Minister and Cabinet Secretary for Climate Change and Rural Affairs to move the motion—Huw Irranca-Davies.
Cynnig NDM9143 Jane Hutt
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 27.5, yn cymeradwyo bod y fersiwn ddrafft o Reoliadau Cau Cynlluniau Amaethyddiaeth Gwaddol yr Undeb Ewropeaidd (Cymru) 2026 yn cael ei llunio yn unol â’r fersiwn ddrafft a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 20 Ionawr 2026.
Motion NDM9143 Jane Hutt
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 27.5, approves that the draft The Closure of European Union Legacy Agriculture Schemes (Wales) Regulations 2026 is made in accordance with the draft laid in the Table Office on 20 January 2026.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch, Dirprwy Lywydd. I'm very pleased to introduce the Closure of European Union Legacy Agriculture Schemes (Wales) Regulations 2026. These regulations will close three out-of-date EU legacy agricultural schemes in Wales. These are the fruit and vegetable aid scheme, the public intervention scheme and the private storage aid scheme. These schemes were created in a different day under the European Union, under a very different policy landscape. These changes will simplify the approach to support farming during times of crisis and allow us to better support the current needs of Wales's horticulture and wider agricultural sectors.
The fruit and vegetable aid scheme was designed in 1996 to help larger scale horticulturalists improve efficiency. Since its inception, the scheme hasn't received any applications in Wales. This is due to the complex rules governing schemes that make it very unattractive for our sector. The public intervention and private storage aid schemes were designed to counteract the overproduction that came from the old common agricultural policy back in the 1980s—remember those overproduction times? They've lessened in importance since the changes were made to that policy in 1992. These schemes haven't been used in Wales now for over 20 years.
As we continue to refine a Welsh bespoke approach to agricultural support, it's important that we do review the relevance and the effectiveness and the practical use of some of these older mechanisms. This ensures that the support framework remains aligned with today's challenges and with sector-specific needs. The market intervention powers in the Agriculture (Wales) Act 2023 allow Welsh Ministers to provide a more effective approach to support farming during times of crisis, while the capital grants for horticulture that we've introduced in recent years have better supported an emerging and growing sector in Wales. There's a real demand for the support that we've put in place.
The regulations before Members today would implement the formal closure of these legacy schemes, which have seen no utilisation in Wales for over two decades. Their closure forms part of the ongoing efforts to simplify and modernise support for the agricultural sector moving forward. Subject to Senedd approval, Dirprwy Lywydd, the regulations will come into force on 16 February 2026.
Just to inform the Senedd, stakeholders were themselves informed of our plans to implement these regulations through a public consultation. Although the volume of responses to the proposal was limited, and I suspect some of that was because of the underuse of these and some of the ignorance, quite frankly, of these as well, because they hadn't been used for 20 years, the feedback was largely positive. Stakeholders highlighted that the complexity of these old schemes discourages participation and highlighted the need for a more modern, streamlined approach to support, better reflecting the current needs of Wales's horticulture and wider agricultural sectors.
The explanatory memorandum and the regulatory impact assessment give a fair and reasonable view of the expected impact of the regulations, and I'm satisfied that the benefits justify the likely costs. Finally, Dirprwy Lywydd, once again, I'd just like to take this opportunity to thank the Chair and members of the Legislation, Justice and Constitution Committee for their report on the regulations, which I've noted and to which I've responded as well. I would ask Members to approve these regulations.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Rwy'n falch iawn o gyflwyno Rheoliadau Cau Cynlluniau Amaethyddiaeth Gwaddol yr Undeb Ewropeaidd (Cymru) 2026. Bydd y rheoliadau hyn yn cau tri chynllun amaethyddol gwaddol yr UE sydd wedi dyddio yng Nghymru, sef y cynllun cymorth ffrwythau a llysiau, y cynllun ymyrraeth gyhoeddus a'r cynllun cymorth storfeydd preifat. Cafodd y cynlluniau hyn eu llunio ar ddiwrnod gwahanol o dan yr Undeb Ewropeaidd, o dan dirwedd bolisi wahanol iawn. Bydd y newidiadau hyn yn symleiddio'r dull o gefnogi ffermio yn ystod cyfnod o argyfwng ac yn caniatáu i ni gefnogi anghenion presennol y sector garddwriaeth a sectorau amaethyddol ehangach Cymru yn well.
Cafodd y cynllun cymorth ffrwythau a llysiau ei gynllunio ym 1996 i helpu garddwriaethwyr ar raddfa fwy i wella effeithlonrwydd. Ers ei sefydlu, nid yw'r cynllun wedi cael unrhyw geisiadau yng Nghymru. Mae hyn oherwydd y rheolau cymhleth sy'n llywodraethu cynlluniau sy'n ei wneud yn anneniadol iawn i'n sector ni. Cafodd y cynlluniau ymyrraeth gyhoeddus a chymorth storfeydd preifat eu cynllunio i wrthsefyll y gorgynhyrchu a ddaeth o'r hen bolisi amaethyddol cyffredin nôl yn y 1980au—ydych chi'n cofio'r cyfnod hwnnw o orgynhyrchu? Maent wedi dod yn llai pwysig ers i'r newidiadau gael eu gwneud i'r polisi hwnnw ym 1992. Nid yw'r cynlluniau hyn wedi cael eu defnyddio yng Nghymru ers dros 20 mlynedd bellach.
Wrth i ni barhau i fireinio dull pwrpasol o roi cymorth amaethyddol yng Nghymru, mae'n bwysig ein bod ni'n adolygu perthnasedd ac effeithiolrwydd a'r defnydd ymarferol o rai o'r dulliau hŷn hyn. Mae hyn yn sicrhau bod y fframwaith cymorth yn parhau i fod yn gyson â'r heriau a wynebir heddiw ac ag anghenion sy'n benodol i'r sector. Mae'r pwerau yn Neddf Amaethyddiaeth (Cymru) 2023 i ymyrryd yn y farchnad yn caniatáu i Weinidogion Cymru ddarparu dull mwy effeithiol o gefnogi ffermio yn ystod cyfnod o argyfwng, ac mae'r grantiau cyfalaf ar gyfer garddwriaeth a gyflwynwyd gennym yn ystod y blynyddoedd diwethaf wedi cefnogi sector sy'n datblygu ac yn tyfu yng Nghymru yn well. Mae galw gwirioneddol am y cymorth rydym wedi'i roi ar waith.
Byddai'r rheoliadau sydd gerbron yr Aelodau heddiw yn gweithredu cau'r cynlluniau etifeddiaeth hyn, nad ydyn nhw wedi cael eu defnyddio yng Nghymru ers dros ddau ddegawd, yn ffurfiol. Mae cau'r cynlluniau yn rhan o'r ymdrechion parhaus i symleiddio a moderneiddio cymorth ar gyfer y sector amaethyddol wrth symud ymlaen. Yn amodol ar gymeradwyaeth y Senedd, Dirprwy Lywydd, bydd y rheoliadau'n dod i rym ar 16 Chwefror 2026.
Er gwybodaeth i'r Senedd, cafodd rhanddeiliaid eu hunain wybod am ein cynlluniau i weithredu'r rheoliadau hyn drwy ymgynghoriad cyhoeddus. Er mai nifer bach o ymatebion a gafwyd i'r cynnig, ac rwy'n amau bod rhywfaint o hynny oherwydd y defnydd annigonol a wnaed ohonynt a rhywfaint o anwybodaeth, i fod yn hollol onest, ynghylch y rhain hefyd, oherwydd doedden nhw ddim wedi cael eu defnyddio ers 20 mlynedd, roedd yr adborth yn gadarnhaol i raddau helaeth. Tynnodd rhanddeiliaid sylw at y ffaith bod natur gymhleth yr hen gynlluniau hyn yn eu hatal rhag cymryd rhan a nodwyd bod angen dull mwy modern, symlach o roi cymorth, sy'n adlewyrchu anghenion presennol garddwriaeth a sectorau amaethyddol ehangach Cymru yn well.
Mae'r memorandwm esboniadol a'r asesiad effaith rheoleiddiol yn rhoi barn deg a rhesymol o effaith ddisgwyliedig y rheoliadau, ac rwy'n fodlon bod y manteision yn cyfiawnhau'r costau tebygol. Yn olaf, Dirprwy Lywydd, unwaith eto, hoffwn achub ar y cyfle hwn i ddiolch i'r Cadeirydd ac aelodau'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad am eu hadroddiad ar y rheoliadau, yr wyf wedi'i nodi ac yr wyf wedi ymateb iddo hefyd. Gofynnaf i'r Aelodau gymeradwyo'r rheoliadau hyn.
Galwaf ar Gadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad, Mike Hedges.
I call on the Chair of the Legislation, Justice and Constitution Committee, Mike Hedges.
Diolch, Deputy Presiding Officer. The Legislation, Justice and Constitution Committee considered the draft regulations last week, and the Welsh Government’s response yesterday. The committee’s report contains five technical scrutiny reporting points and two merits scrutiny reporting points.
Three of the committee’s technical scrutiny reporting points highlighted defective drafting. Reporting point 2 highlights incorrect references to 'paragraphs' rather than 'points' in the text of the regulations. Reporting point 4 highlights ambiguity in determining the provision to be amended by regulation 10, and reporting point 5 highlights a numbering error in the draft regulations.
The Welsh Government has accepted the technical points made by the committee. It will make amendments prior to making in respect of reporting points 2 and 4. However, it does not consider that the error in reporting point 5 requires correction.
The committee’s first merits scrutiny reporting point highlights that a consultation on the regulations was carried out between June and August 2025. Only two pertinent responses were received to the consultation, both of which agreed with the proposed changes.
Finally, the committee’s second merits scrutiny reporting point sets out the Welsh Government’s view that the regulations will reduce the financial and administrative risk on public finances by closing schemes that, it argues, are of no use to the agricultural sector.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Ystyriodd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad y rheoliadau drafft yr wythnos diwethaf, ac ymateb Llywodraeth Cymru ddoe. Mae adroddiad y pwyllgor yn cynnwys pum pwynt adrodd craffu technegol a dau bwynt adrodd craffu ar rinweddau.
Roedd tri o bwyntiau adrodd craffu technegol y pwyllgor yn tynnu sylw at ddrafftio diffygiol. Mae pwynt adrodd 2 yn tynnu sylw at gyfeiriadau anghywir at 'paragraffau' yn hytrach na 'pwyntiau' yn nhestun y rheoliadau. Mae pwynt adrodd 4 yn tynnu sylw at amwysedd wrth benderfynu ar y ddarpariaeth sydd i'w gwella gan reoliad 10, ac mae pwynt adrodd 5 yn tynnu sylw at gamgymeriad rhifo yn y rheoliadau drafft.
Mae Llywodraeth Cymru wedi derbyn y pwyntiau technegol a wnaed gan y pwyllgor. Bydd yn gwneud gwelliannau cyn gwneud o ran pwyntiau adrodd 2 a 4. Fodd bynnag, nid yw'n ystyried bod angen cywiro'r gwall ym mhwynt adrodd 5.
Mae pwynt adrodd craffu ar rinweddau cyntaf y pwyllgor yn tynnu sylw at y ffaith bod ymgynghoriad ar y rheoliadau wedi'i gynnal rhwng mis Mehefin a mis Awst 2025. Dim ond dau ymateb perthnasol a gafwyd i'r ymgynghoriad, yr oedd y ddau ohonynt yn cytuno â'r newidiadau arfaethedig.
Yn olaf, mae ail bwynt adrodd craffu ar rinweddau'r pwyllgor yn nodi barn Llywodraeth Cymru y bydd y rheoliadau'n lleihau'r risg ariannol a gweinyddol ar gyllid cyhoeddus drwy gau cynlluniau, y mae'n dadlau, nad ydynt o unrhyw ddefnydd i'r sector amaethyddol.
Y Dirprwy Brif Weinidog i ymateb.
The Deputy First Minister to respond.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Thank you to the Chair of the committee. I was pleased that we were able to respond quite positively to those technical and merits points. Thanks for your scrutiny on this. Certainly, in terms of merits scrutiny point 1, the consultation, as I mentioned in my opening remarks, indeed, had a limited response, and I suspect that's because many people had looked at these and thought, 'What are these? They haven't been used for 20 years.' But those that did respond were quite clear when we asked them for their views. Most respondents were unaware of, for example, what the public intervention and private storage aid schemes were, and they were happy for the schemes to be closed.
In terms of merits point 2, we noted that overall feedback suggested that these schemes were of no use to the agricultural sector in Wales, and closing them would have no impact on the sector in Wales. But thank you for your scrutiny on these points, and I'm pleased we've been able to respond. But, fundamentally, these schemes that we are proposing to close are no longer active or relevant within Wales's current policy framework, and what we can do now is focus on our existing agricultural support structures so that they are really current, practical and of use to the farming and horticultural sector. Diolch yn fawr.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Diolch i Gadeirydd y pwyllgor. Roeddwn i'n falch ein bod ni wedi gallu ymateb yn eithaf cadarnhaol i'r pwyntiau technegol a'r pwyntiau rhinweddau hynny. Diolch am y gwaith craffu rydych wedi'i wneud ar hyn. Yn sicr, o ran pwynt craffu ar rinweddau 1, yn wir, dim ond nifer bach o ymatebion a gafwyd i'r ymgynghoriad, fel y soniais amdano yn fy sylwadau agoriadol, ac rwy'n amau bod hynny oherwydd bod llawer o bobl wedi edrych ar y rhain ac wedi meddwl, 'Beth ydyn nhw? Dydyn nhw ddim wedi cael eu defnyddio ers 20 mlynedd.' Ond roedd y rhai a ymatebodd yn eithaf clir pan ofynnon ni iddyn nhw am eu barn. Nid oedd y rhan fwyaf o'r ymatebwyr yn ymwybodol, er enghraifft, o'r cynlluniau ymyrraeth gyhoeddus a chymorth storfeydd preifat, ac roedden nhw'n hapus i'r cynlluniau gael eu cau.
O ran pwynt craffu ar rinweddau 2, nodwyd gennym fod adborth cyffredinol yn awgrymu nad oedd y cynlluniau hyn o unrhyw ddefnydd i'r sector amaethyddol yng Nghymru, ac na fyddai eu cau yn cael unrhyw effaith ar y sector yng Nghymru. Ond diolch am y gwaith craffu a wnaethoch ar y pwyntiau hyn, ac rwy'n falch ein bod ni wedi gallu ymateb. Ond, yn y bôn, nid yw'r cynlluniau hyn yr ydym yn bwriadu eu cau yn weithredol nac yn berthnasol mwyach o fewn fframwaith polisi presennol Cymru, a'r hyn y gallwn ni ei wneud nawr yw canolbwyntio ar ein strwythurau cymorth amaethyddol presennol fel eu bod nhw'n wirioneddol gyfredol, ymarferol ac o ddefnydd i'r sector ffermio a garddwriaethol. Diolch yn fawr.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
The proposal is to agree the motion. Does any Member object? No. The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Eitem 10 heddiw, Rheoliadau Rhentu Cartrefi (Datganiadau Ysgrifenedig Enghreifftiol o Gontract) (Cymru) (Diwygio etc.) 2026. Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Lywodraeth Leol a Thai i wneud y cynnig. Jayne Bryant.
Item 10 this afternoon, the Renting Homes (Model Written Statements of Contract) (Wales) (Amendments etc.) Regulations 2026. I call on the Cabinet Secretary for Housing and Local Government to move the motion. Jayne Bryant.
Cynnig NDM9139 Jane Hutt
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 27.5, yn cymeradwyo bod y fersiwn ddrafft o Reoliadau Rhentu Cartrefi (Datganiadau Ysgrifenedig Enghreifftiol o Gontract) (Cymru) (Diwygio etc.) 2026 yn cael ei llunio yn unol â’r fersiwn ddrafft a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 20 Ionawr 2026.
Motion NDM9139 Jane Hutt
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 27.5, approves that the draft The Renting Homes (Model Written Statements of Contract) (Wales) (Amendments etc.) Regulations 2026 is made in accordance with the draft laid in the Table Office on 20 January 2026.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch, Deputy Llywydd. The Renting Homes (Model Written Statements of Contract) (Wales) (Amendments etc.) Regulations 2026 make necessary consequential amendments to the Renting Homes (Model Written Statements of Contract) (Wales) Regulations 2022 following the passage of the Renters' Rights Act 2025. The 2025 Act inserted two new sections into the Renting Homes (Wales) Act 2016 regarding new requirements on landlords to include additional fundamental terms in occupation contracts in order to prevent landlord discrimination. These regulations ensure that specified model written statements of occupation contracts produced under the 2016 Act contain new fundamental terms, as inserted by the 2025 Act.
These new fundamental terms will prevent a landlord from discriminating against a contract holder with children or when a contract holder is in receipt of benefits. The Renters' Rights Act 2025 (Commencement) (Wales) Order 2026, will bring these and other related provisions in the 2025 Act into force on 1 June 2026. This will align with the commencement date of these regulations, ensuring that landlords are provided with sufficient time to update their occupation contracts and notify their contract holders of these changes. I'm grateful to the Legislation, Justice and Constitution Committee for reporting on these regulations and I ask Members to approve the regulations.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Mae Rheoliadau Rhentu Cartrefi (Datganiadau Ysgrifenedig Enghreifftiol o Gontract) (Cymru) (Diwygio etc.) 2026 yn gwneud diwygiadau canlyniadol angenrheidiol i Reoliadau Rhentu Cartrefi (Datganiadau Ysgrifenedig Enghreifftiol o Gontract) (Cymru) 2022 yn dilyn cyflwyno Deddf Hawliau Rhentwyr 2025. Fe wnaeth Deddf 2025 fewnosod dwy adran newydd yn Neddf Rhentu Cartrefi (Cymru) 2016 o ran gofynion newydd ar landlordiaid i gynnwys telerau sylfaenol ychwanegol mewn contractau meddiannaeth er mwyn atal gwahaniaethu gan landlordiaid. Mae'r rheoliadau hyn yn sicrhau bod datganiadau ysgrifenedig enghreifftiol penodol o gontractau meddiannaeth a gynhyrchwyd o dan Ddeddf 2016 yn cynnwys telerau sylfaenol newydd, fel y'u mewnosodwyd gan Ddeddf 2025.
Bydd y telerau sylfaenol newydd hyn yn atal landlord rhag gwahaniaethu yn erbyn deiliad contract gyda phlant neu pan fydd deiliad contract yn cael budd-daliadau. Bydd Gorchymyn Deddf Hawliau Rhentwyr 2025 (Cychwyn) (Cymru) 2026, yn dod â'r darpariaethau hyn a darpariaethau cysylltiedig eraill yn Neddf 2025 i rym ar 1 Mehefin 2026. Bydd hyn yn cyd-fynd â dyddiad cychwyn y rheoliadau hyn, gan sicrhau bod landlordiaid yn cael digon o amser i ddiweddaru eu contractau meddiannaeth ac i hysbysu deiliaid contractau am y newidiadau hyn. Rwy'n ddiolchgar i'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad am adrodd ar y rheoliadau hyn a gofynnaf i'r Aelodau gymeradwyo'r rheoliadau.
Galwaf ar Gadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad, Mike Hedges.
I call on the Chair of the Legislation, Justice and Constitution Committee, Mike Hedges.
Diolch, Deputy Presiding Officer. The Legislation, Justice and Constitution Committee considered the draft regulations last week, and the Welsh Government’s response yesterday. The committee’s single reporting point seeks clarity from the Welsh Government about how certain powers cited are relied on in these regulations. Specifically, it asks the Welsh Government to clarify how regulations 3 and 4 rely on the powers conferred in sections 141(1) and 141(2) of the Renters’ Rights Act 2025. The Welsh Government has responded that the powers are relevant because the regulations are consequential to provision in the 2025 Act. The response sets out more detail in relation to that justification. The committee noted the Welsh Government’s response.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Gwnaeth y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad ystyried y rheoliadau drafft yr wythnos diwethaf, ac ymateb Llywodraeth Cymru ddoe. Mae unig bwynt adrodd y pwyllgor yn gofyn am eglurder gan Lywodraeth Cymru ynghylch y ddibyniaeth ar rai o'r pwerau a nodir yn y rheoliadau hyn. Yn benodol, mae'n gofyn i Lywodraeth Cymru egluro sut mae rheoliadau 3 a 4 yn dibynnu ar y pwerau a roddir yn adrannau 141(1) a 141(2) o Ddeddf Hawliau Rhentwyr 2025. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymateb gan ddweud bod y pwerau'n berthnasol oherwydd bod y rheoliadau'n ganlyniad i ddarpariaeth yn Neddf 2025. Mae'r ymateb yn cynnwys mwy o fanylion ynghylch y cyfiawnhad hwnnw. Cafodd ymateb Llywodraeth Cymru ei nodi gan y pwyllgor.
Ysgrifennydd y Cabinet i ymateb.
The Cabinet Secretary to reply.
No.
Na.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
The proposal is to agree the motion. Does any Member object? No. The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Eitem 11, cynnig cydsyniad deddfwriaethol, y Bil Hyfforddiant Meddygol (Blaenoriaethu). Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol i wneud y cynnig. Jeremy Miles.
Item 11, the legislative consent motion on the Medical Training (Prioritisation) Bill. I call on the Cabinet Secretary for Health and Social Care to move the motion. Jeremy Miles.
Cynnig NDM9138 Jeremy Miles
Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 29.6, yn cytuno y dylai y darpariaethau ym Mil Hyfforddiant Meddygol (Blaenoriaethu) i’r graddau y maent yn ystyried materion datganoledig, gael eu hystyried gan Senedd y DU.
Motion NDM9138 Jeremy Miles
To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 29.6 agrees that provisions in the Medical Training (Prioritisation) Bill in so far as they have regard to devolved matters, should be considered by the UK Parliament.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Rwy'n argymell bod y Senedd yn rhoi ei chydsyniad i ddarpariaethau perthnasol y Bil Hyfforddiant Meddygol (Blaenoriaethu) 2026. Mae'r rhain wedi'u nodi yn y memoranda cydsyniad deddfwriaethol. Mae'r Bil hwn yn gwneud darpariaeth bwysig ac angenrheidiol ar gyfer blaenoriaethu lleoedd ar raglenni hyfforddiant meddygol y Deyrnas Unedig i fyfyrwyr meddygaeth, o ble bynnag maen nhw'n dod, sydd wedi graddio o ysgolion meddygol yn y wlad. Bydd blaenoriaeth yn cael ei roi hefyd i nifer bach o fyfyrwyr sydd wedi graddio o wledydd eraill. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i sicrhau dyfodol llwyddiannus i feddygon sydd wedi hyfforddi yng Nghymru yn ogystal â sicrhau bod gan y gwasanaeth iechyd y meddygon sydd eu hangen arno yn y dyfodol.
I wneud hynny, rydyn ni'n gweithio'n agos gyda Llywodraethau eraill y Deyrnas Unedig i sicrhau dull cydlynol o flaenoriaethu hyfforddiant meddygol. Mae'r Bil hwn yn sefydlu fframwaith statudol ledled y Deyrnas Unedig ar gyfer blaenoriaethu ymgeiswyr i raglen sylfaen a rhaglenni hyfforddiant meddygol arbenigol yn ystod cyfnodau o ordanysgrifo. Mae system flaenoriaethu ledled y Deyrnas Unedig yn hanfodol i ddiogelu lleoedd hyfforddiant ar gyfer meddygon sydd wedi hyfforddi yn y wlad. Mae system o'r fath hefyd yn hanfodol i reoli'r pwysau cynyddol sy'n deillio o'r cynnydd mewn ceisiadau. Bydd y dull hwn yn lleihau oedi, yn osgoi dyraniadau cadw lle ac yn caniatáu i'r system addasu dros amser wrth i anghenion y gweithlu esblygu.
Thank you, Dirprwy Lywydd. I recommend that the Senedd gives its consent to the relevant provisions of the Medical Training (Prioritisation) Bill 2026. These are set out in the legislative consent memoranda. This Bill makes necessary and important provisions for prioritising places on UK medical training programmes for medical students, wherever they come from, who have graduated from medical schools in this country. Priority will also be given to a small number of students who have graduated from other nations. The Welsh Government is committed to ensuring a successful future for medics trained in Wales as well as ensuring that the NHS has the doctors it needs for the future.
To do that, we work closely with other Governments within the UK to ensure a co-ordinated approach of prioritising medical training. This Bill puts in place a statutory framework across the UK for prioritisation of students for specialist medical training and foundational training during periods of undersubscription. A prioritisation system across the UK is crucial to safeguard training places for doctors trained within this country. Such a system is also crucial to manage the increasing pressures emerging from the increase in the number of applications. This approach will reduce delay, will avoid reservation allocations, and will allow the system to adapt over time as workforce needs evolve.
The Bill secures an aligned, coherent and fair approach to medical training prioritisation across the UK. It ensures graduates from medical schools in the UK, Ireland and European Free Trade Association countries are offered training places ahead of other eligible applicants. It means doctors who have chosen to train in Wales, wherever they're from, will be able to continue their training and careers in Wales. But I want to be very clear: it does not mean that Wales or indeed the UK will be closed to international medical graduates, of course, who have supported the NHS, importantly, with their dedicated service over many generations.
Transitional arrangements will apply in 2026, including temporary categories to support current trainees and applicants with certain immigration statuses. From 2027, Welsh Ministers, alongside the Secretary of State, will hold regulation-making powers to determine additional priority groups and amend the priority country list, where needed, to reflect international obligations. I am grateful to the UK Government for their collaboration in relation to the devolution elements of this Bill.
A statutory UK-wide system avoids the operational, financial and workforce risks that would arise if Wales were required to develop separate foundation or specialty training schemes. Divergence from the established four-nation model would create significant administrative burdens and risk increasing oversubscription pressures in Wales. Maintaining consistency across the UK training system supports effective workforce planning, protects access for UK-trained applicants and provides continuity for training programmes delivered in Wales. The Bill aligns with devolved responsibilities for workforce planning and medical education.
The majority of the Bill's provisions with fall within the Senedd's legislative competence. Holding this debate today ensures the Senedd's view will be clearly heard and represented as this important piece of legislation makes its expedited journey through the Houses of Parliament. If further amendments are made to the Bill, I will ensure an updated legislative consent memorandum is laid before the Senedd. Finally, if the Bill is passed, the Welsh Government will continue to work closely with our UK counterparts and with partners and stakeholders to support its effective implementation.
Mae'r Bil yn sicrhau dull cydnaws, cydlynol a theg o flaenoriaethu hyfforddiant meddygol ledled y DU. Mae'n sicrhau bod graddedigion o ysgolion meddygol yn y DU, Iwerddon a gwledydd Cymdeithas Masnach Rydd Ewrop yn cael cynnig lleoedd hyfforddi o flaen ymgeiswyr cymwys eraill. Mae'n golygu y bydd meddygon sydd wedi dewis hyfforddi yng Nghymru, ni waeth o ble maen nhw'n dod, yn gallu parhau â'u hyfforddiant a'u gyrfaoedd yng Nghymru. Ond rwyf eisiau bod yn glir iawn: nid yw'n golygu y bydd Cymru neu'r DU ar gau i raddedigion meddygol rhyngwladol, wrth gwrs, sydd wedi cefnogi'r GIG, yn bwysig iawn, gyda'u gwasanaeth ymroddedig dros genedlaethau lawer.
Bydd trefniadau pontio yn berthnasol yn 2026, gan gynnwys categorïau dros dro i gefnogi hyfforddeion ac ymgeiswyr presennol sydd â statws mewnfudo penodol. O 2027 ymlaen, bydd gan Weinidogion Cymru, ochr yn ochr â'r Ysgrifennydd Gwladol, bwerau gwneud rheoliadau i bennu grwpiau blaenoriaeth ychwanegol a diwygio'r rhestr o wledydd â blaenoriaeth, lle bo angen, i adlewyrchu rhwymedigaethau rhyngwladol. Rwy'n ddiolchgar i Lywodraeth y DU am eu cydweithrediad o ran elfennau datganoli'r Bil hwn.
Mae system statudol ledled y DU yn osgoi'r risgiau gweithredol, ariannol a'r risgiau i'r gweithlu a fyddai'n codi pe bai'n ofynnol i Gymru ddatblygu cynlluniau hyfforddiant sylfaen neu arbenigol ar wahân. Byddai dargyfeirio o'r model pedair gwlad sefydledig yn creu beichiau gweinyddol sylweddol a gallai pwysau gordanysgrifio gynyddu yng Nghymru. Mae cynnal cysondeb ar draws system hyfforddi'r DU yn cefnogi cynllunio gweithlu effeithiol, yn diogelu mynediad i ymgeiswyr sydd wedi'u hyfforddi yn y DU ac yn sicrhau parhad ar gyfer rhaglenni hyfforddi sy'n cael eu darparu yng Nghymru. Mae'r Bil yn gydnaws â chyfrifoldebau datganoledig ar gyfer cynllunio'r gweithlu ac addysg feddygol.
Bydd y rhan fwyaf o ddarpariaethau'r Bil yn dod o fewn cymhwysedd deddfwriaethol y Senedd. Mae cynnal y ddadl hon heddiw yn sicrhau y bydd barn y Senedd yn cael ei chlywed yn glir a'i chynrychioli wrth i'r darn pwysig hwn o ddeddfwriaeth wneud ei ffordd yn gyflym trwy ddau Dŷ'r Senedd. Os caiff gwelliannau eraill eu gwneud i'r Bil, byddaf yn sicrhau bod memorandwm cydsyniad deddfwriaethol wedi'i ddiweddaru yn cael ei osod gerbron y Senedd. Yn olaf, os caiff y Bil ei basio, bydd Llywodraeth Cymru yn parhau i weithio'n agos gyda'n cymheiriaid yn y DU a chyda phartneriaid a rhanddeiliaid i gefnogi ei weithredu'n effeithiol.
Galwaf ar Gadeirydd y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol, Peter Fox.
I call on the Chair of the Health and Social Care Committee, Peter Fox.
Diolch, Dirprwy Lywydd. I will speak briefly to put on the record that, in the very limited time available to the Health and Social Care Committee to consider this LCM, we were able to give it only the briefest of consideration. The LCM was referred to us on 3 February with a reporting deadline of 10 February. This very small window did not allow the committee to carry out its usual inquiry work or to engage with stakeholders in any way. This is particularly disappointing given that, as is clear from the memorandum, there have been discussions on the Bill between the Governments in the UK for some time, and yet the Senedd was given very little notice of the consent request. The committee appreciates that the Bill is working to an accelerated time frame in Westminster, but that should not, in and of itself, be a reason to limit the opportunities for the Senedd committees to consider this important piece of legislation. I ask the Cabinet Secretary to reflect on this, and I have written to the Business Committee setting out the health committee's concerns in this area and asking them to consider these matters as part of their legacy work. Diolch.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Fe wnaf siarad yn fyr i gofnodi, yn yr amser cyfyngedig iawn a oedd ar gael i'r Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol ystyried yr LCM hwn, mai ychydig iawn o ystyriaeth yr oeddem yn gallu ei rhoi iddo. Cafodd yr LCM ei gyfeirio atom ar 3 Chwefror gyda therfyn amser adrodd o 10 Chwefror. Nid oedd y ffenestr fach hon yn caniatáu i'r pwyllgor wneud ei waith ymchwilio arferol nac ymgysylltu â rhanddeiliaid mewn unrhyw ffordd. Mae hyn yn arbennig o siomedig o ystyried, fel sy'n amlwg o'r memorandwm, fod trafodaethau wedi'u cynnal ar y Bil rhwng y Llywodraethau yn y DU ers peth amser, ac eto ychydig iawn o rybudd a gafodd y Senedd o'r cais am gydsyniad. Mae'r pwyllgor yn gwerthfawrogi bod y Bil yn destun amserlen garlam yn San Steffan, ond ni ddylai hynny, ynddo'i hun, fod yn rheswm i gyfyngu ar y cyfleoedd i bwyllgorau'r Senedd ystyried y darn pwysig hwn o ddeddfwriaeth. Gofynnaf i'r Ysgrifennydd Cabinet fyfyrio ar hyn, ac rwyf wedi ysgrifennu at y Pwyllgor Busnes yn nodi pryderon y pwyllgor iechyd yn y maes hwn ac yn gofyn iddyn nhw ystyried y materion hyn fel rhan o'u gwaith gwaddol. Diolch.
Galwaf ar Gadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad, Mike Hedges.
I call on the Chair of the Legislation, Justice and Constitution Committee, Mike Hedges.
Diolch, Deputy Presiding Officer. The Legislation, Justice and Constitution Committee considered the Welsh Government's legislative consent memorandum yesterday, and laid its report today. The Medical Training (Prioritisation) Bill has been subject to expedited scrutiny in the UK Parliament, and I will return to that shortly.
Firstly, and most simply, the committee agrees with the assessment of the Welsh and UK Governments that all of the Bill's provisions have regard to devolved Welsh matters, and therefore require the Senedd's consent. Of course, on this occasion, it's whether the Senedd has been given every opportunity possible to make an informed decision about whether to grant that consent. The Legislation, Justice and Constitution Committee, like the health committee, has concluded that it has not.
The legislative consent memorandum was laid on 28 January, one day outside the two-week window set out in Standing Orders. That afforded us just nine working days, including today, to consider and report on it. This is despite the fact that both the UK Government and the Welsh Government have stated clearly that regular engagement between them has been under way since September.
We see no reason why the Welsh Government could not have laid its legislative consent memorandum as soon as possible within the two-week deadline set out in Standing Orders, given the extent of the Welsh Government's engagement with UK Government about this Bill. I ask the Cabinet Secretary to clarify to the Senedd why the memorandum for such a time-critical piece of legislation could not have been laid earlier.
I mentioned in my opening remarks that the committee laid its report on the memorandum today. That means, of course, that it is very challenging for the Cabinet Secretary to have considered and responded in full to the report in time for today's debate in the Senedd. In turn, this means that the Senedd's debate today will not be informed by concerns raised in this, or any other, committee report on the memorandum.
Again, I stress that the Welsh Government's engagement on this Bill with the UK Government has been ongoing since September. In that context, the committee regrets the scheduling to debate the legislative consent motion on the same day as the deadline for committees to report on the memorandum.
The committee's report also notes that the final deadline for substantive amendments to the UK Government Bill is scheduled for 19 February. It is therefore unclear whether, if the Senedd withholds its consent today, the Bill could be amended to address the Senedd's concerns.
Cabinet Secretary, if that is the case, and the Senedd does not grant its consent, can you please set out what steps you will take to pursue amendments to the Bill in the UK Parliament to reflect the Senedd's determination? Will there be sufficient time in the UK Parliament's scrutiny timetable to do so? If not, the committee has fundamental concerns about the consent process in relation to expedited UK Bills, and the extent to which the views of the Senedd can meaningfully influence the legislation.
It would raise a wider point about the consent process for an expedited scrutiny timetable in relation to any future UK Government Bill, particularly one making provisions that would be regarded as more contentious and divisive than the Bill before us today, and the challenges that committees may face when scrutinising such a Bill. I draw this point to the attention of the Senedd. We have to make decisions on non-contentious Bills, so if a contentious Bill comes up, exactly the same process will be carried out.
Finally, Deputy Presiding Officer, the committee's report notes that three clauses of the Bill confer regulation-making powers on both the Secretary of State and the Welsh Ministers simultaneously, so-called 'concurrent powers'. One of these confers powers on the Secretary of State to make regulations in devolved areas without seeking the consent of the Welsh Ministers. I have stated before in this Chamber that the Welsh Government's own principle on UK legislation in devolved areas is that concurrent powers should not be created by UK Bills except in exceptional circumstances. The Legislation, Justice and Constitution Committee has therefore asked the Welsh Government to justify how each concurrent power in this Bill represents an exceptional case. I ask the Cabinet Secretary to respond to our concerns about concurrent powers in the Bill, providing the Senedd with a general justification for their inclusion in the Bill, in his response to today's debate. Diolch.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Gwnaeth y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad ystyried memorandwm cydsyniad deddfwriaethol Llywodraeth Cymru ddoe, a gosododd ei adroddiad heddiw. Mae'r Bil Hyfforddiant Meddygol (Blaenoriaethu) wedi bod yn destun craffu cyflym yn Senedd y DU, ac fe wnaf ddychwelyd at hynny yn y man.
Yn gyntaf, ac yn fwyaf syml, mae'r pwyllgor yn cytuno ag asesiad Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU bod holl ddarpariaethau'r Bil yn ystyried materion sydd wedi'u datganoli i Gymru, ac felly y mae angen cydsyniad y Senedd ar eu cyfer. Wrth gwrs, ar yr achlysur hwn, mae'n ymwneud ag a yw'r Senedd wedi cael pob cyfle posibl i wneud penderfyniad gwybodus ynghylch rhoi'r cydsyniad hwnnw. Mae'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad, fel y pwyllgor iechyd, wedi dod i'r casgliad nad ydyw.
Cafodd y memorandwm cydsyniad deddfwriaethol ei osod ar 28 Ionawr, un diwrnod y tu hwnt i'r ffenestr bythefnos a nodir mewn Rheolau Sefydlog. Roedd hynny'n golygu mai dim ond naw diwrnod gwaith oedd gennym ni, gan gynnwys heddiw, i'w ystyried ac adrodd arno. Mae hyn er gwaethaf y ffaith bod Llywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru wedi datgan yn glir eu bod wedi bod yn ymgysylltu'n rheolaidd ers mis Medi.
Nid oes unrhyw reswm, yn ein barn ni, pam na allai Llywodraeth Cymru fod wedi gosod ei memorandwm cydsyniad deddfwriaethol cyn gynted â phosibl o fewn y terfyn amser o bythefnos a nodir mewn Rheolau Sefydlog, o ystyried faint o ymgysylltu sydd wedi bod yn mynd rhagddo rhwng Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU mewn perthynas â'r Bil hwn. Gofynnaf i'r Ysgrifennydd Cabinet egluro i'r Senedd pam nad oedd yn bosibl gosod y memorandwm ar gyfer darn o ddeddfwriaeth lle'r oedd yr elfen amser mor bwysig yn gynharach.
Soniais yn fy sylwadau agoriadol bod y pwyllgor wedi gosod ei adroddiad ar y memorandwm heddiw. Mae hynny'n golygu, wrth gwrs, ei bod yn heriol iawn i'r Ysgrifennydd Cabinet fod wedi ystyried ac ymateb yn llawn i'r adroddiad mewn pryd ar gyfer y ddadl yn y Senedd heddiw. Yn ei dro, mae hyn yn golygu na fydd y ddadl yn y Senedd heddiw yn cael ei lywio gan bryderon sydd wedi'u codi yn yr adroddiad hwn, nac mewn unrhyw adroddiad pwyllgor arall, ar y memorandwm.
Unwaith eto, pwysleisiaf fod ymgysylltiad Llywodraeth Cymru â Llywodraeth y DU ar y Bil hwn wedi bod yn mynd rhagddo ers mis Medi. Yn y cyd-destun hwnnw, mae'r pwyllgor yn gresynu at y ffaith bod y ddadl ar y cynnig cydsyniad deddfwriaethol wedi'i hamserlenni ar yr un diwrnod â'r dyddiad cau i bwyllgorau adrodd ar y memorandwm.
Mae adroddiad y pwyllgor hefyd yn nodi bod y dyddiad cau terfynol ar gyfer gwelliannau sylweddol i Fil Llywodraeth y DU wedi'i amserlennu ar gyfer 19 Chwefror. Nid yw'n glir felly, petai’r Senedd yn gwrthod rhoi ei chydsyniad heddiw, a fyddai'r Bil yn gallu cael ei wella i ymdrin â phryderon y Senedd.
Ysgrifennydd Cabinet, os yw hynny'n wir, ac nad yw'r Senedd yn rhoi ei chydsyniad, a allwch nodi pa gamau y byddwch chi'n eu cymryd i fynd ar drywydd gwelliannau i'r Bil yn Senedd y DU i adlewyrchu penderfyniad y Senedd? A fydd digon o amser yn amserlen graffu Senedd y DU i wneud hynny? Os na, mae gan y pwyllgor bryderon sylfaenol ynghylch y broses gydsynio o ran Biliau'r DU sy'n mynd rhagddynt yn gyflymach, a'r graddau y gall safbwyntiau'r Senedd gael dylanwad ystyrlon ar y ddeddfwriaeth.
Byddai'n codi pwynt ehangach ynglŷn â'r broses gydsynio ar gyfer amserlen graffu gyflym o ran unrhyw Fil Llywodraeth y DU yn y dyfodol, yn enwedig un sy'n gwneud darpariaethau a fyddai'n cael eu hystyried yn fwy dadleuol ac yn peri mwy o rwyg na'r Bil sydd o'n blaenau heddiw, a'r heriau y gall pwyllgorau eu hwynebu wrth graffu ar Fil o'r fath. Rwy'n tynnu sylw'r Senedd at y pwynt hwn. Mae'n rhaid i ni wneud penderfyniadau ar Filiau nad ydynt yn ddadleuol, felly os bydd Bil dadleuol yn codi, bydd yn union yr un broses yn cael ei chynnal.
Yn olaf, Dirprwy Lywydd, mae adroddiad y pwyllgor yn nodi bod tri chymal o'r Bil yn rhoi pwerau gwneud rheoliadau i'r Ysgrifennydd Gwladol ac i Weinidogion Cymru ar yr un pryd, 'pwerau cydredol' fel y'u gelwir. Mae un o'r rhain yn rhoi pwerau i'r Ysgrifennydd Gwladol wneud rheoliadau mewn meysydd datganoledig heb ofyn am gydsyniad Gweinidogion Cymru. Rwyf wedi datgan o'r blaen yn y Siambr hon mai egwyddor Llywodraeth Cymru ei hun ar ddeddfwriaeth y DU mewn meysydd datganoledig yw na ddylai pwerau cydredol gael eu creu gan Filiau’r DU ac eithrio mewn amgylchiadau eithriadol. Felly, mae'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad wedi gofyn i Lywodraeth Cymru gyfiawnhau sut mae pob pŵer cydredol yn y Bil hwn yn cynrychioli achos eithriadol. Gofynnaf i'r Ysgrifennydd Cabinet ymateb i'n pryderon ni ynghylch pwerau cydredol yn y Bil, gan roi cyfiawnhad cyffredinol i'r Senedd dros eu cynnwys yn y Bil, yn ei ymateb i'r ddadl heddiw. Diolch.
Mae angen gwneud mwy er mwyn cefnogi a chryfhau ein gweithlu domestig yma. Does dim amheuaeth am hynny. Yn wir, dwi'n cofio codi hyn sawl blwyddyn yn ôl bellach, gan ddadlau y dylid efelychu prosiect academi prentisiaeth Bwrdd Iechyd Hywel Dda, a oedd yn hyfforddi ei weithlu nyrsio ei hun yn yr achos yna. Yn wir, mae Cymru yn arbennig o agored i golli cyfoeth o dalent sy'n cael ei feithrin yn ein prifysgolion oherwydd diffyg lleoliadau a chyfleoedd. Dros y misoedd diwethaf, dwi wedi cael fy llethu gan straeon o raddedigion meddygol Cymreig sydd yn methu â sicrhau cyflogaeth yng Nghymru ac sy'n cael eu gorfodi, yn y pen draw, i ystyried eu hopsiynau yn rhywle arall. Yn amlwg, mae'n rhaid i hyn newid. Mae'n sefyll i reswm, felly, ein bod ni’n cefnogi egwyddorion craidd y Mesur.
Ond er ein bod ni'n cytuno ag egwyddorion craidd y Mesur yn hynny o beth, mae'r ystyriaeth o'i effaith ar Gymru wedi bod yn gwbl anfoddhaol. Mae'r ffaith fod y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol wedi penderfynu, oherwydd y diffyg amser a neilltuwyd ar gyfer y craffu, nad ydyn nhw'n gallu adrodd ar y cynnig cydsyniadau deddfwriaethol yma yn enghraifft arall o ddiffygion sylfaenol proses fethedig yr LCM, ac yn adlewyrchu sut mae Cymru'n cael ei thrin, yn rhy aml, fel ôl-ystyriaeth gan Lywodraeth y Deyrnas Gyfunol. Dwi'n ategu sylwadau y pwyllgorau LJC ac iechyd a gofal yn hynny o beth.
Gadewch inni fod yn glir yma—mesur er cyfleustra ydy hwn er mwyn i Lywodraeth San Steffan gytuno i ofynion y BMA yn Lloegr, ond nid i ofynion gofal iechyd yng Nghymru. Felly, er mwyn tawelu'r dyfroedd yn Lloegr, maen nhw wedi cyflwyno Bil ar gyfer Lloegr, ond fydd, yn y pen draw, yn effeithio ar Gymru, heb unrhyw ystyriaeth o amgylchiadau Cymru. Mae hyn yn annerbyniol.
Mae hefyd yn bryderus bod yr LCM yma yn creu pwerau cydredol, concurrent powers, i Weinidogion y Deyrnas Gyfunol ddeddfu mewn maes datganoledig heb unrhyw rwymedigaeth i ymgynghori â Gweinidogion Cymru. Unwaith eto, rydyn ni'n gweld tuedd Llywodraeth Lafur y Deyrnas Gyfunol i anwybyddu confensiwn Sewel gyda'r un difaterwch di-hid â'r Llywodraeth Dorïaidd flaenorol.
Gan nad oes set gynhwysfawr o dystiolaeth ar gael i ni ynghylch effaith y Bil ar Gymru, ac nad ydyn ni'n fodlon bod digon o ystyriaeth wedi ei rhoi i ddatganoli yn ei ddyluniad, ond ein bod ni'n gweld gwerth egwyddorion craidd y Mesur, mi fyddwn ni'n atal ein pleidlais.
More needs to be done to support and strengthen our domestic workforce here. There's no doubt about that. In fact, I remember raising this several years ago now, arguing that we should emulate the apprenticeship academy project at the Hywel Dda Health Board, which trained its nursing workforce in that case. Indeed, Wales is particularly vulnerable to losing a wealth of talent that is nurtured in our universities due to a lack of placements and opportunities. Over the past few months, I have been inundated by stories from Welsh medical graduates who are unable to secure employment in Wales and are, ultimately, being forced to consider their options elsewhere. Clearly, this situation has to change. It therefore stands to reason that we support the core principles of the Bill.
But even though we do agree with the general principles of the Bill in that respect, the consideration of its impact on Wales has been entirely unsatisfactory. The fact that the Health and Social Care Committee has decided, due to a lack of time allocated for scrutiny, that it is unable to report on the LCM is another example of fundamental flaws in the failed LCM process, and reflects how Wales is too often treated as an afterthought by the UK Government. I endorse the LJC and HSC committees' comments in that respect.
Let's be clear here—this is a measure of convenience so that the Westminster Government can agree to the demands of the BMA in England, rather than to address healthcare requirements in Wales. So, in order to calm the waters in England, it has brought forward a Bill for England that will affect Wales, ultimately, but without any consideration of the circumstances of Wales. This is unacceptable.
It is also a matter of concern that this LCM creates concurrent powers for UK Ministers to legislate in a devolved area without any obligation to consult Welsh Ministers. Once again, we see the tendency of this UK Labour Government to ignore the Sewel convention with the same reckless indifference as the previous Tory Government.
As there is no comprehensive set of evidence available to us regarding the impact of the Bill on Wales, and given that we’re not satisfied that enough consideration has been given to devolution in its design, but that we do see the value of the core principles of the Bill, we'll be abstaining on the vote.
On Friday, I visited the excellent cancer research unit at Bangor University, and they spoke so positively about the new medical school in north Wales where they've been training doctors up. So, I've just got a short question, really, to the Cabinet Secretary: would this have an impact on that in north Wales? Thank you.
Ddydd Gwener, fe ymwelais i â'r uned ymchwil canser ardderchog ym Mhrifysgol Bangor, ac fe wnaethon nhw siarad mor gadarnhaol am yr ysgol feddygol newydd yn y gogledd lle maen nhw wedi bod yn hyfforddi meddygon. Felly, cwestiwn byr sydd gennyf, mewn gwirionedd, i'r Ysgrifennydd Cabinet: a fyddai hyn yn effeithio ar hynny yn y gogledd? Diolch.
A galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet i ymateb.
And I call on the Cabinet Secretary to reply.
Diolch, Dirprwy Lywydd, and thank you to those who’ve contributed in the debate. Perhaps I could start my response by reflecting on the points that the Chair of the Legislation, Justice and Constitution Committee made in relation both to the timing and the substance of the LCM, and I hope the points on timing also address the points that the Chair of the Health and Social Care Committee has raised as well. I think we’re all operating in an expedited timetable in relation to this LCM. I’m therefore grateful in particular to the legislation and justice committee for having considered the Bill. The Bill, as the Chair said, was laid one day outside the 14-day period that is set out. I would say that, although there have been discussions, which started in the autumn, the Bill itself, to which the LCM, of course, relates, was developed and introduced at pace over the Christmas period. So, I think the ability of the Welsh Government to respond as quickly as it did, whilst not providing the time any of us would wish, both to the Government and to committees, was fast in that particular context. The committee makes the point that the debate will not be informed by the content of the committee's report, but I do think that the Chamber will have the benefit of the points that the Chair has set out.
The Chair asked me a number of particular points in relation to timing and the relationship between a decision of this Senedd and the legislative process in Parliament. I can confirm that I do consider there is sufficient time between the debate and the final amending stages of the Bill for the UK Parliament to consider any amendments, and indeed the motion debate has been scheduled when it has in order to facilitate that, and I recognise the impact that has on other considerations.
Both the Chair and the Plaid Cymru spokesperson made points in relation to the 'concurrent plus' arrangements in the Bill. I can confirm that this is in accordance with the Government's guidance, so it's not a breach of the Sewel convention, as Mabon ap Gwynfor was seeking to argue. I do consider the 'concurrent plus' powers in the Bill are an exceptional case, because the UK foundation programme and specialty training are delivered through a single UK-wide system, as at present. So, consistent implementation across the four nations is essential to protect medical training pipelines and, in these limited areas, a unified legislative approach is necessary. I hope the points that the Chair of the Health and Social Care Committee made have been addressed in those responses. I will say that I was grateful of the opportunity, when I attended his committee recently, to have had the opportunity of answering some questions specifically on this LCM in those discussions.
So, Dirprwy Lywydd, in closing, I encourage the Senedd today to give its consent to the Bill. It provides a clear, practical and responsible framework to support our medical workforce now and in the future, and I'm pleased that no Member speaking has disagreed with that principle.
Diolch, Dirprwy Lywydd, a diolch i'r rhai sydd wedi cyfrannu yn y ddadl. Efallai y gallaf ddechrau fy ymateb trwy fyfyrio ar y pwyntiau y gwnaeth Cadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad ynghylch amseru a sylwedd yr LCM, ac rwy'n gobeithio y bydd y pwyntiau o ran amseru yn ymdrin hefyd â'r pwyntiau y mae Cadeirydd y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol wedi'u codi hefyd. Rwy'n credu ein bod ni i gyd yn gweithredu mewn amserlen gyflym o ran yr LCM hwn. Felly, rwy'n ddiolchgar yn arbennig i'r pwyllgor deddfwriaeth a chyfiawnder am ystyried y Bil. Fel y dywedodd y Cadeirydd, cafodd y Bil ei osod un diwrnod y tu hwnt i'r cyfnod o 14 diwrnod sydd wedi'i nodi. Byddwn i'n dweud, er bod trafodaethau wedi bod, a ddechreuodd yn yr hydref, bod y Bil ei hun, y mae'r LCM, wrth gwrs, yn ymwneud ag ef, wedi'i ddatblygu a'i gyflwyno'n gyflym dros gyfnod y Nadolig. Felly, yn fy marn i, roedd gallu Llywodraeth Cymru i ymateb mor gyflym ag y gwnaeth, er na roddwyd yr amser y byddai unrhyw un ohonon ni'n ei ddymuno, i'r Llywodraeth nac i bwyllgorau, yn gyflym yn y cyd-destun penodol hwnnw. Mae'r pwyllgor yn gwneud y pwynt na fydd y ddadl yn cael ei llywio gan gynnwys adroddiad y pwyllgor, ond rwy'n credu y bydd y Siambr yn elwa ar y pwyntiau y mae'r Cadeirydd wedi'u nodi.
Gofynnodd y Cadeirydd nifer o bwyntiau penodol i mi o ran amseru a'r berthynas rhwng penderfyniad y Senedd hon a'r broses ddeddfwriaethol yn Senedd y DU. Gallaf gadarnhau fy mod o'r farn bod digon o amser rhwng y ddadl a chamau diwygio terfynol y Bil i Senedd y DU ystyried unrhyw welliannau ac, yn wir, mae'r ddadl ar y cynnig wedi'i threfnu fel ag y mae er mwyn hwyluso hynny, ac rwy'n cydnabod yr effaith y mae hynny'n ei chael ar ystyriaethau eraill.
Gwnaeth y Cadeirydd a llefarydd Plaid Cymru bwyntiau yn ymwneud â'r trefniadau 'cydredol plws' yn y Bil. Gallaf gadarnhau bod hyn yn unol â chanllawiau'r Llywodraeth, felly nid yw'n torri confensiwn Sewel, fel yr oedd Mabon ap Gwynfor yn ceisio ei ddadlau. Rwy'n ystyried bod y pwerau 'cydredol plws' yn y Bil yn achos eithriadol, oherwydd mae rhaglen sylfaen a hyfforddiant arbenigol y DU yn cael eu darparu trwy un system ledled y DU, fel y mae ar hyn o bryd. Felly, mae gweithredu cyson ar draws y pedair cenedl yn hanfodol i ddiogelu'r llif o hyfforddiant meddygol ac, yn y meysydd cyfyngedig hyn, mae angen dull deddfwriaethol unedig. Rwy'n gobeithio bod yr atebion hynny wedi ymdrin â'r pwyntiau a godwyd gan Gadeirydd y Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol. Hoffwn ddweud fy mod i'n ddiolchgar am y cyfle, pan fynychais ei bwyllgor yn ddiweddar, i gael y cyfle i ateb rhai cwestiynau yn benodol ar yr LCM hwn yn y trafodaethau hynny.
Felly, Dirprwy Lywydd, i gloi, rwy'n annog y Senedd heddiw i roi ei chydsyniad i'r Bil. Mae'n rhoi fframwaith clir, ymarferol a chyfrifol i gefnogi ein gweithlu meddygol nawr ac yn y dyfodol, ac rwy'n falch nad oes unrhyw Aelod sydd wedi siarad wedi anghytuno â'r egwyddor honno.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
The proposal is to agree the motion. Does any Member object? No. The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Eitem 12 heddiw yw'r penderfyniad ariannol ynghylch Bil Senedd Cymru (Atebolrwydd Aelodau ac Etholiadau). Galwaf ar y Cwnsler Cyffredinol a'r Gweinidog Cyflawni i wneud y cynnig—Julie James.
Item 12 today is the financial resolution in respect of the Senedd Cymru (Member Accountability and Elections) Bill. I call on the Counsel General and Minister for Delivery to move the motion—Julie James.
Cynnig NDM9137 Julie James
Cynnig bod Senedd Cymru, at ddibenion unrhyw ddarpariaethau sy’n deillio o’r Bil Senedd Cymru (Atebolrwydd Aelodau ac Etholiadau), yn cytuno i unrhyw gynnydd mewn gwariant o’r math y cyfeiriwyd ato yn Rheol Sefydlog 26.69, sy’n codi o ganlyniad i’r Bil.
Motion NDM9137 Julie James
To propose that Senedd Cymru, for the purposes of any provisions resulting from the Senedd Cymru (Member Accountability and Elections) Bill, agrees to any increase in expenditure of a kind referred to in Standing Order 26.69, arising in consequence of the Bill.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch, Dirprwy Lywydd. As Members will be aware, I did not move the financial resolution motion when the general principles of the Senedd Cymru (Member Accountability and Elections) Bill were debated on 13 January. I set out at that point that I wanted to consider the implications of the regulatory impact assessment of the committee recommendations to remove much of the detail from Part 2 of the Bill in relation to lay members to be appointed to the Standards of Conduct Committee.
Having undertaken that consideration, I'm of the view that if the detail in Part 2 of the Bill were to be removed, the already significant level of uncertainty underpinning the assumptions in the RIA would be compounded. Consequently, it would not be possible to provide a reasonable estimate of the costs associated with the appointment of lay members, or set out the time frame over which those costs would fall. The estimated costs would become unknown. It was important that Members were aware of this position ahead of considering the financial resolution.
I have noted the letter from the Chair of the Standards of Conduct Committee to the Chair of the Member Accountability Bill Committee, which takes a different view to the level of detail that should be included in Part 2 of the Bill. A number of Stage 2 amendments have been tabled on this matter, and I look forward to the debate in committee later this week.
If any such changes are given effect by way of Stage 2 amendments, I will make the necessary revisions to the RIA, reflecting the changes to the assumptions that support the current estimates. The RIA accurately reflects the potential cost implications of the Bill as introduced, and on that basis I'm content to formally move the financial resolution today.
I'm grateful to the Finance Committee for their report on this Bill, and I will continue to work closely with stakeholders to refine the cost estimates during the Bill's passage through the Senedd. In particular, and in response to the recommendations of the Finance Committee, I will, in consultation with the Senedd Commission, look to establish the estimated cost of providing lay members with an induction and ongoing support, and, in consultation with the Senedd Commission and the commissioner for standards, establish the opportunity costs associated with undertaking own-initiative investigations. Diolch.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Fel y bydd yr Aelodau'n gwybod, wnes i ddim cynnig y cynnig penderfyniad ariannol pan gafodd egwyddorion cyffredinol Bil Senedd Cymru (Atebolrwydd Aelodau ac Etholiadau) eu trafod ar 13 Ionawr. Nodais ar yr adeg honno fy mod i eisiau ystyried goblygiadau'r asesiad effaith rheoleiddiol o argymhellion y pwyllgor i ddileu llawer o'r manylion o Ran 2 o'r Bil o ran penodi aelodau lleyg i'r Pwyllgor Safonau Ymddygiad.
Ar ôl ystyried hynny, rwyf o'r farn, pe bai'r manylion yn Rhan 2 o'r Bil yn cael eu dileu, y byddai hynny'n gwaethygu'r lefel sylweddol o ansicrwydd sydd eisoes yn sail i'r rhagdybiaethau yn yr asesiad effaith rheoleiddiol. O ganlyniad, ni fyddai'n bosibl darparu amcangyfrif rhesymol o'r costau sy'n gysylltiedig â phenodi aelodau lleyg, neu nodi'r amserlen ar gyfer y costau hynny. Byddai'r costau amcangyfrifedig yn dod yn anhysbys. Roedd yn bwysig bod yr Aelodau yn ymwybodol o'r sefyllfa hon cyn ystyried y penderfyniad ariannol.
Rwyf wedi nodi'r llythyr gan Gadeirydd y Pwyllgor Safonau Ymddygiad at Gadeirydd y Pwyllgor Bil Atebolrwydd Aelodau, sy'n nodi barn wahanol o ran lefel y manylion y dylent gael eu cynnwys yn Rhan 2 o'r Bil. Mae nifer o welliannau Cyfnod 2 wedi'u cyflwyno ar y mater hwn, ac rwy'n edrych ymlaen at y ddadl yn y pwyllgor yn ddiweddarach yr wythnos hon.
Os bydd unrhyw newidiadau o'r fath yn cael eu rhoi mewn grym drwy welliannau Cyfnod 2, fe wnaf y diwygiadau angenrheidiol i'r asesiad effaith rheoleiddiol, gan adlewyrchu'r newidiadau i'r rhagdybiaethau sy'n cefnogi'r amcangyfrifon presennol. Mae'r asesiad effaith rheoleiddiol yn adlewyrchu'n gywir oblygiadau cost posibl y Bil fel y'i cyflwynwyd, ac ar y sail honno rwy'n fodlon cynnig y penderfyniad ariannol yn ffurfiol heddiw.
Rwy'n ddiolchgar i'r Pwyllgor Cyllid am eu hadroddiad ar y Bil hwn, a byddaf yn parhau i weithio'n agos gyda rhanddeiliaid i fireinio'r amcangyfrifon cost wrth i'r Bil fynd drwy'r Senedd. Yn benodol, ac mewn ymateb i argymhellion y Pwyllgor Cyllid, fe wnaf, mewn ymgynghoriad â Chomisiwn y Senedd, geisio nodi'r gost amcangyfrifedig o roi cyfnod sefydlu a chymorth parhaus i aelodau lleyg, ac, mewn ymgynghoriad â Chomisiwn y Senedd a'r comisiynydd safonau, nodi'r costau cyfle sy'n gysylltiedig ag ymgymryd ag ymchwiliadau ar ei Ysgogiad ei Hun. Diolch.
Nid oes unrhyw siaradwyr eraill, felly y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
I have no other speakers, so the proposal is to agree the motion. Does any Member object? No. The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Eitem 13 yw Cyfnod 4 y Bil Digartrefedd a Dyrannu Tai Cymdeithasol (Cymru). Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Lywodraeth Leol a Thai i wneud y cynnig—Jayne Bryant.
Item 13 is Stage 4 of the Homelessness and Social Housing Allocation (Wales) Bill. I call on the Cabinet Secretary for Housing and Local Government to move the motion—Jayne Bryant.
Cynnig NDM9150 Jayne Bryant
Cynnig bod y Senedd yn unol â Rheol Sefydlog 26.47:
Yn cymeradwyo Bil Digartrefedd a Dyrannu Tai Cymdeithasol (Cymru).
Motion NDM9150 Jayne Bryant
To propose that the Senedd in accordance with Standing Order 26.47:
Approves the Homelessness and Social Housing Allocation (Wales) Bill.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch, Deputy Llywydd. I'm proud to move this motion today, which brings this unique and long-awaited piece of legislation closer to implementation. The Homelessness and Social Housing Allocation (Wales) Bill has been shaped with people who have experienced homelessness for those at risk of it. It is rooted not in theory, but in lived experience, in the testimony of people who know the fear, indignity and harm homelessness can bring. These are people who have transformed their lives against the odds—people who, having endured the toughest time of their lives, have bravely chosen to share those experiences with all of us, who have both the privilege and the responsibility to change the law.
We are today joined by Scotty and Phil, two exceptional men who have worked with us to develop the Bill. Their experiences are intrinsic to the legislation. They were with my predecessor, Julie James, and Siân Gwenllian at the launch of our White Paper. They were with us in this place to introduce the Bill, and I wanted to make sure they were with us again here today. I do not know how many of us could face the hardship that they have with the bravery, strength and generosity that they have shown. I cannot overstate my gratitude nor my awe for them and for every person who trusted us with their story so that others might be spared the same hardship. This Bill belongs to them and we will continue to work with experts by experience as we deliver the legislation into practice.
This bold and ambitious Bill will be a catalyst for profound change across Wales's statutory homelessness system. I know that for local authorities change is daunting, and I am grateful for their honesty, their dialogue and their constructive challenge as we balance bold ambition with practical delivery. I call on them to embrace the opportunity this Bill presents to renew our shared commitment to ensure that homelessness is rare, brief and never repeated. I thank our third sector partners and the wider housing sector, whose expertise and persistence have strengthened the work at every stage. I pay particular tribute to housing officers and support workers. It takes an extraordinary person to dedicate themselves to ending homelessness. I cannot thank them enough for the commitment, compassion and perseverance they show every day.
I also extend my thanks to Professor Fitzpatrick for her leadership of the expert review panel, whose work forms a fundamental pillar of this legislation. And I want to thank my officials for their hard work, dedication and commitment to this Bill. It's a privilege to work with such a compassionate, professional team, who have spent so much time to get this right. And to my predecessor, Julie James, your passion and commitment to ending homelessness laid the foundation for these reforms. I thank the Chairs and members of the committees who have scrutinised this Bill so rigorously, in particular Siân Gwenllian, Joel James and their staff, for their constructive and principled engagement. While we may differ on some issues, we have worked together on shared values, and this Bill is stronger for that collaboration.
Deputy Llywydd, these reforms are transformational, but they are not a quick fix. This is an evidence-based, expert-informed package of change. It will take time, but it will build a system capable of meeting the demands of the future and responding to the changing demography of Wales. Much work remains, but, should the Senedd pass this Bill today, we take a monumental step forward. I'm profoundly proud of this legislation, Deputy Llywydd, and of the world-leading homelessness system it will create for Wales. Diolch.
Diolch, Dirprwy Lywydd. Rwy'n falch o gynnig y cynnig hwn heddiw, sy'n dod â'r darn unigryw hwn o ddeddfwriaeth hirddisgwyliedig yn agosach at ei weithredu. Mae'r Bil Digartrefedd a Dyrannu Tai Cymdeithasol (Cymru) wedi'i lunio gyda phobl sydd wedi profi digartrefedd, ar gyfer y rhai sy'n wynebu'r risg y byddant yn ei brofi. Mae wedi'i wreiddio nid mewn theori, ond mewn profiad bywyd, yn nhystiolaeth pobl sy'n gwybod yr ofn, y diffyg urddas a'r niwed y gall digartrefedd eu hachosi. Mae'r rhain yn bobl sydd wedi trawsnewid eu bywydau yn groes i'r disgwyl—pobl sydd, ar ôl dioddef amser anoddaf eu bywydau, wedi dewis rhannu'r profiadau hynny gyda phob un ohonon ni, sydd â'r fraint a'r cyfrifoldeb i newid y gyfraith.
Yn ymuno â ni heddiw mae Scotty a Phil, dau ddyn eithriadol sydd wedi gweithio gyda ni i ddatblygu'r Bil. Mae eu profiadau yn gynhenid i'r ddeddfwriaeth. Roedden nhw gyda fy rhagflaenydd, Julie James, a Siân Gwenllian yn lansiad ein Papur Gwyn. Roedden nhw gyda ni yn y lle hwn i gyflwyno'r Bil, ac roeddwn i eisiau gwneud yn siŵr eu bod nhw gyda ni eto yma heddiw. Wn i ddim faint ohonon ni allai wynebu'r caledi y maen nhw wedi'i wynebu gyda'r dewrder, y cryfder a'r haelioni y maen nhw wedi'u dangos. Allaf i ddim gorbwysleisio fy niolchgarwch na'r parch sydd gennyf atyn nhw ac at bob person a wnaeth ymddiried eu straeon ynom er mwyn i eraill beidio â gorfod wynebu'r un caledi. Mae'r Bil hwn yn eiddo iddyn nhw a byddwn ni'n parhau i weithio gydag arbenigwyr trwy brofiad wrth i ni roi'r ddeddfwriaeth ar waith.
Bydd y Bil beiddgar ac uchelgeisiol hwn yn gatalydd ar gyfer newid sylweddol ar draws system ddigartrefedd statudol Cymru. Rwy'n gwybod bod newid yn frawychus i awdurdodau lleol, ac rwy'n ddiolchgar am eu gonestrwydd, eu deialog a'u her adeiladol wrth i ni gydbwyso uchelgais beiddgar â chyflawni ymarferol. Rwy'n galw arnyn nhw i groesawu’r cyfle y mae'r Bil hwn yn ei gyflwyno i adnewyddu ein hymrwymiad cyffredin i sicrhau bod digartrefedd yn brin, yn fyrhoedlog a byth yn cael ei ailadrodd. Hoffwn ddiolch i'n partneriaid trydydd sector a'r sector tai ehangach, y mae eu harbenigedd a'u dyfalbarhad wedi cryfhau'r gwaith ar bob cam. Rwy'n talu teyrnged yn arbennig i swyddogion tai a gweithwyr cymorth. Mae'n cymryd person anhygoel i ymroi i roi terfyn ar ddigartrefedd. Ni allaf ddiolch digon iddyn nhw am yr ymrwymiad, y tosturi a'r dyfalbarhad maen nhw'n eu dangos bob dydd.
Hoffwn hefyd ddiolch i'r Athro Fitzpatrick am arwain y panel adolygu arbenigol, y mae ei waith yn gonglfaen sylfaenol i'r ddeddfwriaeth hon. A hoffwn ddiolch i fy swyddogion am eu gwaith caled, eu hymroddiad a'u hymrwymiad i'r Bil hwn. Mae'n fraint gweithio gyda thîm mor dosturiol, proffesiynol, sydd wedi treulio cymaint o amser i gael hyn yn iawn. Ac i'm rhagflaenydd, Julie James, eich angerdd a'ch ymrwymiad i roi terfyn ar ddigartrefedd a osododd y sylfaen ar gyfer y diwygiadau hyn. Diolch i'r Cadeiryddion ac aelodau'r pwyllgorau sydd wedi craffu mor drylwyr ar y Bil hwn, yn enwedig Siân Gwenllian, Joel James a'u staff, am eu hymgysylltiad adeiladol ac egwyddorol. Er y gall fod gennym farn wahanol ar rai materion, rydym wedi gweithio gyda'n gilydd ar werthoedd cyffredin, ac mae'r Bil hwn yn gryfach oherwydd y cydweithrediad hwnnw.
Dirprwy Lywydd, mae'r diwygiadau hyn yn drawsnewidiol, ond dydyn nhw ddim yn ateb cyflym. Mae hwn yn becyn o newid sy'n seiliedig ar dystiolaeth, sydd wedi'i lywio gan arbenigwyr. Bydd yn cymryd amser, ond bydd yn adeiladu system fydd yn gallu bodloni gofynion y dyfodol ac ymateb i ddemograffeg newidiol Cymru. Mae llawer o waith ar ôl i'w wneud, ond, os bydd y Senedd yn pasio'r Bil hwn heddiw, byddwn yn cymryd cam enfawr ymlaen. Rwy'n falch iawn o'r ddeddfwriaeth hon, Dirprwy Lywydd, ac o'r system ddigartrefedd flaengar y bydd yn ei chreu i Gymru. Diolch.
Hoffwn i gymryd y cyfle heddiw i ddiolch i'r holl randdeiliaid am eu gwaith caled a'u cydweithrediad parhaus wrth ein helpu ni i siapio'r Bil yma. Diolch hefyd—diolch o waelod calon—i'r unigolion sydd wedi rhannu eu profiadau uniongyrchol o fod yn ddigartref efo ni wrth inni baratoi'r gwaith yma, gan gynnwys diolch i Scotty a Phil sydd efo ni heddiw yma.
Mae Plaid Cymru wastad wedi pwysleisio'r angen am well data o ran tai cymdeithasol, wedi pwysleisio'r angen i symud yn gyflym at ddulliau ataliol, a hefyd yr angen i roi mwy o gefnogaeth i’r bobl fwyaf agored i niwed. Mae’r Bil yn sefydlu’r egwyddor bod digartrefedd yn broblem sydd angen help pawb i’w datrys. Yr wythnos yma, mae’r Salvation Army wedi cyhoeddi adroddiad sydd yn dangos, mewn 318 o sefyllfaoedd, cafodd pobl eu rhyddhau o ysbytai heb gartref i fynd iddo fo. Mi fydd y Bil yn dechrau sicrhau bod gweithwyr iechyd yn ein hysbytai a gweithwyr eraill ar draws y sectorau yn 'gofyn a gweithredu'—yr 'ask and act' pwysig sydd yn y Bil yma—pan fyddan nhw'n tybio bod person yn wynebu digartrefedd.
Un gwelliant hollbwysig ddaru basio yn ystod Cyfnod 2 oedd dileu adran 35. Ni ddylai’r cyfrifoldeb dros benderfynu pwy sy’n gymwys i gael tai cymdeithasol fod yn nwylo awdurdodau lleol; mae hynny’n tanseilio egwyddor rydym ni’n credu’n gryf ynddi hi. Ond mae hi’n siomedig bod ein gwelliant yn ymwneud ag ansawdd llety dros dro heb basio. Mi fyddai hwn wedi sicrhau na fyddai’n bosib ystyried llety sy’n cynnwys perygl categori 1 fel un sy'n addas ar gyfer llety dros dro. Ddylai neb orfod byw mewn llety sy’n anaddas ac yn anniogel. Mae diogelwch yn y cartref yn sylfaenol, ac felly mae hi’n destun siom bod absenoldeb rhai Aelodau yn y Siambr wythnos diwethaf wedi cyfrannu at fethiant i gryfhau’r Bil. Ond mi fyddaf i'n parhau i wthio am y ddarpariaeth yma, ac yn chwilio am gyfleoedd i gymryd camau i wahardd llety dros dro sy’n cynnwys peryglon difrifol.
I gloi, hoffwn bwysleisio pa mor hollbwysig fydd sefydlu cynllun gweithredu cadarn yn dilyn pasio’r Bil yma. Rhaid i'r cynllun gynnwys hyfforddiant amserol a phriodol i staff ar draws y gwahanol sectorau. Bydd angen dangos cynnydd pendant a chadarnhaol, yn enwedig tuag at ddileu’r prawf angen blaenoriaethol, a gwneud datblygiad gwirioneddol yn ein hymdrechion i fynd i’r afael â’r nifer o bobl sy’n cysgu ar y strydoedd yng Nghymru. Mae angen cynllun gweithredu cadarn er mwyn sicrhau'r cynnydd yna. Ac ar yr un pryd, mae'n rhaid darparu’r gefnogaeth angenrheidiol i awdurdodau lleol wrth iddyn nhw fynd ati efo'u gwaith ymroddedig tuag at gyflawni’r nodau sydd yn y Bil yma.
Mae’r drafodaeth yma wedi bod yn digwydd yn y Senedd yma ers i mi ddod yn Aelod bron i 10 mlynedd yn ôl bellach. Rŵan, mae'n bryd troi'r deddfu yna yn weithredu. Diolch.
I'd like to take the opportunity today to thank all of our stakeholders for their hard work and continued co-operation in helping us to shape this Bill. I'd also like to thank from the bottom of my heart those individuals who have shared their direct experience of being homeless with us as we prepared this work, including Scotty and Phil, who have joined us here today.
Plaid Cymru has always emphasised the need for better data in terms of social housing, has emphasised the need to move quickly to preventative approaches, and also the need to provide additional support to the most vulnerable people. This Bill does establish the principle that homelessness is a problem that needs everyone's help to solve it. This week, the Salvation Army has published a report showing that, in 318 situations, people were released from hospital without a home to go to. The Bill will start to ensure that health workers in our hospitals and other workers on a cross-sectoral basis will 'ask and act'—the important 'ask and act' that is in this Bill—when they think that a person is facing homelessness.
One vital amendment that was passed during Stage 2 was the removal of section 35. The responsibility for deciding who is eligible for social housing should not be in the hands of local authorities; that undermines a principle that we strongly believe in. But it is disappointing that our amendment relating to the quality of temporary accommodation has not been passed. This would have ensured that it would not be possible to consider accommodation that contains a category 1 hazard as being suitable for temporary accommodation. No-one should have to live in accommodation that is unsuitable and unsafe. Safety in the home is fundamental, so it is disappointing that the absence of some Members in the Chamber last week did contribute to a failure to strengthen the Bill. But I will continue to push for this provision, and will seek opportunities to take steps to ban temporary accommodation that contains serious hazards.
In conclusion, I would like to emphasise how vital it will be to establish a robust action plan following the passage of this Bill. The plan must include timely and appropriate training for staff across the different sectors. It will need to show concrete and positive progress, particularly towards the abolition of the priority need test, and to make real progress in our efforts to tackle the number of people sleeping rough in Wales. We need a robust action plan in order to ensure that progress. At the same time, we must provide the necessary support for local authorities as they undertake their dedicated work in terms of achieving the goals in this Bill.
This issue has been debated in the Senedd since I became a Member nearly 10 years ago now. Now, it's time to move from legislation to action. Thank you.
I think every Member here agrees how important it is to not only tackle homelessness, but to make sure it doesn't happen in the first place. That is why one of the greatest disappointments that I have with this legislation is how late in the parliamentary cycle this Bill has come forward to us, limiting the time we have had to properly scrutinise it, and showing in quite stark terms where the priorities of this Labour Government lie.
However, we will be supporting this legislation, and I would like to thank the local government and housing team, along with the officials who have worked on this Bill. They've worked to some extremely tight deadlines set by the Government, and their hard work and commitment should be properly recognised.
While the Welsh Conservatives are supporting this Bill, I want to put on record our disappointment that veterans are not explicitly exempt from local connection tests, something we believe should appear on the face of the Bill. This submission places Welsh veterans at a clear disadvantage compared with those in England, and runs counter to the spirit and intent of the armed forces covenant.
In England, veterans are now exempt from local connection requirements for social housing allocations, recognising the unique nature of military service. The absence of a comparable exemption in Wales for homelessness support risks undermining equal treatment under the covenant and creates clear policy inconsistency across the rest of the United Kingdom.
Many veterans have been required to move repeatedly throughout their military careers, and as a result have been unable to establish long-term ties to any single local authority area. The Welsh Conservatives believe that local connection tests are deliberately discriminative towards veterans. The amendments put forward by myself in Stage 2, and further amendments by Rhys ab Owen in Stage 3, were designed to level the playing field for veterans in this regard. It is extremely frustrating to note that, while they were supported by Plaid Cymru at Stage 2, they were not supported by them at Stage 3. Likewise, for all their talk on veterans' rights, yet again Reform was absent in this Chamber when we discussed them—no amendments and no interaction.
Because of this, veterans under this Bill may still find themselves referred back to areas they cannot realistically or safely return to, delaying access to support at a time of acute need. This is not only unfair, it directly disadvantages them compared with civilians who have been able to put down permanent roots. These concerns are not unique to the Welsh Conservatives. The Veterans’ Commissioner for Wales, alongside homelessness organisations and housing charities, have all raised serious concerns about the lack of an exemption for veterans and their families. Again, had this Bill been brought forward earlier in the parliamentary term, I believe we could have reached agreement on including a specific exemption for veterans on the face of this Bill. Veterans' rights is a policy we will always, as Welsh Conservatives, continue to pursue, and we will with this.
Finally—and I am conscious of time—we must also recognise that relationship breakdown is a major driver of homelessness, and considerably more needs to be done to improve access to effective support and care, an area where Wales is still continuing to fall short. While this Bill claims to focus on preventing homelessness in the short term, I am concerned that it will amount to little more than warm words. Without a serious and sustained increase in housing supply, its ambitions simply cannot be realised. Wales is in the grip of a housing crisis, and no amount of legislative intent can hide the fact that this crisis continues to be ignored. Thank you, Dirprwy Lywydd.
Rwy'n credu bod pob Aelod yma yn cytuno pa mor bwysig yw hi nid yn unig i fynd i'r afael â digartrefedd, ond i wneud yn siŵr nad yw'n digwydd yn y lle cyntaf. Dyna pam mai un o'r pethau sy'n fy siomi fwyaf ynghylch y ddeddfwriaeth hon yw pa mor hwyr yn y cylch seneddol y mae'r Bil hwn wedi'i gyflwyno i ni, gan gyfyngu ar yr amser yr ydym wedi'i gael i graffu arno'n iawn, a dangos yn eithaf amlwg ble mae blaenoriaethau'r Llywodraeth Lafur hon.
Fodd bynnag, byddwn ni'n cefnogi'r ddeddfwriaeth hon, a hoffwn ddiolch i'r tîm llywodraeth leol a thai, ynghyd â'r swyddogion sydd wedi gweithio ar y Bil hwn. Maen nhw wedi gweithio i rai terfynau amser tynn iawn a osodwyd gan y Llywodraeth, ac fe ddylai eu gwaith caled a'u hymrwymiad gael eu cydnabod yn briodol.
Er bod y Ceidwadwyr Cymreig yn cefnogi'r Bil hwn, rwyf eisiau cofnodi ein siom nad yw cyn-filwyr wedi'u heithrio'n benodol o brofion cysylltiadau lleol, rhywbeth yr ydym yn credu y dylai ymddangos ar wyneb y Bil. Mae'r cyflwyniad hwn yn rhoi cyn-filwyr Cymreig dan anfantais amlwg o gymharu â'r rheini yn Lloegr, ac mae'n mynd yn groes i ysbryd a bwriad cyfamod y lluoedd arfog.
Yn Lloegr, mae cyn-filwyr wedi'u heithrio nawr rhag gofynion cysylltiadau lleol ar gyfer dyraniadau tai cymdeithasol, gan gydnabod natur unigryw gwasanaeth milwrol. Mae risg y bydd absenoldeb eithriad tebyg yng Nghymru ar gyfer cymorth digartrefedd yn tanseilio triniaeth gyfartal o dan y cyfamod ac yn creu anghysondeb clir o ran polisi ar draws gweddill y Deyrnas Unedig.
Mae llawer o gyn-filwyr wedi gorfod symud dro ar ôl tro trwy gydol eu gyrfaoedd milwrol ac, o ganlyniad, dydyn nhw ddim wedi gallu sefydlu cysylltiadau hirdymor ag unrhyw ardal awdurdod lleol unigol. Mae'r Ceidwadwyr Cymreig o'r farn bod profion cysylltiadau lleol yn gwahaniaethu'n fwriadol yn erbyn cyn-filwyr. Roedd y gwelliannau a gyflwynwyd gennyf yng Nghyfnod 2, a gwelliannau eraill gan Rhys ab Owen yng Nghyfnod 3, wedi'u llunio i sicrhau tegwch i gyn-filwyr yn hyn o beth. Mae'n hynod rhwystredig nodi, er iddynt gael eu cefnogi gan Blaid Cymru yng Nghyfnod 2, na chawsant eu cefnogi ganddynt yng Nghyfnod 3. Yn yr un modd, er eu holl sôn am hawliau cyn-filwyr, unwaith eto roedd Reform yn absennol yn y Siambr hon pan wnaethon ni eu trafod—dim gwelliannau a dim rhyngweithio.
Oherwydd hyn, efallai y bydd cyn-filwyr o dan y Bil hwn yn dal i gael eu cyfeirio'n ôl at ardaloedd na allan nhw ddychwelyd iddyn nhw'n realistig neu'n ddiogel, gan oedi mynediad at gymorth ar adeg o angen dwys. Mae hyn nid yn unig yn annheg, mae'n eu rhoi dan anfantais uniongyrchol o gymharu â sifiliaid sydd wedi gallu magu gwreiddiau parhaol. Nid yw'r pryderon hyn yn unigryw i'r Ceidwadwyr Cymreig. Mae Comisiynydd Cyn-filwyr Cymru, ochr yn ochr â sefydliadau digartrefedd ac elusennau tai, i gyd wedi codi pryderon difrifol am ddiffyg eithriad i gyn-filwyr a'u teuluoedd. Unwaith eto, pe bai'r Bil hwn wedi'i gyflwyno'n gynharach yn y tymor seneddol, rwy'n credu y gallen ni fod wedi dod i gytundeb ar gynnwys eithriad penodol i gyn-filwyr ar wyneb y Bil hwn. Mae hawliau cyn-filwyr yn bolisi y byddwn ni bob amser, fel Ceidwadwyr Cymreig, yn parhau i'w ddilyn, ac fe fyddwn ni yn yr achos hwn.
Yn olaf—ac rwy'n ymwybodol o'r amser—rhaid i ni hefyd gydnabod bod tor-perthynas yn un o'r prif bethau sy'n ysgogi digartrefedd, ac mae angen gwneud llawer mwy i wella mynediad at gymorth a gofal effeithiol, maes lle mae Cymru'n dal i fethu â chyrraedd y nod. Er bod y Bil hwn yn honni ei fod yn canolbwyntio ar atal digartrefedd yn y tymor byr, rwy'n pryderu na fydd yn ddim mwy na geiriau teg. Heb gynnydd sylweddol a pharhaus yn y cyflenwad tai, nid oes modd gwireddu ei uchelgeisiau. Mae Cymru yng nghanol argyfwng tai, ac ni all unrhyw nifer o fwriadau deddfwriaethol guddio'r ffaith bod yr argyfwng hwn yn parhau i gael ei anwybyddu. Diolch, Dirprwy Lywydd.
Dwi innau hefyd yn croesawu'r Bil pwysig yma sydd o’n blaenau ni heddiw. Dwi wedi gweld â llygaid fy hunan y cynnydd aruthrol yn nifer y digartref yn ein prifddinas ni, a nifer y digartref sy'n defnyddio'r gefnogaeth sy'n cael ei chynnig i'r digartref yng nghanol ein prifddinas ni dros y blynyddoedd diwethaf. Dwi wedi dysgu llawer o'r bobl hynny, a dwi’n gwerthfawrogi yn fawr eu cwmni, ond y gwir yw dydyn ni ddim eisiau gweld pobl yn gorfod defnyddio’r gwasanaethau felly. Rŷn ni'n gwybod pam ŷm ni angen y Bil yma. Roedd yna risg mawr byddai digartrefedd yn cynyddu, yn parhau i gynyddu: 24 y cant erbyn 2041 petai’r Llywodraeth hon a'r Senedd hon ddim yn gweithredu. Felly, dwi mor falch ein bod ni wedi gweithredu.
Wrth gwrs, byddwn i wedi licio gweld o leiaf un, efallai—hyd yn oed un—o fy ngwelliannau yn pasio. Wnaeth hwnna ddim digwydd, ond dwi’n gobeithio, o'r ffaith ein bod ni wedi cael y drafodaeth, y bydd hyn nawr yn flaenoriaeth i'r Senedd nesaf. Byddwn i wedi hoffi gweld angen blaenoriaethol a digartrefedd bwriadol yn dod i ben cyn yr wythfed Senedd, ond dyw hynna ddim yn mynd i ddigwydd. Mae'n drueni na fyddai'n digwydd yn y Senedd nesaf, y seithfed Senedd. Dwi hefyd yn siomedig yn enwedig o ran y gwelliannau hynny ble roedd yna gyfartaledd rhwng y Llywodraeth ac Aelodau o'r gwrthbleidiau. Roeddem ni mor agos at basio'r gwelliannau yna, fyddai'n wirioneddol wedi gwneud gwahaniaeth, ond, oherwydd absenoldeb, rhaid bod hynny wedi methu digwydd. Gobeithio, o'r ffaith ein bod ni wedi codi'r materion yma, bydd modd gweld rheoliadau o fewn y seithfed Senedd bydd yn delio â rhai o'r pwyntiau yn y gwelliannau gwnes i eu codi.
Bydd Cymru, y digartref, a'r rhai sydd mewn risg o ddigartrefedd mewn lle llawer gwell a chadarnach pan ddaw'r Ddeddf yma i rym. Dwi'n gofyn i chi beidio aros yn ormodol i weithredu'r Ddeddf yma, ac i weithredu rhannau o'r Ddeddf yma. Felly, dwi yn ddiolchgar. Dwi'n ddiolchgar am y cyfle i graffu. Dwi'n ddiolchgar am y cyfle i godi pwyntiau. Dwi'n ddiolchgar am y cyfle i gydweithio â'r elusennau digartref arbennig sydd gyda ni yng Nghymru, a dwi'n diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet, am sicrhau, gyda'ch swyddogion a'ch cydweithwyr chi, fod y Bil arbennig o bwysig yma—ac rŷn ni'n defnyddio geiriau fel hyn efallai'n rhy aml, ond mae'r Bil yma'n arbennig o bwysig—sy'n mynd i wneud gwahaniaeth gwirioneddol. A dwi yn ddiolchgar eich bod chi wedi gallu sicrhau bod y Bil yma yn dod o flaen y Senedd cyn diwedd y Senedd hon. Diolch yn fawr.
I also welcome this important Bill before us today. I have seen with my own eyes the staggering increase in the number of homeless people in our capital city, and the number of homeless people who access the support provided to the homeless in the middle of our capital city in recent years. I have learned a great deal from those people, and I very much appreciate their company, but the fact is that we do not want to see people having to access those services. We understand why we need this Bill. There was a great risk that homelessness would continue to increase: 24 per cent by 2041 if this Government and this Senedd didn't act. So, I am so pleased that we have taken action.
Of course, I would have liked to have seen at least one of my amendments passed. That didn’t happen, unfortunately, but I do hope that the fact that we had that debate means this will now be a priority for the next Senedd. I would have liked to have seen priority need and intentional homelessness coming to an end before the eighth Senedd, but that isn’t going to happen. It is a shame that it will not happen in the seventh Senedd. I am also disappointed in particular in relation to those amendments where there was an equal vote between the Government and the opposition parties. We got so close to passing amendments that truly would have made a difference, but, because of the absence of some Members, that couldn’t happen. I very much hope that the fact that we have raised these issues means that we will see regulations brought forward in the seventh Senedd that will deal with some of the points raised in the amendments that I tabled.
Wales, the homeless and those at risk of homelessness will be in a far better position once this legislation is enacted, and I urge you not to wait too long before implementing this legislation, and implementing certain parts of the legislation. So, I am grateful. I'm grateful for the opportunity to be involved in the scrutiny. I'm grateful for the opportunity to raise points. I'm grateful for the opportunity to work with the wonderful homelessness charities that we have in Wales, and I thank you, Cabinet Secretary, for ensuring, with your officials and colleagues, that this particularly important Bill—and we use these words too often, perhaps, but this Bill is particularly important—which will make a very real difference. And I am grateful that you've been able to ensure that this Bill is brought before the Senedd before the end of this Senedd term. Thank you.
Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet i ymateb i'r ddadl.
I call on the Cabinet Secretary to reply to the debate.
Move to the vote.
Symud i'r bleidlais.
Yn unol â Rheol Sefydlog 26.50C, mae'n rhaid cynnal pleidlais wedi'i chofnodi ar gynigion Cyfnod 4. Felly, gohiriaf y bleidlais ar y cynnig hwn tan y cyfnod pleidleisio.
In accordance with Standing Order 26.50C, a recorded vote must be taken on Stage 4 motions. So, I defer voting under this item until voting time.
Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.
Voting deferred until voting time.
A dyma ni'n cyrraedd y cyfnod pleidleisio. Oni bai fod tri Aelod yn dymuno imi ganu’r gloch, symudaf yn syth i’r cyfnod pleidleisio.
And that brings us to voting time. Unless three Members wish for the bell to be rung, I will move directly to voting time.
Bydd y bleidlais gyntaf ar eitem 7, y rheoliadau treth trafodiadau tir. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 36, un yn ymatal, 10 yn erbyn. Felly, mae'r cynnig wedi'i dderbyn.
The first vote this evening will be on item 7, the land transaction tax regulations. Open the vote. Close the vote. In favour 36, one abstention, 10 against. Therefore, the motion is agreed.
Eitem 7. Rheoliadau Treth Trafodiadau Tir (Addasu Rhyddhad ar gyfer Caffaeliadau sy’n Ymwneud ag Anheddau Lluosog) (Cymru) 2026. : O blaid: 36, Yn erbyn: 10, Ymatal: 1
Derbyniwyd y cynnig
Item 7. The Land Transaction Tax (Modification of Relief for Acquisitions Involving Multiple Dwellings) (Wales) Regulations 2026. : For: 36, Against: 10, Abstain: 1
Motion has been agreed
Bydd y bleidlais nesaf ar eitem 8, Gorchymyn cynllun masnachu allyriadau nwyon tŷ gwydr. Galwaf am bleidlais ar y cynnig yn enw Jane Hutt. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 36, neb yn ymatal, 11 yn erbyn. Felly, mae'r cynnig wedi'i dderbyn.
The next vote will be on item 8, the greenhouse gas emissions trading scheme amendment Order. I call for a vote on the motion tabled in the name of Jane Hutt. Open the vote. Close the vote. In favour 36, no abstentions, 11 against. Therefore, the motion is agreed.
Eitem 8. Gorchymyn Cynllun Masnachu Allyriadau Nwyon Ty Gwydr (Diwygio) (Estyniad i Weithgareddau Morol) 2026. : O blaid: 36, Yn erbyn: 11, Ymatal: 0
Derbyniwyd y cynnig
Item 8. The Greenhouse Gas Emissions Trading Scheme (Amendment) (Extension to Maritime Activities) Order 2026. : For: 36, Against: 11, Abstain: 0
Motion has been agreed
Bydd y bleidlais olaf ar eitem 13, Cyfnod 4 y Bil Digartrefedd a Dyrannu Tai Cymdeithasol (Cymru). Galwaf am bleidlais ar y cynnig yn enw Jayne Bryant. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 47, neb yn ymatal, neb yn erbyn. Felly, mae'r cynnig wedi'i dderbyn.
The final vote will be on item 13, Stage 4 of the Homelessness and Social Housing Allocation (Wales) Bill. I call for a vote on the motion tabled in the name of Jayne Bryant. Open the vote. Close the vote. In favour 47, no abstentions and none against. Therefore, the motion is agreed.
Eitem 13. Dadl: Cyfnod 4 Bil Digartrefedd a Dyrannu Tai Cymdeithasol (Cymru). : O blaid: 47, Yn erbyn: 0, Ymatal: 0
Derbyniwyd y cynnig
Item 13. Debate: Stage 4 of the Homelessness and Social Housing Allocation (Wales) Bill. : For: 47, Against: 0, Abstain: 0
Motion has been agreed
Bydd egwyl fer nawr cyn dechrau trafodion Cyfnod 3. Caiff y gloch ei chanu pum munud cyn inni ailgynnull. Byddwn yn annog yr Aelodau i ddychwelyd i'r Siambr yn brydlon, os gwelwch yn dda.
We will now take a short break before we move to Stage 3. The bell will be rung five minutes before we reconvene. And I would encourage Members to return to the Chamber promptly.
Ten minutes because in five minutes the bell will ring, five minutes before we start.
Deg munud oherwydd mewn pum munud bydd y gloch yn canu, bum munud cyn i ni ddechrau.
Ataliwyd y Cyfarfod Llawn am 16:48.
Plenary was suspended at 16:48.
Ailymgynullodd y Senedd am 17:00, gyda'r Llywydd yn y Gadair.
The Senedd reconvened at 17:00, with the Llywydd in the Chair.
Dyma ni nawr yn cyrraedd yr amser ar gyfer Cyfnod 3 Bil yr Amgylchedd (Egwyddorion, Llywodraethiant a Thargedau Bioamrywiaeth) (Cymru).
That brings us to our Stage 3 consideration of the Environment (Principles, Governance and Biodiversity Targets) (Wales) Bill.
Grŵp 1 o welliannau fyddwn ni yn ei drafod yn gyntaf. Mae'r grŵp yma o welliannau yn ymwneud ag egwyddorion amgylcheddol ac integreiddio diogelu’r amgylchedd o dan Ran 1 o'r Bil. Gwelliant 9 yw'r prif welliant yn y grŵp yma. Dwi'n galw ar Janet Finch-Saunders i gynnig y prif welliant.
We will begin with group 1. The first group of amendments relates to environmental principles and integrating environmental protection under Part 1 of the Bill. The lead amendment in the group is amendment 9. I call on Janet Finch-Saunders to move the lead amendment.
Cynigiwyd gwelliant 9 (Janet Finch-Saunders).
Amendment 9 (Janet Finch-Saunders) moved.
Diolch, Llywydd. Group 1 relates to the environmental principles, as has been said. The amendments we’re putting forward today, 9 and 10, insert additional environmental principles into section 2 of the Bill, the precise meaning of these principles and how they relate to existing principles in section 2 of the Bill. I must say, at this stage, that I’d like to thank our lawyers; our researchers, Ella Tregaskes and Jena Quilter; the climate change committee; and the Minister himself, because we’ve actually worked, haven't we, throughout each stage.
Dr Victoria Jenkins summed up what most of us believe, and I agree with the Countryside Alliance that there would be merit in including these proposed principles in the Bill, as they will ensure that we will leave the environment in a better place than when we found it, recognising the interconnectedness of areas such as water catchment areas, wildlife corridors and the marine environment.
Amendment 11 will ensure that the Welsh Ministers review the section 6 statement at least once every two years. While the environmental principles are already well recognised internationally, it is the statement that will determine their meaning and how that will be applied in a Welsh context. Currently, I know there’s support from the Minister to go for five years. That is longer than the new Senedd terms of four years, and I think, really, that this Bill is so delayed, and we’ve seen so many species go into decline here in Wales, that, actually, now we need to make sure that any legislation we pass here is fit for purpose, and the only way you can do that is by holding your reviews every two years. Diolch.
Diolch, Llywydd. Mae grŵp 1 yn ymwneud â'r egwyddorion amgylcheddol, fel sydd eisoes wedi'i ddweud. Mae'r gwelliannau rydyn ni'n eu cyflwyno heddiw, 9 a 10, yn mewnosod egwyddorion amgylcheddol ychwanegol yn adran 2 o'r Bil, union ystyr yr egwyddorion hyn a sut maen nhw'n ymwneud ag egwyddorion presennol yn adran 2 o'r Bil. Rhaid i mi ddweud, ar hyn o bryd, hoffwn ddiolch i'n cyfreithwyr; ein hymchwilwyr, Ella Tregaskes a Jena Quilter; y pwyllgor newid hinsawdd; a'r Gweinidog ei hun, oherwydd rydyn ni wedi gweithio, onid ydyn ni, trwy gydol pob cyfnod.
Gwnaeth Dr Victoria Jenkins grynhoi'r hyn y mae'r rhan fwyaf ohonon ni'n ei gredu, ac rwy'n cytuno â'r Gynghrair Cefn Gwlad y byddai'n werth cynnwys yr egwyddorion arfaethedig hyn yn y Bil, gan y byddan nhw'n sicrhau y byddwn ni'n gadael yr amgylchedd mewn lle gwell nag y gwnaethon ni ei ddarganfod, gan gydnabod y cydgysylltiad rhwng meysydd fel dalgylchoedd dŵr, coridorau bywyd gwyllt a'r amgylchedd morol.
Bydd gwelliant 11 yn sicrhau bod Gweinidogion Cymru yn adolygu datganiad adran 6 o leiaf unwaith bob dwy flynedd. Er bod yr egwyddorion amgylcheddol eisoes yn cael eu cydnabod yn rhyngwladol, y datganiad fydd yn pennu eu hystyr a sut y bydd hwnnw'n cael ei gymhwyso yng nghyd-destun Cymru. Ar hyn o bryd, rwy'n gwybod bod y Gweinidog yn cefnogi mynd am bum mlynedd. Mae hynny'n hirach na thymor newydd y Senedd o bedair blynedd, ac rwy'n credu, mewn gwirionedd, bod y Bil hwn wedi bod yn destun cymaint o oedi, ac rydyn ni wedi gweld cymaint o rywogaethau yn dirywio yma yng Nghymru, bod angen i ni wneud yn siŵr nawr bod unrhyw ddeddfwriaeth rydyn ni'n ei phasio yma yn addas i'r diben, a'r unig ffordd y gallwch chi wneud hynny yw trwy gynnal eich adolygiadau bob dwy flynedd. Diolch.
Yr Ysgrifennydd Cabinet i ymateb—Huw Irranca-Davies.
The Cabinet Secretary to reply—Huw Irranca-Davies.
Diolch yn fawr iawn, Llywydd, and thank you, Janet, for moving this. As we open today's Stage 3 proceedings on the Environment (Principles, Governance and Biodiversity Targets) (Wales) Bill, I just want to also express my sincere thanks to all those who’ve brought us to this point, including Members, but also the Senedd committees for their very thoughtful, rigorous scrutiny, and stakeholders across Wales—the environmental groups, the public bodies, the academics and community organisations—who have engaged with such commitment and candour throughout the process. Also, just a word for my small team of officials, who’ve worked not just with me, but through me, in engaging with Members of the Senedd across parties as well.
The strength of this Bill is that it is a product of that collaboration; the constructive cross-party engagement that has supported its development is testament to a shared recognition that protecting the environment is a matter of our collective responsibility. The amendments made to date by both Government and committee members reflect this, and they’ve led to a more robust, more coherent and, ultimately, more effective Bill; that’s what scrutiny is about. This Bill represents the Senedd at its best, working together to strengthen the future that we’re building for Wales.
I know, Janet, and I appreciate, that this legislation has been long anticipated, but I can assure you that the time has not been wasted. We have significantly benefited from learning how environmental protection and governance arrangements have evolved elsewhere in the UK and, indeed, internationally. We’ve seen what has worked well and where challenges have emerged. This has enabled us to design a model that is not simply comparable to counterparts in the UK, but is, actually, in many respects, stronger, and one that reflects the distinct needs of Wales and our unique policy and legislative landscape.
This Bill provides us with a real opportunity for a step change, establishing an environmental objective that is focused on a high level of environmental protection and improvement of the environment; four core environmental principles and duties to integrate environmental protection; an independent environmental governance body with authority, expertise and teeth; and a framework empowering Welsh Ministers to set targets in secondary legislation to contribute to halting and reversing biodiversity loss. As a whole, it gives us the framework to respond to the nature and climate emergencies we face today, but also to challenges that will impact future generations.
Diolch yn fawr iawn, Llywydd, a diolch, Janet, am gynnig hyn. Wrth i ni agor trafodion Cyfnod 3 heddiw ar Fil yr Amgylchedd (Egwyddorion, Llywodraethiant a Thargedau Bioamrywiaeth) (Cymru), hoffwn hefyd ddiolch yn ddiffuant i bawb sydd wedi dod â ni at y pwynt hwn, gan gynnwys yr Aelodau, ond hefyd bwyllgorau'r Senedd am eu gwaith craffu meddylgar a thrwyadl iawn, a rhanddeiliaid ledled Cymru—y grwpiau amgylcheddol, y cyrff cyhoeddus, yr academyddion a'r sefydliadau cymunedol—sydd wedi ymgysylltu â chymaint o ymrwymiad a didwylledd trwy gydol y broses. Hefyd, hoffwn ddiolch i'm tîm bach o swyddogion, sydd wedi gweithio nid yn unig gyda mi, ond trwof i, i ymgysylltu ag Aelodau'r Senedd ar draws pleidiau hefyd.
Cryfder y Bil hwn yw ei fod yn gynnyrch y cydweithredu hwnnw; mae'r ymgysylltiad trawsbleidiol adeiladol sydd wedi cefnogi ei ddatblygiad yn dyst i gydnabyddiaeth gyffredin bod diogelu'r amgylchedd yn gyfrifoldeb i ni i gyd. Mae'r gwelliannau sydd wedi'u gwneud hyd yma gan y Llywodraeth ac aelodau pwyllgorau yn adlewyrchu hyn, ac maen nhw wedi arwain at Fil mwy cadarn, mwy cydlynol a mwy effeithiol yn y pen draw; dyna ddiben craffu. Mae'r Bil hwn yn cynrychioli'r Senedd ar ei gorau, yn gweithio gyda'n gilydd i gryfhau'r dyfodol rydyn ni'n ei adeiladu i Gymru.
Rwy'n gwybod, Janet, ac rwy'n gwerthfawrogi ein bod ni wedi disgwyl yn hir am y ddeddfwriaeth hon, ond gallaf eich sicrhau nad yw'r amser wedi'i wastraffu. Rydyn ni wedi elwa'n sylweddol o ddysgu am y ffordd mae trefniadau diogelu'r amgylchedd a llywodraethiant wedi datblygu mewn mannau eraill yn y DU ac, yn wir, yn rhyngwladol. Rydyn ni wedi gweld beth sydd wedi gweithio'n dda a lle mae heriau wedi dod i'r amlwg. Mae hyn wedi ein galluogi i ddylunio model y gellir ei gymharu â modelau tebyg yn y DU, ond sydd mewn gwirionedd, mewn sawl ffordd, yn gryfach, ac yn un sy'n adlewyrchu anghenion gwahanol Cymru a'n tirwedd polisi a deddfwriaethol unigryw.
Mae'r Bil hwn yn rhoi cyfle gwirioneddol i ni sicrhau newid sylweddol, gan sefydlu amcan amgylcheddol sy'n canolbwyntio ar gyrraedd lefel uchel o ran diogelu'r amgylchedd a gwelliant i'r amgylchedd; pedair egwyddor amgylcheddol craidd a dyletswyddau i integreiddio diogelu'r amgylchedd; corff llywodraethiant amgylcheddol annibynnol gydag awdurdod, arbenigedd a dannedd; a fframwaith sy'n grymuso Gweinidogion Cymru i osod targedau mewn is-ddeddfwriaeth i gyfrannu at atal a gwrthdroi colli bioamrywiaeth. Yn ei gyfanrwydd, mae'n rhoi'r fframwaith i ni ymateb i'r argyfyngau natur a hinsawdd rydyn ni'n eu hwynebu heddiw, ond hefyd i heriau a fydd yn effeithio ar genedlaethau'r dyfodol.
But I just want to be clear that we can only realise these opportunities if the Bill passes and if it passes in a form that's deliverable. The effective implementation requires legislation that is clear, workable, and grounded in the practical realities of the systems and institutions it creates. The Bill before all of us today has been strengthened with that in mind. It's ambitious, yes, but it's also achievable. And it's through that combination of ambition and deliverability that we will deliver the change that we need.
As we move through today’s amendments, I really look forward to continuing that collaborative spirit that has brought us this far. Because we have an opportunity here in front of us. In that spirit, can I thank Members in advance for their amendments that we're debating and the opportunity to set out this Government’s position on them? There will be amendments this evening that I look forward to supporting, in that collaborative spirit. There are others where I will explain why we cannot, but, I always hope, in a constructive and meaningful way.
Let me turn to the amendments in this group in Janet's name: amendment 9 and amendment 10. Just to note, these amendments were, indeed, tabled and discussed at Stage 2 and they were rejected at that point. I don’t support these amendments because of the same reasons, which I'll lay out now for the whole Senedd Chamber. They were, indeed, discussed and rejected at an earlier stage, Stage 2, where I explained that the four environmental principles in the Bill and the duty to integrate environmental protection are based on concepts that have developed over decades, including through international agreements, and EU and domestic legislation. They are very well developed and very clearly understood. But in addition, we've placed the stronger special regard duty on the Welsh Ministers and Natural Resources Wales on the basis of these well-understood and developed set of principles—special regard; it goes beyond what is in other pieces of legislation.
Adding further, less developed principles into this list risks significant uncertainty and even barriers towards effective delivery. The environmental principles and the integration duty presented in the Bill are supported—I've got to make clear—by a wide range of stakeholders and a case for additional principles has not been made throughout our engagement with those stakeholders. Furthermore, relevant aspects of these principles are actually already captured, to differing extents, and, I would say, to a more effective and appropriate degree, within the environmental objective and the duty to integrate environmental protection.
I can give you an example. Non-regression is generally interpreted to require that there should not be a roll back on environmental standards. The environmental objective, however, aims the duties in Part 1 at the attainment of a high level of environmental protection and an improvement of the environment. This goes beyond non-regression, in terms of preventing any lowering of ambition, and it focuses on contributing to a high level of environmental protection and actual improvement to the environment. I consider these amendments could be highly detrimental to the policy outcomes sought. In addition, the intended effect of amendment 9 is not entirely clear as to whether the Member proposes that the net-gain principle should be included in addition to the three principles set out in amendment 10, or something else. For these reasons, I do not support these amendments.
If I turn to amendments 11, 12 and 13, and certainly amendment 11, a similar amendment was tabled and rejected at an earlier committee stage. During Stage 2, I tabled an amendment, which was accepted, that requires Welsh Ministers to review the statement after each general election. The Welsh Ministers may also review the statement at any other time. This reflected, indeed, recommendation 7 of the Climate Change, Environment and Infrastructure Committee Stage 1 report, so that's what we've done. This is proportionate, we believe, with the nature of the statement, which is intended to be enduring and strategic, covering a wide range of cases.
I don’t consider it desirable to require a statement of this nature to be reviewed as frequently as every two years, as proposed by amendment 11. The review will take account of relevant considerations, including wider policy changes, technological and scientific developments, and they are unlikely to change substantially over a period of two years. In the event that circumstances mean that it is appropriate to review the statement more than once in a Senedd term, then, as I explained, the Bill provides appropriate flexibility to do so. That mandatory two-year cycle could, Janet, lead to real bureaucratic burdens without providing any substantive positive effect. So, I don't support amendments 11, 12 or 13 on that basis, which are consequential on this amendment, but I hope I've explained why.
Ond rydw i eisiau bod yn glir, dim ond os bydd y Bil yn cael ei basio ac os caiff ei basio mewn ffurf sy'n gyflawnadwy y gallwn ni wireddu'r cyfleoedd hyn. Mae gweithredu effeithiol yn gofyn am ddeddfwriaeth sy'n glir, yn ymarferol, ac sydd wedi'i seilio ar realiti ymarferol y systemau a'r sefydliadau y mae'n eu creu. Mae'r Bil sydd o'n blaenau ni i gyd heddiw wedi cael ei gryfhau gyda hynny mewn golwg. Mae'n uchelgeisiol, ydy, ond mae hefyd yn bosibl ei gyflawni. A thrwy'r cyfuniad hwnnw o uchelgais a chyflawnadwyedd y byddwn ni'n cyflawni'r newid sydd ei angen arnom.
Wrth i ni symud trwy'r gwelliannau heddiw, rwy'n edrych ymlaen yn fawr at barhau â'r ysbryd cydweithredol hwnnw sydd wedi dod â ni i'r fan hon. Oherwydd mae gennym ni gyfle yma o'n blaenau ni. Yn yr ysbryd hwnnw, a gaf i ddiolch i'r Aelodau ymlaen llaw am eu gwelliannau yr ydym yn eu trafod a'r cyfle i nodi safbwynt y Llywodraeth hon arnyn nhw? Bydd yna welliannau heno yr wyf yn edrych ymlaen at eu cefnogi, yn yr ysbryd cydweithredol hwnnw. Mae yna eraill lle byddaf yn esbonio pam na allwn wneud hynny, ond, rwy'n gobeithio bob amser, mewn ffordd adeiladol ac ystyrlon.
Gadewch i mi droi at y gwelliannau yn y grŵp hwn yn enw Janet: gwelliant 9 a gwelliant 10. Dim ond i nodi, cafodd y gwelliannau hyn eu cyflwyno a'u trafod yng Nghyfnod 2 a chawson nhw eu gwrthod ar yr adeg honno. Dydw i ddim yn cefnogi'r gwelliannau hyn oherwydd yr un rhesymau, y gwnaf eu cyflwyno nawr ar gyfer Siambr y Senedd yn ei chyfanrwydd. Fe gawson nhw eu trafod a'u gwrthod mewn cyfnod cynharach, Cyfnod 2, lle esboniais i fod y pedair egwyddor amgylcheddol yn y Bil a'r ddyletswydd i integreiddio diogelu'r amgylchedd yn seiliedig ar gysyniadau sydd wedi'u datblygu dros ddegawdau, gan gynnwys trwy gytundebau rhyngwladol, a deddfwriaeth yr UE a domestig. Maen nhw wedi'u datblygu'n dda iawn ac yn cael eu deall yn glir iawn. Ond yn ogystal, rydyn ni wedi gosod y ddyletswydd sylw arbennig gryfach ar Weinidogion Cymru a Cyfoeth Naturiol Cymru ar sail y gyfres hon o egwyddorion sydd wedi'u datblygu a'u deall yn dda—sylw arbennig; mae'n mynd y tu hwnt i'r hyn sydd mewn darnau eraill o ddeddfwriaeth.
Gallai ychwanegu egwyddorion llai datblygedig at y rhestr hon arwain at ansicrwydd sylweddol a hyd yn oed rhwystrau i gyflawni effeithiol. Mae'r egwyddorion amgylcheddol a'r ddyletswydd integreiddio sydd wedi'u cyflwyno yn y Bil yn cael eu cefnogi—mae'n rhaid i mi ei wneud yn glir—gan amrywiaeth eang o randdeiliaid ac nid yw achos dros gynnwys egwyddorion ychwanegol wedi'i wneud trwy gydol ein hymgysylltiad â'r rhanddeiliaid hynny. Ar ben hynny, mae agweddau perthnasol ar yr egwyddorion hyn eisoes wedi'u nodi, i raddau gwahanol, a, byddwn i'n ei ddweud, i raddau mwy effeithiol a phriodol, o fewn yr amcan amgylcheddol a'r ddyletswydd i integreiddio diogelu'r amgylchedd.
Gallaf roi enghraifft i chi. Yn gyffredinol, caiff dim atchwelyd ei ddehongli fel arfer i olygu na ddylai fod unrhyw dynnu'n ôl ar safonau amgylcheddol. Fodd bynnag, mae'r amcan amgylcheddol yn anelu'r dyletswyddau yn Rhan 1 at gyrraedd lefel uchel o ran diogelu'r amgylchedd a gwelliant i'r amgylchedd. Mae hyn yn mynd y tu hwnt i ddim atchwelyd, o ran atal unrhyw achos o ostwng uchelgais, ac mae'n canolbwyntio ar gyfrannu at gyrraedd lefel uchel o ran diogelu'r amgylchedd a gwelliant gwirioneddol i'r amgylchedd. Rwy'n credu y gallai'r gwelliannau hyn fod yn niweidiol iawn i'r canlyniadau a geisir drwy'r polisi. Yn ogystal, nid yw effaith arfaethedig gwelliant 9 yn gwbl glir o ran a yw'r Aelod yn cynnig y dylai'r egwyddor enillion net gael ei chynnwys yn ychwanegol at y tair egwyddor sydd wedi’u nodi yng ngwelliant 10, neu rywbeth arall. Am y rhesymau hyn, dydw i ddim yn cefnogi'r gwelliannau hyn.
Os gwnaf i droi at welliannau 11, 12 a 13, ac yn sicr gwelliant 11, cafodd gwelliant tebyg ei gynnig a'i wrthod yn un o gyfnodau cynharach y pwyllgorau. Yn ystod Cyfnod 2, cyflwynais welliant, a gafodd ei dderbyn, sy'n ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru adolygu'r datganiad ar ôl pob etholiad cyffredinol. Gall Gweinidogion Cymru hefyd adolygu'r datganiad ar unrhyw adeg arall. Yn wir, gwnaeth hyn adlewyrchu argymhelliad 7 o adroddiad Cyfnod 1 y Pwyllgor Newid Hinsawdd, yr Amgylchedd a Seilwaith, felly dyna'r hyn yr ydyn ni wedi'i wneud. Mae hyn yn gymesur, yn ein barn ni, â natur y datganiad, y bwriedir iddo fod yn barhaol ac yn strategol, gan gwmpasu amrywiaeth eang o achosion.
Dydw i ddim yn ystyried ei bod yn ddymunol bod datganiad o'r natur hon yn cael ei adolygu mor aml â phob dwy flynedd, fel y mae gwelliant 11 yn ei gynnig. Bydd yr adolygiad yn ystyried ystyriaethau perthnasol, gan gynnwys newidiadau polisi ehangach, datblygiadau technolegol a gwyddonol, ac mae'n annhebygol y byddan nhw'n newid yn sylweddol dros gyfnod o ddwy flynedd. Os bydd amgylchiadau'n golygu ei bod yn briodol adolygu'r datganiad fwy nag unwaith yn ystod tymor y Senedd, yna, fel yr esboniais i, mae'r Bil yn rhoi hyblygrwydd priodol i wneud hynny. Gallai'r cylch dwy flynedd gorfodol hwnnw, Janet, arwain at feichiau biwrocrataidd gwirioneddol heb ddarparu unrhyw effaith gadarnhaol sylweddol. Felly, dydw i ddim yn cefnogi gwelliannau 11, 12 na 13 ar y sail honno, sy'n ganlyniadol i'r gwelliant hwn, ond rwy'n gobeithio fy mod i wedi esbonio pam.
Janet Finch-Saunders to respond.
Janet Finch-Saunders i ymateb.
Diolch, Llywydd. I'll just say that recently I attended a technical briefing from your officials, and they actually admitted that they were way behind where they should be in terms of this agenda. That made me even more steadfast that we really do need to nail your feet to the floor on this, because we do not know what new Governments may be here who are not enthused by looking after the environment. Anyway, I'll respect your views on this, but let's move to the vote on it.
Diolch, Llywydd. Dim ond i ddweud fy mod i wedi mynychu sesiwn friffio dechnegol gan eich swyddogion yn ddiweddar, ac fe wnaethon nhw gyfaddef, a dweud y gwir, eu bod nhw ymhell y tu ôl i lle dylen nhw fod o ran yr agenda hon. Fe wnaeth hynny fy ngwneud i hyd yn oed yn fwy cadarn bod angen i ni bwyso arnoch chi ar hyn, oherwydd dydyn ni ddim yn gwybod pa Lywodraethau newydd allai fod yma nad ydyn nhw'n frwdfrydig ynghylch gwarchod yr amgylchedd. Beth bynnag, fe wnaf i barchu eich barn ar hyn, ond gadewch i ni symud i'r bleidlais arno.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 9? A oes unrhyw wrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Mae yna wrthwynebiad. Felly, gwnawn ni gymryd pleidlais ar welliant 9. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 11, neb yn ymatal, 37 yn erbyn. Mae gwelliant 9 wedi ei wrthod.
The question is that amendment 9 be agreed to. Does any Member object? [Objection.] There is objection. We will therefore move to a vote on amendment 9. Open the vote. Close the vote. In favour 11, no abstentions, 37 against. Therefore, amendment 9 is not agreed.
Gwelliant 9: O blaid: 11, Yn erbyn: 37, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y gwelliant
Is amendment 10 being moved, Janet Finch-Saunders?
A yw gwelliant 10 yn cael ei gynnig, Janet Finch-Saunders?
Cynigiwyd gwelliant 10 (Janet Finch-Saunders).
Amendment 10 (Janet Finch-Saunders) moved.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 10? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes. Felly, fe gymrwn ni bleidlais ar welliant 10. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 10, neb yn ymatal, 38 yn erbyn. Mae gwelliant 10 wedi ei wrthod.
The question is that amendment 10 be agreed to. Does any Member object? [Objection.] Yes, there are objections. We will therefore move to a vote on amendment 10. Open the vote. Close the vote. In favour 10, no abstentions, 38 against. Therefore, amendment 10 is not agreed.
Gwelliant 10: O blaid: 10, Yn erbyn: 38, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y gwelliant
Amendment 10: For: 10, Against: 38, Abstain: 0
Amendment has been rejected
Amendment 11. Is it being moved?
Gwelliant 11. A yw'n cael ei gynnig?
Cynigiwyd gwelliant 11 (Janet Finch-Saunders).
Amendment 11 (Janet Finch-Saunders) moved.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 11? A oes gwrthwynebiad, unrhyw un? [Gwrthwynebiad.] Oes. Felly, agor y bleidlais ar welliant 11. Cau'r bleidlais. O blaid 11, neb yn ymatal, 37 yn erbyn. Mae gwelliant 11 wedi ei wrthod.
The question is that amendment 11 be agreed to. Does any Member object? [Objection.] Yes, there are objections. We will therefore open the vote on amendment 11. Close the vote. In favour 11, no abstentions, 37 against. Therefore, amendment 11 is not agreed.
Gwelliant 11: O blaid: 11, Yn erbyn: 37, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y gwelliant
Amendment 11: For: 11, Against: 37, Abstain: 0
Amendment has been rejected
Amendment 12. Is it being moved?
Gwelliant 12. A yw'n cael ei gynnig?
Cynigiwyd gwelliant 12 (Janet Finch-Saunders).
Amendment 12 (Janet Finch-Saunders) moved.
Move.
Cynnig.
Ydy, mae e. Oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes. Pleidlais, felly, ar welliant 12. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 10, neb yn ymatal, 38 yn erbyn. Mae gwelliant 12 wedi ei wrthod.
It is moved. Are there any objections? [Objection.] There are. We will therefore vote on amendment 12. Open the vote. Close the vote. In favour 10, no abstentions, 38 against. Amendment 12 is not agreed.
Gwelliant 12: O blaid: 10, Yn erbyn: 38, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y gwelliant
Amendment 12: For: 10, Against: 38, Abstain: 0
Amendment has been rejected
Amendment 13. Is it being moved?
Gwelliant 13. A yw'n cael ei gynnig?
Cynigiwyd gwelliant 13 (Janet Finch-Saunders).
Amendment 13 (Janet Finch-Saunders) moved.
Move.
Cynnig.
Ydy, mae e. Oes gwrthwynebiad i welliant 13? [Gwrthwynebiad.] Oes. Agor y bleidlais ar welliant 13. Cau'r bleidlais. O blaid 10, neb yn ymatal, 38 yn erbyn. Mae gwelliant 13 wedi ei wrthod.
It is moved. Are there any objections? [Objection.] There are. Open the vote on amendment 13. Close the vote. In favour 10, no abstentions, 38 against. Amendment 13 is not agreed.
Gwelliant 13: O blaid: 10, Yn erbyn: 38, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y gwelliant
Amendment 13: For: 10, Against: 38, Abstain: 0
Amendment has been rejected
Grŵp 2 yw'r grŵp nesaf o welliannau. Mae'r rhain yn ymwneud ag adroddiad diogelu a gwella’r amgylchedd. Gwelliant 53 yw'r prif welliant, a Delyth Jewell sy'n cynnig y gwelliant yna.
Group 2 is our next group of amendments. This group relates to an environmental protection and improvement report. Amendment 53 is the lead amendment, and I call on Delyth Jewell to move the amendment.
Cynigiwyd gwelliant 53 (Delyth Jewell).
Amendment 53 (Delyth Jewell) moved.
Diolch, Llywydd. Rwy'n siarad i welliant 53. Mae Plaid Cymru yn croesawu'r Bil hwn, sydd yn hirddisgwyliedig. Wedi trychineb Brexit, bu bwlch yn cael ei adael i Gymru ei lenwi pan fo hi'n dod i lywodraethiant amgylcheddol. Mae angen cau'r bwlch hwnnw ar frys, a dyna, wrth gwrs, mae'r Bil yn ei wneud.
Ond mae'r Bil hwn hefyd yn ymwneud â mwy na dim ond prosesau a strwythurau. Wrth ei galon, mae'n ymwneud â rhoi llais cryfach i drigolion Cymru a'n cymunedau sydd wedi dioddef ers amser rhy hir o gyflwr gwarthus ein gwyrddni, heb y pŵer i newid neu roi sialens i hynny. Fel dywedodd Gerallt Lloyd Owen, yn rhy aml, rŷn ni efallai'n gweld, os ydw i'n gallu aralleirio ei eiriau, gwerth cynnydd fel gwarth cenedl. Rhaid sicrhau bod yr etifeddiaeth rŷn ni'n ei rhoi i'n plant yn well na hynny.
Thank you, Llywydd. I'll be speaking to amendment 53. Plaid Cymru welcomes this long-awaited Bill. After the disaster of Brexit, a gap was left for Wales to fill in the area of environmental governance. That gap needs to be closed urgently, and that, of course, is what this Bill does.
But this Bill is about more than just processes and structures. At its heart, it is about giving a stronger voice to the residents of Wales and our communities who have had to suffer for far too long from the disgraceful state of our greenery, without the power to change or challenge that. As Gerallt Lloyd Owen said, too often we perhaps see, if I can paraphrase what he said, progress measured by a nation's shame. We must ensure that the legacy we bequeath our children is better than that.
The need for action could not be clearer. The 2023 state of nature report showed the average abundance of terrestrial and freshwater species in Wales had declined by 20 per cent over the last three decades. Iconic species are disappearing before our eyes. The fate of the shrill carder bee, of which I'm species champion, hangs in the balance, and we'll be talking later, of course, about swifts, about curlews. These are not abstract statistics or points, they represent the loss of sound, place and memory in our world. Without action, the dawn chorus risks becoming something future generations will only read about, as they gaze at our skies and wonder how we allowed it all to be lost.
Ni allai'r angen i weithredu fod yn gliriach. Dangosodd adroddiad cyflwr natur 2023 fod toreithrwydd cyfartalog rhywogaethau daearol a dŵr croyw yng Nghymru wedi gostwng 20 y cant yn ystod y tri degawd diwethaf. Mae rhywogaethau eiconig yn diflannu o flaen ein llygaid. Mae tynged y gardwenynen feinlais, yr wyf yn hyrwyddwr rhywogaethau ar ei chyfer, yn y fantol, ac fe fyddwn ni'n siarad nes ymlaen, wrth gwrs, am y wennol ddu, am y gylfinir. Nid ystadegau neu bwyntiau haniaethol yw'r rhain, maen nhw'n cynrychioli colli sain, lle a chof yn ein byd. Heb weithredu, mae côr y bore bach yn wynebu risg o ddod yn rhywbeth y bydd cenedlaethau'r dyfodol ond yn darllen amdano, wrth iddyn nhw syllu ar ein hawyr a meddwl tybed sut y gwnaethon nhw ganiatáu i'r cyfan oll gael ei golli.
Mae byd natur wastad wedi ysbrydoli ein barddoniaeth, ein cerddoriaeth, ein hunaniaeth fel gwlad. Ysbrydolwyd ein hanthem gan lif yr afonydd ym Mhontypridd. Mae gennym ddyletswydd i gadw'r gân yn fyw.
The natural world has always inspired our poetry, our music, our identity as a country. Our anthem was inspired by the flow of the rivers in Pontypridd. We have a duty to keep that song alive.
Nature is central to our well-being and it is also one of our strongest allies in tackling the climate crisis. Healthy ecosystems store carbon, reduce flood risk, protect homes and support our food security.
So, to turn to my amendment in this group, Llywydd, amendment 53 aims to ensure all policy making is underpinned by strong environmental principles. This amendment would ensure that there is a review of the contribution of Part 1 of the Bill, which sets out duties for Ministers, NRW and public bodies to consider environmental principles and so on to achieving the environmental objectives set out in section 1. It would also ensure that such a review would take place within five years of the Bill passing through the Senedd.
In terms of its importance in including a duty to review these principles—and, again, I am going to be very interested in hearing the Dirprwy Brif Weinidog's response to this amendment when I am determining whether or not to push it to a vote—but to make sure that we need to have a mechanism, or certainly, to ensure that this works as it's intended, because there is so much at stake—. For example, research has identified over 45,000 potentially contaminated land sites across Wales; almost none have been inspected. This hidden legacy could pose serious threats to people, to water, to wildlife. How different might planning policy look had principles of prevention, mitigation and polluter responsibility informed the development of our contaminated land regime more robustly? Polluters are getting away without conducting remediation, and this must stop. It would be vital for that implementation of the polluter-pays principle to be improved and embedded in policy decisions across Government.
At Stage 2, I submitted an amendment that would have required a review in three years, complemented by further regular reviews. The feedback was that that was not proportionate, and I've taken that on board. Therefore, the timescale for review has been increased in this amendment from three to five years and the need for further reviews and their potential frequency left with Ministers.
As I say, I would be interested to hear the Dirprwy Brif Weinidog's response in terms of whether there are other ways in which something like this might be achieved, just to make sure that the environmental objectives that the Bill sets out to achieve are actually achieved, and to learn possibly from UK Government departments that have offered a more defined route.
Mae natur yn ganolog i'n llesiant ac mae hefyd yn un o'n cynghreiriaid cryfaf wrth fynd i'r afael â'r argyfwng hinsawdd. Mae ecosystemau iach yn storio carbon, yn lleihau'r risg o lifogydd, yn amddiffyn cartrefi ac yn cefnogi ein diogelwch bwyd.
Felly, i droi at fy ngwelliant yn y grŵp hwn, Llywydd, nod gwelliant 53 yw sicrhau bod pob gweithred o lunio polisi yn cael ei hategu gan egwyddorion amgylcheddol cryf. Byddai'r gwelliant hwn yn sicrhau bod adolygiad o gyfraniad Rhan 1 o'r Bil, sy'n nodi dyletswyddau i Weinidogion, Cyfoeth Naturiol Cymru a chyrff cyhoeddus ystyried egwyddorion amgylcheddol ac yn y blaen wrth gyflawni'r amcanion amgylcheddol sydd wedi'u nodi yn adran 1. Byddai hefyd yn sicrhau y byddai adolygiad o'r fath yn digwydd o fewn pum mlynedd i'r Bil fynd drwy'r Senedd.
O ran ei bwysigrwydd o ran cynnwys dyletswydd i adolygu'r egwyddorion hyn—ac, unwaith eto, bydd gennyf ddiddordeb mawr mewn clywed ymateb y Dirprwy Brif Weinidog i'r gwelliant hwn pan fyddaf yn penderfynu a ddylwn i ei wthio i bleidlais ai peidio—ond i wneud yn siŵr bod angen i ni gael dull, neu yn sicr, i sicrhau bod hyn yn gweithio yn ôl y bwriad, oherwydd mae cymaint yn y fantol—. Er enghraifft, mae ymchwil wedi nodi bod dros 45,000 o safleoedd tir a allai fod wedi'u halogi ledled Cymru; does yr un ohonyn nhw, bron, wedi cael eu harchwilio. Gallai'r etifeddiaeth gudd hon beri bygythiadau difrifol i bobl, i ddŵr, i fywyd gwyllt. Pa mor wahanol fyddai polisi cynllunio yn edrych pe bai egwyddorion atal, lliniaru a chyfrifoldeb y llygrwr wedi llywio datblygiad ein cyfundrefn tir halogedig yn fwy cadarn? Mae llygrwyr yn osgoi ymgymryd â gwaith adfer, ac mae'n rhaid i hyn ddod i ben. Byddai'n hanfodol bod gweithredu'r egwyddor honno o'r llygrwr sy'n talu yn cael ei wella a'i ymwreiddio mewn penderfyniadau polisi ar draws y Llywodraeth.
Yng Nghyfnod 2, fe gyflwynais i welliant a fyddai wedi golygu bod angen adolygiad mewn tair blynedd, wedi'i ategu gan adolygiadau rheolaidd eraill. Yr adborth oedd nad oedd hynny'n gymesur, ac rwyf wedi ystyried hynny. Felly, mae'r amserlen adolygu wedi'i chynyddu yn y gwelliant hwn o dair i bum mlynedd ac mae'r angen am adolygiadau eraill a'u hamlder posibl wedi'u gadael yn nwylo Gweinidogion.
Fel y dywedais i, byddai gennyf ddiddordeb mewn clywed ymateb y Dirprwy Brif Weinidog o ran a fyddai'n bosibl cyflawni rhywbeth fel hyn drwy ffyrdd eraill, dim ond i wneud yn siŵr bod yr amcanion amgylcheddol y mae'r Bil yn ceisio eu cyflawni yn cael eu cyflawni mewn gwirionedd, ac i ddysgu o bosibl gan adrannau Llywodraeth y DU sydd wedi cynnig llwybr mwy diffiniedig.
Dwi'n edrych ymlaen yn fawr iawn at glywed ymateb y Llywodraeth i hyn.
I look forward to hearing the Government's response to this.
As I've already said, I can't disagree with a lot of what you said, Delyth, but as far as I'm concerned, to hold the fire to the feet of the Minister and the Government in the future, I believe that these reviews should take place every two years.
Fel yr wyf wedi'i ddweud eisoes, allaf i ddim anghytuno â llawer o'r hyn y gwnaethoch chi ei ddweud, Delyth, ond o fy rhan i, rwy'n credu y dylai'r adolygiadau hyn ddigwydd bob dwy flynedd er mwyn dwyn y Gweinidog a'r Llywodraeth i gyfrif yn y dyfodol.
Yr Ysgrifennydd Cabinet.
The Cabinet Secretary.
Diolch yn fawr iawn. Diolch, Delyth, a Janet hefyd.
Thank you very much. Thank you, Delyth, and Janet as well.
I'm going to try, in the way that we've done throughout the Committee Stage on this, to explain why I don't think this is needed. There are indeed ways that we can make this happen, but I understand the spirit in which this has been moved and what you're trying to do, and I think I can give you three primary reasons why this is not necessary.
Firstly, because of the work that we've already done with stakeholders, including environmental non-governmental organisations, and with committee members and colleagues, that gives me the full confidence that the provisions that we've put in place in Part 1 will be effective in achieving the policy intent, including that contribution to a high level of environmental protection and improving the environment pursuant to the environmental objective. Now, that's very clear. It's all the work that we've done on this Bill, including the improvements and amendments as well, and the creation of a mandatory report, as envisaged by this provision—it's unnecessary, not least because it suggests that we don't have sufficient confidence in this legislation that we're taking through, which isn't actually the case, and I notice the broad welcome of the ENGOs and others in what we've done, because we've done this together, and I have confidence in this legislation.
But, secondly, just as a matter of course, we will indeed review the implementation of legislation and its policy effects to ensure effective delivery. We've purposefully expressed in the explanatory materials that we will monitor the impact of the provisions in Part 1, and the accompanying environmental principles and the integrated environmental protection statement and guidance, through continued engagement with stakeholders. So, that's spelt out. And this includes, by the way, work assessing the efficacy of those very principles.
But thirdly and importantly, it must also be borne in mind that the Office of Environmental Governance Wales itself will have an important role in assessing whether the principles are effective, providing advice and recommendations to the Government from time to time, as it sees fit—this question we've always had about the OEGW having the independence to say that, to speak the truth to Ministers, as it sees fit. Now, this could indeed include recommendations for potential changes to legislation. So, I'm concerned that an amendment of this nature, whilst well intended, might actually affect the OEGW's role in this respect.
Finally, it's an important issue, but it's a technical issue. There's a technical issue with the amendment, as all of the Act that we have in front of us does not come into force on the same day. So, as such, it's not quite clear when the five-year period within which the report must be made, which the amendment indicates should begin when the Act comes into force—when it would actually commence. So, there's a technical deficiency here as well. For these reasons—why we can do this in a different way, and also that technical deficiency—I can't support this amendment, but I do actually understand the great intentions behind this. I hope that that helps explain.
Rydw i'n mynd i geisio, yn y ffordd rydyn ni wedi'i wneud trwy gydol Cyfnod y Pwyllgorau ar hyn, i esbonio pam nad wyf i'n credu bod angen hyn. Yn wir, mae yna ffyrdd y gallwn ni wneud i hyn ddigwydd, ond rwy'n deall yr ysbryd y mae hyn wedi'i gynnig ynddo a'r hyn rydych chi'n ceisio ei wneud, ac rwy'n credu y gallaf roi tri phrif reswm i chi pam nad oes angen hyn.
Yn gyntaf, oherwydd y gwaith rydyn ni eisoes wedi'i wneud gyda rhanddeiliaid, gan gynnwys sefydliadau anllywodraethol amgylcheddol, a chydag aelodau pwyllgorau a chyd-Aelodau, sy'n rhoi hyder llwyr i mi y bydd y darpariaethau rydyn ni wedi'u rhoi ar waith yn Rhan 1 yn effeithiol wrth gyflawni bwriad y polisi, gan gynnwys y cyfraniad hwnnw at gyrraedd lefel uchel o ran diogelu'r amgylchedd a gwelliant i'r amgylchedd yn unol â'r amcan amgylcheddol. Nawr, mae hynny'n glir iawn. Yr holl waith rydyn ni wedi'i wneud ar y Bil hwn ydyw, gan gynnwys y gwelliannau hefyd, a llunio adroddiad gorfodol, fel y rhagwelwyd gan y ddarpariaeth hon—mae'n ddiangen, nid lleiaf oherwydd mae'n awgrymu nad oes gennym ddigon o hyder yn y ddeddfwriaeth hon rydyn ni bwrw ymlaen â hi, nad yw'n wir, mewn gwirionedd, ac rwy'n sylwi ar y croeso eang y mae'r hyn rydyn ni wedi'i wneud wedi'i gael gan ENGOs ac eraill, oherwydd rydyn ni wedi gwneud hyn gyda'n gilydd, ac mae gennyf hyder yn y ddeddfwriaeth hon.
Ond, yn ail, fel mater o drefn, byddwn ni, wrth gwrs, yn adolygu gweithredu'r ddeddfwriaeth a'i heffeithiau polisi i sicrhau cyflawniad effeithiol. Rydym wedi mynegi'n bwrpasol yn y deunyddiau esboniadol y byddwn ni'n monitro effaith y darpariaethau yn Rhan 1, a'r egwyddorion amgylcheddol cysylltiedig a'r datganiad a'r canllawiau ar integreiddio diogelu'r amgylchedd, trwy ymgysylltiad parhaus â rhanddeiliaid. Felly, dyna esbonio hynny. Ac mae hyn yn cynnwys, gyda llaw, gwaith i asesu effeithiolrwydd yr union egwyddorion hynny.
Ond yn drydydd ac yn bwysig, rhaid cofio hefyd y bydd gan Swyddfa Llywodraethiant Amgylcheddol Cymru ei hun rôl bwysig i'w chwarae wrth asesu a yw'r egwyddorion yn effeithiol, gan ddarparu cyngor ac argymhellion i'r Llywodraeth o bryd i'w gilydd, fel y mae'n ei ystyried yn briodol—y cwestiwn hwn sydd wedi bod gennym ni bob amser am yr annibyniaeth sydd gan SLlAC i ddweud hynny, i ddweud y gwir wrth Weinidogion, fel y mae'n ei gweld yn briodol. Nawr, yn wir, gallai hyn gynnwys argymhellion ar gyfer newidiadau posibl i ddeddfwriaeth. Felly, rwy'n pryderu y gallai gwelliant o'r natur hon, er bod ei fwriad yn dda, effeithio ar rôl SLlAC yn hyn o beth.
Yn olaf, mae'n fater pwysig, ond mae'n fater technegol. Mae yna broblem dechnegol ynghlwm wrth y gwelliant, gan nad yw pob rhan o'r Ddeddf sydd gennym ni o'n blaenau ni yn dod i rym ar yr un diwrnod. Felly, fel y cyfryw, nid yw'n hollol glir pryd y bydd y cyfnod o bum mlynedd y mae'n rhaid gwneud yr adroddiad o'i fewn ac mae'r gwelliant yn nodi y dylai ddechrau pan ddaw'r Ddeddf i rym—pryd y byddai'n dechrau mewn gwirionedd. Felly, mae diffyg technegol yma hefyd. Am y rhesymau hyn—pam y gallwn ni wneud hyn mewn ffordd wahanol, a hefyd y diffyg technegol hwnnw—allaf i ddim cefnogi'r gwelliant hwn, ond rwy'n deall y bwriadau da y tu ôl i hyn. Rwy'n gobeithio bod hynny'n helpu i esbonio.
Delyth Jewell sy'n ymateb nawr.
Delyth Jewell to reply.
Diolch i'r ddau Aelod am hynna. Roeddwn i'n meddwl, ac rwyf dal yn meddwl, ei bod hi'n bwysig cael y drafodaeth hon ar lawr y Senedd i sicrhau bod y pwyntiau hynny ar y record a'u bod nhw'n cael eu clywed, a pha mor bwysig fydd e i hynna ddigwydd. Rwyf yn cymryd y pwyntiau mae'r Dirprwy Brif Weinidog wedi rhoi mewn i ystyriaeth yn fan hyn, yn enwedig y ddau bwynt olaf o ran yr hyn sydd wedi ei wneud yn glir yn yr explanatory memorandum a hefyd y pwynt am yr angen i ymbweru Swyddfa Llywodraethiant Amgylcheddol Cymru, ac wrth gwrs y pwynt technegol hefyd. Felly, o ran hynny, rwy'n hapus i, felly, ddim symud y gwelliant hwn i bleidlais.
I thank both Members for that. I did think, and I still think, that it was important to have this discussion on the floor of the Senedd to ensure that those points are on the record and that they're heard, and how important it will be for that to happen. I do take the points that the Deputy First Minister has put forward for consideration, particularly the two final points on what has been made clear in the explanatory memorandum and also the point about the need to empower the OEGW, and of course the technical point too. So, in that context, I'm happy not to move this to a vote.
Iawn. Mae'r gwelliant wedi'i symud. Os nad oes unrhyw wrthwynebiad, gwawn ni ddim cymryd pleidlais ar y gwelliant, gan fod yr Aelod wedi dweud ei bod hi'n hapus i dynnu'r gwelliant yn ôl. Os nad oes yna wrthwynebiad, a does yna ddim gwrthwynebiad, felly mae'r gwelliant yna wedi'i dynnu nôl.
Right. The amendment has been moved. Unless there is any objection, we will not move to a vote on the amendment, as the Member has stated that she is happy to withdraw. If there is no objection to that, and there is no objection, we will agree that that amendment is withdrawn.
Tynnwyd gwelliant 53 yn ôl yn unol â Rheol Sefydlog 12.27.
Amendment 53 withdrawn in accordance with Standing Order 12.27.
Tynnwyd gwelliant 24 yn ôl.
Amendment 24 withdrawn.
Grŵp 3 sydd nesaf. Mae gwelliannau'r grŵp yma yn ymwneud â sefydlu Swyddfa Llywodraethiant Amgylcheddol Cymru o dan Rhan 2 o'r Bil, a materion sy'n gysylltiedig. Gwelliant 33 yw'r prif welliant. Janet Finch-Saunders sy'n cynnig y prif welliant. Janet Finch-Saunders.
We will move now to group 3. The third group of amendments relates to the establishment of the Office of Environmental Governance Wales under Part 2 of the Bill, and related matters. The lead amendment is amendment 33. I call on Janet Finch-Saunders to speak to the lead amendment. Janet Finch-Saunders.
Cynigiwyd gwelliant 33 (Janet Finch-Saunders).
Amendment 33 (Janet Finch-Saunders) moved.
Diolch, Llywydd. This amendment requires the Welsh Ministers to consult the Senedd's prevailing environment committee before making regulations to change the number of permissible non-executive members of the OEGW. This is a distinct and strong measure to protect the independence of the OEGW. Amendment 25 disqualifies a member of staff of the Welsh Government from being a member of the OEGW. Again, this is a measure to protect the independence of this body.
Amendment 26 calls for the OEGW to be funded from the Welsh consolidated fund and Senedd budget motion. This amendment will require Senedd Cymru to examine and review the expenditure and functions of the OEGW regularly. I thought, at one stage, we were going to try and change that acronym, but heigh-ho. It is due to this that my Welsh Conservative colleagues and I will not support amendment 32, as we believe that our amendment 26 encapsulates the intention of amendment 32. Thank you.
Diolch, Llywydd. Mae'r gwelliant hwn yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru ymgynghori â phwyllgor amgylcheddol presennol y Senedd cyn gwneud rheoliadau i newid nifer yr aelodau anweithredol a ganiateir ar gyfer SLlAC. Mae hwn yn fesur penodol a chryf i amddiffyn annibyniaeth SLlAC. Mae gwelliant 25 yn anghymhwyso aelod o staff Llywodraeth Cymru rhag bod yn aelod o SLlAC. Unwaith eto, mae hwn yn fesur i amddiffyn annibyniaeth y corff hwn.
Mae gwelliant 26 yn galw ar i SLlAC gael ei hariannu o gronfa gyfunol Cymru a chynnig cyllideb y Senedd. Bydd y gwelliant hwn yn ei gwneud yn ofynnol i Senedd Cymru archwilio ac adolygu gwariant a swyddogaethau SLlAC yn rheolaidd. Roeddwn i'n credu, ar un adeg, ein bod ni'n mynd i geisio newid yr acronym hwnnw, ond dyna fe. Am y rheswm hwnnw, ni fyddaf i a fy nghyd-Aelodau yn y Ceidwadwyr Cymreig yn cefnogi gwelliant 32, gan ein bod o'r farn bod ein gwelliant 26 yn crynhoi bwriad gwelliant 32. Diolch.
Dŷn ni'n cefnogi gwelliannau 33 a 25 yn enw Janet, er rŷn ni yn erbyn gwelliant 26.
We support amendments 33 and 25 in Janet's name, although we do oppose amendment 26.
I'll speak to the amendments in my name in this group. Firstly, amendment 46 would ensure that any non-executive member of the OEGW can only be appointed with the Senedd's approval. This would be a straightforward safeguard that would strengthen the body's independence, I think. It would mean that Welsh Ministers could not appoint members alone, and would ensure greater transparency, democratic oversight and public confidence in the OEGW from the start. Having said that, I do appreciate some of the points that have been made at Stage 2, and, again, I would be interested to hear the Dirprwy Brif Weinidog's response on that point.
To speak to amendment 48, now that would remove the OEGW from section 6 of the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015. I have tabled this as a probing amendment only. I will not be pushing this to a vote. Now, the reason I've tabled it is that the OEGW is an oversight body, not a service delivery body. So, technically, including this reference could potentially distract from its core functions. It was a point that was raised with us during scrutiny at committee level. The auditor general confirmed that it is more comparable with bodies like the ombudsman and that it could not reasonably be expected to set objectives across all well-being goals. Its relationship with the future generations commissioner is already covered through requirements in the Bill to avoid duplication. Now, I wanted to make this point, Llywydd, as it was raised during scrutiny, but I do anticipate similar points might be made in response to those that were made at Stage 2 about the optics. And, of course, I firmly support the idea of the well-being of future generations Act. I'm not currently minded to push this to a vote, though, because of those technical points that were raised with us, I thought it was important for us to air these during Stage 3, merely to get on the record how the OEGW and the office of the future generations commissioner will interact. Diolch.
Gwnaf siarad o blaid y gwelliannau yn fy enw i yn y grŵp hwn. Yn gyntaf, byddai gwelliant 46 yn sicrhau mai dim ond gyda chymeradwyaeth y Senedd y byddai modd penodi unrhyw aelod anweithredol o SLlAC. Byddai hwn yn fesur diogelu syml a fyddai'n cryfhau annibyniaeth y corff, yn fy marn i. Byddai'n golygu na fyddai Gweinidogion Cymru yn gallu penodi aelodau ar eu pennau eu hunain, a byddai'n sicrhau mwy o dryloywder, goruchwyliaeth ddemocrataidd a hyder y cyhoedd yn SLlAC o'r cychwyn cyntaf. Wedi dweud hynny, rwy'n gwerthfawrogi rhai o'r pwyntiau a wnaed yng Nghyfnod 2, ac, unwaith eto, byddai gennyf ddiddordeb mewn clywed ymateb y Dirprwy Brif Weinidog ar y pwynt hwnnw.
O ran siarad o blaid gwelliant 48, nawr byddai hwnnw'n dileu SLlAC o adran 6 o Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015. Rwyf wedi cyflwyno hwn fel gwelliant ymchwilgar yn unig. Ni fyddaf yn gwthio hyn i bleidlais. Nawr, y rheswm yr wyf wedi ei gyflwyno yw bod SLlAC yn gorff goruchwylio, nid corff darparu gwasanaethau. Felly, yn dechnegol, gallai cynnwys y cyfeiriad hwn o bosibl dynnu sylw oddi wrth ei swyddogaethau craidd. Roedd yn bwynt a gafodd ei godi gyda ni wrth graffu ar lefel pwyllgor. Cadarnhaodd yr archwilydd cyffredinol ei bod yn fwy tebyg i gyrff fel yr ombwdsmon ac na allai fod disgwyl iddi'n rhesymol osod amcanion ar draws pob nod llesiant. Mae ei pherthynas â chomisiynydd cenedlaethau'r dyfodol eisoes wedi'i chwmpasu trwy ofynion yn y Bil i osgoi dyblygu. Nawr, roeddwn i eisiau gwneud y pwynt hwn, Llywydd, gan ei fod wedi cael ei godi yn ystod gwaith craffu, ond rwy'n rhagweld y gallai pwyntiau tebyg gael eu gwneud mewn ymateb i'r rhai a gafodd eu gwneud yng Nghyfnod 2 o ran yr opteg. Ac, wrth gwrs, rwy'n cefnogi'n gryf y syniad o Ddeddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol. Nid wyf yn credu y dylid gwthio hyn i bleidlais ar hyn o bryd, er, oherwydd y pwyntiau technegol hynny a godwyd gyda ni, roeddwn i'n credu ei bod yn bwysig i ni leisio'r rhain yn ystod Cyfnod 3 er mwyn cofnodi sut y bydd SLlAC a swyddfa comisiynydd cenedlaethau'r dyfodol yn rhyngweithio. Diolch.
I'd like to speak to amendment 32 regarding sufficiency of funding for the OEGW. This amendment would mean that, if the OEGW considers that Welsh Ministers have not provided sufficient funding, and chooses to reflect this in its annual report, then the OEGW must submit the report to the Welsh Ministers. This is in addition to the existing requirement to lay annual reports before the Senedd. The intended outcome is to strengthen safeguards around the OEGW's funding by increasing accountability and heightening political scrutiny on the funding arrangements if the OEGW considers there to be a deficiency. The fact that the amendment sets out the consequences of an annual report indicating that the OEGW considers that it has not received sufficient funding also makes clear that the OEGW's existing reporting and ancillary powers allow it to express its views on sufficiency of funding. And importantly, this will remain a discretionary matter for the OEGW.
It's important that the OEGW has the power to give its view on funding, and this amendment sets out an additional requirement when it does so for the purposes of increasing accountability and scrutiny. This is an important measure, and I encourage all Members to support this amendment. Thank you.
Hoffwn siarad o blaid gwelliant 32 ynglŷn â digonolrwydd cyllid ar gyfer SLlAC. Byddai'r gwelliant hwn yn golygu, os yw SLlAC o'r farn nad yw Gweinidogion Cymru wedi rhoi digon o gyllid, a'i bod yn dewis adlewyrchu hyn yn ei hadroddiad blynyddol, yna rhaid i SLlAC gyflwyno'r adroddiad i Weinidogion Cymru. Mae hyn yn ychwanegol at y gofyniad presennol i osod adroddiadau blynyddol gerbron y Senedd. Y canlyniad arfaethedig yw cryfhau mesurau diogelu o amgylch cyllid SLlAC trwy gynyddu atebolrwydd a chynyddu craffu gwleidyddol ar y trefniadau cyllido os yw SLlAC o'r farn bod diffyg. Mae'r ffaith bod y gwelliant yn nodi canlyniadau adroddiad blynyddol sy'n nodi bod SLlAC o'r farn nad yw wedi cael digon o gyllid hefyd yn ei gwneud yn glir bod pwerau adrodd ac ategol presennol SLlAC yn caniatáu iddi fynegi ei barn ar ddigonolrwydd cyllid. Ac yn bwysig, bydd hyn yn parhau i fod yn fater dewisol i SLlAC.
Mae'n bwysig bod gan SLlAC y pŵer i rhoi ei barn ar gyllid, ac mae'r gwelliant hwn yn nodi gofyniad ychwanegol pan fydd yn gwneud hynny at ddibenion cynyddu atebolrwydd a chraffu. Mae hwn yn fesur pwysig, ac rwy'n annog pob Aelod i gefnogi'r gwelliant hwn. Diolch.
Yn ystod Cyfnod 2, cynigodd Janet Finch-Saunders welliant a fyddai wedi sicrhau bod y swyddfa nid yn unig gyda gwefan ond, yn bwysicach, yn cynnwys ar y wefan yna restr o'r awdurdodau cyhoeddus sy'n ddarostyngedig i oruchwyliaeth y swyddfa. A dwi'n credu bod hyn yn bwysig am dryloywder.
Doeddwn i ddim yn credu bod problem gyda'r gwelliant, ond methodd gael cefnogaeth gan fwyafrif. Mae'n dilyn, felly, fy mod i'n ystyried sut mae posib cyflawni y nod cyfreithiol, sef, yn y bôn, sicrhau bod y swyddfa gyda gwefan sy'n weledol wedyn i'r cyhoedd. Ac mae cynsail i hyn, fel rŷch chi'n gwybod yn iawn, Dirprwy Brif Weinidog—Deddf Tomenni Mwyngloddiau a Chwareli Nas Defnyddir (Cymru) 2025. Mae rhan 71, a dwi'n dyfynnu, yn dweud hyn:
'Rhaid i'r Awdurdod sefydlu a chynnal gwefan, neu gyfleuster electronig arall (megis cymhwysiad meddalwedd), y gall y cyhoedd ei chyrchu neu ei gyrchu yn ddi-dâl.'
Os nad ydych am gefnogi'r gwelliant—a dwi'n gweld ar y slip fan hyn eich bod chi ddim; dwi'n gweld y coch yn amlwg wrth fy ngwelliannau i—fyddech chi mor garedig ag egluro pam mae gwefan yn angenrheidiol i'r awdurdod tomenni a ddim i'r swyddfa fan hyn? A pham nad ydych chi am sicrhau bod ein swyddfa ni yn manteisio o arfer da o'r swyddfa yn Lloegr a Gogledd Iwerddon? Diolch yn fawr.
During Stage 2, Janet Finch-Saunders proposed an amendment that would have ensured that the office would not only have a website but, more importantly, would include on that website a list of the public authorities that are subject to the oversight of the office. And I think this is important in the name of transparency.
I didn't think that there was a problem with the amendment, but it didn't receive majority support. It follows, therefore, that I’ve considered how we could actually achieve the legal aim, namely to ensure that the office does have a website that’s visible to the public. And there is precedent here, as you full know, Deputy First Minister—the Disused Mine and Quarry Tips (Wales) Act 2025. Part 71 says this:
'The Authority must establish and maintain a website, or other electronic facility (such as a software application), which the public can access without charge.'
If you’re not going to support the amendment—and from the slip here, I see the red markings very clearly next to my amendments—would you be as kind as to explain why the website is necessary in relation to disused coal tips, but not to this office? And why will you not ensure that the office takes advantage of good practice from the offices in England and Northern Ireland? Thank you.
Yr Ysgifennydd Cabinet, Huw Irranca-Davies.
The Cabinet Secretary, Huw Irranca-Davies.
Diolch, Llywydd. First of all, thanks to all Members for moving these amendments. It’s a bit of a mix here, so I'll try not to take too long, but I'm going to begin on the positive. I'm going to turn to Janet's amendment, first of all, amendment 33. Janet, I'm pleased to say I fully support this amendment in your name. [Interruption.] Yes, I know. [Laughter.] Indeed, Janet brought forward an amendment at Stage 2 that would have required the Welsh Ministers to consult with the committee of the Senedd with the remit for environmental protection before making regulations to change the number of non-executive appointments. I outlined at Stage 2 that I thought there was merit in her proposal, but we actually thought the provision could even go further and include a requirement to also consult the OEGW and any other persons the Welsh Ministers consider appropriate. So, given the inclusion of consultation with the OEGW in your amendment, I'm pleased to be fully able to support it, and I would urge other Members to do the same.
Diolch, Llywydd. Yn gyntaf, diolch i bob Aelod am gynnig y gwelliannau hyn. Mae'n dipyn o gymysgedd yma, felly fe wnaf i geisio peidio â chymryd yn rhy hir, ond rwy'n mynd i ddechrau gyda'r cadarnhaol. Rydw i'n mynd i droi at welliant Janet, yn gyntaf oll, gwelliant 33. Janet, rwy'n falch o ddweud fy mod i'n cefnogi'r gwelliant hwn yn eich enw chi yn llawn. [Torri ar draws.] Ie, rwy'n gwybod. [Chwerthin.] Yn wir, fe gyflwynodd Janet welliant yng Nghyfnod 2 a fyddai wedi ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru ymgynghori â phwyllgor y Senedd y mae ei gylch gwaith yn ymwneud â diogelu'r amgylchedd cyn gwneud rheoliadau i newid nifer y penodiadau anweithredol. Fe amlinellais yng Nghyfnod 2 fy mod o'r farn bod yna werth yn ei chynnig, ond roedden ni'n credu y gallai'r ddarpariaeth fynd hyd yn oed ymhellach a chynnwys gofyniad hefyd i ymgynghori â SLlAC ac unrhyw bersonau eraill y mae Gweinidogion Cymru yn eu hystyried yn briodol. Felly, o ystyried bod ymgynghori â SLlAC wedi'i gynnwys yn eich gwelliant, rwy'n falch o allu ei gefnogi'n llawn, a byddwn i'n annog Aelodau eraill i wneud yr un peth.
If I can turn then, having started on a positive, to amendment 25, which is an amendment similar to one that was tabled and rejected during Stage 2, the purpose of paragraph 3 of Schedule 1 to the Bill, which this amendment would amend, is to disqualify members of certain public and/or political offices from being members of the OEGW. This is because there could be a direct conflict of interest in these cases, particularly in relation to organisations that the OEGW is directly overseeing. Now, there is currently no provision to disqualify members of staff of those organisations, as we consider it appropriate for any conflicts of interest to be managed through the appropriate administrative procedures. We just do not consider there to be a strong rationale to single out and disqualify Welsh Government members of staff. Any potential conflicts of interest here can be, and indeed are, managed appropriately as would be done in the case of members of staff from local authorities, NRW or any other organisations listed where holders of public office are disqualified.
Furthermore, the regulation-making power at paragraph 3(1)(i) will enable the Welsh Ministers to amend the list to include members of other organisations and those organisations' members of staff if that were considered necessary in the future. So, there is provision to do this. This will enable Welsh Ministers to maintain a watching brief as to whether more disqualifications are necessary in future. So, for those reasons, I don't consider this amendment appropriate to be made.
If I turn to amendment 46, again this was tabled at Stage 2, or a similar one, but was withdrawn during the session based on the arguments we outlined at the time. But, if it helps again, Delyth, and also the wider Siambr, I'm very happy to lay out the rationale again for why I wouldn't support this. So, requiring Senedd approval for the appointment of five to seven non-executive members could indeed add delays into the process. They may be short, but they could be significant, bearing in mind the way that the Senedd works and the process works.
During Stage 2, we did a number of things. We strengthened the independence and the integrity of the appointments process through amendments that we brought forward to require Welsh Ministers to have regard to the OEGW's independence when exercising their functions in relation to it, including in appointing non-executive members, and by requiring the appointment panel to include a Senedd Member. So, we strengthened these aspects as we went through Stage 2. Now, this is in addition to the requirements on Welsh Ministers to consult the relevant Senedd committee before appointing or reappointing a chair and a deputy chair. Now, we feel strongly that these measures are a much more practical way to enhance the appointments process whilst also ensuring we get timely appointments and no delays, aligning, by the way, with the established process used for roles such as the Welsh Language Commissioner. So, that's why I wouldn't support this amendment.
On amendment 26, Janet, this is another one that was tabled and then rejected at Stage 2. This is because this significant amendment would add a substantive risk, we believe, and inflexibility into the funding arrangements for OEGW. We did consider the funding source for the OEGW at an earlier stage, as I outlined at Stage 2 discussions, including the potential use of the Welsh consolidated fund. We consulted on this matter in the White Paper and concluded that there is a significant benefit to funding the OEGW through Welsh Government budgets. Let me explain why. The clearest benefit would actually be the flexibility this provides. We know from experience now, from looking across the borders, that both the Office for Environmental Protection in England and Environmental Standards Scotland in Scotland have had highly variable budgets in their formative years, and Ministers across the border have had to increase and decrease their funding accordingly as those years have gone by.
Now, I appreciate that funding from Welsh Government could be seen as less independent, but we're confident the provisions of the Bill, as amended at Stage 2, which I just highlighted, to require Welsh Ministers to have regard to the OEGW's independence, and the requirement to provide sufficient funding, are a much more effective safeguard. Those, in my view, are more practical and sensible ways to strengthen and safeguard the role of the OEGW and its funding without exposing them to risks around funding and flexibility, which we believe amendment 26 would do. So, that's why I can't support this amendment.
In respect of amendment 32, moved by my colleague Carolyn Thomas—Carolyn, thank you for laying this, and I can say that I'm fully supportive of this amendment. You've laid it out in detail, but this amendment provides that the OEGW exercises its discretion to include in its annual report a statement about whether the sums allocated to it have been sufficient to enable it to perform its functions. I think this is crucial. It must submit that report to Welsh Ministers. This is in addition, of course, to the requirement that already existed for all annual reports to be laid before the Senedd. This amendment is good and appropriate. It does not compromise the OEGW’s independence, the importance of which I have been repeatedly clear on, and I think committee members have as well. But it also effectively makes clear that the OEGW has the necessary discretion to make a statement about sufficiency of funding and the consequences of including such a statement in their annual report. So, I'm very happy to support this amendment, Carolyn.
If I can turn to the issue of websites—and can I assure you, it's not because I'm against websites—it just isn't necessary to legislate for the OEGW to establish and maintain a website. Its approach to outwards communications is going to be a matter for its own independent judgment in line with the requirements of the Bill, allowing it to make its decisions on operational matters. Can I say that I fully expect, unless technology moves on massively over the next few months, that the OEGW will, indeed, want to have a website as part of that outward facing—? But that's a matter for them, in the same way as we would also expect that they'll want to have a logo, branding, an office space, et cetera, et cetera, all of which are matters that just don't require express provision in this piece of legislation. So, that's why I'm not supporting it—it's not because I don't like websites, honestly.
Amendment 48—Delyth, thank you for this, and we did discuss this previously as well. The OEGW will have a substantive role in assessing and advising on changes to environmental law in Wales. This is in direct support of the thing we're proud of, the well-being of future generations Act’s aim of improving social, economic, environmental and cultural well-being. So, recognising the OEGW as a public body within that Act ensures its actions align with sustainable development and it helps avoid the situation we were in previously with siloed decision making. So, excluding the OEGW would undermine the integrated governance approach envisaged by the Bill. It could weaken accountability, risk fragmentation of approach and separate the environmental governance framework from that wider Welsh policy framework.
Now, the environmental governance framework cannot operate in isolation. This combined framework also strengthens, by the way, the collaboration with other public bodies, and it supports OEGW’s progressive, escalatory enforcement approach. If we left OEGW out, it would erode that holistic, accountable approach to well-being across Welsh public services. Now, Delyth will note that we support changing the general purpose of the OEGW to be more environmentally focused, which includes removing reference to the environmental objective in provision about the OEGW’s general purpose. So, in that context, it's even more essential that the connection between the work of the OEGW and the well-being of future generations Act is preserved through this provision. And I know some people, just finally, have suggested that there is some similarity here with other public bodies, including things like the public services ombudsman, but we would say that's missing the point. It's misguided. Good environmental governance is actually central to achieving the well-being of future generations Act's objectives. The framework developed through this Bill recognises and complements it. If we excluded it, it would have that detrimental impact I've outlined. So, it's for these reasons that I won't support this amendment.
Os gaf i droi felly, ar ôl dechrau ar nodyn cadarnhaol, at welliant 25, sy'n welliant tebyg i'r un a gyflwynwyd ac a wrthodwyd yn ystod Cyfnod 2, diben paragraff 3 o Atodlen 1 i'r Bil, y byddai'r gwelliant hwn yn ei ddiwygio, yw anghymhwyso aelodau sy'n ymgymryd â swyddi cyhoeddus a/neu wleidyddol penodol rhag bod yn aelodau o SLlAC. Mae hyn oherwydd y gallai fod gwrthdaro buddiannau uniongyrchol yn yr achosion hyn, yn enwedig o ran sefydliadau y mae SLlAC yn eu goruchwylio'n uniongyrchol. Nawr, nid oes unrhyw ddarpariaeth i anghymhwyso aelodau o staff y sefydliadau hynny ar hyn o bryd, gan ein bod o'r farn ei bod yn briodol i unrhyw wrthdaro buddiannau gael ei reoli drwy'r gweithdrefnau gweinyddol priodol. Nid ydym o'r farn bod rhesymeg gref dros neilltuo ac anghymhwyso aelodau o staff Llywodraeth Cymru. Gall unrhyw wrthdaro buddiannau posibl yma gael ei reoli'n briodol ac, yn wir, mae yn cael ei reoli'n briodol, fel y byddai'n cael ei wneud yn achos aelodau o staff o awdurdodau lleol, Cyfoeth Naturiol Cymru neu unrhyw sefydliadau eraill sydd wedi'u rhestru lle mae deiliaid swyddi cyhoeddus yn cael eu hanghymhwyso.
Ar ben hynny, bydd y pŵer i wneud rheoliadau ym mharagraff 3(1)(i) yn galluogi Gweinidogion Cymru i ddiwygio'r rhestr i gynnwys aelodau o sefydliadau eraill ac aelodau o staff y sefydliadau hynny pe bai hynny'n cael ei ystyried yn angenrheidiol yn y dyfodol. Felly, mae darpariaeth i wneud hyn. Bydd hyn yn galluogi Gweinidogion Cymru i gadw golwg i weld a oes angen mwy o anghymhwyso yn y dyfodol. Felly, am y rhesymau hynny, nid wyf o'r farn ei bod yn briodol gwneud y gwelliant hwn.
Os gwnaf i droi at welliant 46, unwaith eto, cafodd hwn ei gyflwyno yng Nghyfnod 2, neu un tebyg, ond cafodd ei dynnu'n ôl yn ystod y sesiwn ar sail y dadleuon a amlinellwyd gennym ar y pryd. Ond, os yw'n helpu eto, Delyth, a hefyd y Siambr ehangach, rwy'n fwy na pharod i nodi'r rhesymau pam na fyddwn i'n cefnogi hwn eto. Felly, gallai gofyn am gymeradwyaeth y Senedd i benodi pump i saith aelod anweithredol ychwanegu cyfnodau o oedi i'r broses. Efallai y byddan nhw'n fyr, ond gallen nhw fod yn sylweddol, o gofio'r ffordd y mae'r Senedd yn gweithio a'r ffordd y mae'r broses yn gweithio.
Yn ystod Cyfnod 2, fe wnaethon ni nifer o bethau. Fe wnaethon ni gryfhau annibyniaeth ac uniondeb y broses benodi drwy welliannau a gyflwynwyd gennym i'w gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru ystyried annibyniaeth SLlAC wrth arfer eu swyddogaethau mewn perthynas â hi, gan gynnwys wrth benodi aelodau anweithredol, a thrwy ei gwneud yn ofynnol i'r panel penodi gynnwys Aelod o'r Senedd. Felly, fe wnaethon ni gryfhau'r agweddau hyn wrth i ni fynd trwy Gyfnod 2. Nawr, mae hyn yn ychwanegol at y gofynion ar Weinidogion Cymru i ymgynghori â phwyllgor perthnasol y Senedd cyn penodi neu ailbenodi cadeirydd a dirprwy gadeirydd. Nawr, rydyn ni'n teimlo'n gryf bod y mesurau hyn yn ffordd llawer mwy ymarferol o wella'r broses benodi a sicrhau hefyd ein bod ni'n cael penodiadau amserol a dim oedi, gan gyd-fynd, gyda llaw, â'r broses sefydledig sy'n cael ei defnyddio ar gyfer rolau fel Comisiynydd y Gymraeg. Felly, dyna pam na fyddwn i'n cefnogi'r gwelliant hwn.
O ran gwelliant 26, Janet, mae hwn yn un arall a gafodd ei gyflwyno ac yna ei wrthod yng Nghyfnod 2. Mae hyn oherwydd y byddai'r gwelliant sylweddol hwn yn ychwanegu risg sylweddol, yn ein barn ni, ac anhyblygrwydd i'r trefniadau cyllido ar gyfer SLlAC. Fe wnaethon ni ystyried y ffynhonnell ariannu ar gyfer SLlAC yn gynharach, fel yr amlinellais i yn ystod y trafodaethau yng Nghyfnod 2, gan gynnwys defnydd posibl o gronfa gyfunol Cymru. Fe wnaethon ni ymgynghori ar y mater hwn yn y Papur Gwyn a dod i'r casgliad bod budd sylweddol i ariannu SLlAC drwy gyllidebau Llywodraeth Cymru. Gadewch i mi esbonio pam. Y budd cliriaf fyddai'r hyblygrwydd y mae hyn yn ei ddarparu. Rydym yn gwybod o brofiad nawr, o edrych dros y ffiniau, bod Swyddfa Diogelu'r Amgylchedd yn Lloegr a Safonau Amgylcheddol yr Alban yn yr Alban wedi cael cyllidebau amrywiol iawn yn eu blynyddoedd ffurfiannol, a bod Gweinidogion dros y ffin wedi gorfod cynyddu a lleihau eu cyllid yn unol â hynny wrth i'r blynyddoedd hynny fynd heibio.
Nawr, rwy'n gwerthfawrogi y gallai cyllid gan Lywodraeth Cymru gael ei ystyried yn llai annibynnol, ond rydym yn hyderus bod darpariaethau'r Bil, fel y'u diwygiwyd yng Nghyfnod 2, yr wyf newydd ei nodi, i'w gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru roi sylw i annibyniaeth SLlAC, a'r gofyniad i ddarparu digon o gyllid, yn fesur diogelu llawer mwy effeithiol. Mae'r rheini, yn fy marn i, yn ffyrdd mwy ymarferol a synhwyrol o gryfhau a diogelu rôl SLlAC a'i chyllid heb eu hamlygu i risgiau ynghylch cyllid a hyblygrwydd, y credwn y byddai gwelliant 26 yn ei wneud. Felly, dyna pam na allaf gefnogi'r gwelliant hwn.
O ran gwelliant 32, a gynigiwyd gan fy nghyd-Aelod Carolyn Thomas—Carolyn, diolch am gyflwyno hwn, a gallaf ddweud fy mod i'n cefnogi'r gwelliant hwn yn llwyr. Rydych chi wedi'i nodi'n fanwl, ond mae'r gwelliant hwn yn darparu bod SLlAC yn arfer ei disgresiwn i gynnwys yn ei hadroddiad blynyddol ddatganiad ynghylch a yw'r symiau a ddyrannwyd iddi wedi bod yn ddigonol i'w galluogi i gyflawni ei swyddogaethau. Rwy'n credu bod hyn yn hanfodol. Rhaid iddi gyflwyno'r adroddiad hwnnw i Weinidogion Cymru. Mae hyn yn ychwanegol, wrth gwrs, at y gofyniad a oedd yn bodoli eisoes i bob adroddiad blynyddol gael ei osod gerbron y Senedd. Mae'r gwelliant hwn yn dda ac yn briodol. Nid yw'n peryglu annibyniaeth SLlAC, yr wyf wedi nodi'n glir pa mor bwysig ydyw dro ar ôl tro, ac rwy'n credu bod aelodau pwyllgorau wedi gwneud hynny hefyd. Ond mae hefyd yn ei gwneud yn glir, i bob diben, bod gan SLlAC y disgresiwn angenrheidiol i wneud datganiad am ddigonolrwydd cyllid a chanlyniadau cynnwys datganiad o'r fath yn eu hadroddiad blynyddol. Felly, rwy'n hapus iawn i gefnogi'r gwelliant hwn, Carolyn.
Os gaf i droi at fater gwefannau—a dydy e ddim, gallaf eich sicrhau, oherwydd fy mod i yn erbyn gwefannau—ond does dim angen deddfu i SLlAC sefydlu a chynnal gwefan. Mae ei hymagwedd at gyfathrebu allanol yn mynd i fod yn fater lle bydd yn arfer ei barn annibynnol ei hun yn unol â gofynion y Bil, gan ganiatáu iddi wneud ei phenderfyniadau ar faterion gweithredol. A gaf i ddweud fy mod i'n disgwyl yn bendant, oni bai bod technoleg yn symud ymlaen yn sylweddol dros yr ychydig fisoedd nesaf, y bydd SLlAC, yn wir, eisiau cael gwefan fel rhan o'r—? Ond mater iddyn nhw yw hynny, yn yr un modd ag y bydden ni hefyd yn disgwyl y byddan nhw eisiau cael logo, brandio, gofod swyddfa, ac ati, ac ati, y mae pob un ohonyn nhw'n faterion nad oes angen darpariaeth benodol ar eu cyfer yn y darn hwn o ddeddfwriaeth. Felly, dyna pam nad wyf yn ei gefnogi—nid oherwydd nad wyf yn hoffi gwefannau, o ddifrif.
Gwelliant 48—Delyth, diolch am hwn, ac fe wnaethon ni drafod hwn o'r blaen hefyd. Bydd gan SLlAC rôl sylweddol wrth asesu newidiadau i gyfraith amgylcheddol yng Nghymru a chynghori arnyn nhw. Mae hyn yn cefnogi'n uniongyrchol y peth rydyn ni'n falch ohono, sef nod Deddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol o wella llesiant cymdeithasol, economaidd, amgylcheddol a diwylliannol. Felly, mae cydnabod SLlAC fel corff cyhoeddus yn y Ddeddf honno yn sicrhau bod ei gweithredoedd yn cyd-fynd â datblygu cynaliadwy ac mae'n helpu i osgoi'r sefyllfa yr oedden ni ynddi o'r blaen lle'r oedd penderfyniadau yn cael eu gwneud mewn seilos. Felly, byddai eithrio SLlAC yn tanseilio'r dull llywodraethiant integredig y mae'r Bil yn ei ragweld. Gallai wanhau atebolrwydd, darnio'r dull gweithredu a gwahanu'r fframwaith llywodraethiant amgylcheddol o'r fframwaith polisi ehangach hwnnw yng Nghymru.
Nawr, ni all y fframwaith llywodraethiant amgylcheddol weithredu ar ei ben ei hun. Mae'r fframwaith cyfunol hwn hefyd yn cryfhau, gyda llaw, y cydweithredu â chyrff cyhoeddus eraill, ac mae'n cefnogi dull gorfodi blaengar, uwchgyfeiriol SLlAC. Pe baen ni'n hepgor SLlAC, byddai'n erydu'r dull cyfannol, atebol hwnnw o lesiant ar draws gwasanaethau cyhoeddus Cymru. Nawr, bydd Delyth yn nodi ein bod ni'n cefnogi newid diben cyffredinol SLlAC i ganolbwyntio mwy ar yr amgylchedd, sy'n cynnwys dileu cyfeiriad at yr amcan amgylcheddol yn y ddarpariaeth am ddiben cyffredinol SLlAC. Felly, yn y cyd-destun hwnnw, mae hyd yn oed yn fwy hanfodol bod y cysylltiad rhwng gwaith SLlAC a Deddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol yn cael ei gadw trwy'r ddarpariaeth hon. Ac, yn olaf, rwy'n gwybod bod rhai pobl wedi awgrymu bod rhywfaint o debygrwydd yma â chyrff cyhoeddus eraill, gan gynnwys pethau fel yr ombwdsmon gwasanaethau cyhoeddus, ond bydden ni'n dweud bod hynny'n colli'r pwynt. Mae'n gamarweiniol. Yn wir, mae llywodraethiant amgylcheddol da yn ganolog i gyflawni amcanion Deddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol. Mae'r fframwaith a ddatblygwyd drwy'r Bil hwn yn ei chydnabod ac yn ei hategu. Pe baem ni'n ei hepgor, byddai'n cael yr effaith niweidiol honno yr wyf wedi'i hamlinellu. Felly, allaf i ddim cefnogi'r gwelliant hwn am y rhesymau hynny.
Janet Finch-Saunders to respond.
Janet Finch-Saunders i ymateb.
Diolch, Llywydd, and thank you, Cabinet Secretary, for giving way on that amendment. And also we will be supporting you, Delyth, on the one that you put forward. Diolch.
Diolch, Llywydd, a diolch, Ysgrifennydd Cabinet, am ildio ar y gwelliant hwnnw. A hefyd byddwn ni'n eich cefnogi chi, Delyth, ar yr un y gwnaethoch chi ei gyflwyno. Diolch.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 33? A oes gwrthwynebiad? Nac oes. [Torri ar draws.]
The question is that amendment 33 be agreed to. Does any Member object? No. [Interruption.]
Yes, 33. Any opposition? No.
Ie, 33. Unrhyw wrthwynebiad? Na.
Felly, mae gwelliant 33 wedi ei dderbyn.
Amendment 33 is therefore agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 25.
Amendment 25.
Amendment 25. Is it being moved, Janet Finch-Saunders?
Gwelliant 25. A yw'n cael ei gynnig, Janet Finch-Saunders?
Cynigiwyd gwelliant 25 (Janet Finch-Saunders).
Amendment 25 (Janet Finch-Saunders) moved.
Move.
Cynnig.
Oes unrhyw wrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Mae yna wrthwynebiad. Felly, agor y bleidlais ar welliant 25. Mae'r bleidlais yn gyfartal, ac felly byddaf yn cau'r bleidlais ac yn defnyddio fy mhleidlais fwrw yn erbyn gwelliant 25. Ac felly, mae'r gwelliant yn cwympo, gyda 24 o blaid, neb yn ymatal, 25 yn erbyn.
Are there any objections? [Objection.] There are. We will therefore open the vote on amendment 25. The vote is tied, and therefore I will close the vote and exercise my casting vote against amendment 25. And therefore, the amendment is not agreed, with 24 in favour, no abstentions and 25 against.
Gwelliant 25: O blaid: 24, Yn erbyn: 24, Ymatal: 0
Gan fod nifer y pleidleisiau yn gyfartal, defnyddiodd y Llywydd ei phleidlais fwrw yn unol â Rheol Sefydlog 6.20(ii).
Gwrthodwyd y gwelliant
Amendment 25: For: 24, Against: 24, Abstain: 0
As there was an equality of votes, the Llywydd used her casting vote in accordance with Standing Order 6.20(ii).
Amendment has been rejected
Gwelliant 46 nesaf. Ydy e'n cael ei symud gan Delyth Jewell?
Amendment 46. Is it moved by Delyth Jewell?
Na.
No.
Dyw e ddim yn cael ei symud. Felly, dim pleidlais ar welliant 46.
It is not moved. So, there will be no vote on amendment 46.
Ni chynigiwyd gwelliant 46 (Delyth Jewell).
Amendment 46 (Delyth Jewell) not moved.
Gwelliant 26.
Amendment 26.
Amendment 26. Is it being moved, Janet Finch-Saunders?
Gwelliant 26. A yw'n cael ei gynnig, Janet Finch-Saunders?
Cynigiwyd gwelliant 26 (Janet Finch-Saunders).
Amendment 26 (Janet Finch-Saunders) moved.
Move.
Cynnig.
Yes, it is.
Ydy.
Oes gwrthwynebiad i welliant 26? [Gwrthwynebiad.] Oes, gwrthwynebiad. Fe gymerwn bleidlais felly ar welliant 26. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 13, neb yn ymatal, 35 yn erbyn. Mae'r gwelliant wedi ei wrthod.
Are there any objections to amendment 26? [Objection.] There are. We will therefore move to a vote on amendment 26. Open the vote. Close the vote. In favour 13, no abstentions, 35 against. The amendment is not agreed.
Gwelliant 26: O blaid: 13, Yn erbyn: 35, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y gwelliant
Amendment 26: For: 13, Against: 35, Abstain: 0
Amendment has been rejected
Carolyn Thomas, gwelliant 32.
Carolyn Thomas, amendment 32.
Is it being moved, 32?
A yw'n cael ei gynnig, 32?
Cynigiwyd gwelliant 32 (Carolyn Thomas).
Amendment 32 (Carolyn Thomas) moved.
Yes.
Ydy.
A oes gwrthwynebiad i welliant 32? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae yna wrthwynebiad. Felly, fe gymerwn ni bleidlais ar welliant 32. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 36, neb yn ymatal, 12 yn erbyn. Ac felly, mae gwelliant 32 wedi ei dderbyn.
Are there any objections to amendment 32? [Objection.] There are objections. We will therefore move to a vote on amendment 32. Open the vote. Close the vote. In favour 36, no abstentions and 12 against. Therefore, amendment 32 is agreed.
Gwelliant 32: O blaid: 36, Yn erbyn: 12, Ymatal: 0
Derbyniwyd y gwelliant
Gwelliant 8, Rhys ab Owen. Dyw e ddim yn cael ei symud. Felly, dim pleidlais.
Amendment 8, Rhys ab Owen. It is not moved. So, there will be no vote.
Ni chynigiwyd gwelliant 8 (Rhys ab Owen).
Amendment 8 (Rhys ab Owen) not moved.
Grwp 4 o welliannau. Mae'r grwp yma yn ymwneud â diben cyffredinol Swyddfa Llywodraethiant Amgylcheddol Cymru. Gwelliant 36 yw'r prif welliant. Delyth Jewell sy'n cynnig y prif welliant.
We'll now move to group 4. And the fourth group of amendments relates to the general purpose of the Office of Environmental Governance Wales. Amendment 36 is the lead amendment. And I call on Delyth Jewell to speak to the lead amendment.
Cynigiwyd gwelliant 36 (Delyth Jewell).
Amendment 36 (Delyth Jewell) moved.
Diolch, Llywydd. Dwi'n cynnig y gwelliannau yn fy enw yn y grŵp, gwelliannau 36 a 47.
Thank you, Llywydd. I move the amendments in my name in this group, amendments 36 and 47.
I'm grateful to the Deputy First Minister and his team for their assistance and support in looking at how this could work. The purpose of this amendment is to provide a more focused general purpose for the OEGW. The amendment maintains symmetry with the environmental objective that's set out in section 1 of the Bill, which includes reference to the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015, by referencing the attainment of a high level of environmental protection and an improvement of the environment, whilst emphasising the OEGW’s role in ensuring compliance with, and effectiveness, implementation and application of, environmental law.
I'm also grateful for their support looking at, after Stage 2, how what I put forward in amendment 47 might work. That is consequential to the previous amendment 36. It reflects that the OEGW must set out in its strategy how it intends to comply with its duty to exercise its functions for the general purpose set out in section 10(a), and not the 'environmental objective', as previously drafted. Diolch.
Rwy'n ddiolchgar i'r Dirprwy Brif Weinidog a'i dîm am eu cymorth a'u cefnogaeth wrth edrych ar sut y gallai hyn weithio. Diben y gwelliant hwn yw darparu diben cyffredinol mwy penodol ar gyfer SLlAC. Mae'r gwelliant yn sicrhau cymesuredd â'r amcan amgylcheddol a nodir yn adran 1 o'r Bil, sy'n cynnwys cyfeiriad at Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015, drwy gyfeirio at gyrraedd lefel uchel o ran diogelu'r amgylchedd a gwelliant i'r amgylchedd, gan bwysleisio rôl SLlAC wrth sicrhau cydymffurfiaeth â chyfraith amgylcheddol, ynghyd â'i heffeithiolrwydd a'r ffordd y caiff ei gweithredu a'i chymhwyso.
Rwy'n ddiolchgar hefyd am eu cymorth wrth edrych, ar ôl Cyfnod 2, ar sut y gallai'r hyn a gyflwynais yng ngwelliant 47 weithio. Mae'n ganlyniadol i’r gwelliant 36 blaenorol. Mae’n adlewyrchu bod rhaid i SLlAC nodi yn ei strategaeth sut y mae’n bwriadu cydymffurfio â’i dyletswydd i arfer ei swyddogaethau at y diben cyffredinol a nodir yn adran 10(a), ac nid yr ‘amcan amgylcheddol’, fel y'i drafftiwyd yn flaenorol. Diolch.
Bydd pawb yn falch iawn o glywed nad ydw i'n bwriadu ailadrodd y sylwadau i gyd a godais o blaid y gwelliannau hyn yn nhrafodion Cyfnod 2, ond dwi'n cynnig y dylai fod y swyddfa newydd yn gweithredu mewn ffordd sy'n cydymffurfio â'r Aarhus convention. Beth fydd hynny'n ei olygu, dwi'n eich clywed chi'n holi? Wel, mae'n sicrhau tri hawl i'r cyhoedd ar faterion amgylcheddol: hawl i dderbyn gwybodaeth amgylcheddol sy'n cael ei ddal gan gyrff cyhoeddus; hawl i gymryd rhan mewn penderfyniadau amgylcheddol; ac, yn drydydd, hawl i gael adolygiad gan lys neu gorff annibynnol arall er mwyn sicrhau bod cyrff cyhoeddus yn parchu'r hawliau dwi wedi’u hamlinellu, a chyfraith amgylcheddol yn gyffredinol. Pa mor aml ŷn ni'n cael gohebiaeth oddi wrth etholwyr ar y materion yma?
Nawr, mewn ymateb i fy ngwelliannau yng Nghyfnod 2, eglurodd y Dirprwy Brif Weinidog nad ydy e, yn ei farn e, yn addas i sicrhau bod y swyddfa yn cydymffurfio gydag Aarhus. Mae hyn er bod y confensiwn yn gytundeb rhyngwladol sydd wedi cael ei gefnogi gan y Deyrnas Unedig. Blwyddyn diwethaf, roedd penderfyniad gan bwyllgor cydymffurfio'r confensiwn yn dweud bod y Deyrnas Unedig yn methu gyda'i chydymffurfiad. Yn fy marn i, mae safbwynt y Dirprwy Brif Weinidog a safbwynt Llywodraeth Cymru ar fy ngwelliannau yn dystiolaeth nid yn unig bod y Deyrnas Unedig yn methu, ond bod Cymru hefyd yn methu gyda chydymffurfio â'r confensiwn.
Yn unol ag erthygl 10 o gonfensiwn Aarhus, mae partïon yn adolygu gweithrediad y confensiwn yn barhaus ar sail adroddiadau rheolaidd gan y partïon. Er enghraifft, mae adroddiad 2021 y Deyrnas Unedig yn nodi, fel tystiolaeth o gydymffurfio gyda'r confensiwn yma yng Nghymru, ein Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015 a Deddf yr Amgylchedd (Cymru) 2016. Gofynnaf yn garedig i chi i gyd ystyried pam na ddylai'r Bil amgylchedd yma gael ei gynnwys yn y rhestr, ac felly cefnogi fy ngwelliannau. Diolch yn fawr.
Everyone will be pleased to hear that I don't intend to rehearse all the comments that I made in favour of these amendments at Stage 2, but I do propose that the new office should operate in accordance with the Aarhus convention. What would that mean, I hear you ask? Well, it ensures three rights for the public on environmental issues: a right to receive information on the environment held by public bodies; a right to participate in decision making around the environment; and, third, a right to have a review by a court or another independent body to ensure that public bodies respect the rights that I have outlined, and environmental law more generally. How often do we receive correspondence from constituents on these issues?
Now, in response to my amendments at Stage 2, the Deputy First Minister explained that, in his view, it is not appropriate to ensure that the office should act in accordance with Aarhus. This is despite the fact that the convention is an international agreement that has been supported by the United Kingdom. Last year, a decision was taken by the convention compliance committee saying that the UK was failing in terms of its compliance. In my view, the stance of the Deputy First Minister and the Welsh Government on my amendments is evidence that not only is the UK failing, but Wales is also failing to comply with the Aarhus convention.
In accordance with article 10 of the Aarhus convention, parties review the implementation of the convention in an ongoing manner on the basis of regular reports from parties. For example, the 2021 report for the UK notes, as evidence of compliance with the convention here in Wales, our Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 and the Environment (Wales) Act 2016. So, I kindly ask you to consider why this environment Bill should not be included in that list and, therefore, support my amendments. Thank you.
Yr Ysgrifennydd Cabinet.
The Cabinet Secretary.
Diolch, Llywydd. First of all, if I can turn to amendment 36 and the consequential amendment 47, the Bill as introduced and as amended at Stage 2 aligns the OEGW's general purpose with the environmental objective set out in section 1 of the Bill, which includes, amongst other things, a reference to the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015. But we did hear at the earlier stages, and indeed from the ENGOs as well, concerns that this approach is not as focused as it could be on the environment. So, having listened to these concerns, I am really pleased that, Delyth, we’ve been able to work together effectively to develop this appropriate amendment that addresses those concerns, whilst also maintaining that necessary clear focus on a high level of environmental protection and improvement of the environment. So, in this way, this amendment maintains the symmetry with the environmental objective, but places focus on the role the OEGW will have in supporting the environment through its oversight of environmental law. So, on that basis, I’m very pleased to support this amendment and encourage other Members to do so, and the consequential amendment as well.
Rhys, I feel really bad now, but I am going to explain why I don’t think these amendments are appropriate. These were indeed the amendments, or similar, that were tabled and rejected at Stage 2. It’s because it would be inappropriate for this provision to be added to the OEGW's general purpose. Although we’re supportive of the Aarhus convention, it’s a question of how it fits within this legislation.
The Aarhus convention, as we all know, is an international treaty ratified by the UK Government. It sets out broad principles rather than precise statutory duties. If we required the OEGW to exercise its functions in accordance with the Aarhus convention, it could open the door for some quite substantial interpretation disputes and, indeed, potential challenges. The Bill already sets out effective ways to ensure citizens are empowered to engage with and be consulted by the OEGW.
Furthermore, the OEGW's remit is to oversee environmental law, which in this context means devolved provisions relating to the environment. Now, Aarhus obligations often require systemic measures such as access to courts, which are beyond the OEGW's powers and resources. So, if we impose this duty it would lead to, quite frankly, unrealistic expectations of what the OEGW could and should do.
To add to this, monitoring compliance with Aarhus is already handled at a UK level and by the UNECE compliance committee. Whilst the OEGW will oversee domestic environmental law, which reflects the Aarhus convention, it should not be expected to, nor indeed could it, be an oversight body for UK-wide obligations, because this oversight already exists. So, it’s not out of any lack of sympathy or obligation towards our obligations on the Aarhus convention; it just doesn’t fit within the OEGW's role within this devolved context. But that's already provided for. I hope that explains it.
Diolch, Llywydd. Yn gyntaf oll, os gallaf droi at welliant 36 a gwelliant canlyniadol 47, mae'r Bil fel y'i cyflwynwyd ac fel y'i diwygiwyd yng Nghyfnod 2 yn alinio diben cyffredinol SLlAC â'r amcan amgylcheddol a nodir yn adran 1 o'r Bil, sy'n cynnwys, ymhlith pethau eraill, cyfeiriad at Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015. Ond fe glywson ni yn y camau cynharach, ac yn wir gan yr ENGOs hefyd, bryderon nad yw'r dull hwn yn canolbwyntio ar yr amgylchedd cymaint ag y gallai. Felly, ar ôl gwrando ar y pryderon hyn, rwy'n falch iawn, Delyth, ein bod ni wedi gallu cydweithio'n effeithiol i ddatblygu'r gwelliant priodol hwn sy'n mynd i'r afael â'r pryderon hynny, gan gadw'r ffocws clir angenrheidiol hwnnw hefyd ar gyrraedd lefel uchel o ran diogelu'r amgylchedd a gwelliant i'r amgylchedd. Felly, yn y modd hwn, mae'r gwelliant hwn yn sicrhau cymesuredd â'r amcan amgylcheddol, ond yn canolbwyntio ar y rôl y bydd SLlAC yn ei chwarae wrth gefnogi'r amgylchedd trwy oruchwylio cyfraith amgylcheddol. Felly, ar y sail honno, rwy'n falch iawn o gefnogi'r gwelliant hwn ac annog Aelodau eraill i wneud hynny, a'r gwelliant canlyniadol hefyd.
Rhys, rwy'n teimlo'n ddrwg iawn nawr, ond rwy'n mynd i esbonio pam nad wyf yn credu bod y gwelliannau hyn yn briodol. Yn wir, dyma'r gwelliannau, neu debyg, a gyflwynwyd ac a wrthodwyd yng Nghyfnod 2. Y rheswm yw y byddai'n amhriodol i'r ddarpariaeth hon gael ei hychwanegu at ddiben cyffredinol SLlAC. Er ein bod ni'n gefnogol i gonfensiwn Aarhus, mae'n gwestiwn o sut mae'n cyd-fynd â'r ddeddfwriaeth hon.
Mae confensiwn Aarhus, fel y mae pob un ohonom yn ei wybod, yn gytundeb rhyngwladol a gadarnhawyd gan Lywodraeth y DU. Mae'n nodi egwyddorion eang yn hytrach na dyletswyddau statudol manwl. Pe baem yn gofyn i SLlAC arfer ei swyddogaethau yn unol â chonfensiwn Aarhus, gallai agor y drws i rai anghydfodau eithaf mawr o ran dehongli ac, yn wir, heriau posibl. Mae'r Bil eisoes yn nodi ffyrdd effeithiol o sicrhau bod dinasyddion yn cael eu grymuso i ymgysylltu â SLlAC a bod SLlAC yn ymgynghori â nhw.
At hynny, cylch gwaith SLlAC yw goruchwylio cyfraith amgylcheddol, sydd yn y cyd-destun hwn yn golygu darpariaethau datganoledig sy'n ymwneud â'r amgylchedd. Nawr, mae rhwymedigaethau Aarhus yn aml yn gofyn am fesurau systemig fel mynediad i lysoedd, sydd y tu hwnt i bwerau ac adnoddau SLlAC. Felly, pe baem yn gosod y ddyletswydd hon, byddai'n arwain, a bod yn gwbl onest, at ddisgwyliadau afrealistig o'r hyn y gallai ac y dylai SLlAC ei wneud.
I ychwanegu at hyn, mae'r gwaith o fonitro cydymffurfiaeth ag Aarhus eisoes yn cael ei drin ar lefel y DU a chan bwyllgor cydymffurfio UNECE. Tra bydd SLlAC yn goruchwylio cyfraith amgylcheddol ddomestig, sy'n adlewyrchu confensiwn Aarhus, ni ddylid disgwyl iddi fod, ac ni allai fod, mewn gwirionedd, yn gorff goruchwylio ar gyfer rhwymedigaethau ledled y DU, oherwydd mae'r goruchwyliaeth hon eisoes yn bodoli. Felly, nid yw oherwydd unrhyw ddiffyg cydymdeimlad neu ymrwymiad tuag at ein rhwymedigaethau o ran confensiwn Aarhus; nid yw'n ffitio o fewn rôl SLlAC yn y cyd-destun datganoledig hwn. Ond mae yna ddarpariaeth eisoes ar gyfer hynny. Rwy'n gobeithio bod hynny'n egluro'r mater.
Delyth Jewell yn ymateb.
Delyth Jewell to reply.
Diolch i'r rhai sydd wedi cymryd rhan yn y ddadl fer hon. Rwy'n ddiolchgar yn arbennig i'r Dirprwy Brif Weinidog am ei sylwadau cefnogol i'r gwelliannau yn fy enw i yn y grŵp hwn, a gobeithio y bydd y balans nawr yn gweithio yn dda. Mae yna bwyntiau diddorol sydd wedi cael eu codi, dwi'n meddwl, gan Rhys am ei welliant ei hun am gonfensiwn Aarhus. Dwi hefyd yn cydnabod y sialensau a all godi os ydy'n cael ei basio, felly byddwn ni'n ymatal ar y gwelliant hwn. Ond dwi'n meddwl, oni bai am y sialensau hynny, byddem ni wedi'i gefnogi e.
Thank you to those who have taken part in this short debate. I'm very grateful to the Deputy First Minister for his supportive remarks on the amendments in my name in this group, and I hope that the balance will now work well. There are some interesting points that have been raised, I think, by Rhys about his amendment on the Aarhus convention. I also recognise the challenges that could arise if this were to pass, so we will abstain on that amendment. But I think, if it wasn't for those challenges, we would have supported it.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 36? A oes unrhyw wrthwynebiad? Na, does yna ddim gwrthwynebiad, felly mae'r gwelliant yna wedi'i basio.
The proposal is to agree amendment 36. Does any Member object? No, there is no objection, therefore the amendment is agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Rhys ab Owen, gwelliant 1. Ydy e'n cael ei symud?
Rhys ab Owen, amendment 1. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 1 (Rhys ab Owen).
Amendment 1 (Rhys ab Owen) moved.
Mae'n cael ei symud. Os gwrthodir gwelliant 1, bydd gwelliant 7 yn methu. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 1? Oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae fe. Felly, fe gymerwn ni bleidlais ar welliant 1. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid dau, 11 yn ymatal, 35 yn erbyn. Mae gwelliant 1 wedi'i wrthod, felly.
It is. If amendment 1 is not agreed, amendment 7 falls. The question is that amendment 1 be agreed to. Does any Member object? [Objection.] There is objection. We will therefore move to a vote on amendment 1. Open the vote. Close the vote. In favour two, 11 abstentions and 35 against. Therefore, amendment 1 is not agreed.
Gwelliant 1: O blaid: 2, Yn erbyn: 35, Ymatal: 11
Gwrthodwyd y gwelliant
Methodd gwelliant 7.
Amendment 7 fell.
Gwelliant 47. Ydy e'n cael ei symud, Delyth Jewell?
Amendment 47. Is it moved, Delyth Jewell?
Cynigiwyd gwelliant 47 (Delyth Jewell).
Amendment 47 (Delyth Jewell) moved.
Ydy, mae e. Oes gwrthwynebiad i welliant 47? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae yna wrthwynebiad i welliant 47. Fe gymerwn ni bleidlais ar welliant 47. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 46, neb yn ymatal, dau yn erbyn. Mae gwelliant 47 wedi'i dderbyn.
It is. Are there any objections to amendment 47? [Objection.] There are objections to amendment 47. We will therefore move to a vote on amendment 47. Open the vote. Close the vote. In favour 46, no abstentions and two against. Therefore, amendment 47 is agreed.
Gwelliant 47: O blaid: 46, Yn erbyn: 2, Ymatal: 0
Derbyniwyd y gwelliant
Grŵp 5 sydd nesaf. Mae'r grŵp yma'n ymwneud â strategaeth Swyddfa Llywodraethiant Amgylcheddol Cymru. Gwelliant 27 yw'r prif welliant. Janet Finch-Saunders sy'n cyflwyno.
Group 5 is next. The fifth group relates to the strategy of the Office of Environmental Governance Wales. The lead amendment is amendment 27. Janet Finch-Saunders to move the amendment.
Cynigiwyd gwelliant 27 (Janet Finch-Saunders).
Amendment 27 (Janet Finch-Saunders) moved.
Thank you. I move amendment 27 in my name. Amendment 27 ensures there must be engagement with counterpart environmental governance bodies in relation to matters connected to its functions that fall outside devolved provision. This will ensure that there is more effective management. Amendments 28 and 29 add the Drinking Water Inspectorate and the Water Services Regulation Authority to ensure that there is no overlap with their functions and the functions of the OEGW.
Diolch. Cynigiaf welliant 27 yn fy enw i. Mae gwelliant 27 yn sicrhau bod yn rhaid ymgysylltu â chyrff llywodraethiant amgylcheddol cyfatebol mewn perthynas â materion sy'n gysylltiedig â'i swyddogaethau sydd y tu hwnt i'r ddarpariaeth ddatganoledig. Bydd hyn yn sicrhau bod rheolaeth fwy effeithiol. Mae gwelliannau 28 a 29 yn ychwanegu'r Arolygiaeth Dŵr Yfed a'r Awdurdod Rheoleiddio Gwasanaethau Dŵr i sicrhau nad oes unrhyw orgyffwrdd rhwng eu swyddogaethau nhw a swyddogaethau SLlAC.
[Anghlywadwy.]—welliant 27. Hoffwn i hefyd roi fy nghefnogaeth i welliant 34 yn enw Joyce, sydd yn y grŵp hwn. Byddai gwelliant 34 yn rhoi gofyniad ar Swyddfa Llywodraethiant Amgylcheddol Cymru i osod mas ei strategaeth am sut y bydd yn bwriadu gweithio gyda'r CCC. Mae hynny'n debyg i welliant oedd wedi cael ei gyflwyno yng Nghyfnod 2 ac rwy'n gefnogol o hyn. Tra bydd y swyddfa yn gweithio gyda nifer o fawr o gyrff—. Dwi'n gweld y Llywydd—. Ydych chi eisiau imi gario ymlaen? Tra bydd y swyddfa yn gweithio gyda nifer o fawr o gyrff, byddai'r gwelliant hwn yn cynnig eglurder a bydd yn gwella atebolrwydd ynglŷn â'r berthynas gyda'r corff hollbwysig hwn. Bydd yn help hefyd i'r swyddfa llywodraethiant amgylcheddol i gael y cyd-drefniant hwn, felly dwi'n gefnogol o'r gwelliant.
[Inaudible.]—amendment 27. I would also like to provide my support for amendment 34 in the name of Joyce, which is in this group. Amendment 34 would require the OEGW to set out its strategy for how it intends to work with the CCC. That is similar to an amendment that was tabled at Stage 2, and I'm supportive of that. While the OEGW will be working with a large number of bodies—. I see the Llywydd—. Do you want me to continue? While the OEGW will be working with a large number of bodies, this amendment would offer clarity and will improve accountability regarding the relationship with this crucial body. It will also help the OEGW to have this collaborative arrangement, so I am supportive of that amendment.
Joyce Watson.
Joyce Watson.
Diolch, Llywydd. I am going to move the amendment in my name. It requires the Office of Environmental Governance Wales to set out its strategy on how it will exercise its function in a way that avoids overlap with the functions of the UK Government on climate change. Schedule 2 to the Bill includes provision for the content and procedural requirements of the strategy that the OEGW is required to prepare and publish under section 11. The strategy will outline how the OEGW will fulfil its statutory duties without overlapping with the roles of other oversight bodies. The amendment adds the UK Committee on Climate Change to the list of bodies in relation to which the OEGW strategy must set out how it will avoid overlapping functions.
I'd like to thank the Deputy First Minister for listening to stakeholders after Stage 2, and for working with us to develop a suitable amendment to ensure that the Bill expressly requires the OEGW to avoid overlap with the UK CCC specifically, given the potential overlap in functions, albeit quite limited.
Diolch, Llywydd. Rwy'n mynd i gynnig y gwelliant yn fy enw i. Mae'n ei gwneud yn ofynnol i Swyddfa Llywodraethiant Amgylcheddol Cymru nodi ei strategaeth ar sut y bydd yn arfer ei swyddogaeth mewn ffordd sy'n osgoi gorgyffwrdd â swyddogaethau Llywodraeth y DU ar newid yn yr hinsawdd. Mae Atodlen 2 i'r Bil yn cynnwys darpariaeth ar gyfer cynnwys a gofynion gweithdrefnol y strategaeth y mae'n ofynnol i SLlAC ei pharatoi a'i chyhoeddi o dan adran 11. Bydd y strategaeth yn amlinellu sut y bydd SLlAC yn cyflawni ei dyletswyddau statudol heb orgyffwrdd â rolau cyrff goruchwylio eraill. Mae'r gwelliant yn ychwanegu Pwyllgor Newid Hinsawdd y DU at y rhestr o gyrff y mae'n rhaid i strategaeth SLlAC nodi sut y bydd yn osgoi gorgyffwrdd swyddogaethau â nhw.
Hoffwn ddiolch i'r Dirprwy Brif Weinidog am wrando ar randdeiliaid ar ôl Cyfnod 2, ac am weithio gyda ni i ddatblygu gwelliant addas i sicrhau bod y Bil yn ei gwneud yn ofynnol i SLlAC osgoi gorgyffwrdd â Phwyllgor Newid Hinsawdd y DU yn benodol, o ystyried y gorgyffwrdd posibl o ran swyddogaethau, er ei fod yn eithaf cyfyngedig.
Yr Ysgrifennydd Cabinet, Huw Irranca-Davies.
The Cabinet Secretary, Huw Irranca-Davies.
Diolch, Llywydd. If I can turn, first of all, to amendment 27 in the name of Janet Finch-Saunders, this is, again, similar to an amendment that was tabled, debated and then rejected at Stage 2, but I'll explain why—our reasoning. The OEGW can rely on its supplementary powers to enter into any agreements with relevant bodies that it considers necessary, such as investigations into areas of common concern that apply in relation to Wales. Putting an express requirement of this nature within the Bill will likely, just to be clear, require the consent of UK Ministers. Now, this has sometimes happened, but it’s in no way guaranteed. In that respect, I do not consider it necessary or desirable to seek consent for a provision that wouldn’t improve the effectiveness of the OEGW, and could, indeed, impact, just to be clear, the Bill’s timely passage through this Senedd, as we sit in deliberation here at this time.
The interim environmental protection assessor for Wales, the interim body, already has a memorandum of understanding with the Office for Environmental Protection and Environmental Standards Scotland, the England and Scotland counterparts, and a very good working relationship. This is really effective, and the IEPAW isn't even yet a statutory body, so it just shows why this provision isn't actually needed as well.
If I turn to amendment 34 in the name of Joyce Watson, Joyce, my thanks for moving this, but also for the way this has been brought forward collaboratively with the ENGOs and stakeholders, and working with my officials. It's after that listening to ENGOs and committee members further on the matter after Stage 2 that we believe that adding the UK Climate Change Committee to the list in paragraph 1(1)(e) of Schedule 2 would provide greater clarity, and ensure that the OEGW will be required to set out how it will avoid what we believe, by the way, will be limited overlaps—how it will avoid those overlaps between the OEGW and the UK CCC. So, we'll be supporting that amendment, and I would urge Members to do so.
If I can turn to amendments 28 and 29 in Janet's name, in response to those amendments we believe there is limited overlap, to be frank, between the functions of the OEGW, the Drinking Water Inspectorate and the Office of Water Services. However, I have previously agreed with this principle of requiring the OEGW to articulate in its strategy how it intends to exercise its functions in a way that does not overlap with the functions of any organisation, not just those listed specifically. This is reflected in paragraph 1(1)(e)(vi) of Schedule 2, which we inserted during Stage 2 proceedings in response to some of these discussions. This gives sufficient scope and clarity, and requires the OEGW to articulate in its strategy how it will seek to avoid overlap with public authorities, but based on its own independent expertise and its independent professional judgment, which is something that committee members stressed they wanted repeatedly.
If I turn to amendment 30 in Janet's name, I don’t consider that further amendment to the Bill in this way is needed or appropriate. This approach has not been taken in other similar Acts, and the extent to which the OEGW consults the public on its strategy is a matter for the OEGW as an independent body, albeit guided by the same public law principles applying to all public bodies when exercising their functions.
Diolch, Llywydd. Os gallaf droi, yn gyntaf oll, at welliant 27 yn enw Janet Finch-Saunders, mae hwn, unwaith eto, yn debyg i welliant a gyflwynwyd, a drafodwyd ac yna a wrthodwyd yng Nghyfnod 2, ond fe wnaf i egluro pam—ein rhesymau dros hynny. Gall SLlAC ddibynnu ar ei phwerau atodol i ymrwymo i unrhyw gytundebau â chyrff perthnasol y mae'n ystyried eu bod yn angenrheidiol, megis ymchwiliadau i feysydd lle mae pryder cyffredin sy'n berthnasol i Gymru. I fod yn glir, mae'n debygol y bydd cynnwys gofyniad penodol o'r natur hon yn y Bil yn gofyn am gydsyniad Gweinidogion y DU. Nawr, mae hyn wedi digwydd weithiau, ond nid yw wedi'i warantu o bell ffordd. Yn hynny o beth, nid wyf o'r farn ei bod yn angenrheidiol nac yn ddymunol i geisio cydsyniad ar gyfer darpariaeth na fyddai'n gwella effeithiolrwydd SLlAC, ac a allai, yn wir, effeithio, i fod yn glir, ar hynt amserol y Bil drwy'r Senedd hon, wrth i ni eistedd yn trafod yma ar hyn o bryd.
Mae gan asesydd interim diogelu'r amgylchedd Cymru, y corff dros dro, femorandwm cyd-ddealltwriaeth eisoes gyda Swyddfa Diogelu'r Amgylchedd a Safonau Amgylcheddol yr Alban, y sefydliadau cyfateb yn Lloegr a'r Alban, a pherthynas waith dda iawn gyda nhw. Mae hyn yn wirioneddol effeithiol, ac nid yw'r asesydd interim hyd yn oed yn gorff statudol eto, felly mae'n dangos pam nad oes angen y ddarpariaeth hon hefyd.
Os gwnaf i droi at welliant 34 yn enw Joyce Watson, Joyce, diolch am gynnig hwn, ond hefyd am y ffordd y mae hyn wedi'i gyflwyno ar y cyd â'r ENGOs a rhanddeiliaid, gan weithio gyda fy swyddogion. Ar ôl i ni wrando ar ENGOs ac aelodau'r pwyllgor ymhellach ar y mater ar ôl Cyfnod 2, credwn y byddai ychwanegu Pwyllgor Newid Hinsawdd y DU at y rhestr ym mharagraff 1(1)(e) o Atodlen 2 yn rhoi mwy o eglurder, ac yn sicrhau y bydd yn ofynnol i SLlAC nodi sut y bydd yn osgoi'r hyn yr ydym yn ei gredu, gyda llaw, a fydd yn orgyffwrdd cyfyngedig—sut y bydd yn osgoi'r gorgyffwrdd hynny rhwng SLlAC a Phwyllgor Newid Hinsawdd y DU. Felly, byddwn yn cefnogi'r gwelliant hwnnw, a byddwn yn annog yr Aelodau i wneud hynny.
Os gallaf droi at welliannau 28 a 29 yn enw Janet, mewn ymateb i'r gwelliannau hynny, credwn mai ychydig iawn o orgyffwrdd sydd yna, i fod yn onest, rhwng swyddogaethau SLlAC, yr Arolygiaeth Dŵr Yfed a'r Swyddfa Gwasanaethau Dŵr. Fodd bynnag, rwyf wedi cytuno'n flaenorol â'r egwyddor hon o'i gwneud yn ofynnol i SLlAC fynegi yn ei strategaeth sut mae'n bwriadu arfer ei swyddogaethau mewn ffordd nad yw'n gorgyffwrdd â swyddogaethau unrhyw sefydliad, nid dim ond y rhai a restrir yn benodol. Caiff hyn ei adlewyrchu ym mharagraff 1(1)(e)(vi) o Atodlen 2, a fewnosodwyd gennym yn ystod trafodion Cyfnod 2 mewn ymateb i rai o'r trafodaethau hyn. Mae hyn yn rhoi digon o gwmpas ac eglurder, ac mae'n ei gwneud yn ofynnol i SLlAC fynegi yn ei strategaeth sut y bydd yn ceisio osgoi gorgyffwrdd ag awdurdodau cyhoeddus, ond yn seiliedig ar ei harbenigedd annibynnol ei hun a'i barn broffesiynol annibynnol, sef rhywbeth y pwysleisiodd aelodau'r pwyllgor eu bod nhw eisiau ei weld dro ar ôl tro.
Os gwnaf i droi at welliant 30 yn enw Janet, nid wyf yn ystyried bod gwelliant pellach i'r Bil yn y modd hwn yn angenrheidiol nac yn briodol. Nid yw'r dull hwn wedi'i weithredu mewn Deddfau tebyg eraill, ac mae'r graddau y mae SLlAC yn ymgynghori â'r cyhoedd ar ei strategaeth yn fater i SLlAC fel corff annibynnol, er y bydd yn cael ei arwain gan yr un egwyddorion cyfraith gyhoeddus ag sy'n berthnasol i bob corff cyhoeddus wrth arfer ei swyddogaethau.
Janet Finch-Saunders to respond.
Janet Finch-Saunders i ymateb.
Diolch, Cabinet Secretary, and thank you for those explanations. I, therefore, am going to withdraw 27, 28, 29 and 30.
Diolch, Ysgrifennydd Cabinet, a diolch am yr esboniadau hynny. Felly, rwy'n mynd i dynnu 27, 28, 29 a 30 yn ôl.
Okay, so, 27 is the main amendment. It's not being pressed to a vote, unless anybody wishes to do so. I see nobody wanting to do that, so consider it not voted upon.
Iawn, felly, 27 yw'r prif welliant. Nid oes unrhyw bwyso am bleidlais arno, oni bai bod unrhyw un yn dymuno gwneud hynny. Rwy'n gweld nad oes neb eisiau gwneud hynny, felly ystyriwch na fu pleidlais arno.
Tynnwyd gwelliant 27 yn ôl yn unol â Rheol Sefydlog 12.27.
Amendment 27 withdrawn in accordance with Standing Order 12.27.
Joyce Watson, gwelliant 34.
Joyce Watson, amendment 34.
Thirty-four. Is it being moved?
Tri deg pedwar. A yw'n cael ei gynnig?
Cynigiwyd gwelliant 34 (Joyce Watson, gyda chefnogaeth Delyth Jewell).
Amendment 34 (Joyce Watson, supported by Delyth Jewell) moved.
Move.
Cynnig.
Yes, it is.
Ydy, mae e.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 34? A oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae yna wrthwynebiad. Felly, fe gymerwn ni bleidlais ar welliant 34. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 46, neb yn ymatal a dau yn erbyn. Mae gwelliant 34 wedi'i dderbyn.
The question is that amendment 34 be agreed to. Does any Member object? [Objection.] Yes, there is objection. So, we'll proceed to a vote on amendment 34. Open the vote. Close the vote. In favour 46, no abstentions and two against. Amendment 34 is agreed.
Gwelliant 34: O blaid: 46, Yn erbyn: 2, Ymatal: 0
Derbyniwyd y gwelliant
Amendment 28, I think, isn't being moved by Janet Finch Saunders—no?
Nid yw gwelliant 28, rwy'n credu, yn cael ei gynnig gan Janet Finch Saunders—nac ydy?
Sorry. What number?
Mae'n ddrwg gen i. Pa rif?
Twenty eight.
Dau ddeg wyth.
No, that's withdrawn.
Nac ydy, mae hynny wedi ei dynnu'n ôl.
It's not being moved.
Nid yw'n cael ei gynnig.
Ni chynigiwyd gwelliant 28 (Janet Finch-Saunders).
Amendment 28 (Janet Finch-Saunders) not moved.
Amendment 29. Is that being moved, Janet Finch-Saunders? I think you said 'no'.
Gwelliant 29. A yw hwnnw'n cael ei gynnig, Janet Finch-Saunders? Rwy'n credu eich bod wedi dweud 'na'.
It's withdrawn, and 30 is withdrawn.
Mae wedi ei dynnu'n ôl, ac mae 30 wedi ei dynnu'n ôl.
Ni chynigiwyd gwelliant 29 (Janet Finch-Saunders).
Amendment 29 (Janet Finch-Saunders) not moved.
And 30 is also not being moved.
Ac nid yw 30 yn cael ei gynnig chwaith.
Ni chynigiwyd gwelliant 30 (Janet Finch-Saunders).
Amendment 30 (Janet Finch-Saunders) not moved.
Dyna ni, felly—dyna ddiwedd ar grŵp 5.
That's the end of group 5, therefore.
Grŵp 6 sydd nesaf. Mae'r grŵp yma o welliannau'n ymwneud â monitro ac adrodd gan Swyddfa Llywodraethiant Amgylcheddol Cymru. Gwelliant 37 yw'r prif welliant. Delyth Jewell sy'n cynnig y gwelliant yma.
Group 6 is next. This group relates to monitoring and reporting by the Office of Environmental Governance Wales. Amendment 37 is the lead amendment, and Delyth Jewell will move this amendment.
Cynigiwyd gwelliant 37 (Delyth Jewell).
Amendment 37 (Delyth Jewell) moved.
Diolch, Llywydd. Rwy'n siarad i welliant 37.
I'll be speaking to amendment 37.
This would require a public authority, including Welsh Ministers, to respond to a report that is issued by the OEGW using its section 12 monitoring powers. These reports would cover matters relating to the compliance, application and implementation of environmental law. The purpose of the amendment would be to increase transparency and accountability. After the long delay that we saw before passing this Bill, the OEGW, of course, will have its work cut out for it, with plenty of environmental laws to get to grips with. While the design of the OEGW’s monitoring and compliance functions is, of course, bespoke for Wales, there are similarities with section 29 of the UK Environment Act 2021, under which the Office for Environmental Protection can publish reports on the implementation of environmental law.
In many cases, these have dealt with highly complicated technical matters of interpretation of environmental laws, such as the water framework directive. The UK Government’s response to these reports, which it is compelled to make, has been an important element of the accountability cycle there and visibly informed the next steps that the OEP has chosen to take when it comes to the use of its other powers. Without the benefit of knowing what the public authority thinks of its recommendations, the OEGW would be at a significant disadvantage, as it may well not have sufficient information to deploy its compliance or improvement functions with confidence and ensure their effective and proportionate use.
My fear is that the current approach in this Bill could disadvantage public authorities as they would not get the opportunity to set the record straight on any potential misunderstandings, or to add useful evidence to inform the OEGW’s next steps. At worst, the lack of a specific duty to respond to the OEGW’s recommendations and reports under section 12 could result in a regulatory stalemate. At best, it could lead to confusion, inefficiencies and missed opportunities. I hope that it will get some support, at least for the principle of it.
Byddai hyn yn ei gwneud hi'n ofynnol i awdurdod cyhoeddus, gan gynnwys Gweinidogion Cymru, ymateb i adroddiad a gyhoeddir gan Swyddfa Llywodraethiant Amgylcheddol Cymru gan ddefnyddio ei bwerau monitro o dan adran 12. Byddai'r adroddiadau hyn yn ymdrin â materion sy'n ymwneud â chydymffurfio, cymhwyso a gweithredu cyfraith amgylcheddol. Pwrpas y gwelliant fyddai cynyddu tryloywder ac atebolrwydd. Ar ôl yr oedi hir a welsom ni cyn pasio'r Bil hwn, bydd Swyddfa Llywodraethiant Amgylcheddol Cymru, wrth gwrs, yn wynebu baich gwaith mawr, gyda digon o gyfreithiau amgylcheddol i fynd i'r afael â nhw. Er bod dyluniad swyddogaethau monitro a chydymffurfio Swyddfa Llywodraethiant Amgylcheddol Cymru, wrth gwrs, yn bwrpasol i Gymru, mae tebygrwydd ag adran 29 o Ddeddf Amgylchedd y Deyrnas Unedig 2021, lle gall Swyddfa Diogelu'r Amgylchedd gyhoeddi adroddiadau ar weithredu cyfraith amgylcheddol.
Mewn llawer o achosion, mae'r rhain wedi ymdrin â materion technegol cymhleth iawn o ddehongli cyfreithiau amgylcheddol, megis y gyfarwyddeb fframwaith dŵr. Mae ymateb Llywodraeth y Deyrnas Unedig i'r adroddiadau hyn, y mae'n rhaid iddi ymateb iddynt, wedi bod yn elfen bwysig o'r cylch atebolrwydd hwnnw ac wedi dylanwadu'n amlwg ar y camau nesaf y mae Swyddfa Diogelu'r Amgylchedd wedi dewis eu cymryd o ran defnyddio ei phwerau eraill. Heb y fantais o wybod beth mae'r awdurdod cyhoeddus yn ei feddwl o'i argymhellion, byddai Swyddfa Llywodraethiant Amgylcheddol Cymru dan anfantais sylweddol, oherwydd efallai nad oes ganddi ddigon o wybodaeth i ddefnyddio'n hyderus ei swyddogaethau cydymffurfio neu wella a sicrhau eu defnydd effeithiol a chymesur.
Fy ofn i yw y gallai'r dull presennol yn y Bil hwn roi awdurdodau cyhoeddus dan anfantais gan na fyddent yn cael y cyfle i ddatrys unrhyw gamddealltwriaeth bosibl, neu i ychwanegu tystiolaeth ddefnyddiol i lywio camau nesaf Swyddfa Llywodraethiant Amgylcheddol Cymru. Ar y gwaethaf, gallai diffyg dyletswydd benodol i ymateb i argymhellion ac adroddiadau'r Swyddfa o dan adran 12 arwain at sefyllfa ddiddatrys. Ar y gorau, gallai arwain at ddryswch, aneffeithlonrwydd a cholli cyfleoedd. Rwy'n gobeithio y caiff rhywfaint o gefnogaeth, o leiaf mewn egwyddor.
Yr Ysgrifennydd Cabinet i siarad.
The Cabinet Secretary to respond.
Diolch yn fawr, Delyth. I understand why you are moving this, but I'm going to try and give you some reassurance here of why it's not necessary. The reports produced under section 12 of the Bill provide one of the bases for the OEGW to act where improvement is necessary or where there's potential non-compliance. They are intended to complement the targeted functions of the OEGW, which require—require—the public authority to act, such as the provisions that address non-compliance or drive improvement to environmental law, or which require public authorities to respond to recommendations about their application or implementation of environmental law. Now, this intention is further supported by the existing duty for the OEGW to publish any reports, as well as lay copies of those reports before Senedd Cymru, enhancing, therefore, the accountability and transparency to both the Senedd and the public, as well.
Enabling the OEGW to impose an additional duty on the Welsh Ministers and other public authorities to respond to reports does not, in my view, add anything useful to the OEGW’s toolkit, which is already there. In particular, section 14 of the Bill already provides for the OEGW to issue guidance or advice to public authorities on any matter relating to environmental law, including recommendations relating to the authority’s application or implementation of environmental law. And more than that, the OEGW can require the authority to respond to the recommendations within a period specified by it. It remains firmly my view that the requirements on the Welsh Ministers and public authorities to respond to the OEGW are well established in the Bill through these other provisions and in accordance with the intended escalatory approach to taking action, working with people to try and avoid the necessity of taking action, but if you need to, you can tell them to take it and be very transparent in it.
Just one other observation, which is on a more technical matter, is that the amendment as currently drafted does not set out expressly at what point in the process the OEGW may request that the public authority respond to a report. So, if such a request is made, the authority must respond within three months of the publication of the report and not three months from the date of the request. This could potentially lead to issues of fairness if the OEGW were permitted to publish a report on date A but then not make the request for a response until date B, later in the three-month period. It's a technical flaw within it. I'm sure that isn't the intended effect, necessarily, but it appears to me to be the effect of the amendment as it's currently drafted. So, for those reasons, that's why I can't support this amendment.
Diolch yn fawr, Delyth. Rwy'n deall pam rydych chi'n cynnig hwn, ond rydw i'n mynd i geisio rhoi rhywfaint o sicrwydd i chi yma pam nad yw'n angenrheidiol. Mae'r adroddiadau a gynhyrchir o dan adran 12 o'r Bil yn darparu un o'r seiliau i Swyddfa Llywodraethiant Amgylcheddol Cymru weithredu lle mae angen gwella neu lle mae diffyg cydymffurfio posibl. Bwriedir iddyn nhw ategu swyddogaethau penodol SLlAC, sy'n gofyn—sy'n gofyn—i'r awdurdod cyhoeddus weithredu, megis y darpariaethau sy'n mynd i'r afael â diffyg cydymffurfio neu sy'n cymhell gwelliannau i gyfraith amgylcheddol, neu sy'n ei gwneud hi'n ofynnol i awdurdodau cyhoeddus ymateb i argymhellion ynghylch eu cymhwyso neu weithredu cyfraith amgylcheddol. Nawr, mae'r bwriad hwn yn cael ei gefnogi ymhellach gan y ddyletswydd bresennol ar SLlAC i gyhoeddi unrhyw adroddiadau, yn ogystal â chyflwyno copïau o'r adroddiadau hynny gerbron Senedd Cymru, gan wella, felly, yr atebolrwydd a'r tryloywder i'r Senedd a'r cyhoedd hefyd.
Nid yw galluogi SLlAC i osod dyletswydd ychwanegol ar Weinidogion Cymru ac awdurdodau cyhoeddus eraill i ymateb i adroddiadau, yn fy marn i, yn ychwanegu unrhyw beth defnyddiol at becyn cymorth SLlAC, sydd eisoes yn bodoli. Yn benodol, mae adran 14 o'r Bil eisoes yn gofyn i SLlAC gyhoeddi canllawiau neu gyngor i awdurdodau cyhoeddus ar unrhyw fater sy'n ymwneud â chyfraith amgylcheddol, gan gynnwys argymhellion sy'n ymwneud â chymhwyso neu weithredu cyfraith amgylcheddol yr awdurdod. Ac yn fwy na hynny, gall SLlAC ei gwneud hi'n ofynnol i'r awdurdod ymateb i'r argymhellion o fewn cyfnod a bennir ganddi. Fy marn bendant i o hyd yw bod y gofynion ar Weinidogion Cymru ac awdurdodau cyhoeddus i ymateb i SLlAC yn glir iawn yn y Bil drwy'r darpariaethau eraill hyn ac yn unol â'r dull uwchgyfeiriol o weithredu a fwriedir, gan weithio gyda phobl i geisio osgoi'r angen i weithredu, ond os oes angen, fe allwch chi ddweud wrthyn nhw am wneud hynny a bod yn dryloyw iawn yn hynny o beth.
Dim ond un sylw arall, sydd ynghylch mater mwy technegol, sef nad yw'r gwelliant fel y'i drafftiwyd ar hyn o bryd yn nodi'n benodol ar ba adeg yn y broses y gall Swyddfa Llywodraethiant Amgylcheddol Cymru ofyn i'r awdurdod cyhoeddus ymateb i adroddiad. Felly, os gwneir cais o'r fath, rhaid i'r awdurdod ymateb o fewn tri mis i gyhoeddi'r adroddiad ac nid tri mis o ddyddiad y cais. Gallai hyn arwain at broblemau o ran tegwch pe caniateid i SLlAC gyhoeddi adroddiad ar ddyddiad A ond yna peidio â gwneud y cais am ymateb tan ddyddiad B, yn ddiweddarach yn y cyfnod o dri mis. Mae'n ddiffyg technegol ynddo. Rwy'n siŵr nad dyna'r effaith a fwriadwyd, o reidrwydd, ond mae'n ymddangos i mi mai dyna effaith y gwelliant fel y mae wedi'i ddrafftio ar hyn o bryd. Felly, am y rhesymau hynny, dyna pam na allaf i gefnogi'r gwelliant hwn.
Rwy'n hapus—wel, na, dwi ddim yn hapus, rwy'n ddiolchgar i'r Dirprwy Brif Weinidog. Dwi ddim yn hapus am yr hyn dwi wedi'i glywed, ond rwy'n cydnabod y pwyntiau technegol sydd wedi cael eu gwneud. Rwy'n hapus, felly, i beidio gwthio hyn i bleidlais.
I'm happy—well, no, not happy, but I'm grateful to the Deputy First Minister. I'm not happy with what I've heard, but I do recognise the technical points that have been made. I am happy, therefore, to not push this to a vote.
Felly, mae'r cynigydd yn dweud nad yw hi eisiau gwthio gwelliant 37 i bleidlais. Os nad oes rhywun yn gwrthwynebu hynny, fe wnawn ni gymryd nad oes pleidlais ei hangen ar welliant 37.
The proposer has stated that she does not want to press 37 to the vote. Unless there is an objection to that, we will assume that there is no vote necessary on amendment 37.
Tynnwyd gwelliant 37 yn ôl yn unol â Rheol Sefydlog 12.27.
Amendment 37 withdrawn in accordance with Standing Order 12.27.
Grŵp 7 sydd nesaf. Mae'r grŵp yma o welliannau yn ymwneud â sylwadau gan Swyddfa Llywodraethiant Amgylcheddol Cymru ac ymchwiliadau a gynhelir ganddi. Gwelliant 38 yw'r prif welliant. Delyth Jewell i gynnig y prif welliant.
Group 7 is next. This group of amendments relates to representations made to and investigations undertaken by the OEGW. Amendment 38 is the lead amendment. Delyth Jewell to move the amendment.
Cynigiwyd gwelliant 38 (Delyth Jewell).
Amendment 38 (Delyth Jewell) moved.
Diolch, Llywydd. Rydych chi'n clywed gennyf i eto, mae arnaf i ofn. Rwy'n ddiolchgar i'r Dirprwy Brif Weinidog a'i swyddogion am eu cymorth gyda gwelliannau 38 a 39, ac rwy'n symud y gwelliannau hynny.
Thank you, Llywydd. You're hearing from me again, I'm afraid. I'm grateful to the Deputy First Minister and his officials for their help with amendments 38 and 39, and I do move those amendments.
Amendment 38 clarifies that a person may make representations to the OEGW in relation to the matters that the OEGW may investigate. I feel very passionately about this because I think it's really important that this is on the face of the Bill. It would put beyond doubt that individuals and organisations will be able to raise concerns directly with the environmental governance body, rather than that right simply being implied or left to procedural guidance alone. It is about democratic accountability. It is about giving people a voice.
Amendment 39 is a consequential amendment that reinserts the requirement for the OEGW to prepare and publish a document setting out the procedure to be followed when representations are made. Together, these amendments would ensure both clarity of right and clarity of process. The ability for people to make representations is a fundamental part of effective environmental governance. Communities are often the first to experience environmental harm, whether that is through pollution, flooding or failures in enforcement. Therefore, making it explicit on the face of the Bill that people can make representations and that there must be a clear published process for doing so would strengthen transparency, accessibility and public confidence in the OEGW's role. I hope and trust that the Senedd will support this.
Mae gwelliant 38 yn egluro y caiff person gyflwyno sylwadau i SLlAC mewn perthynas â’r materion y caiff SLlAC ymchwilio iddynt. Rwy'n teimlo'n angerddol iawn am hyn oherwydd rwy'n credu ei bod hi'n bwysig iawn bod hyn ar wyneb y Bil. Byddai'n nodi y tu hwnt i amheuaeth y bydd unigolion a sefydliadau yn gallu codi pryderon yn uniongyrchol gyda'r corff llywodraethu amgylcheddol, yn hytrach na bod yr hawl honno yn cael ei hawgrymu neu ei gadael i arweiniad gweithdrefnol yn unig. Mae'n ymwneud ag atebolrwydd democrataidd. Mae'n ymwneud â rhoi llais i bobl.
Mae gwelliant 39 yn welliant canlyniadol sy’n ailfewnosod y ddarpariaeth sy’n ei gwneud yn ofynnol i SLlAC lunio a chyhoeddi dogfen sy’n nodi’r weithdrefn sydd i'w dilyn pan gyflwynir sylwadau iddi. Gyda'i gilydd, byddai'r diwygiadau hyn yn sicrhau eglurder o ran hawliau ac eglurder o ran proses. Mae'r gallu i bobl gyflwyno sylwadau yn rhan sylfaenol o lywodraethiant amgylcheddol effeithiol. Cymunedau yn aml yw'r cyntaf i brofi niwed amgylcheddol, boed hynny trwy lygredd, llifogydd neu fethiannau mewn gorfodi. Felly, byddai ei gwneud hi'n eglur ar wyneb y Bil y gall pobl gyflwyno sylwadau a bod rhaid bod proses gyhoeddedig glir ar gyfer gwneud hynny yn cryfhau tryloywder, hygyrchedd a hyder y cyhoedd yn swyddogaeth SLlAC. Rwy'n gobeithio ac yn ffyddiog y bydd y Senedd yn cefnogi hyn.
Tryloywder sydd wrth wraidd gwelliant 2. Mewn ymateb i'r gwelliant yma yng Nghyfnod 2, eglurodd y Dirprwy Brif Weinidog fod risg y byddai'r newid yma yn achosi i'r swyddfa wneud penderfyniadau yn rhy gynnar. Doeddwn i ddim yn deall hwnna ar y pryd, a dwi'n dal ddim yn deall, felly efallai y gallech chi esbonio hynny yn fwy i fi. Dywedodd un aelod Llafur o'r pwyllgor fod yn rhaid i ni gofio weithiau fod pobl yn codi pryderon amgylcheddol yn destun cyhoeddusrwydd a sylwadau anffafriol, ac, yn amlwg, nad ydyn ni'n moyn i hynny ddigwydd. Ond dwi'n credu, i ateb y consýrn yma, fydd y gwelliant yma'n ddarostyngedig i adran 27, sef gofynion cyfrinachedd y swyddfa, fell, dydw i ddim yn credu bod angen poeni ar y pwynt yna.
Byddai gwelliant 3 yn cyflwyno cofnod o sylwadau. Dwi wedi cymryd amser i edrych ar wefan yr OEP, a gallaf weld eu bod yn cyhoeddi adroddiadau rheolaidd eu bod yn cyhoeddi adroddiadau rheolaidd ar y wefan yna, yn manylu ar y cwynion y maent yn eu trin. Er enghraifft, mae ymchwiliadau ar hyn o bryd i DEFRA, yr asiantaeth amgylcheddol, ynglŷn â safon dŵr, addasu ardaloedd gwarchodaeth arbennig yn Lloegr, addasu ardaloedd gwarchodaeth arbennig yng Ngogledd Iwerddon. Y fantais amlwg o hyn, wrth gwrs, yw ei fod e'n lleihau'r angen i eraill gyflwyno cwynion am fater sydd eisoes yn cael ei ymchwilio. Bydd e'n arbed amser ac adnoddau i'r swyddfa. Yn wir, ni fydd angen i bobl gyflwyno cwyn achos y byddan nhw'n gallu gweld bod y gŵyn yn cael ei hymchwilio yn ôl y cofnod, neu fod y mater wedi cael ei ystyried yn barod neu wedi cael ei wrthod am reswm teilwng. Felly, dwi'n credu y byddai hyn yn gallu arbed lot o amser i'r swyddfa a gwneud ei gwaith yn llawer mwy effeithiol, a gwneud y swyddfa yn llawer mwy tryloyw i'r cyhoedd. Dwi'n annog y Senedd i sicrhau bod y swyddfa yn dysgu o arferion da o swyddfeydd eraill yn Lloegr a Gogledd Iwerddon. Diolch yn fawr.
Transparency is at the heart of amendment 2. In response to this amendment at Stage 2, the Deputy First Minister said that there was a risk that this change would cause the office to make decisions at too early a stage. I didn't understand that at the time, and I still don't understand it, so perhaps you could explain that to me in greater detail. One Labour member of the committee said that we sometimes have to remember that people who raise environmental concerns get unfavourable publicity and comments, and, clearly, we don't want that to happen. But, I think, to respond to that concern, this amendment will be subject to section 27, which relates to the confidentiality requirements of the office. So, I don't think we need to be concerned on that point.
Amendment 3 would introduce a register of representations. I've taken time to look at the OEP website, and I can see that they publish regular reports on that website, detailing the complaints that they deal with. For example, there are current investigations into DEFRA, the environmental agency, on water quality and altering special areas of protection in England, and the same in Northern Ireland. The clear benefit of this, of course, is that it reduces the need for others to introduce complaints on issues that are already being investigated. It would save time and resource for the office. Indeed, people won't need to make a complaint because they will be able to see that that complaint is already being investigated according to the register, or that the issue has already been considered or has been rejected for an appropriate reason. So, I think that this could save a great deal of time for the office and make its work far more efficient, and make the office far more transparent to the public too. I encourage the Senedd to ensure that the office does learn from good practice from other offices in England and in Northern Ireland. Thank you.
Yr Ysgrifennydd Cabinet i gyfrannu, Huw Irranca-Davies.
The Cabinet Secretary to contribute, Huw Irranca-Davies.
Diolch, Llywydd. If I could turn to amendment 38 and consequential amendment 39 first of all, I do indeed support these amendments, because even though I believe they don't provide the OEGW with any additional functions, it's that question about being explicit, which is what we heard in earlier committee stages. Individuals, we believe, can already make representations through the Bill as introduced, but that strength of feeling from both wider stakeholders and, indeed, committee members as we went through Stage 2 about this means we can see the benefit in making this explicit within the legislation. And it's worth ramming home that we see enhancing citizens' access to environmental justice as a real priority within this legislation. I am pleased that we've have worked again constructively with committee members and with the Member moving this motion on an amendment that clarifies appropriately that a person, be under no doubt, may make representations to the OEGW and the grounds on which those representations may be made. So, I'm very happy to support these amendments and I would urge other Members to do the same.
If I turn to amendment 2, in Rhys's name, I'll try to explain again why we don't believe it is necessary or desirable to require the OEGW to publish reports on all investigations, although I have to say we consider that, in most cases, the OEGW will want to publish reports, but not in all cases, to force them to do it, and I'll try to explain why. There may well be some cases where the OEGW itself, in its independent expertise and view, does not consider it reasonable or in the public interest to do so, and where the OEGW does consider it reasonable to publish a report, it should have the discretion to publish it at the time it considers appropriate. Why is this important? Because, within the Bill, it adopts this escalatory approach to enforcement that is intended to enable co-operation and collaboration wherever possible to resolve environmental concerns, rather than automatically progressing up the scale to formal enforcement action. So, there may be very good reasons in this scenario why the OEGW would exercise its discretion and choose not to publish a report, or to choose it at a certain point in time, especially if the OEGW and the relevant public authority are working through an appropriate resolution together to its concerns without resorting to formal mechanisms. So, requiring the OEGW to publish reports on its investigations in this way could lead to a reach to those premature conclusions, which would, in my view, reduce the chance of what could be swift and more effective resolutions. It may, in fact, force the OEGW into those formal mechanisms where this otherwise might not have been needed and there could have been swifter resolution.
Just to say as well, paragraph 1(3)(e) of Schedule 2 already requires the OEGW to set out in its strategy how it intends to publish information related to its investigations. We think this is a more appropriate approach, allowing it again to come back to this issue of independent expertise, allowing the OEGW to maintain its discretion, to exercise its professional and expert judgment. So, that's the reasoning behind our objection to this amendment.
If I turn to amendment 3, the Bill as drafted provides for the OEGW to set out in its strategy its policy on publishing information relating to representations. Indeed, an amendment was agreed at Stage 2 to require the OEGW to prepare and publish a document that sets out how these representations are to be made and how persons will be kept informed. Including an express requirement to publish a record of representations in the manner suggested by this amendment could be detrimental to the overall effective handling of representations. I really strongly believe that this is a matter that should be left to the OEGW.
I note that there is indeed a caveat around according with data protection legislation, but I also believe that the fact that such a register would exist and would be publicly accessible may lead, Rhys, to some hesitancy from individuals and organisations who wish to provide information confidentially. I understand why you're probing at this, but I consider the approach should be designed by the OEGW using its expertise and its independent professional judgment, as informed, though, by further consultation on the strategy, which I just laid out. This is provided for in the Bill. It's for this reason that we wouldn't support these amendments.
Diolch, Llywydd. Os cawn ni droi at welliant 38 a gwelliant canlyniadol 39 yn gyntaf oll, rwyf wirioneddol yn cefnogi'r gwelliannau hyn, oherwydd er fy mod i'n credu nad ydyn nhw'n darparu unrhyw swyddogaethau ychwanegol i Swyddfa Llywodraethiant Amgylcheddol Cymru, mae ynghylch y cwestiwn hwnnw ynglŷn â bod yn benodol, a dyna'r hyn a glywsom ni yng nghyfnodau pwyllgor cynharach. Gall unigolion, rydym ni'n credu, eisoes gyflwyno sylwadau drwy'r Bil fel y'i cyflwynwyd, ond mae'r teimladau cryfion hynny gan randdeiliaid ehangach ac, yn wir, aelodau'r pwyllgor wrth i ni fynd trwy Gyfnod 2 am hyn yn golygu y gallwn ni weld y budd o wneud hyn yn eglur o fewn y ddeddfwriaeth. Ac mae'n werth pwysleisio ein bod ni'n gweld gwella mynediad dinasyddion at gyfiawnder amgylcheddol fel blaenoriaeth wirioneddol o fewn y ddeddfwriaeth hon. Rwyf yn falch ein bod ni wedi gweithio eto yn adeiladol gydag aelodau'r pwyllgor a gyda'r Aelod sy'n cyflwyno'r cynnig hwn ar welliant sy'n egluro'n briodol y gall rhywun, heb unrhyw amheuaeth, gyflwyno sylwadau i Swyddfa Llywodraethiant Amgylcheddol Cymru a'r seiliau dros gyflwyno sylwadau. Felly, rwy'n hapus iawn i gefnogi'r gwelliannau hyn a byddwn yn annog Aelodau eraill i wneud yr un peth.
Os byddaf yn troi at welliant 2, yn enw Rhys, byddaf yn ceisio egluro eto pam nad ydym ni'n credu ei bod hi'n angenrheidiol neu'n ddymunol ei gwneud hi'n ofynnol i SLlAC gyhoeddi adroddiadau ar bob ymchwiliad, er bod yn rhaid i mi ddweud ein bod ni o'r farn, yn y rhan fwyaf o achosion, y bydd ar y SLlAC eisiau cyhoeddi adroddiadau, ond nid ym mhob achos, eu gorfodi i wneud hynny, a byddaf yn ceisio esbonio pam. Efallai'n wir y bydd rhai achosion lle nad yw SLlAC ei hun, o ran ei harbenigedd a'i barn annibynnol, yn ystyried ei bod hi'n rhesymol nac er budd y cyhoedd i wneud hynny, a phan fo SLlAC o'r farn ei bod hi'n rhesymol cyhoeddi adroddiad, dylai allu defnyddio ei doethineb i'w gyhoeddi ar yr adeg y mae'n ystyried ei fod yn briodol. Pam mae hyn yn bwysig? Oherwydd, o fewn y Bil, mae'n mabwysiadu'r dull uwchgyfeiriol hwn o orfodi sydd wedi'i fwriadu i alluogi cydweithrediad a chydweithio lle bynnag y bo modd i ddatrys pryderon amgylcheddol, yn hytrach na symud ymlaen i fyny'r raddfa yn awtomatig i orfodi'n ffurfiol. Felly, efallai y bydd rhesymau da iawn yn yr enghraifft hon pam y byddai SLlAC yn arfer ei doethineb ac yn dewis peidio â chyhoeddi adroddiad, neu'n dewis gwneud hynny ar adeg benodol, yn enwedig os yw SLlAC a'r awdurdod cyhoeddus perthnasol yn gweithio trwy benderfyniad priodol gyda'i gilydd i ymateb i bryderon heb ddefnyddio mecanweithiau ffurfiol. Felly, gallai gofyn i SLlAC gyhoeddi adroddiadau ar ei ymchwiliadau yn y modd hwn arwain at gyrraedd y casgliadau cynamserol hynny, a fyddai, yn fy marn i, yn lleihau'r siawns o ddatrysiadau cyflym a mwy effeithiol. Gallai, mewn gwirionedd, orfodi SLlAC i ddefnyddio'r mecanweithiau ffurfiol hynny lle efallai na fyddai angen hyn fel arall ac y gellid bod wedi cael datrysiad cyflymach.
Dim ond i ddweud hefyd, mae paragraff 1(3)(e) o Atodlen 2 eisoes yn ei gwneud hi'n ofynnol i SLlAC nodi yn ei strategaeth sut mae'n bwriadu cyhoeddi gwybodaeth sy'n ymwneud â'i hymchwiliadau. Credwn fod hwn yn ddull mwy priodol, gan ganiatáu dychwelyd yn ôl at y mater hwn o arbenigedd annibynnol, gan ganiatáu i SLlAC arddel ei doethineb, i ymarfer ei barn broffesiynol ac arbenigol. Felly, dyna resymeg ein gwrthwynebiad i'r gwelliant hwn.
Os byddaf yn troi at welliant 3, mae'r Bil fel y'i drafftiwyd yn gofyn ar i SLlAC nodi yn ei strategaeth ei pholisi ar gyhoeddi gwybodaeth sy'n ymwneud â chyflwyno sylwadau. Yn wir, cytunwyd ar welliant yng Nghyfnod 2 i'w gwneud hi'n ofynnol i SLlAC baratoi a chyhoeddi dogfen sy'n nodi sut y dylid cyflyno'r sylwadau hyn a sut y caiff pobl eu hysbysu. Gallai cynnwys gofyniad penodol i gyhoeddi cofnod o sylwadau a gyflwynwyd yn y modd a awgrymir gan y gwelliant hwn fod yn niweidiol o ran y gallu cyffredinol i ymdrin yn effeithiol â'r sylwadau hyn a gyflwynir. Rwyf wir yn credu'n gryf bod hwn yn fater y dylid ei adael i SLlAC.
Rwy'n nodi bod wir angen cofio am ddeddfwriaeth diogelu data, ond credaf hefyd y gallai'r ffaith y byddai cofrestr o'r fath yn bodoli ac y byddai'n hygyrch i'r cyhoedd arwain, Rhys, at rywfaint o amheuaeth gan unigolion a sefydliadau sy'n dymuno darparu gwybodaeth yn gyfrinachol. Rwy'n deall pam eich bod yn holi am hyn, ond rwy'n ystyried y dylai'r dull gael ei ddylunio gan y SLlAC gan ddefnyddio ei harbenigedd a'i barn broffesiynol annibynnol, ond yng ngoleuni, fodd bynnag, ymgynghori pellach ar y strategaeth, yr ydw i newydd ei hamlinellu. Darperir ar gyfer hyn yn y Bil. Am y rheswm yma ni fyddem ni'n cefnogi'r gwelliannau hyn.
Delyth Jewell i ymateb.
Delyth Jewell to reply.
Diolch, Llywydd. Rwy'n ddiolchgar unwaith eto am sylwadau'r Dirprwy Brif Weinidog. Dwi'n meddwl, gyda'r gwelliannau sydd gen i yn y grŵp hwn, dyma un o'r rhesymau pam dwi'n fwy hoff o'r gair Cymraeg 'gwelliant' na'r gair Saesneg 'amendment', achos weithiau mae yna ffordd, wir, o wella'r ddeddfwriaeth. Mae'n niwtral yn Saesneg, lle rydyn ni'n dweud,
Thank you, Llywydd. I'm grateful again for the Deputy First Minister's comments. With the amendments that I have in this group, this is one of the reasons why I prefer the Welsh word 'gwelliant' to the English word 'amendment', because sometimes there is a way to improve the legislation. It's neutral in English, where we say,
'We are amending'. In Welsh, we say that we are improving the legislation.
'Rydym ni'n diwygio'. Yn Gymraeg, rydym ni'n dweud ein bod ni'n gwella'r ddeddfwriaeth.
Mae tryloywder, wrth gwrs, yn hollbwysig, a dwi'n meddwl mai dyna ydy bwriad o leiaf pob welliant yn y grŵp.
Transparency, of course, is vital, and I think that that's the intention of every amendment in the group.
The measure of the success of this Bill and the body it establishes will be the extent to which members of the public and communities feel empowered. It should not just be about processes, it should be about people—people who've seen their land, their water, their air polluted and exploited for generations. I hope that these will be supported.
Mesur llwyddiant y Bil hwn a'r corff y mae'n ei sefydlu fydd i ba raddau y mae aelodau'r cyhoedd a'r cymunedau yn teimlo eu bod wedi'u grymuso. Ni ddylai fod yn ymwneud â phrosesau yn unig, dylai fod yn ymwneud â phobl—pobl sydd wedi gweld eu tir, eu dŵr, eu haer yn cael eu llygru a'u hecsbloetio ers cenedlaethau. Gobeithio y bydd y rhain yn cael eu cefnogi.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 38? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae yna wrthwynebiad, felly cymerwn ni bleidlais ar welliant 38. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 46, neb yn ymatal, dau yn erbyn. Felly, mae gwelliant 38 wedi ei dderbyn.
The question is that amendment 38 be agreed to. Does any Member object? [Objection.] Yes, there is objection. We will therefore move to a vote on amendment 38. Open the vote. Close the vote. In favour 46, no abstentions, two against. Therefore, amendment 38 is agreed.
Gwelliant 38: O blaid: 46, Yn erbyn: 2, Ymatal: 0
Derbyniwyd y gwelliant
Gwelliant 39. Yn cael ei gynnig?
Amendment 39. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 39 (Delyth Jewell).
Amendment 39 (Delyth Jewell) moved.
Ydy, mae e. Oes gwrthwynebiad i welliant 39? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae yna wrthwynebiad. Felly, agor y bleidlais ar welliant 39. Cau'r bleidlais. O blaid 46, neb yn ymatal, dau yn erbyn. Mae gwelliant 39 wedi ei gymeradwyo, felly.
It is. Are there any objections to amendment 39? [Objection.] Yes, there are objections. We will therefore open the vote on amendment 39. Close the vote. In favour 46, no abstentions, two against. Amendment 39 is agreed.
Gwelliant 39: O blaid: 46, Yn erbyn: 2, Ymatal: 0
Derbyniwyd y gwelliant
Gwelliant 2. Rhys ab Owen, ydy e'n cael ei symud? Na, dyw e ddim yn cael ei symud i bleidlais.
Amendment 2. Rhys ab Owen, is it moved? It is not moved to a vote.
Ni chynigiwyd gwelliant 2 (Rhys ab Owen).
Amendment 2 (Rhys ab Owen) not moved.
Nesaf, gwelliant 3. Ydy e'n cael ei symud? Na, dydy hynny chwaith ddim yn cael ei symud.
Next is amendment 3. Is that moved? No. Amendment 3 is not moved.
Ni chynigiwyd gwelliant 3 (Rhys ab Owen).
Amendment 3 (Rhys ab Owen) not moved.
Grŵp 8 sydd nesaf. Mae'r grŵp yma o welliannau yn ymwneud â thargedau bioamrywiaeth o dan adran newydd 6B o Ddeddf yr Amgylchedd (Cymru) 2016. Gwelliant 40 yw'r prif welliant. Delyth Jewell sy'n cynnig y gwelliant.
We will move to group 8. This group of amendments relates to biodiversity targets under new section 6B of the Environment (Wales) Act 2016. The lead amendment in the group is amendment 40, and I call on Delyth Jewell to move the amendment.
Cynigiwyd gwelliant 40 (Delyth Jewell).
Amendment 40 (Delyth Jewell) moved.
Diolch, Llywydd. Rwy'n ddiolchgar eto i'r Llywodraeth am eu cymorth gyda rhai o'r gwelliannau yn y grŵp hwn—dim pob gwelliant, wrth gwrs, ond rhai ohonynt.
Thank you, Llywydd. I'm grateful once again to the Government for its support with some of the amendments in this group—not all of them, of course, but some of them.
Amendment 40 would ensure that, when setting biodiversity targets, Welsh Ministers can consider not just halting and reversing loss but also restoring biodiversity to resilient levels. This matters, because simply preventing decline would risk hindering our ambition. Recent reports from NRW on the state of our natural world have made clear how perilously precarious our environment in its current state truly is, how seriously at risk of harm from flooding, erosion, pollution we are as a result.
Plaid Cymru believes that Wales should aim higher, ensuring that ecosystems recover, that they support communities, store carbon and protect against flooding. This amendment would make clear that our goal is not just survival but true restoration. Of course, this must be done in collaboration with sectors, including, of course, farmers. They are some of the front-line workers who will be managing how this works. Their input would be essential to ensuring that our natural world thrives for the benefit of all.
To turn to amendments 42, 43 and 45, these are consequential to amendment 40. They would ensure that Welsh Ministers consider whether biodiversity targets contribute to restoring biodiversity to resilient levels when reviewing effectiveness, when making decisions about revoking or lowering targets, and when preparing the biodiversity plan. These amendments would make clear that restoration and resilience are not just aspirations when targets are first set, but must remain central to ongoing decisions and planning. This would strengthen long-term accountability and ambition for Wales's natural environment.
To turn to amendment 54, there was much excitement about a similar amendment at Stage 2. I hope Members will be supportive of this principle. Perhaps we can have a discussion about what might be possible as a next step. Swifts are an iconic Welsh summer species, but their numbers have declined by 75 per cent in the last quarter of a century. Amendment 54 would ensure that targets under this Bill support a thriving swift population each summer. That would mean healthy habitats, rich in flying insects, as well as nesting opportunities. Incorporating swift bricks into new buildings would be a key measure to provide homes for returning swifts and secure their future in Wales.
I do take on board what was said at Stage 2 about singling out one species and, indeed, how not all migratory birds would benefit from swift bricks alone. They could, of course, be a cornerstone—a corner brick, if you will—or the first brick in the wall of support given over to our most iconic and endangered species, those species whose very survival is under threat. I'm aware that in Scotland, of course, they have found another way of protecting swifts using building regs, and that they're looking at the design of a swift brick that would also be of benefit to other migratory birds.
So, I have a request of the Government. As I know there would be a great deal of support for the idea of introducing changes to our built environment that would protect not just swifts but other migratory birds, pollinators and other endangered species, I wonder whether there would be a willingness from the Government to look at this in a cross-party way, in a cross-governmental way.
I realise we're running out of time in this Senedd, but could a meeting be held with those of us who would want to find solutions as early as possible to help protect these—I use the word 'iconic' again—truly iconic species from extinction? I would appreciate hearing again from the Government what actions it would intend to take to protect these species in the future, and I really do look forward to hearing what other Members have to say on this.
Byddai gwelliant 40 yn sicrhau, wrth osod targedau bioamrywiaeth, y gall Gweinidogion Cymru ystyried nid yn unig atal a gwrthdroi colledion ond hefyd adfer bioamrywiaeth i lefelau cydnerth. Mae hyn yn bwysig, oherwydd byddai atal dirywiad yn unig yn peryglu rhwystro ein huchelgais. Mae adroddiadau diweddar gan Cyfoeth Naturiol Cymru ar gyflwr ein byd naturiol wedi gwneud yn glir pa mor beryglus o ansicr yw ein hamgylchedd yn ei gyflwr presennol mewn gwirionedd, pa mor ddifrifol ydym ni mewn perygl o niwed gan lifogydd, erydiad, llygredd o ganlyniad.
Mae Plaid Cymru yn credu y dylai Cymru anelu'n uwch, gan sicrhau bod ecosystemau'n adfer, eu bod yn cefnogi cymunedau, yn storio carbon ac yn amddiffyn rhag llifogydd. Byddai'r gwelliant hwn yn gwneud yn glir mai ein nod nid yn unig yw goroesi ond gwir adferiad. Wrth gwrs, rhaid gwneud hyn mewn cydweithrediad â sectorau, gan gynnwys, wrth gwrs, ffermwyr. Maen nhw'n rhai o'r gweithwyr rheng flaen a fydd yn rheoli sut mae hyn yn gweithio. Byddai eu mewnbwn yn hanfodol i sicrhau bod ein byd naturiol yn ffynnu er budd pawb.
I droi at welliannau 42, 43 a 45, mae'r rhain yn ganlyniadol i welliant 40. Byddent yn sicrhau bod Gweinidogion Cymru yn ystyried a yw targedau bioamrywiaeth yn cyfrannu at adfer bioamrywiaeth i lefelau cydnerth wrth adolygu effeithiolrwydd, wrth wneud penderfyniadau ynghylch diddymu neu ostwng targedau, ac wrth baratoi'r cynllun bioamrywiaeth. Byddai'r gwelliannau hyn yn gwneud yn glir nad dyheadau yn unig yw adfer a chydnerthedd pan fydd targedau yn cael eu gosod gyntaf, ond rhaid iddyn nhw barhau i fod yn ganolog i gynllunio a phenderfyniadau parhaus. Byddai hyn yn cryfhau atebolrwydd ac uchelgais hirdymor dros amgylchedd naturiol Cymru.
I droi at welliant 54, roedd llawer o gyffro ynglŷn â gwelliant tebyg yng Nghyfnod 2. Gobeithio y bydd yr Aelodau yn gefnogol i'r egwyddor hon. Efallai y gallwn ni gael trafodaeth am yr hyn a allai fod yn bosibl fel cam nesaf. Mae gwenoliaid duon yn rhywogaeth eiconig yng Nghymru yn yr haf, ond mae eu niferoedd wedi gostwng 75 y cant yn ystod y chwarter canrif diwethaf. Byddai gwelliant 54 yn sicrhau bod targedau o dan y Bil hwn yn cefnogi poblogaeth ffyniannus o wenoliaid duon bob haf. Byddai hynny'n golygu cynefinoedd iach, sy'n gyforiog o bryfed hedfan, yn ogystal â chyfleoedd i nythu. Byddai ymgorffori brics nythu i wenoliaid duon mewn adeiladau newydd yn fesur allweddol i ddarparu cartrefi ar gyfer gwenoliaid sy'n dychwelyd a sicrhau eu dyfodol yng Nghymru.
Rwy'n cydnabod yr hyn a ddywedwyd yng Nghyfnod 2 am ganolbwyntio ar un rhywogaeth ac, yn wir, sut na fyddai pob aderyn mudol yn elwa ar frics i wenoliaid duon. Fe allen nhw, wrth gwrs, fod yn gonglfaen—bricsen gornel, os mynnwch chi—neu'r fricsen gyntaf yn y wal gynnal a roddir i'n rhywogaethau mwyaf eiconig ac sydd mewn perygl, y rhywogaethau hynny y mae eu goroesiad dan fygythiad. Rwy'n ymwybodol yn yr Alban, wrth gwrs, eu bod nhw wedi dod o hyd i ffordd arall o amddiffyn gwenoliaid duon gan ddefnyddio rheolau adeiladu, a'u bod yn edrych ar ddylunio brics i wenoliaid duon a fyddai hefyd o fudd i adar mudol eraill.
Felly, mae gen i gais i'r Llywodraeth. Gan fy mod i'n gwybod y byddai llawer o gefnogaeth i'r syniad o gyflwyno newidiadau i'n hamgylchedd adeiledig a fyddai'n diogelu nid yn unig gwenoliaid duon ond adar mudol eraill, peillwyr a rhywogaethau eraill sydd mewn perygl, tybed a fyddai'r Llywodraeth yn barod i edrych ar hyn mewn ffordd drawsbleidiol, mewn ffordd drawslywodraethol.
Rwy'n sylweddoli bod amser yn prysur gario'r dydd arnom yn y Senedd hon, ond a ellid cynnal cyfarfod gyda'r rhai ohonom ni a fyddai eisiau dod o hyd i atebion cyn gynted â phosibl i helpu i amddiffyn y rhywogaethau—rwy'n defnyddio'r gair 'eiconig' eto—y rhywogaethau gwirioneddol eiconig hyn rhag difodiant? Byddwn yn gwerthfawrogi clywed eto gan y Llywodraeth pa gamau y byddai'n bwriadu eu cymryd i ddiogelu'r rhywogaethau hyn yn y dyfodol, ac edrychaf ymlaen yn fawr at glywed beth sydd gan Aelodau eraill i'w ddweud ar hyn.
Our amendment 5A amends amendment 5 to move the target for improvement in the status of species and ecosystems from 2030 to 2035. As we're hearing from stakeholders themselves that 2030 is now becoming unachievable, the additional five-year term will set a more realistic target. I urge you to support amendment 5 tabled by Rhys ab Owen, and also mine, amendment 5A. But also, I'm going to be supporting Delyth regarding the swift bricks—brilliant. My only concern is when you say that it may be open to other species. As long as we're not putting bricks in that allow larger birds that we would not be wanting to incorporate—those that are predators for swifts. [Interruption.] I was going to say seagulls, but I thought it would make everyone laugh. I think we've just got to be mindful of how carefully we proceed with other birds so that we're not actually undoing the protections for swifts. Diolch.
Mae gwelliant 5A o'n heiddo yn diwygio gwelliant 5 i symud y targed ar gyfer gwella statws rhywogaethau ac ecosystemau o 2030 i 2035. Wrth i ni glywed gan randdeiliaid eu hunain bod 2030 bellach yn dod yn anghyraeddadwy, bydd y tymor pum mlynedd ychwanegol yn gosod targed mwy realistig. Rwy'n eich annog i gefnogi gwelliant 5 a gyflwynwyd gan Rhys ab Owen, a hefyd gwelliant 5A o f'eiddo. Ond hefyd, rydw i'n mynd i gefnogi Delyth o ran y brics i wenoliaid duon—gwych. Fy unig bryder yw pan fyddwch chi'n dweud y gall rhywogaethau eraill eu defnyddio. Cyn belled nad ydym ni'n rhoi brics i mewn sy'n caniatáu adar mwy na fyddem ni mo'u heisiau nhw—y rhai sy'n hela gwenoliaid duon. [Torri ar draws.] Roeddwn i'n mynd i ddweud gwylanod, ond roeddwn i'n meddwl y byddai'n gwneud i bawb chwerthin. Rwy'n credu bod yn rhaid i ni fod yn ymwybodol o ba mor ofalus rydym ni'n bwrw ymlaen gydag adar eraill mewn golwg fel nad ydym ni mewn gwirionedd yn dadwneud yr amddiffyniadau ar gyfer gwenoliaid duon. Diolch.
I don't think a pigeon would fit into a swift box, but anyway.
As Delyth Jewell has said, their numbers have tumbled 75 per cent since the beginning of this Senedd, and what have we done about it? Nothing. In the last 10 years alone, we've lost more than half our swifts. Swifts nest almost exclusively in cavities of tall buildings, often just below the roof line or under the tiles. Renovations make them homeless, and new builds rarely offer artificial cavities like swift bricks.
I raised this in Plenary in June 2021, and the then Minister for Climate Change told us that the Welsh Government was incorporating swift bricks into the innovative housing programme, with swift bricks going up across a number of social houses across Wales. Fantastic. She also said that the then Deputy Minister, Lee Waters, was looking at biodiversity across roads and rail routes, including incorporating swift boxes and other nesting boxes, as appropriate, along those routes. I was reassured by this. In Plenary in July 2024, I praised the work of the Welsh Government on swift bricks and the work done by Julie James, I thought, to make it mandatory for new buildings over a certain size to include swift bricks in their eaves.
I was raising the lack of clarity on how and by whom this compliance was being tracked. I asked for a statement to identify how the new building regulations were going to make a difference on improving the future for swifts in Wales. Response came there none, because, obviously, the regulations hadn't been changed. It was only during the debate on the petition, signed by nearly 11,000 people, calling for legislation to ensure swift bricks are installed in all new buildings, that I realised the the Welsh Government had not and still has not changed Part L of the building regulations to ensure that all new buildings of a certain size would require a swift brick or bricks into its construction. I'm not unhappy about having more than one family of swifts, but I think it's one home, one brick, for one pair of swifts, and then another brick for another pair of swifts. They can't live together, and indeed, they cannot live with other species.
In her contribution to the debate on the petition, I was, I have to say, underwhelmed by the argument made by the Cabinet Secretary for the Economy, Energy and Planning. Obviously, there's nothing stopping a responsible developer from installing a swift brick, as well as a separate home for the amber-listed house martins. But the idea that installing a swift brick might prevent house room being given to house sparrows, blue tits and nuthatches is not a very impressive argument, as these species fly at very different altitudes and require homes that are at very different levels. So, I'm struggling to understand how that argument had any merit.
Dw i ddim yn meddwl y byddai colomen yn ffitio i mewn i flwch gwennol ddu, ond beth bynnag.
Fel y dywedodd Delyth Jewell, mae eu niferoedd wedi cwympo 75 y cant ers dechrau'r Senedd hon, a beth rydym ni wedi'i wneud am hynny? Dim byd. Yn y 10 mlynedd diwethaf yn unig, rydym ni wedi colli mwy na hanner ein gwenoliaid duon. Mae gwenoliaid duon yn nythu bron yn gyfan gwbl mewn ceudodau mewn adeiladau uchel, yn aml ychydig o dan linell y to neu o dan y teils. Mae gwaith adnewyddu yn eu gwneud yn ddigartref, ac anaml y mae adeiladau newydd yn cynnig ceudodau artiffisial fel brics i wenoliaid duon.
Codais hyn yn y Cyfarfod Llawn ym mis Mehefin 2021, a dywedodd y Gweinidog Newid Hinsawdd ar y pryd wrthym ni fod Llywodraeth Cymru yn ymgorffori brics i wenoliaid duon yn y rhaglen dai arloesol, gyda brics i wenoliaid duon yn cael eu gosod mewn nifer o dai cymdeithasol ledled Cymru. Gwych. Dywedodd hefyd fod y Dirprwy Weinidog ar y pryd, Lee Waters, yn edrych ar fioamrywiaeth ar hyd ffyrdd a llwybrau rheilffyrdd, gan gynnwys ymgorffori blychau i wenoliaid duon a blychau nythu eraill, fel y bo'n briodol, ar hyd y llwybrau hynny. Cefais fy nghalonogi gan hyn. Yn y Cyfarfod Llawn ym mis Gorffennaf 2024, canmolais waith Llywodraeth Cymru ar frics i wenoliaid duon a'r gwaith a wnaed gan Julie James, roeddwn i'n credu, i'w gwneud hi'n orfodol i adeiladau newydd dros faint penodol gynnwys brics i wenoliaid duon yn y bondo.
Roeddwn i'n codi'r diffyg eglurder ynghylch sut a phwy oedd yn olrhain y gydymffurfiaeth hon. Gofynnais am ddatganiad i nodi sut roedd y rheoliadau adeiladu newydd yn mynd i wneud gwahaniaeth ar wella'r dyfodol i wenoliaid duon yng Nghymru. Ni chafwyd ymateb, oherwydd, yn amlwg, nid oedd y rheoliadau wedi cael eu newid. Dim ond yn ystod y ddadl ar y ddeiseb, a lofnodwyd gan bron i 11,000 o bobl, yn galw am ddeddfwriaeth i sicrhau bod brics i wenoliaid duon yn cael eu gosod ym mhob adeilad newydd, sylweddolais nad oedd ac nad yw Llywodraeth Cymru wedi newid Rhan L o'r rheoliadau adeiladu i sicrhau y byddai angen bricsen neu frics i wenoliaid duon ar bob adeilad newydd o faint penodol yn rhan o'i saernïaeth. Dydw i ddim yn anhapus am gael mwy nag un teulu o wenoliaid, ond rwy'n credu mai un cartref, un fricsen, yw hi, ar gyfer un pâr o wenoliaid, ac yna bricsen arall ar gyfer pâr arall o wenoliaid. Ni allan nhw fyw gyda'i gilydd, ac yn wir, ni allan nhw fyw gyda rhywogaethau eraill.
Yn ei chyfraniad i'r ddadl ar y ddeiseb, roeddwn i, mae'n rhaid i mi ddweud, yn siomedig gyda'r ddadl a wnaed gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi, Ynni a Chynllunio. Yn amlwg, nid oes unrhyw beth yn atal datblygwr cyfrifol rhag gosod brics i wenoliaid duon, yn ogystal â chartref ar wahân ar gyfer gwennol y bondo, swydd wedi'u rhestru'n ambr. Ond nid yw'r syniad y gallai gosod brics i wenoliaid duon olygu na fyddai lle i adar y to, y titw tomos las a thelor y cnau yn ddadl gref iawn, gan fod y rhywogaethau hyn yn hedfan ar uchder gwahanol iawn ac yn gofyn am gartrefi sydd ar lefelau gwahanol iawn. Felly, rwy'n cael trafferth deall sut roedd unrhyw werth i'r ddadl honno.
What about finches?
Beth am bincod?
Finches too. I'm not discriminating.
I get it that this measure doesn't actually require primary legislation and is not the remit of the office of environmental governance, though it will be highly relevant to their setting of stretching targets. All that is required, therefore, is a modest amendment to Part L of the building regulations. In the middle of a global biodiversity emergency, where Wales has obligation to play its part under the well-being of future generations Act, is it too much to expect of the Welsh Government, in the five sitting weeks remaining of this Senedd, to finally get round to amending Part L of the building regulations to attempt to reverse the 76 per cent biodiversity decline of swifts, before another Government comes in, which may or may not regard reversing the biodiversity crisis and think it's for the birds to sort out for themselves, on the grounds that a £25 swift box would get in the way of the profits of developers?
I hear that Scotland is stuck on the design of a brick that would accommodate a swift or a house martin. I think that is a very difficult argument to make. We will need both swift bricks and house martin bricks. I want to know what the Government is going to do, and I hope that I will hear something that makes me feel positive about this.
Pincod hefyd. Dydw i ddim yn gwahaniaethu.
Rwy'n deall nad yw'r mesur hwn mewn gwirionedd yn gofyn am ddeddfwriaeth sylfaenol ac nid yw'n rhan o gylch gorchwyl y swyddfa llywodraethiant amgylcheddol, er y bydd yn hynod berthnasol iddyn nhw osod targedau heriol. Y cyfan sydd ei angen, felly, yw diwygiad cymedrol i Ran L o'r rheoliadau adeiladu. Yng nghanol argyfwng bioamrywiaeth byd-eang, lle mae rhwymedigaeth ar Gymru i wneud ei rhan o dan Ddeddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol, a yw'n ormod i'w ddisgwyl gan Lywodraeth Cymru, yn y pum wythnos sy'n weddill i'r Senedd hon, fynd ati o'r diwedd i ddiwygio Rhan L o'r rheoliadau adeiladu i geisio gwrthdroi dirywiad bioamrywiaeth o 76 y cant yn nifer y gwenoliaid duon, cyn i Lywodraeth arall ymffurfio, a allai ystyried gwrthdroi'r argyfwng bioamrywiaeth ac yn meddwl mai lle'r adar yw datrys hyn drostynt eu hunain, ar y sail y byddai blwch i wenoliaid duon sy'n costio £25 yn rhwystro elw datblygwyr?
Rwy'n clywed bod yr Alban mewn caethgyfle ar gynllun bricsen a fyddai'n darparu ar gyfer gwennol ddu neu wennol y bondo. Rwy'n credu bod hynny'n ddadl anodd iawn ei chredu. Bydd angen brics i wenoliaid duon a brics i wenoliaid y bondo arnom ni. Mae arnaf i eisiau gwybod beth mae'r Llywodraeth yn mynd i'w wneud, ac rwy'n gobeithio y byddaf yn clywed rhywbeth sy'n gwneud i mi deimlo'n gadarnhaol am hyn.
I want to speak briefly to amendment 54 as well. Eleven thousand people signed a petition calling for swift bricks to be installed in all new developments. It's a way of developers showing that they care about nature. Scotland brought it in through legislation, in building regs. So, I just want to say, Cabinet Secretary—. Delyth mentioned having a cross-Government meeting with the Cabinet Secretary for Local Government and Housing, the Cabinet Secretary involved with planning and yourself, inviting the RSPB and all the Members here, including the swift champion, that are interested in this, so we can look at having nature-friendly buildings going forward, including hedgehog corridors, as well as swift bricks. Thank you.
Fe hoffwn i siarad yn fyr am welliant 54 hefyd. Llofnododd un ar ddeg mil o bobl ddeiseb yn galw am osod brics i wenoliaid duon ym mhob datblygiad newydd. Mae'n ffordd i ddatblygwyr ddangos eu bod yn poeni am natur. Deddfodd yr Alban ar hyn, drwy reoliadau adeiladu. Felly, fe hoffwn i ddim ond dweud, Ysgrifennydd Cabinet—. Soniodd Delyth am gael cyfarfod trawslywodraethol gydag Ysgrifennydd y Cabinet dros Lywodraeth Leol a Thai, yr Ysgrifennydd Cabinet sy'n ymwneud â chynllunio a chi'ch hun, gwahodd yr RSPB a'r holl Aelodau yma, gan gynnwys yr hyrwyddwr gwenoliaid duon, sydd â diddordeb yn hyn, fel y gallwn ni ystyried cael adeiladau sy'n gyfeillgar i natur yn y dyfodol, gan gynnwys coridorau draenogod, yn ogystal â brics i wenoliaid duon. Diolch.
I won't be talking about swift bricks, Alun Davies, but I have spoken in favour of swift bricks before. I'm going to talk about gwelliant rhif 5.
Fyddaf i ddim yn sôn am frics i wenoliaid duon, Alun Davies, ond rydw i wedi siarad o blaid brics i wenoliaid duon o'r blaen. Rydw i'n mynd i siarad am welliant rhif 5.
Rwyf am droi i'r Gymraeg. Nawr, mae gwelliant rhif 5 yn bwysig. Mae e nid yn unig yn brawf o werth gair Llywodraeth Cymru, mae e hefyd yn brawf o werth ein gair ni fel Senedd. Beth sydd wrth galon fy nghynnig i—yn wahanol i Janet, dwi'n sticio at 2030.
I'll turn to Welsh. Now, amendment 5 is important. It is not only a test of the value of the word of the Welsh Government, it also tests us as a Senedd. What's at the heart of my amendment—unlike Janet, I stick to 2030.
Janet, you might be for turning, but I will not be. I will be sticking to 2030.
Janet, efallai eich bod chi'n un am newid meddwl, ond dw i ddim. Byddaf yn cadw at 2030.
Dyna oedd ymrwymiad y Senedd hon, i gefnogi targed 30x30. Yn Rhagfyr 2022, cytunodd y Deyrnas Unedig i'r fframwaith bioamrywiaeth. Mae adran F gweledigaeth 2050 a chenhadaeth 2030 yn nodi'n glir bod yn rhaid cyd-fyw gyda natur erbyn 2050 a gweithredu ar frys i stopio dirywiad a dadwneud y golled o fioamrywiaeth, gan roi natur ar lwybr o adferiad erbyn 2030. Nid yn unig y mae'r Deyrnas Unedig wedi cytuno i'r weledigaeth honno a'r genhadaeth honno, ond roedd un o Weinidogion y Llywodraeth yma yn bresennol yn y gynhadledd yn cynrychioli Llywodraeth Cymru. Mwy fyth, ar 11 Rhagfyr 2022, cyhoeddodd ein Gweinidog newid hinsawdd ar y pryd ddatganiad yn dweud ei bod hi yna i ddylanwadu ar y fframwaith ac i lofnodi ei hymrwymiad i brysuro adferiad natur yng Nghymru, gan gynnwys y targed 30x30.
Yn Ionawr 2025, cyhoeddodd y pwyllgor newid hinsawdd yr adroddiad 'Atal a gwyrdroi colli natur erbyn 2030', a safbwynt Llywodraeth Cymru oedd bod ei hymrwymiad i 30x30 nid dim ond dal yn sefyll, ond yn sefyll yn gryf iawn. Dyna roedden nhw yn ei ddweud nôl yn Ionawr 2025. Hyd yn oed ar 30 Medi 2025, ymatebodd y Dirprwy Brif Weinidog i fy nghwestiwn i ar sut mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu cyflawni'r targed, fel yr amlinellwyd yn COP 2022, gan gyfeirio at y fframwaith sydd yn amlinellu'r ffordd o gyflawni 30x30. Ond deufis yn ddiweddarach, wrth inni drafod fy ngwelliannau yng Nghyfnod 2, roedd y Llywodraeth wedi newid ei chân.
Yn fy marn i, heb nodi unrhyw reswm teilwng, roedd y Gweinidog nid yn unig yn erbyn fy ngwelliant, ond o ganlyniad yn troi yn erbyn y fframwaith bioamrywiaeth rhyngwladol a gytunwyd nôl yn 2022. Mae gweddill fy ngwelliannau yn y grŵp yn ymwneud â'r ddyletswydd i wneud rheoliadau sy'n gosod targedau. Bydd gwelliant 31 yn ei gwneud hi'n ofynnol i gael targedau mewn cysylltiad â chynyddu’r cyfraniad a wneir gan safleoedd anstatudol. Mae'r safleoedd a restrir yn adlewyrchu rhan 6.4.31 o 'Bolisi Cynllunio Cymru', rhifyn 12, a dyma a nodir yn y ddogfen, fod y safleoedd
'yn gwneud cyfraniad hanfodol at sicrhau rhwydwaith ecolegol ar gyfer bioamrywiaeth ac ecosystemau cydnerth a dylai cynlluniau datblygu a’r broses rheoli datblygu eu hamddiffyn.'
Pam? Pam ydyn ni angen targedau i'r fath leoliadau? Wel, mae'r ateb yn y ddeiseb a gawson ni fel y Pwyllgor Deisebau yn ddiweddar, sy'n galw ar Lywodraeth Cymru i ddeddfu i sicrhau bod gwarchodfeydd natur lleol, gan gynnwys un yn lleol i fan hyn, yn cael ystyriaeth lawn. Mewn ymateb i'r ddeiseb, ysgrifennodd y Dirprwy Brif Weinidog at Gadeirydd y pwyllgor ar 27 Tachwedd, yn nodi, a dwi'n dyfynnu:
'Er nad yw’r Bil yn creu dyletswyddau newydd sy’n benodol i LNRs, bydd ei ddarpariaethau yn atgyfnerthu’r gofyniad i gyrff cyhoeddus ystyried bioamrywiaeth wrth wneud penderfyniadau a phrosesau cynllunio.'
Gofynnaf i chi heddiw sicrhau bod y Bil yn atgyfnerthu bioamrywiaeth mewn safleoedd anstatudol drwy gefnogi gwelliant 31.
That was the commitment of this Senedd to support the 30x30 target. In December 2022, the UK agreed to the biodiversity framework. Section F of the 2050 vision and 2030 mission sets out clearly that we have to live alongside nature by 2050 and take urgent action to stop the decline and undo the biodiversity decline, putting nature on the pathway to recovery by 2030. Not only has the UK agreed to that vision and that mission, but one of the Ministers of this Government was in attendance at that conference representing the Welsh Government. Further, on 11 February 2022, our Minister for climate change at the time published a statement saying that she was there to influence the framework and to sign up to her commitment to hasten nature recovery in Wales, including the 30x30 target.
In January 2025, the climate change committee published its report 'Halting and reversing the loss of nature by 2030', with the view of the Welsh Government that its commitment to 30x30 not only stood, but was still strongly in place. That is what they said back in January 2025. Even on 30 September 2025, the Deputy First Minister responded to my question as to how the Welsh Government intended to deliver the target, as was outlined in COP 2022, making reference to the framework that outlines the way of delivering 30x30. But two months later, as we discussed my amendments at Stage 2, the Government had changed its tune.
In my view, without giving any proper reason, the Minister was not only opposed to my amendment, but as a result turned against the international biodiversity framework that was agreed back in 2022. The rest of my amendments in this group relate to the duty to make regulations that set targets. Amendment 31 will make it a requirement to have targets in relation to increasing the contribution made by non-statutory sites. The sites listed reflect part 6.4.31 of 'Planning Policy Wales', edition 12, and this is what is noted in the document, that the sites
'make a vital contribution to delivering an ecological network for biodiversity and resilient ecosystems, and they should be given protection in development plans and the development management process.'
Why? Why do we need such targets? Well, the answer is in a petition that we received as a Petitions Committee recently, calling on the Welsh Government to legislate to ensure that local nature reserves, including one that is local to this place, are given full consideration. In response to the petition, the Deputy First Minister wrote to the Chair of the committee on 27 November, noting, and I quote:
'While the Bill does not create new duties specific to LNRs, its provisions will reinforce the requirement for public bodies to consider biodiversity in decision-making and planning processes.'
I urge you today to ensure that the Bill does reinforce biodiversity in non-statutory sites by supporting amendment 31.
Finally, the Government's response to amendment 4 at the second stage was that it did not need to do that, because it had the target to reduce pollution, and that will cover my amendment. Well, respectfully, I don't agree with that. The Bill, as it stands, does not define pollution, it simply asks Welsh Ministers to set a target within the priority area of reducing pollution. Yet there are multiple types of pollution for future Welsh Governments to pick and choose from. Microplastics—as you know, Dirprwy Brif Weinidog, I have raised microplastics on a number of occasions. I believe microplastics are forgotten about, microplastics are not taken seriously enough, and microplastics will cause a huge problem for us in the future. Microplastics should fall under the first three priority areas of this Bill.
Regarding extinction of native species in priority area 1, microplastics cause disorders in all systems of animal bodies, including functions vital to life. If any species loses numbers due to microplastics, it will have a destabilising effect on our ecosystems, which then relates to priority area 2. Microplastics are pollution, which is priority area 3. I believe that microplastics belong in this Bill. There are studies, limited studies, I concede, but there are clear studies that show that microplastics increase risks of heart attacks, stroke and deaths associated through them. Amendment 6 guarantees that Welsh Ministers will have to take responsibility with regard to this. Diolch yn fawr.
Yn olaf, ymateb y Llywodraeth i welliant 4 yn yr ail gyfnod oedd nad oedd angen iddi wneud hynny, oherwydd roedd ganddi'r targed i leihau llygredd, a bydd hynny'n cwmpasu fy ngwelliant. Wel, gyda phob parch, dydw i ddim yn cytuno â hynny. Nid yw'r Bil, fel y mae, yn diffinio llygredd, mae'n gofyn i Weinidogion Cymru osod targed o fewn y maes blaenoriaeth i leihau llygredd. Ond mae sawl math o lygredd i Lywodraethau Cymru yn y dyfodol ddewis ohonynt. Microplastigau—fel y gwyddoch chi, Dirprwy Brif Weinidog, rwyf wedi codi microplastigau ar sawl achlysur. Rwy'n credu bod microplastigau yn cael eu hanghofio, nid yw microplastigau yn cael eu cymryd yn ddigon o ddifrif, a bydd microplastigau yn achosi problem enfawr i ni yn y dyfodol. Dylai microplastigau ddod o dan dri maes blaenoriaeth cyntaf y Bil hwn.
O ran difodiant rhywogaethau brodorol ym maes blaenoriaeth 1, mae microplastigau yn achosi anhwylderau ym mhob system o gyrff anifeiliaid, gan gynnwys swyddogaethau sy'n hanfodol i fywyd. Os bydd unrhyw rywogaeth yn colli niferoedd oherwydd microplastigau, bydd yn cael effaith ansefydlogi ar ein hecosystemau, sydd wedyn yn ymwneud â maes blaenoriaeth 2. Mae microplastigau yn llygredd, sy'n faes blaenoriaeth 3. Rwy'n credu bod microplastigau yn perthyn i'r Bil hwn. Mae yna astudiaethau, astudiaethau cyfyngedig, rwy'n cyfaddef, ond mae yna astudiaethau clir sy'n dangos bod microplastigau yn cynyddu'r risgiau o drawiadau ar y galon, strôc a marwolaethau sy'n gysylltiedig â nhw. Mae gwelliant 6 yn gwarantu y bydd yn rhaid i Weinidogion Cymru gymryd cyfrifoldeb ynglŷn â hyn. Diolch yn fawr.
I look at the amendments, and I was reading the Bill before coming here this afternoon, and I'm very concerned—and the Deputy First Minister is aware of my concerns on this matter—that we are setting targets that will simply never be met. We are setting targets that will achieve nothing, or very little, because, all too often in this place, we have created a plethora of bureaucratic tools rather than streamlining governance to enhance democratic accountability. My concern is that, over many years, this place has passed a significant body of legislation that has achieved very little in terms of affecting my constituents—and, I would suggest, the constituents of many others here—and has simply not achieved the objectives that have been set for that legislation. This place—not the Government, the Senedd—has not taken sufficient time to examine and review legislation, to actually examine whether that legislation is fit for purpose of meeting the Government's objectives for it.
So, what will happen tonight? I have no doubt that these amendments and this Bill will be passed. We will set these targets, or set the framework for setting targets, as we have done before, as we did when we passed the future generations Bill, as we did when we established NRW and set objectives for them to set targets and area plans, as we have done on numerous other occasions, and, in reality, we will not achieve the objectives that people here wish to achieve—and I believe the motives are good—because we haven't got the courage, and sometimes the guts, to face up to the issues of governance that we've ducked, and we've ducked them consistently. It's the one thing that unites parties across the whole of this Chamber, in fact, because the opposition parties have ducked it in the same way as the governing party has ducked it.
My concern is that we don't set more targets that will never be met, that we don't establish new structures and frameworks and ways of working that will create more of an industry of bureaucracy, that we actually reduce the bureaucracy we have in Wales, and we actually create more accountability for the structures we have. What I hope we will be able to do, and what I would ask of the Deputy First Minister—he might agree tonight but he hasn't got time to do it—is to look hard at how these targets will fit in with all the other structures, processes, plans, objectives and ideas that we've already passed into law or produced regulations on, and how we will create a coherence in governance in Wales. [Interruption.] I can't see him but I can hear him, and I'll take an intervention from him.
Rwy'n edrych ar y gwelliannau, ac roeddwn i'n darllen y Bil cyn dod yma y prynhawn yma, ac rwy'n bryderus iawn—ac mae'r Dirprwy Brif Weinidog yn ymwybodol o'm pryderon ar y mater hwn—ein bod yn gosod targedau na fydd byth yn cael eu cyflawni. Rydym ni'n gosod targedau a fydd yn cyflawni dim, neu ychydig iawn, oherwydd, yn rhy aml yn y fan yma, rydym ni wedi creu llu o offer biwrocrataidd yn hytrach na symleiddio llywodraethu i wella atebolrwydd democrataidd. Fy mhryder i yw bod, dros nifer o flynyddoedd, mae'r fan yma wedi pasio corff sylweddol o ddeddfwriaeth sydd wedi cyflawni ychydig iawn o ran effeithio ar fy etholwyr—ac, byddwn yn awgrymu, etholwyr llawer o bobl eraill yma—ac nid yw wedi cyflawni'r amcanion sydd wedi'u gosod ar gyfer y ddeddfwriaeth honno. Nid yw'r fan yma—nid y Llywodraeth, y Senedd—wedi cymryd digon o amser i archwilio ac adolygu deddfwriaeth, i archwilio a yw'r ddeddfwriaeth honno'n addas at ddibenion cyflawni amcanion y Llywodraeth ar ei chyfer.
Felly, beth fydd yn digwydd heno? Nid oes gennyf unrhyw amheuaeth y bydd y gwelliannau hyn a'r Bil hwn yn cael eu pasio. Byddwn yn gosod y targedau hyn, neu'n gosod y fframwaith ar gyfer gosod targedau, fel yr ydym ni wedi'i wneud o'r blaen, fel y gwnaethom ni pan wnaethom ni basio Bil cenedlaethau'r dyfodol, fel y gwnaethom ni pan wnaethom ni sefydlu Cyfoeth Naturiol Cymru a gosod amcanion iddyn nhw osod targedau a chynlluniau ardal, fel yr ydym ni wedi'i wneud ar sawl achlysur arall, ac, mewn gwirionedd, ni fyddwn ni'n cyflawni'r amcanion y mae pobl yma yn dymuno eu cyflawni—ac rwy'n credu bod y cymhellion yn dda—oherwydd nid oes gennym ni'r dewrder, ac weithiau'r plwc, i wynebu'r materion llywodraethu yr ydym ni wedi'u hosgoi, ac rydym ni wedi eu hosgoi yn gyson. Dyma'r un peth sy'n uno pleidiau ar draws y Siambr gyfan hon, mewn gwirionedd, oherwydd mae'r gwrthbleidiau wedi ei hosgoi yn yr un ffordd ag y mae'r blaid lywodraethol wedi ei hosgoi.
Fy mhryder i yw nad ydym ni'n gosod mwy o dargedau na fydd byth yn cael eu cyflawni, nad ydym ni'n sefydlu strwythurau a fframweithiau a ffyrdd newydd o weithio a fydd yn creu mwy o ddiwydiant biwrocratiaeth, ein bod ni mewn gwirionedd yn lleihau'r fiwrocratiaeth sydd gennym ni yng Nghymru, a'n bod ni mewn gwirionedd yn creu mwy o atebolrwydd am y strwythurau sydd gennym ni. Yr hyn yr wyf yn gobeithio y byddwn ni'n gallu ei wneud, a'r hyn y byddwn yn gofyn i'r Dirprwy Brif Weinidog—efallai y bydd yn cytuno heno ond nid oes ganddo amser i wneud hyn—yw edrych yn fanwl ar sut y bydd y targedau hyn yn cyd-fynd â'r holl strwythurau, prosesau, cynlluniau, amcanion a syniadau eraill sydd eisoes wedi dod yn gyfraith neu ein bod wedi cynhyrchu rheoliadau arnyn nhw, a sut y byddwn ni'n creu cydlyniant mewn llywodraethu yng Nghymru. [Torri ar draws.] Ni allaf ei weld ond gallaf ei glywed, ac fe wnaf dderbyn ymyriad ganddo.
I may have missed a few papers. I've not seen your amendments to this effect.
Efallai fy mod wedi colli ambell bapur. Dydw i ddim wedi gweld eich gwelliannau i'r perwyl hwn.
You haven't seen my amendments to this, but I think you've heard the contribution that I've made in a very considered way over a number of years. And the problem is, Llyr, when I've talked to members of Plaid Cymru about it, they agree with me in private, but they've never made a speech on a public platform as I'm doing this evening. And I think that's a weakness of politics in Wales. And you're not alone in that, Llyr, don't worry.
So, I hope what we'll be able to do this evening—. I've no doubt at all that these amendments and the substantive legislation will be passed, except Rhys won't pass any of his amendments this evening, and I hope that the Deputy First Minister will write to Members consequent to this debate. I hope he will write to us explaining how he sees this Bill, these structures, these targets, fitting into all the other processes and structures we have created over the years, and how he will create coherence in administrating that. And he might even explain how he intends to meet at least one of these targets and objectives.
Dydych chi ddim wedi gweld fy ngwelliannau i hwn, ond rwy'n credu eich bod wedi clywed y cyfraniad rydw i wedi'i wneud mewn ffordd bwyllog iawn dros nifer o flynyddoedd. A'r broblem yw, Llyr, pan ydw i wedi siarad ag aelodau Plaid Cymru am y peth, maen nhw'n cytuno â mi yn breifat, ond dydyn nhw erioed wedi gwneud araith gyhoeddus fel rydw i'n ei wneud heno. Ac rwy'n credu bod hynny'n wendid yng ngwleidyddiaeth Cymru. Ac nid ydych chi ar eich pen eich hun yn hynny, Llyr, peidiwch â phoeni.
Felly, rwy'n gobeithio beth fyddwn ni'n gallu ei wneud heno—. Does gen i mo'r amheuaeth leiaf o gwbl y bydd y gwelliannau hyn a'r ddeddfwriaeth sylweddol yn cael eu pasio, heblaw na fydd Rhys yn gweld unrhyw un o'i welliannau yn pasio heno, ac rwy'n gobeithio y bydd y Dirprwy Brif Weinidog yn ysgrifennu at yr Aelodau yn dilyn y ddadl hon. Rwy'n gobeithio y bydd yn ysgrifennu atom ni'n esbonio sut mae'n gweld y Bil hwn, y strwythurau hyn, y targedau hyn, yn ffitio i'r holl brosesau a strwythurau eraill rydym ni wedi'u creu dros y blynyddoedd, a sut y bydd yn creu cydlyniant wrth weinyddu hynny. Ac efallai y bydd hyd yn oed yn esbonio sut mae'n bwriadu cyflawni o leiaf un o'r targedau a'r amcanion hyn.
Yr Ysgrifennydd Cabinet.
The Cabinet Secretary.
Diolch, Llywydd. I'm very happy to rise to that challenge immediately, Alun, and we have discussed this previously. But I just want to lay out specifically what this legislation has done, why it has been so long awaited and so widely supported as well, because it puts in place three fundamental pillars. One is an independent, expert-led organisation that not only can pursue policy makers like me to actually say, 'You're not hitting the targets, your environmental credentials are shot, you need to do better and do more'—. And it won't be an ENGO out there, and it won't be wider stakeholders, although they will have a voice, as we've previously discussed this afternoon, being able to say to the OEGW, 'We want you to pursue an area where we think pollution is happening', in soil, in microplastics, as has just been said, or elsewhere.
So, this sets up an independent, expert-led body, and I would say as well, as I said in introducing this earlier on, we've learned from the experience in Scotland and England as well. And Alun, I know how passionate you are about making sure that we do not lose some of the advantages that we once held when we were within the European Union—that ability, actually, for citizens to challenge environmental failure. Well, that's what this Bill does by setting up this organisation, by establishing the second pillar, which is the environmental principles that underpin it, and then setting the targets.
But I'll be clear with you, Alun, this is not duplicating targets that have been there before. In fact, one of the criticisms we've had, Alun, and the challenge that we've had, is that we take a bit too long in getting those targets. Well, the reason we want to take the appropriate amount of time is so that we get those targets exactly right. That is being driven through the OEGW when it sets up, but now through the biodiversity taskforce and others, to get the targets right, because we could pick a target like that and achieve it—an easy output target—but what we need are meaningful outcomes that deliver river quality improvements, soil health quality improvements, that deal with microplastics and so on. So, I'm happy to set that out once again for everybody, the importance of this. It's not duplicating, it's not adding complexity. It will add real accountability, Alun, to how we are held accountable as policy makers in this theme.
If I can turn to amendment 40—and my thanks to Delyth for moving this amendment—I'll fully support this amendment because it does, indeed, address concerns that were raised by stakeholders and by Members of the Senedd during Stage 1 and Stage 2 about that need to make express provision for restoring biodiversity in the Bill. And I would simply say to all Members: please support this amendment.
If I could turn to amendment 4, in the name of Rhys there. First of all, I really commend your relentless championing of the issue of tackling microplastics. But as I've explained before, I don't support this amendment. And you're right, I'm going to say again—I don't consider it is required, as it would indeed be more appropriate to use, within this legislation, the reducing pollution priority area to set such a target. The target could be set within that if it's supported, should the evidence and indicators and modelling through the development work identify this area as a priority. And just to be clear, paragraph 118 of the explanatory note sets out that, for reducing pollution, a target in this area may focus, for example, on freshwater health by seeking to reduce excess nutrients, pesticides, highly hazardous chemicals and, indeed, plastic pollution. So, it can be done.
Diolch, Llywydd. Rwy'n hapus iawn i ymateb i'r her honno ar unwaith, Alun, ac rydym ni wedi trafod hyn o'r blaen. Ond mae arnaf i eisiau nodi'n benodol beth mae'r ddeddfwriaeth hon wedi'i wneud, pam y bu disgwyl mor hir amdani a chefnogaeth mor eang hefyd, oherwydd mae'n rhoi tair colofn sylfaenol ar waith. Un yw sefydliad annibynnol, dan arweiniad arbenigwyr sydd nid yn unig yn gallu mynd ar drywydd llunwyr polisi fel fi i ddweud mewn gwirionedd, 'Dydych chi ddim yn cyflawni'r targedau, mae eich enw da amgylcheddol yn garpiau, mae'n rhaid ichi wneud yn well a gwneud mwy'—. Ac ni fydd corff anllywodraethol amgylcheddol allan yn fan yna, ac ni fydd rhanddeiliaid ehangach, er y bydd ganddyn nhw lais, fel yr ydym ni wedi trafod o'r blaen y prynhawn yma, yn gallu dweud wrth Swyddfa Llywodraethiant Amgylcheddol Cymru, 'Mae arnom ni eisiau i chi edrych ar faes lle rydym ni'n meddwl bod llygredd yn digwydd', mewn pridd, mewn microblastigau, fel sydd newydd ei grybwyll, neu mewn mannau eraill.
Felly, mae hyn yn sefydlu corff annibynnol, dan arweiniad arbenigwyr, a byddwn yn dweud hefyd, fel y dywedais wrth gyflwyno hyn yn gynharach, rydym ni wedi dysgu o'r profiad yn yr Alban a Lloegr hefyd. Ac Alun, rwy'n gwybod pa mor angerddol ydych chi am wneud yn siŵr nad ydym ni'n colli rhai o'r manteision a oedd gennym ni unwaith pan oeddem ni o fewn yr Undeb Ewropeaidd—y gallu hwnnw, mewn gwirionedd, i ddinasyddion herio methiant amgylcheddol. Wel, dyna beth mae'r Bil hwn yn ei wneud trwy sefydlu'r sefydliad hwn, trwy sefydlu'r ail golofn, sef yr egwyddorion amgylcheddol sy'n sail iddi, ac yna gosod y targedau.
Ond byddaf yn glir gyda chi, Alun, nid dyblygu targedau sydd wedi bod yno o'r blaen yw hyn. Mewn gwirionedd, un o'r beirniadaethau a gawsom ni, Alun, a'r her a gawsom ni, yw ein bod ni'n cymryd ychydig yn rhy hir i gael y targedau hynny. Wel, y rheswm pam mae arnom ni eisiau treulio'r swm priodol o amser yw fel ein bod ni'n cael y targedau hynny'n union iawn. Mae hynny'n cael ei ysgogi drwy Swyddfa Llywodraethiant Amgylcheddol Cymru pan gaiff ei sefydlu, ond nawr trwy'r tasglu bioamrywiaeth ac eraill, i gael y targedau yn iawn, oherwydd fe allem ni ddewis targed fel yna a'i gyflawni—targed allbwn hawdd—ond yr hyn sydd ei angen arnom ni yw canlyniadau ystyrlon sy'n cyflawni gwelliannau ansawdd i afonydd, gwelliannau ansawdd i iechyd pridd, sy'n ymdrin â microplastigau ac ati. Felly, rwy'n hapus i nodi hynny unwaith eto i bawb, sef pwysigrwydd hyn. Nid yw'n dyblygu, nid yw'n ychwanegu cymhlethdod. Bydd yn ychwanegu atebolrwydd gwirioneddol, Alun, at sut y cawn ni ein dwyn i gyfrif fel llunwyr polisi yn y thema hon.
Os caf i droi at welliant 40—a diolch i Delyth am gynnig y gwelliant hwn—byddaf yn cefnogi'r gwelliant hwn yn llawn oherwydd ei fod yn mynd i'r afael â phryderon a godwyd gan randdeiliaid a chan Aelodau'r Senedd yn ystod Cyfnod 1 a Chyfnod 2 ynglŷn â'r angen hwnnw i wneud darpariaeth benodol ar gyfer adfer bioamrywiaeth yn y Bil. A byddwn yn syml yn dweud wrth bob Aelod: cefnogwch y gwelliant hwn.
Os caf i droi at welliant 4, yn enw Rhys yn y fan yna. Yn gyntaf oll, rwy'n wirioneddol ganmol eich hyrwyddo di-baid o'r mater o fynd i'r afael â microplastigau. Ond fel yr wyf wedi esbonio o'r blaen, nid wyf yn cefnogi'r gwelliant hwn. Ac rydych chi'n iawn, rydw i'n mynd i ddweud eto—nid wyf yn credu ei fod yn angenrheidiol, gan y byddai'n wir yn fwy priodol defnyddio, o fewn y ddeddfwriaeth hon, y maes blaenoriaeth lleihau llygredd i osod targed o'r fath. Gellid gosod y targed o fewn hwnnw os caiff ei gefnogi, pe bai'r dystiolaeth a'r dangosyddion a'r modelu drwy'r gwaith datblygu yn nodi'r maes hwn fel blaenoriaeth. Ac i fod yn glir, mae paragraff 118 o'r nodyn esboniadol yn amlinellu, er mwyn lleihau llygredd, y gall targed yn y maes hwn ganolbwyntio, er enghraifft, ar iechyd dŵr croyw trwy geisio lleihau maethynnau gormodol, plaladdwyr, cemegau peryglus iawn ac, yn wir, llygredd plastig. Felly, fe ellir gwneud hynny.
If I turn to amendment 5A in Janet's name and amendment 5 in Rhys's name, I'm afraid I can’t support these amendments, because linked to this is—. I support amendment 40, tabled by Delyth, to add 'restoring biodiversity to resilient levels' to the criteria in section 6B(2) of the Environment (Wales) Act 2016 so that Welsh Ministers can only set biodiversity targets if achieving such targets will contribute to halting and reversing the decline in biodiversity or to restoring biodiversity to resilient levels. This is real clarity on what we are trying to set out to do. These are not just another raft of targets that we'll never do, and there is an accountability driven through it. In addition, section 6C(1), as amended at Stage 2, sets out a requirement for Welsh Ministers to set a long-term target, at least 15 years after the date on which the target is set, and a short-term target, a specified date being less than 15 years after the date on which the target is set, for the priority areas of reducing the risk of the extinction of native species and the effective management of ecosystems.
For amendment 6 in Rhys's name, this amendment is linked to amendment 4, and, for the same reasons, that's why I can't support it.
Amendment 31. I don’t support this amendment, because section 6C(2) sets out priority areas on which Welsh Ministers will be required to develop targets before the end of two years beginning with the date on which the Bill receives Royal Assent. One of the priority areas is the effective management of ecosystems, which includes statutory and non-statutory sites. So, I understand the intent behind this amendment, but it's already covered within the Bill.
On amendments 42, 43 and 45, these are consequential to amendment 40, so I would urge all Members to support those.
Let me turn to the issue of swifts and amendment 54, which we've had several speakers on. First of all, can I thank Delyth for moving this amendment, but also for supporting the principle, or, as you said, the idea behind this amendment, to take action on swifts? I note as well the support from the species champion, Jenny Rathbone, over many years, frankly, on this issue—she's frequently laid out her case—and also Carolyn too and others. Now, there has been a lot of significant interest in the role of the swift bricks. It was the subject, as we've been told, of a petition earlier in this year. Indeed, we discussed the merit of such a target during Stage 2 proceedings. I really do understand the good intent behind this amendment and why this is being utilised as an opportunity to highlight the need to actually restore this iconic species of swifts, amongst other, I have to say, threatened species as well. We should not lose sight of that. There are many species champions within this Chamber on things like bats, dormice and other species as well. But I hope to explain—I hope to explain—why this is not the legislative vehicle for a single species target on the face of this primary legislation. But I will explain as well how swifts can indeed benefit from this legislation as well.
So, if I can turn briefly to that, because it has excited a lot of interest as this Bill is going through, bear in mind that this Bill is about an environmental governance organisation called the OEGW, the principles and then setting the targets and allowing those targets to be meaningful. So, those targets will be developed in line with evidence, with indicators, with modelling and in areas of pressing need. They will not be set in isolation. They will reflect cumulative impacts and dependencies—for example, how land use and water quality affect our habitats and our species. They will reflect pressures and drivers right across our ecosystems, ensuring they are realistic and aligned with wider environmental goals. As part of that target setting, we will be developing scenarios to help us set the standard and the ambition for each target, which will then be modelled to help us better understand how the interdependencies operate and how they're deliverable.
So, I don't consider that this amendment is appropriate in this legislation, given the wide-ranging powers and the duties set out in the target-setting framework in the Bill and the need in this legislation to take an integrated systems approach to target setting. However, a challenge has been laid down and the plight of swifts has been highlighted here in this debate already. The challenge that's laid down is as to whether we can actually bring together some heads on this issue. And it wouldn't just be me as a Minister; it would require engagement from a Cabinet Secretary with responsibility for planning and regulations, and it would probably require involvement of a Cabinet Secretary who covers social housing and local government as well to go through this. But I think the challenge has fairly been set. Also, Members who have been campaigning on this issue and also RSPB as well who have been leading the cry—I have spoken earlier on today with colleagues on this, and we're very content to take that proposal forward and to get the right heads together to explore what more we can do on swifts, Jenny, absolutely, but also on wider species as well, because there's an issue here about nature-friendly building as we go forward. So, I'm very happy to commit to that. The challenge here in this legislation is taking forward that systemic approach we have here within the Bill, which is not to do one single species, because I could, equally, have many other species champions come at me and say, 'Put that on the face of the Bill.' But we do understand there is an issue to be dealt with, and I'm happy to make that commitment.
Gan droi at welliant 5A yn enw Janet a gwelliant 5 yn enw Rhys, mae gen i ofn na allaf gefnogi'r gwelliannau hyn, oherwydd yn gysylltiedig â hyn—. Rwy'n cefnogi gwelliant 40, a gyflwynwyd gan Delyth, i ychwanegu 'adfer bioamrywiaeth i lefelau cydnerth' at y meini prawf yn adran 6B(2) o Ddeddf yr Amgylchedd (Cymru) 2016 fel y gall Gweinidogion Cymru bennu targedau bioamrywiaeth dim ond os bydd cyflawni targedau o'r fath yn cyfrannu at atal a gwrthdroi'r dirywiad mewn bioamrywiaeth neu at adfer bioamrywiaeth i lefelau cydnerth. Mae hyn yn egluro yn wirioneddol yr hyn yr ydym yn ceisio ei wneud. Nid yw'r rhain dim ond yn bentwr arall o dargedau na fyddwn byth yn eu cyflawni, ac mae atebolrwydd wedi'i ymgorffori ynddyn nhw. Yn ogystal, mae adran 6C(1), fel y'i diwygiwyd yng Nghyfnod 2, yn nodi gofyniad i Weinidogion Cymru osod targed tymor hir, o leiaf 15 mlynedd ar ôl y dyddiad y gosodir y targed, a tharged tymor byr, sef dyddiad penodedig yn llai na 15 mlynedd ar ôl y dyddiad y gosodir y targed, ar gyfer y meysydd blaenoriaeth o leihau'r risg o ddifodiant rhywogaethau brodorol a rheoli ecosystemau yn effeithiol.
Ar gyfer gwelliant 6 yn enw Rhys, mae'r gwelliant hwn yn gysylltiedig â gwelliant 4, ac, am yr un rhesymau, dyna pam na allaf ei gefnogi.
Gwelliant 31. Nid wyf yn cefnogi'r gwelliant hwn, oherwydd mae adran 6C(2) yn nodi'r meysydd blaenoriaeth y bydd yn ofynnol i Weinidogion Cymru ddatblygu targedau arnynt cyn diwedd dwy flynedd gan ddechrau ar y dyddiad y mae'r Bil yn derbyn Cydsyniad Brenhinol. Un o'r meysydd blaenoriaeth yw rheoli ecosystemau yn effeithiol, sy'n cynnwys safleoedd statudol ac anstatudol. Felly, rwy'n deall y bwriad y tu ôl i'r gwelliant hwn, ond mae eisoes wedi'i gwmpasu yn y Bil.
O ran gwelliannau 42, 43 a 45, mae'r rhain yn ganlyniadol i welliant 40, felly byddwn yn annog pob Aelod i gefnogi'r rheini.
Gadewch i mi droi at fater gwenoliaid duon a gwelliant 54, yr ydym wedi cael sawl siaradwr arnynt. Yn gyntaf oll, a gaf ddiolch i Delyth am gynnig y gwelliant hwn, ond hefyd am gefnogi'r egwyddor, neu, fel y dywedoch chi, y syniad y tu ôl i'r gwelliant hwn, i weithredu ar wenoliaid duon? Rwy'n nodi hefyd y gefnogaeth gan yr hyrwyddwr rhywogaethau, Jenny Rathbone, dros nifer o flynyddoedd, yn onest, ar y mater hwn—mae hi wedi gosod ei hachos yn aml—a hefyd Carolyn ac eraill. Nawr, mae llawer o ddiddordeb sylweddol wedi bod yn rôl brics gwenoliaid duon. Roedd yn destun deiseb, fel y clywsom, yn gynharach eleni. Yn wir, fe wnaethom drafod teilyngdod targed o'r fath yn ystod trafodion Cyfnod 2. Rwy'n deall y bwriad da y tu ôl i'r gwelliant hwn a pham mae hwn yn cael ei ddefnyddio fel cyfle i dynnu sylw at yr angen i adfer y rhywogaeth eiconig hon o wenoliaid duon mewn gwirionedd, ymhlith rhywogaethau eraill, mae'n rhaid i mi ddweud, sydd dan fygythiad hefyd. Ni ddylem golli golwg ar hynny. Mae yna lawer o hyrwyddwyr rhywogaethau yn y Siambr hon ar bethau fel ystlumod, pathewod a rhywogaethau eraill hefyd. Ond rwy'n gobeithio esbonio—rwy'n gobeithio esbonio—pam nad hwn yw'r cyfrwng deddfwriaethol ar gyfer targed un rhywogaeth ar wyneb y ddeddfwriaeth sylfaenol hon. Ond fe wnaf i esbonio hefyd sut y gall gwenoliaid duon elwa ar y ddeddfwriaeth hon hefyd.
Felly, os caf droi'n fyr at hynny, oherwydd mae wedi ennyn llawer o ddiddordeb wrth i'r Bil hwn fynd drwyddo, cofiwch fod y Bil hwn yn ymwneud â sefydliad llywodraethiant amgylcheddol o'r enw SLlAC, yr egwyddorion ac yna gosod y targedau a chaniatáu i'r targedau hynny fod yn ystyrlon. Felly, bydd y targedau hynny'n cael eu datblygu yn unol â thystiolaeth, gyda dangosyddion, gyda modelu ac mewn meysydd o angen dybryd. Ni fyddant yn cael eu gosod ar wahân. Byddant yn adlewyrchu effeithiau cronnol a dibyniaethau—er enghraifft, sut mae defnydd tir ac ansawdd dŵr yn effeithio ar ein cynefinoedd a'n rhywogaethau. Byddant yn adlewyrchu pwysau ac ysgogiadau ar draws ein hecosystemau, gan sicrhau eu bod yn realistig ac yn cyd-fynd â nodau amgylcheddol ehangach. Fel rhan o'r gwaith hwnnw i osod targed, byddwn yn datblygu senarios i'n helpu i osod y safon a'r uchelgais ar gyfer pob targed, a fydd wedyn yn cael eu modelu i'n helpu i ddeall yn well sut mae'r rhyng-ddibyniaethau yn gweithredu a sut maen nhw'n gyflawnadwy.
Felly, nid wyf o'r farn fod y gwelliant hwn yn briodol yn y ddeddfwriaeth hon, o ystyried y pwerau eang a'r dyletswyddau a nodir yn y fframwaith gosod targedau yn y Bil a'r angen yn y ddeddfwriaeth hon i gymryd ymagwedd systemau integredig at osod targedau. Fodd bynnag, mae her wedi'i gosod ac mae sefyllfa gwenoliaid duon wedi'i hamlygu yma yn y ddadl hon eisoes. Yr her sydd wedi'i gosod yw a allwn ni ddod â rhai pennau at ei gilydd ar y mater hwn. Ac nid fi fel Gweinidog yn unig; byddai'n gofyn am ymgysylltiad gan yr Ysgrifennydd Cabinet sy'n gyfrifol am gynllunio a rheoliadau, ac mae'n debyg y byddai angen cynnwys yr Ysgrifennydd Cabinet sy'n cwmpasu tai cymdeithasol a llywodraeth leol hefyd i fynd trwy hyn. Ond rwy'n credu bod yr her wedi'i gosod yn deg. Hefyd, yr Aelodau sydd wedi bod yn ymgyrchu ar y mater hwn a hefyd yr RSPB sydd wedi bod yn arwain y gri—rwyf wedi siarad yn gynharach heddiw gyda chyd-Aelodau ar hyn, ac rydym yn fodlon iawn i fynd â'r cynnig hwnnw ymlaen ac i ddod â'r pennau cywir at ei gilydd i archwilio beth arall y gallwn ei wneud ynghylch gwenoliaid duon, Jenny, yn hollol, ond hefyd ar rywogaethau ehangach hefyd, oherwydd mae yna fater yma ynglŷn ag adeiladu sy'n gyfeillgar i natur wrth i ni fynd ymlaen. Felly, rwy'n hapus iawn i ymrwymo i hynny. Yr her yma yn y ddeddfwriaeth hon yw bwrw ymlaen â'r dull systemig hwnnw sydd gennym yma o fewn y Bil, sef peidio â chanolbwyntio ar un rhywogaeth, oherwydd gallwn i gael llawer o hyrwyddwyr rhywogaethau eraill yn dod ataf a dweud, 'Rhowch honno ar wyneb y Bil.' Ond rydym ni'n deall bod yna fater i ymdrin ag ef, ac rwy'n hapus i wneud yr ymrwymiad hwnnw.
I understand. Obviously, we need to protect all our species, but will you agree with me that this requires an investment of £25 for a new building?
Rwy'n deall. Yn amlwg, mae angen i ni warchod ein holl rywogaethau, ond a fyddwch chi'n cytuno â mi bod angen buddsoddiad o £25 ar gyfer adeilad newydd?
I note that, and you've made that point very, very coherently. I think that's why bringing the heads into a room and saying, 'Right, how do we deal with this?', is the right way forward. Diolch, Llywydd.
Rwy'n nodi hynny, ac rydych chi wedi gwneud y pwynt hwnnw yn gyson iawn, iawn. Rwy'n credu mai dyna pam mai dod â'r pennau i mewn i ystafell a dweud, 'Iawn, sut ydym ni'n ymdrin â hyn?', yw'r ffordd gywir ymlaen. Diolch, Llywydd.
Delyth Jewell nawr i ymateb i'r ddadl.
Delyth Jewell to reply to the debate.
Diolch, Llywydd. Firstly, to respond to Alun's challenge, who I can’t see because of the layout of the room, but, Alun, there was a moment of jeopardy there. We thought you were all going to vote against for a second, but you’ve reassured us that you're not going to. There is a serious point here, though—there's a serious point—because I think it would be worth reminding Members that the purpose of this Bill is to close a governance gap left by Brexit. It’s about empowering Welsh citizens in the wake of that disastrous decision, not throwing up our hands in despair or ennui, but about looking at the alternatives, about looking at do we want to take this urgent action or do we want to see further degradation of our natural world. This Bill must pass for that reason.
Diolch, Llywydd. Yn gyntaf, i ymateb i her Alun, na allaf ei weld oherwydd cynllun yr ystafell, ond, Alun, roedd yna foment o berygl yna. Roedden ni'n meddwl eich bod chi i gyd yn mynd i bleidleisio yn erbyn am eiliad, ond rydych chi wedi ein sicrhau nad ydych chi'n mynd i wneud hynny. Mae pwynt difrifol yma, fodd bynnag—mae pwynt difrifol—oherwydd rwy'n credu y byddai'n werth atgoffa'r Aelodau mai pwrpas y Bil hwn yw cau bwlch llywodraethiant a adawyd gan Brexit. Mae'n ymwneud â grymuso dinasyddion Cymru yn sgil y penderfyniad trychinebus hwnnw, nid taflu ein dwylo i fyny mewn anobaith neu ddiflastod, ond edrych ar y dewisiadau amgen, edrych i weld a ydym eisiau cymryd y camau brys hyn neu a ydym eisiau gweld diraddiad pellach ein byd naturiol. Rhaid i'r Bil hwn basio am y rheswm hwnnw.
A dwi jest eisiau ymateb yn gyflym i welliant 54.
And I just want to respond quickly to amendment 54.
I’d like to thank Jenny, firstly, the species champion, for her passion about the swift, for her determination on this topic. We do have to find a solution, not just for this one species, of course, but, looking at different migratory birds, looking at changes that can be made to the built environment. I remember something that Jenny had said in another debate—I think it was some years ago, when you said that we have to tread more lightly on this earth. I think that that is very relevant here in terms of the changes we can make too that are relatively small changes to the built environment that can literally help species from extinction.
Hoffwn ddiolch i Jenny, yn gyntaf, yr hyrwyddwr rhywogaethau, am ei hangerdd am y wennol ddu, am ei phenderfyniad ar y pwnc hwn. Mae'n rhaid i ni ddod o hyd i ateb, nid yn unig ar gyfer yr un rhywogaeth hon, wrth gwrs, ond, edrych ar wahanol adar mudol, edrych ar newidiadau y gellir eu gwneud i'r amgylchedd adeiledig. Rwy'n cofio rhywbeth a ddywedodd Jenny mewn dadl arall—rwy'n credu ei fod rai blynyddoedd yn ôl, pan ddywedoch chi fod yn rhaid i ni droedio'n fwy ysgafn ar y ddaear hon. Rwy'n credu bod hynny'n berthnasol iawn yma o ran y newidiadau y gallwn eu gwneud hefyd sy'n newidiadau cymharol fach i'r amgylchedd adeiledig a all helpu rhywogaethau rhag difodiant yn llythrennol.
Diolch i Carolyn, hefyd.
I also thank Carolyn.
Thank you, Carolyn, for signalling your support of this principle as well. I do welcome what the Dirprwy Brif Weinidog has said. I know it is clear that there are a number of us as Members in this Chamber, not least the Members I’ve just mentioned, who will want to be a part of this. I will not put this to a vote, because we are putting our trust in the Government here that these changes can be found. Many people in Wales feel strongly on this and, on that basis, I hope and trust that something can be done in the remaining weeks of this Senedd.
Diolch, Carolyn, am nodi eich cefnogaeth i'r egwyddor hon hefyd. Croesawaf yr hyn y mae'r Dirprwy Brif Weinidog wedi'i ddweud. Rwy'n gwybod ei bod yn amlwg bod nifer ohonom fel Aelodau yn y Siambr hon, yn enwedig yr Aelodau rydw i newydd sôn amdanynt, a fydd eisiau bod yn rhan o hyn. Ni fyddaf yn rhoi hyn i bleidlais, oherwydd rydym yn rhoi ein hymddiriedaeth yn y Llywodraeth yma y gellir dod o hyd i'r newidiadau hyn. Mae llawer o bobl yng Nghymru yn teimlo'n gryf ynghylch hyn ac, ar y sail honno, rwy'n gobeithio ac yn hyderus y gellir gwneud rhywbeth yn ystod wythnosau'r Senedd hon sy'n weddill.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 40? A oes unrhyw wrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae gwrthwynebiad. Felly, fe gymerwn ni bleidlais ar welliant 40. Agor y bleidlais. Cau’r bleidlais. O blaid 46, neb yn ymatal, dau yn erbyn. Gwelliant 40 yn cael ei dderbyn.
The question is that amendment 40 be agreed to. Does any Member object? [Objection.] Yes, there is objection. Therefore, we will proceed to a vote on amendment 40. Open the vote. Close the vote. In favour 46, no abstentions, two against. Therefore, amendment 40 is agreed.
Gwelliant 40: O blaid: 46, Yn erbyn: 2, Ymatal: 0
Derbyniwyd y gwelliant
Rhys ab Owen, gwelliant 4. Yn cael ei symud?
Rhys ab Owen, amendment 4. Is it being moved?
Cynigiwyd gwelliant 4 (Rhys ab Owen).
Amendment 4 (Rhys ab Owen) moved.
Ydy, mae e. Oes gwrthwynebiad i welliant 4? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae yna wrthwynebiad i welliant 4. Felly, fe gymerwn ni bleidlais ar welliant 4. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 12, 13 yn ymatal, 23 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 4 yn cwympo.
Yes, it is. Is there objection to amendment 4? [Objection.] Yes, there is objection to amendment 4. So, we'll proceed to a vote on amendment 4. Open the vote. Close the vote. In favour 12, 13 abstentions, 23 against. Therefore, amendment 4 is not agreed.
Gwelliant 4: O blaid: 12, Yn erbyn: 23, Ymatal: 13
Gwrthodwyd y gwelliant
Amendment 4: For: 12, Against: 23, Abstain: 13
Amendment has been rejected
Gwelliant 5. Yn cael ei symud, Rhys ab Owen?
Amendment 5. Is it being moved, Rhys ab Owen?
Cynigiwyd gwelliant 5 (Rhys ab Owen).
Amendment 5 (Rhys ab Owen) moved.
Ydy.
Yes.
Ydy, mae e. Cyn gwaredu gwelliant 5, bydd angen i ni waredu'r gwelliant i'r gwelliant hwnnw yn gyntaf.
It is. Before we dispose of amendment 5, we will first dispose of the amendment to that amendment.
Janet Finch-Saunders, is amendment 5A being moved?
Janet Finch-Saunders, a yw gwelliant 5A yn cael ei gynnig?
Cynigiwyd gwelliant 5A (Janet Finch-Saunders).
Amendment 5A (Janet Finch-Saunders) moved.
Move.
Cynigiwyd.
Yes, it is.
Ydy.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 5A? Oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes. Felly, pleidlais ar welliant 5A. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 10, 11 yn ymatal, 27 yn erbyn. Gwelliant 5A yn cael ei wrthod.
The question is that amendment 5A be agreed to. Does any Member object? [Objection.] Yes. Therefore, we'll proceed to a vote on amendment 5A. Open the vote. Close the vote. In favour 10, 11 abstentions, 27 against. Therefore, amendment 5A is not agreed.
Gwelliant 5A: O blaid: 10, Yn erbyn: 27, Ymatal: 11
Gwrthodwyd y gwelliant
Amendment 5A: For: 10, Against: 27, Abstain: 11
Amendment has been rejected
Gwelliant 5, felly. Gwrthwynebiad i welliant 5? [Gwrthwynebiad.] Oes. Felly, agor y bleidlais ar welliant 5. Cau'r bleidlais. O blaid 12, 11 yn ymatal, 25 yn erbyn. Gwelliant 5 yn cael ei wrthod.
Amendment 5. Is there objection to amendment 5? [Objection.] Yes. Therefore, open the vote on amendment 5. Close the vote. In favour 12, 11 abstentions, 25 against. Therefore, amendment 5 is not agreed.
Gwelliant 5: O blaid: 12, Yn erbyn: 25, Ymatal: 11
Gwrthodwyd y gwelliant
Amendment 5: For: 12, Against: 25, Abstain: 11
Amendment has been rejected
Delyth Jewell, ydy gwelliant 54 yn cael ei symud?
Delyth Jewell, is amendment 54 being moved?
Na.
No.
Dyw gwelliant 54 ddim yn cael ei symud.
Amendment 54 is not being moved.
Ni chynigiwyd gwelliant 54 (Delyth Jewell).
Amendment 54 (Delyth Jewell) not moved.
Felly, fe awn ni ymlaen i welliant 6. Rhys ab Owen, ydy e'n cael ei symud?
So, we'll move on to amendment 6. Rhys ab Owen, is that being moved?
Cynigiwyd gwelliant 6 (Rhys ab Owen).
Amendment 6 (Rhys ab Owen) moved.
Gwelliant 6. Oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes. Felly, fe gymerwn ni bleidlais ar welliant 6. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 12, 13 yn ymatal, 23 yn erbyn. Gwelliant 6 yn cael ei wrthod.
Amendment 6. Is there objection? [Objection.] Yes, there's objection. Therefore, we'll proceed to a vote on amendment 6. Open the vote. Close the vote. In favour 12, 13 abstentions, 23 against. Therefore, amendment 6 is not agreed.
Gwelliant 6: O blaid: 12, Yn erbyn: 23, Ymatal: 13
Gwrthodwyd y gwelliant
Amendment 6: For: 12, Against: 23, Abstain: 13
Amendment has been rejected
Gwelliant 31, Rhys ab Owen. Yn cael ei symud?
Amendment 31, Rhys ab Owen. Is it being moved?
Cynigiwyd gwelliant 31 (Rhys ab Owen).
Amendment 31 (Rhys ab Owen) moved.
Ydy. Oes gwrthwynebiad i welliant 31? [Gwrthwynebiad.] Oes. Agor y bleidlais ar welliant 31. Cau'r bleidlais. O blaid tri, 11 yn ymatal, 34 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 31 wedi ei wrthod.
Yes, it is. Is there objection to amendment 31? [Objection.] Yes, there is. Open the vote on amendment 31. Close the vote. In favour three, 11 abstentions, 34 against. Therefore, amendment 31 is not agreed.
Gwelliant 31: O blaid: 3, Yn erbyn: 34, Ymatal: 11
Gwrthodwyd y gwelliant
Amendment 31: For: 3, Against: 34, Abstain: 11
Amendment has been rejected
Grŵp 9 sydd nesaf. Mae'r grŵp yma o welliannau yn ymwneud â gosod ac adolygu targedau bioamrywiaeth. Gwelliant 14 yw'r prif welliant.
Group 9 is next. This group of amendments relates to setting and reviewing biodiversity targets. Amendment 14 is the lead amendment.
Janet Finch-Saunders to move the amendment.
Janet Finch-Saunders i gynnig y gwelliant.
Cynigiwyd gwelliant 14 (Janet Finch-Saunders).
Amendment 14 (Janet Finch-Saunders) moved.
Diolch, Llywydd. Amendment 14 enforces Welsh Ministers, before making regulations, to consult a committee of Senedd Cymru with the remit for environmental protection and members of the public. This way there is greater accountability. Amendment 15 makes sure that meeting the target would not have an impact on biodiversity outside of Wales. Amendments 16 and 20 ensure that regulations will not have a materially negative impact on agricultural output, to ensure that the agricultural community and our hard-working farmers are not disproportionately impacted. Amendment 17 ensures there is a balance of targets at land and sea. Too often, we concentrate our efforts on terrestrial land, when we know that our marine environment is really effective in not only protecting our marine environment but can also help us with our carbon-zero emissions. Too often, it's overlooked. Amendment 18 will ensure that the targets are reviewed every Senedd term. Amendment 19 changes the date of the first review—which I cannot believe it's even documented—from 2041 to 2032. It picks up on the point that Alun Davies made earlier: we're doing all this now, we want to get on with it. We're late with it, so why are we talking about the first review from 2041? We believe it should be put back to 2032, and that will be four years from when the regulations are put in place in 2028. Diolch.
Diolch, Llywydd. Mae gwelliant 14 yn gorfodi Gweinidogion Cymru, cyn gwneud rheoliadau, i ymgynghori â phwyllgor o Senedd Cymru sydd â'r cylch gwaith dros ddiogelu'r amgylchedd ac aelodau o'r cyhoedd. Fel hyn ceir mwy o atebolrwydd. Mae gwelliant 15 yn gwneud yn siŵr na fyddai cyrraedd y targed yn cael effaith ar fioamrywiaeth y tu allan i Gymru. Mae gwelliannau 16 a 20 yn sicrhau na fydd rheoliadau yn cael effaith negyddol sylweddol ar allbwn amaethyddol, er mwyn sicrhau nad effeithir yn anghymesur ar y gymuned amaethyddol a'n ffermwyr sy'n gweithio'n galed. Mae gwelliant 17 yn sicrhau bod cydbwysedd o dargedau ar y tir a'r môr. Yn rhy aml, rydym yn canolbwyntio ein hymdrechion ar dir daearol, pan fyddwn yn gwybod bod ein hamgylchedd morol yn wirioneddol effeithiol nid yn unig wrth amddiffyn ein hamgylchedd morol ond gall hefyd ein helpu gyda'n hallyriadau di-garbon. Yn rhy aml, mae'n cael ei anwybyddu. Bydd gwelliant 18 yn sicrhau bod y targedau'n cael eu hadolygu bob tymor y Senedd. Mae gwelliant 19 yn newid dyddiad yr adolygiad cyntaf—na allaf gredu ei fod hyd yn oed wedi'i ddogfennu—o 2041 i 2032. Mae'n codi o'r pwynt a wnaeth Alun Davies yn gynharach: rydym ni'n gwneud hyn i gyd nawr, rydym ni eisiau mynd ymlaen ag ef. Rydym ni'n hwyr, felly pam ydym ni'n siarad am yr adolygiad cyntaf o 2041? Credwn y dylid ei newid yn ôl i 2032, a bydd hynny'n bedair blynedd ar ôl i'r rheoliadau gael eu rhoi ar waith yn 2028. Diolch.
Just to speak briefly to amendment 41, which is consequential to amendment 36, it would clarify that the OEGW must set out in its strategy how it intends to exercise its functions in line with the general purpose set out in section 10(a), rather than the environmental objective as currently drafted.
And just to speak briefly on some of the amendments in Janet's name and to explain why we will not be supporting them. Those amendments would aim to limit the scope of biodiversity targets where they can be said to have an effect on agricultural production. Now, as I set out at Stage 2, this could have—well, it's likely it would have—detrimental effects on the farming industry and would be flawed on several grounds: firstly, on the presumption that biodiversity targets would have a negative effect on output, which is not tested; secondly, that they would provide a perverse incentive for farmers to focus on the quantity of output rather than anything else, as though that were a proxy for economic resilience; and thirdly, by the fact that during the intervening time since these amendments were first considered at Stage 2, the Welsh Government has published their sustainable land management indicators and targets. Now, this framework would, as I understand it, operationalise this Bill's targets with respect to land management, and would do so in a way—well, they will do so in a way—that takes account of agricultural output. So, it's for those reasons, Llywydd, that we will not be supporting those amendments.
I siarad yn fyr am welliant 41, sy'n ganlyniadol i welliant 36, byddai'n egluro bod yn rhaid i SLlAC nodi yn ei strategaeth sut mae'n bwriadu arfer ei swyddogaethau yn unol â'r diben cyffredinol a nodir yn adran 10(a), yn hytrach na'r amcan amgylcheddol fel y'i drafftiwyd ar hyn o bryd.
A dim ond i siarad yn fyr ar rai o'r gwelliannau yn enw Janet ac i esbonio pam na fyddwn yn eu cefnogi. Byddai'r diwygiadau hynny â'r nod o gyfyngu ar gwmpas targedau bioamrywiaeth lle gellir dweud eu bod yn cael effaith ar gynhyrchu amaethyddol. Nawr, fel y nodais i yng Nghyfnod 2, gallai hyn gael—wel, mae'n debygol y byddai'n cael—effeithiau niweidiol ar y diwydiant ffermio a byddai'n ddiffygiol ar sawl rheswm: yn gyntaf, y rhagdybiaeth y byddai targedau bioamrywiaeth yn cael effaith negyddol ar allbwn, nad yw wedi'i brofi; yn ail, y byddent yn darparu cymhelliant afresymegol i ffermwyr ganolbwyntio ar faint o allbwn yn hytrach nag unrhyw beth arall, fel pe bai hynny'n ddirprwy ar gyfer cydnerthedd economaidd; ac yn drydydd, y ffaith bod Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi eu dangosyddion a'u targedau rheoli tir cynaliadwy yn ystod y cyfnod ers i'r diwygiadau hyn gael eu hystyried am y tro cyntaf yng Nghyfnod 2. Nawr, byddai'r fframwaith hwn, fel yr wyf i'n ei ddeall, yn gweithredu targedau'r Bil hwn mewn perthynas â rheoli tir, a byddai'n gwneud hynny mewn ffordd—wel, byddan nhw'n gwneud hynny mewn ffordd—sy'n ystyried allbwn amaethyddol. Felly, am y rhesymau hynny, Llywydd, ni fyddwn yn cefnogi'r gwelliannau hynny.
Ysgrifennydd y Cabinet.
Cabinet Secretary.
Diolch, Llywydd. I'll try and go through these as quickly as I can while still making sense. First of all, I'm really excited about this, because I got an amendment down. I'll come to that in a moment.
If I can turn to 14 and 41, first of all. I don't support these amendments, because I don't consider that this express duty to consult before setting targets is required, because appropriate consultation is already provided for within the Bill. So, when making regulations, the Welsh Ministers must (1) apply the principles of sustainable management of natural resources, which include making appropriate arrangements for public participation in decision making, which ensures appropriate, meaningful and proportionate consultation will be carried out, and (2) seek independent expert advice. To strengthen those consultation requirements, an amendment was passed at Stage 2 that added a requirement for Welsh Ministers to publish a report summarising the consultation carried out in connection with the regulations and any representations received as a result of the consultation. So, actually, this isn't necessary and, indeed, there's a danger of causing confusion or undermining the existing legislative process, if an express duty to consult is placed on the front of the Bill alongside an existing duty to apply the principles of SMNR.
If I turn to amendment 15, Llywydd, I can't support this amendment, because there are existing processes in place to assess the impact of targets. Regulations will be supported, of course, by robust impact assessments. Now, due to the broad, extensive and potentially territorially long reach of this amendment, I have real concerns that this amendment would be outside the legislative competence of this Senedd, as it would require Welsh Ministers to exercise their functions by reference to matters otherwise than in relation to Wales and extend beyond the scope of this Bill.
On amendment 16, I don't support this amendment, because there are, indeed, as has been mentioned already, existing processes in place established through the Agriculture (Wales) Act 2023 that address the principle behind this amendment already. So, the role and contribution of our land managers will be critical in the delivery of biodiversity targets. My officials are working closely with representatives from the agricultural sector on the development of targets. Before setting targets through regulations, Welsh Ministers will, in accordance with those SMNR principles, carry out a consultation that will enable views to be considered. This provides a mechanism for any concerns to be raised and considered in target development. And indeed, I brought forward amendments at Stage 2 to require Welsh Ministers to publish a summary of that consultation, providing even more transparency over what views and concerns have been raised during consultation. In addition to that, the regulations setting targets will be supported by robust impact assessments and will include a sustainable land management assessment, if it is identified that any proposed policy or regulation will impact positively or negatively on agriculture or other activities carried out on land used for agriculture.
On amendment 17, I can't support this amendment. To be clear why, the target-setting framework applies equally to land-based targets and the marine environment. Targets will be developed in line with evidence, indicators, modelling and in the areas of pressing need.
On amendment 18, I don't support this amendment for very pragmatic and evidence-based reasons. Section 6C(1) already sets out a requirement for Welsh Ministers to set long-term and short-term targets. The timescales are defined, as I've said before, as more or less than 15 years. We do need to ensure that enough time has passed before undertaking a review of the effectiveness of targets. Biodiversity reacts differently and over different timescales. For example, if we were to focus on just stopping damage, we could see improvement over a period of a few years; restoration could take decades. Now, biodiversity is an integrated dynamic system in which genes and species and habitats and ecological processes interact across space and time, and they cannot be conserved or restored in isolation. So, that's why the Bill sets out a 10-year period to allow time for action and targets to delivery to be embedded and evidenced before assessing whether they are effective.
Amendment 19, I can't support this amendment for the same reasons as given for amendment 18.
If I turn to amendment 20, I don't support this amendment. The purpose of the statement about targets is to inform the Senedd as to whether a target has been achieved and, if not, what steps the Welsh Ministers are going to take to achieve it. This section is intended to ensure that the Welsh Ministers are held accountable for achieving the targets. The amendment simply does not fit with the purpose of this section.
And amendment 21, I don't consider this amendment is required and can't support it. Public law principles of decision making already require Welsh Ministers to have regard to independent expert advice that they must seek.
If I finally turn to my little amendment, after a great build-up, it's a technical amendment to section 67 of the Environment (Wales) Act 2016, but it's my amendment, to update a cross-reference due to amendments passed at Stage 2. It's a technical amendment on that basis. Thank you, Llywydd.
Diolch, Llywydd. Fe wnaf geisio mynd drwy'r rhain cyn gynted ag y gallaf a dal i wneud synnwyr. Yn gyntaf oll, rwy'n teimlo'n gyffrous iawn am hyn, oherwydd cefais welliant wedi'i gynnwys. Byddaf yn dod at hynny mewn eiliad.
Os caf droi at 14 a 41, yn gyntaf oll. Nid wyf yn cefnogi'r gwelliannau hyn, oherwydd nid wyf yn ystyried bod angen y ddyletswydd hon i ymgynghori cyn gosod targedau, oherwydd bod ymgynghoriad priodol eisoes wedi'i ddarparu yn y Bil. Felly, wrth wneud rheoliadau, rhaid i Weinidogion Cymru (1) gymhwyso egwyddorion rheoli adnoddau naturiol yn gynaliadwy, sy'n cynnwys gwneud trefniadau priodol ar gyfer cyfranogiad y cyhoedd wrth wneud penderfyniadau, sy'n sicrhau y bydd ymgynghoriad priodol, ystyrlon a chymesur yn cael ei gynnal, a (2) ceisio cyngor arbenigol annibynnol. Er mwyn cryfhau'r gofynion ymgynghori hynny, pasiwyd gwelliant yng Nghyfnod 2 a ychwanegodd ofyniad i Weinidogion Cymru gyhoeddi adroddiad yn crynhoi'r ymgynghoriad a gynhaliwyd mewn cysylltiad â'r rheoliadau ac unrhyw sylwadau a dderbyniwyd o ganlyniad i'r ymgynghoriad. Felly, mewn gwirionedd, nid yw hyn yn angenrheidiol ac, yn wir, mae perygl o achosi dryswch neu danseilio'r broses ddeddfwriaethol bresennol, os rhoddir dyletswydd benodol i ymgynghori ar flaen y Bil ochr yn ochr â dyletswydd bresennol i gymhwyso egwyddorion rheoli adnoddau naturiol yn gynaliadwy.
Os gwnaf droi at welliant 15, Llywydd, ni allaf gefnogi'r gwelliant hwn, oherwydd mae prosesau presennol ar waith i asesu effaith targedau. Bydd rheoliadau'n cael eu cefnogi, wrth gwrs, gan asesiadau effaith cadarn. Nawr, oherwydd cyrhaeddiad eang, helaeth a thiriogaethol hir y gwelliant hwn, mae gennyf bryderon gwirioneddol y byddai'r gwelliant hwn y tu allan i gymhwysedd deddfwriaethol y Senedd hon, gan y byddai'n ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru arfer eu swyddogaethau drwy gyfeirio at faterion heblaw mewn perthynas â Chymru ac yn ymestyn y tu hwnt i gwmpas y Bil hwn.
O ran gwelliant 16, nid wyf yn cefnogi'r gwelliant hwn, oherwydd yn wir, fel y soniwyd eisoes, mae prosesau presennol ar waith wedi'u sefydlu drwy Ddeddf Amaethyddiaeth (Cymru) 2023 sy'n mynd i'r afael â'r egwyddor y tu ôl i'r gwelliant hwn eisoes. Felly, bydd rôl a chyfraniad ein rheolwyr tir yn hanfodol wrth gyflawni targedau bioamrywiaeth. Mae fy swyddogion yn gweithio'n agos gyda chynrychiolwyr o'r sector amaethyddol ar ddatblygu targedau. Cyn gosod targedau drwy reoliadau, bydd Gweinidogion Cymru, yn unol â'r egwyddorion rheoli adnoddau naturiol yn gynaliadwy hynny, yn cynnal ymgynghoriad a fydd yn galluogi ystyried barn. Mae hyn yn darparu mecanwaith er mwyn i unrhyw bryderon gael eu codi a'u hystyried wrth ddatblygu targedau. Ac yn wir, cyflwynais welliannau yng Nghyfnod 2 i'w gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru gyhoeddi crynodeb o'r ymgynghoriad hwnnw, gan ddarparu hyd yn oed mwy o dryloywder ynghylch pa farn a phryderon a godwyd yn ystod yr ymgynghoriad. Yn ogystal â hynny, bydd y rheoliadau sy'n gosod targedau yn cael eu cefnogi gan asesiadau effaith cadarn a byddant yn cynnwys asesiad rheoli tir cynaliadwy os nodir y bydd unrhyw bolisi neu reoliad arfaethedig yn cael effaith gadarnhaol neu'n negyddol ar amaethyddiaeth neu weithgareddau eraill a wneir ar dir a ddefnyddir ar gyfer amaethyddiaeth.
O ran gwelliant 17, ni allaf gefnogi'r gwelliant hwn. I fod yn glir pam, mae'r fframwaith gosod targedau yn berthnasol yn gyfartal i dargedau ar y tir a'r amgylchedd morol. Bydd targedau'n cael eu datblygu yn unol â thystiolaeth, dangosyddion, modelu ac yn y meysydd o angen dybryd.
O ran gwelliant 18, nid wyf yn cefnogi'r gwelliant hwn am resymau pragmatig iawn ac yn seiliedig ar dystiolaeth. Mae adran 6C(1) eisoes yn nodi gofyniad i Weinidogion Cymru osod targedau hirdymor a thymor byr. Mae'r amserlenni wedi'u diffinio, fel yr wyf wedi dweud o'r blaen, fel mwy neu lai na 15 mlynedd. Mae angen i ni sicrhau bod digon o amser wedi mynd heibio cyn cynnal adolygiad o effeithiolrwydd targedau. Mae bioamrywiaeth yn ymateb yn wahanol a dros wahanol amserlenni. Er enghraifft, pe baem yn canolbwyntio ar atal difrod yn unig, gallem weld gwelliant dros gyfnod o ychydig flynyddoedd; gallai adfer gymryd degawdau. Nawr, mae bioamrywiaeth yn system ddeinamig integredig lle mae genynnau a rhywogaethau a chynefinoedd a phrosesau ecolegol yn rhyngweithio ar draws lle ac amser, ac ni ellir eu cadw na'u hadfer ar wahân. Felly, dyna pam mae'r Bil yn nodi cyfnod o 10 mlynedd i ganiatáu amser i weithredu a thargedau i gyflawni gael eu hymgorffori a'u tystio cyn asesu a ydynt yn effeithiol.
Gwelliant 19, ni allaf gefnogi'r gwelliant hwn am yr un rhesymau a roddwyd ar gyfer gwelliant 18.
Gan droi at welliant 20, nid wyf yn cefnogi'r gwelliant hwn. Pwrpas y datganiad am dargedau yw hysbysu'r Senedd ynghylch pa un a yw targed wedi'i gyflawni ac, os nad yw wedi'i gyflawni, pa gamau y mae Gweinidogion Cymru yn mynd i'w cymryd i'w gyflawni. Bwriad yr adran hon yw sicrhau bod Gweinidogion Cymru yn atebol am gyflawni'r targedau. Nid yw'r gwelliant yn cyd-fynd â phwrpas yr adran hon.
A gwelliant 21, nid wyf yn ystyried bod angen y gwelliant hwn ac ni allaf ei gefnogi. Mae egwyddorion cyfraith gyhoeddus o wneud penderfyniadau eisoes yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru roi sylw i gyngor arbenigol annibynnol y mae'n rhaid iddynt ei geisio.
Os caf droi at fy ngwelliant bach i o'r diwedd, ar ôl y rhagarweiniad mawr, mae'n welliant technegol i adran 67 o Ddeddf yr Amgylchedd (Cymru) 2016, ond fy ngwelliant i ydyw, i ddiweddaru croesgyfeiriad oherwydd gwelliannau a basiwyd yng Nghyfnod 2. Mae'n welliant technegol ar y sail honno. Diolch, Llywydd.
Janet Finch-Saunders to respond.
Janet Finch-Saunders i ymateb.
Move to the vote.
Symud at y bleidlais.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 14? A oes unrhyw wrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes. Felly, agor y bleidlais ar welliant 14. Cau'r bleidlais. O blaid 12, neb yn ymatal a 36 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 14 wedi'i wrthod.
The question is that amendment 14 be agreed to. Does any Member object? [Objection.] There is objection. We will open the vote on amendment 14. Close the vote. In favour 12, no abstentions and 36 against. Therefore, amendment 14 is not agreed.
Gwelliant 14: O blaid: 12, Yn erbyn: 36, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y gwelliant
Amendment 14: For: 12, Against: 36, Abstain: 0
Amendment has been rejected
Delyth Jewell, gwelliant 41. Yn cael ei symud?
Delyth Jewell, amendment 41. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 41 (Delyth Jewell).
Amendment 41 (Delyth Jewell) moved.
Ydy. A ddylid derbyn gwelliant 41? [Gwrthwynebiad.] Felly, mae gwrthwynebiad, oes. Felly, fe gymerwn ni bleidlais ar welliant 41. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 23, neb yn ymatal a 25 yn erbyn. Mae gwelliant 41 wedi'i wrthod.
It is. Are there any objections to amendment 41? [Objection.] There is objection, so we will move to a vote on amendment 41. Open the vote. Close the vote. In favour 23, no abstentions and 25 against. Therefore, amendment 41 is not agreed.
Gwelliant 41: O blaid: 23, Yn erbyn: 25, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y gwelliant
Amendment 41: For: 23, Against: 25, Abstain: 0
Amendment has been rejected
Janet Finch-Saunders, amendment 15?
Janet Finch-Saunders, gwelliant 15?
Cynigiwyd gwelliant 15 (Janet Finch-Saunders).
Amendment 15 (Janet Finch-Saunders) moved.
It's being moved.
Cynigiwyd.
A oes gwrthwynebiad i welliant 15? [Gwrthwynebiad.] Oes. Felly, agor y bleidlais ar welliant 15. Cau'r bleidlais. O blaid 22, neb yn ymatal a 26 yn erbyn. Mae gwelliant 15 wedi'i wrthod.
Are there any objections to amendment 15? [Objection.] Yes, there are. So, we will open the vote on amendment 15. Close the vote. In favour 22, no abstentions and 26 against. Therefore, amendment 15 is not agreed.
Gwelliant 15: O blaid: 22, Yn erbyn: 26, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y gwelliant
Amendment 15: For: 22, Against: 26, Abstain: 0
Amendment has been rejected
Amendment 16. Is it being moved, Janet Finch-Saunders?
Gwelliant 16. A yw'n cael ei gynnig, Janet Finch-Saunders?
Cynigiwyd gwelliant 16 (Janet Finch-Saunders).
Amendment 16 (Janet Finch-Saunders) moved.
Ydy. A oes gwrthwynebiad i welliant 16? [Gwrthwynebiad.] Oes. Agor y bleidlais ar welliant 16. Cau'r bleidlais. O blaid 12, neb yn ymatal a 36 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 16 wedi'i wrthod.
It is. Are there any objections to amendment 16? [Objection.] There are. Open the vote on amendment 16. Close the vote. In favour 12, no abstentions and 36 against. Therefore, amendment 16 is not agreed.
Gwelliant 16: O blaid: 12, Yn erbyn: 36, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y gwelliant
Amendment 16: For: 12, Against: 36, Abstain: 0
Amendment has been rejected
Is amendment 17 being moved, Janet Finch-Saunders?
A yw gwelliant 17 yn cael ei gynnig, Janet Finch-Saunders?
Cynigiwyd gwelliant 17 (Janet Finch-Saunders).
Amendment 17 (Janet Finch-Saunders) moved.
Ydy, mae e. A oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes. Felly, agor y bleidlais ar welliant 17. Cau'r bleidlais. O blaid 10, neb yn ymatal, 38 yn erbyn. Gwelliant 17 wedi ei wrthod.
It is moved. Are there any objections? [Objection.] There are. We will therefore open the vote on amendment 17. Close the vote. In favour 10, no abstentions, 38 against. Amendment 17 is not agreed.
Gwelliant 17: O blaid: 10, Yn erbyn: 38, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y gwelliant
Amendment 17: For: 10, Against: 38, Abstain: 0
Amendment has been rejected
Your little amendment, Cabinet Secretary, is it being moved? [Laughter.]
Eich gwelliant bach chi, Ysgrifennydd Cabinet, a yw'n cael ei gynnig? [Chwerthin.]
Gwelliant 35.
Amendment 35.
Is it being moved?
A yw'n cael ei gynnig?
Cynigiwyd gwelliant 35 (Huw Irranca-Davies).
Amendment 35 (Huw Irranca-Davies) moved.
Move.
Cynigiwyd.
Yes. Look at me. Look at me. [Laughter.]
Ie. Edrychwch arnaf i. Edrychwch arnaf i. [Chwerthin.]
Move.
Cynigiwyd.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 35? A oes unrhyw wrthwynebiad? Nac oes. Gwelliant 35 wedi ei gymeradwyo.
The question is that amendment 35 be agreed to. Does any Member object? No. Amendment 35 is agreed.
Derbyniwyd y gwelliant yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.
Amendment agreed in accordance with Standing Order 12.36.
Gwelliant 42. Ydy e'n cael ei symud, Delyth Jewell?
Amendment 42. Is it moved, Delyth Jewell?
Cynigiwyd gwelliant 42 (Delyth Jewell).
Amendment 42 (Delyth Jewell) moved.
Gwelliant 42 wedi ei symud. Oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae yna wrthwynebiad. Pleidlais ar welliant 42. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 46, neb yn ymatal, dau yn erbyn. Ac felly mae gwelliant 42 wedi ei gymeradwyo.
It is. Are there any objections? [Objection.] There are. We will vote on amendment 42. Open the vote. Close the vote. In favour 46, no abstentions, and two against. Therefore, amendment 42 is agreed.
Gwelliant 42: O blaid: 46, Yn erbyn: 2, Ymatal: 0
Derbyniwyd y gwelliant
Gwelliant 18.
Amendment 18.
Is amendment 18 being moved, Janet Finch-Saunders?
A yw gwelliant 18 yn cael ei gynnig, Janet Finch-Saunders?
Cynigiwyd gwelliant 18 (Janet Finch-Saunders).
Amendment 18 (Janet Finch-Saunders) moved.
Yes, it is.
Ydy.
Oes gwrthwynebiad i welliant 18? [Gwrthwynebiad.] Oes. Agor y bleidlais ar welliant 18. Cau'r bleidlais. O blaid 10, neb yn ymatal, 38 yn erbyn. Gwelliant 18 wedi ei wrthod.
Are there any objections to amendment 18? [Objection.] There are. Open the vote on amendment 18. Close the vote. In favour 10, no abstentions, 38 against. Therefore, amendment 18 is not agreed.
Gwelliant 18: O blaid: 10, Yn erbyn: 38, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y gwelliant
Amendment 18: For: 10, Against: 38, Abstain: 0
Amendment has been rejected
Amendment 19. Is it being moved?
Gwelliant 19. A yw'n cael ei gynnig?
Cynigiwyd gwelliant 19 (Janet Finch-Saunders).
Amendment 19 (Janet Finch-Saunders) moved.
Yes, it is.
Ydy.
Oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes. Agor y bleidlais ar welliant 19. Cau'r bleidlais, felly. O blaid 10, neb yn ymatal, 38 yn erbyn. Ac felly mae gwelliant 19 wedi ei wrthod.
Are there any objections? [Objection.] There are. Open the vote on amendment 19. Close the vote. In favour 10, no abstentions, and 38 against. Therefore, amendment 19 is not agreed.
Gwelliant 19: O blaid: 10, Yn erbyn: 38, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y gwelliant
Amendment 19: For: 10, Against: 38, Abstain: 0
Amendment has been rejected
Gwelliant 43, Delyth Jewell.
Amendment 43, Delyth Jewell.
Cynigiwyd gwelliant 43 (Delyth Jewell).
Amendment 43 (Delyth Jewell) moved.
Yn cael ei symud. Oes gwrthwynebiad i welliant 43? [Gwrthwynebiad.] Oes. Felly, fe gymerwn ni bleidlais ar welliant 43. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 45, neb yn ymatal, tri yn erbyn. Felly, gwelliant 43 wedi ei gymeradwyo.
It is moved. Are there any objections to amendment 43? [Objection.] There are objections. We will therefore move to a vote on amendment 43. Open the vote. Close the vote. In favour 45, no abstentions, three against. Therefore, amendment 43 is agreed.
Gwelliant 43: O blaid: 45, Yn erbyn: 3, Ymatal: 0
Derbyniwyd y gwelliant
Janet Finch-Saunders, amendment 20.
Janet Finch-Saunders, gwelliant 20.
Cynigiwyd gwelliant 20 (Janet Finch-Saunders).
Amendment 20 (Janet Finch-Saunders) moved.
Move.
Cynigiwyd.
It's being moved.
Cynigiwyd.
Oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes. Agor y bleidlais ar welliant 20. Cau'r bleidlais. O blaid 12, neb yn ymatal, 36 yn erbyn. Gwelliant 20 yn cael ei wrthod.
Are there any objections? [Objection.] There are. Open the vote on amendment 20. Close the vote. In favour 12, no abstentions, 36 against. Amendment 20 is not agreed.
Gwelliant 20: O blaid: 12, Yn erbyn: 36, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y gwelliant
Amendment 20: For: 12, Against: 36, Abstain: 0
Amendment has been rejected
Is amendment 21 being moved?
A yw gwelliant 21 yn cael ei gynnig?
Cynigiwyd gwelliant 21 (Janet Finch-Saunders).
Amendment 21 (Janet Finch-Saunders) moved.
Yes, it is.
Ydy.
Oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes. Felly, pleidlais ar welliant 21. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 21, neb yn ymatal, 27 yn erbyn. Ac felly mae gwelliant 21 wedi ei wrthod.
Is there any objection to amendment 21? [Objection.] There is. So, we will open the vote on amendment 21. Open the vote. Close the vote. In favour 21, no abstentions, 27 against. Therefore, amendment 21 is not agreed.
Gwelliant 21: O blaid: 21, Yn erbyn: 27, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y gwelliant
Amendment 21: For: 21, Against: 27, Abstain: 0
Amendment has been rejected
Grŵp 10 yw'r grŵp nesaf o welliannau. Mae'r rhain yn ymwneud â chynlluniau ac adroddiadau Gweinidogion Cymru o dan adran 6 o Ddeddf yr Amgylchedd (Cymru) 2016. Gwelliant 49 yw'r prif welliant. Carolyn Thomas sy'n cynnig y prif welliant.
Group 10 is our next group, and these amendments relate to Welsh Ministers' plans and reports under section 6 of the Environment (Wales) Act 2016. Amendment 49 is the lead amendment, and I call on Carolyn Thomas to move the amendment.
Cynigiwyd gwelliant 49 (Carolyn Thomas).
Amendment 49 (Carolyn Thomas) moved.
Diolch, Llywydd. I want to speak to amendments 49, 50 and 51 together, please, and these are on the OEGW role in biodiversity targets. The Bill requires the OEGW to set out in its strategy how it intends to monitor statutory environmental targets. The explanatory materials clarify the expectation that the OEGW will use its independent expertise to determine which targets to monitor and to what extent. However, some have called for the Bill to go further. These amendments seek to balance the call for more detail on the face of the Bill in terms of the OEGW's role in respect of biodiversity targets, against the importance of protecting the OEGW's ability to choose their own priorities and areas of focus based on their expertise. To that end, the amendments place a duty on the Welsh Ministers to consult with the OEGW when they are preparing a section 6 plan. This express provision provides a clear opportunity for the OEGW to shape the content of the plan before it's finalised. It also has the added benefit of resolving any concerns around potential non-compliance or the effectiveness of the law at an early stage.
This consultation provision is complemented by the requirement for the Welsh Ministers' report under section 6 of the Environment (Wales) Act 2016, as amended by section 38 of the Bill, and the Welsh Ministers' evaluation report under section 6A of that Act, inserted by section 39 of the Bill, to be sent to the OEGW. These reports will, respectively, report on progress against the biodiversity targets and set out the Welsh Ministers' assessment of the impact and effectiveness of the proposals set out in their section 6 plan. The sending of these reports will, legally, also constitute a request for advice from the OEGW under section 13 of the Bill. The OEGW will be provided with the opportunity and the discretion to make a substantive response if it considers that necessary or not. If advice is provided by the OEGW, the Welsh Ministers must have regard to that advice. However, as with any other case in which the Welsh Ministers ask for advice from the OEGW, if the OEGW chooses not to provide advice, it must set out its reasons for not doing so.
These amendments are carefully balanced to respond to environmental NGOs' concerns, and strengthen the Bill. As such, I encourage all Members to support.
Diolch, Llywydd. Rwyf eisiau siarad am welliannau 49, 50 a 51 gyda'i gilydd, os gwelwch yn dda, ac mae'r rhain yn ymwneud â rôl SLlAC mewn targedau bioamrywiaeth. Mae'r Bil yn ei gwneud yn ofynnol i SLlAC nodi yn ei strategaeth sut mae'n bwriadu monitro targedau amgylcheddol statudol. Mae'r deunyddiau esboniadol yn egluro'r disgwyliad y bydd y SLlAC yn defnyddio ei harbenigedd annibynnol i benderfynu pa dargedau i'w monitro ac i ba raddau. Fodd bynnag, mae rhai wedi galw am i'r Bil fynd ymhellach. Mae'r gwelliannau hyn yn ceisio cydbwyso'r alwad am fwy o fanylion ar wyneb y Bil o ran rôl SLlAC mewn perthynas â thargedau bioamrywiaeth, yn erbyn pwysigrwydd diogelu gallu SLlAC i ddewis ei blaenoriaethau a'i meysydd ffocws ei hun yn seiliedig ar ei harbenigedd. I'r perwyl hwnnw, mae'r diwygiadau yn gosod dyletswydd ar Weinidogion Cymru i ymgynghori â SLlAC pan fyddant yn paratoi cynllun adran 6. Mae'r ddarpariaeth benodol hon yn rhoi cyfle clir i SLlAC lunio cynnwys y cynllun cyn iddo gael ei gwblhau. Mae ganddi hefyd y fantais ychwanegol o ddatrys unrhyw bryderon ynghylch diffyg cydymffurfio posibl neu effeithiolrwydd y gyfraith yn gynnar.
Ategir y ddarpariaeth ymgynghori hon gan y gofyniad i adroddiad Gweinidogion Cymru o dan adran 6 o Ddeddf yr Amgylchedd (Cymru) 2016, fel y'i diwygiwyd gan adran 38 o'r Bil, ac adroddiad gwerthuso Gweinidogion Cymru o dan adran 6A o'r Ddeddf honno, a fewnosodwyd gan adran 39 o'r Bil, gael ei anfon at SLlAC. Bydd yr adroddiadau hyn, yn y drefn honno, yn adrodd ar gynnydd yn erbyn y targedau bioamrywiaeth ac yn nodi asesiad Gweinidogion Cymru o effaith ac effeithiolrwydd y cynigion a nodir yn eu cynllun adran 6. Bydd anfon yr adroddiadau hyn, yn gyfreithiol, hefyd yn gyfystyr â chais am gyngor gan SLlAC o dan adran 13 o'r Bil. Bydd cyfle a'r disgresiwn i SLlAC wneud ymateb sylweddol os yw'n o'r farn bod hynny'n angenrheidiol ai peidio. Os darperir cyngor gan SLlAC, rhaid i Weinidogion Cymru roi sylw i'r cyngor hwnnw. Fodd bynnag, fel gydag unrhyw achos arall lle mae Gweinidogion Cymru yn gofyn am gyngor gan SLlAC, os yw SLlAC yn dewis peidio â darparu cyngor, rhaid iddi nodi ei rhesymau dros beidio â gwneud hynny.
Mae'r gwelliannau hyn wedi'u cydbwyso'n ofalus i ymateb i bryderon cyrff anllywodraethol amgylcheddol, a chryfhau'r Bil. Felly, rwy'n annog pob Aelod i gefnogi.
Yn gyntaf, dwi'n gefnogol o'r gwelliannau yn enw Carolyn, yn sicr, a jest i siarad i welliant 44, byddai hyn yn sicrhau bod Gweinidogion Cymru yn ymgynghori ar eu cynllun bioamrywiaeth cyn iddo gael ei orffen. Buasai hyn yn sicrhau bod rhanddeiliaid, gan gynnwys grwpiau amgylcheddol, arbenigwyr a chymunedau lleol, yn cael y cyfle i ffurfio'r ffordd y mae'n cael ei ddatblygu. Mae ymgynghori yn rhan bwysig o greu polisi, yn enwedig mewn maes sydd mor gymhleth ag adfer bioamrywiaeth. Byddai hyn yn helpu i wella tryloywder, ansawdd y cynllun a pha mor ymarferol yw e, efallai, a byddai'n cryfhau hyder y cyhoedd yn y dull.
First, I support the amendments in the name of Carolyn, and just to speak to amendment 44, that would ensure that Welsh Ministers would consult on their biodiversity plan before it is completed. This would ensure that stakeholders, including environmental groups, experts and local communities, have the opportunity to shape the way in which it's developed. Consultation is an important part of policy making, especially in an area as complex as restoring biodiversity. This would help to improve the transparency and quality of the plan, and how practical it is, perhaps, and it would strengthen the public's confidence in the approach.
Janet Finch-Saunders.
Janet Finch-Saunders.
No, I've nothing more to add. Thanks.
Na, does gen i ddim mwy i'w ychwanegu. Diolch.
Can I, first of all, just thank Carolyn for bringing forward these amendments—49, 50, 51? I won't add to what you've already put, but this is a good example of working in collaboration with stakeholders, environmental NGOs, but also with committee members, as this has progressed through. I think you've laid out very eloquently why this is needed and why it's again strengthening and improving the Bill. So, I would urge Members to support 49, 50 and 51.
If I could turn to amendment 44, in the name of Delyth Jewell, there was a successful amendment that was tabled by my colleague Joyce Watson in Stage 2, which placed a duty on Welsh Ministers to apply the principles of SMNR, which I referred to earlier. They include making those appropriate arrangements for public participation and decision making when preparing the section 6 plan, and to publish a summary of the consultation undertaken and the responses received. Therefore, I don't think this broad duty to consult as laid out in amendment 44 is necessary, so that's why I won't support it. However, as stated, I do support the targeted duty to consult with the OEGW through amendment 49, which was tabled by Carolyn Thomas.
I turn to—although I don't know if it was moved; it's on the paper—amendment 22 in Janet's name. It wasn't spoken to, but it's on the paper. [Interruption.] Indeed. If I can just explain why I don't support this amendment, the purpose of section 6B is to strengthen the Welsh Ministers' section 6 plan by requiring it to set out, amongst other things, how the targets will contribute to halting and reversing the decline in biodiversity and how the Welsh Ministers intend to meet those targets. The section 6 plan is not an assessment tool. So, this amendment is outside the purpose of subsection 6B(a). But, in addition, in complying with the section 6 duty, Welsh Ministers must have regard to the latest sustainable land management report, published under the Agriculture (Wales) Act 2023, which, amongst other things, will assess the cumulative progress towards achieving the sustainable land management objectives. Therefore, the framework within section 6 already provides for consideration of agricultural matters.
And if I turn briefly to amendment 23, again, I don't support this amendment, because the purpose of the evaluation report is to review the effectiveness of the policies in the Welsh Ministers' section 6 plan that are focused on maintaining and enhancing biodiversity and achieving targets aimed at contributing to halting and reversing the decline in biodiversity. So, for similar reasons that I gave in response to amendment 22, this amendment is outside the purpose of the evaluation report.
A gaf i, yn gyntaf oll, ddiolch i Carolyn am gyflwyno'r gwelliannau hyn—49, 50, 51? Ni fyddaf yn ychwanegu at yr hyn rydych chi eisoes wedi'i roi, ond mae hon yn enghraifft dda o weithio ar y cyd â rhanddeiliaid, cyrff anllywodraethol amgylcheddol, ond hefyd gydag aelodau pwyllgorau, wrth i hwn fynd rhagddo. Rwy'n credu eich bod wedi nodi'n huawdl iawn pam mae angen hyn a pham ei fod eto yn cryfhau a gwella'r Bil. Felly, byddwn yn annog Aelodau i gefnogi 49, 50 a 51.
Gan droi at welliant 44, yn enw Delyth Jewell, roedd gwelliant llwyddiannus a gyflwynwyd gan fy nghyd-Aelod Joyce Watson yng Nghyfnod 2, a osododd ddyletswydd ar Weinidogion Cymru i gymhwyso egwyddorion rheoli adnoddau naturiol yn gynaliadwy, y cyfeiriais atynt yn gynharach. Maent yn cynnwys gwneud y trefniadau priodol hynny ar gyfer cyfranogiad y cyhoedd a gwneud penderfyniadau wrth baratoi'r cynllun adran 6, a chyhoeddi crynodeb o'r ymgynghoriad a gynhaliwyd a'r ymatebion a dderbyniwyd. Felly, nid wyf yn credu bod y ddyletswydd eang hon i ymgynghori fel y nodir yng ngwelliant 44 yn angenrheidiol, felly dyna pam na fyddaf yn ei gefnogi. Fodd bynnag, fel y dywedwyd, rwy'n cefnogi'r ddyletswydd wedi'i thargedu i ymgynghori â SLlAC drwy welliant 49, a gyflwynwyd gan Carolyn Thomas.
Rwy'n troi at—er nad wyf yn gwybod a gafodd ei gynnig; mae ar y papur—gwelliant 22 yn enw Janet. Ni siaradwyd amdano, ond mae ar y papur. [Torri ar draws.] Yn wir. Os gallaf esbonio pam nad wyf yn cefnogi'r gwelliant hwn, pwrpas adran 6B yw cryfhau cynllun adran 6 Gweinidogion Cymru drwy ei gwneud yn ofynnol iddo nodi, ymhlith pethau eraill, sut y bydd y targedau yn cyfrannu at atal a gwrthdroi'r dirywiad mewn bioamrywiaeth a sut mae Gweinidogion Cymru yn bwriadu cyflawni'r targedau hynny. Nid yw cynllun adran 6 yn offeryn asesu. Felly, mae'r diwygiad hwn y tu allan i ddiben is-adran 6B(a). Ond, yn ogystal, wrth gydymffurfio â dyletswydd adran 6, rhaid i Weinidogion Cymru roi sylw i'r adroddiad rheoli tir cynaliadwy diweddaraf, a gyhoeddwyd o dan Ddeddf Amaethyddiaeth (Cymru) 2023, a fydd, ymhlith pethau eraill, yn asesu'r cynnydd cronnol tuag at gyflawni'r amcanion rheoli tir cynaliadwy. Felly, mae'r fframwaith yn adran 6 eisoes yn darparu ar gyfer ystyried materion amaethyddol.
Ac os trof yn fyr at welliant 23, unwaith eto, nid wyf yn cefnogi'r gwelliant hwn, oherwydd pwrpas yr adroddiad gwerthuso yw adolygu effeithiolrwydd y polisïau yng nghynllun adran 6 Gweinidogion Cymru sy'n canolbwyntio ar gynnal a gwella bioamrywiaeth a chyflawni targedau sydd â'r bwriad o gyfrannu at atal a gwrthdroi'r dirywiad mewn bioamrywiaeth. Felly, am resymau tebyg i'r rhai a roddais mewn ymateb i welliant 22, mae'r gwelliant hwn y tu allan i bwrpas yr adroddiad gwerthuso.
Carolyn Thomas to respond.
Carolyn Thomas i ymateb.
Move forward, thank you.
Symud ymlaen, diolch.
Ocê. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 49? A oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae yna wrthwynebiad. Agor y bleidlais ar welliant 49. Cau'r bleidlais. O blaid 46, neb yn ymatal, dau yn erbyn. Felly, mae gwelliant 49 wedi ei wrthod.
Okay. The question is that amendment 49 be agreed to. Does any Member object? [Objection.] There is objection. Open the vote on amendment 49. Close the vote. In favour 46, no abstentions, two against. Therefore, amendment 49 is agreed.
Gwelliant 49: O blaid: 46, Yn erbyn: 2, Ymatal: 0
Derbyniwyd y gwelliant
Gwelliant 44. Yn cael ei symud?
Amendment 44. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 44 (Delyth Jewell).
Amendment 44 (Delyth Jewell) moved.
Ydy. Oes gwrthwynebiad i welliant 44? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae yna wrthwynebiad. Pleidlais, felly. Agor y bleidlais ar welliant 44. Cau'r bleidlais—[Torri ar draws.]
Yes. Are there any objections to amendment 44? [Objection.] Yes, there are objections. A vote, therefore. Open the vote on amendment 44. Close the vote—[Interruption.]
We didn't open the vote and, therefore, we cannot close it.
Ni wnaethom agor y bleidlais ac, felly, ni allwn ei chau.
Agor y bleidlais ar welliant 44. Cau'r bleidlais. O blaid 26, neb yn ymatal, 22 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 44 wedi cael ei dderbyn.
Open the vote on amendment 44. Close the vote. In favour 26, no abstentions, 22 against. Therefore, amendment 44 is agreed.
Gwelliant 44: O blaid: 26, Yn erbyn: 22, Ymatal: 0
Derbyniwyd y gwelliant
Amendment 44 has been agreed.
Derbyniwyd gwelliant 44.
Dau ddeg chwech o blaid, neb yn ymatal, 22 yn erbyn.
In favour 26, no abstentions, 22 against.
For the record, I think I might have pronounced gwelliant 49 incorrectly. Just for the record, therefore, amendment 49 was passed.
Ar gyfer y cofnod, rwy'n credu efallai fy mod wedi cyhoeddi gwelliant 49 yn anghywir. Dim ond ar gyfer y cofnod, felly, pasiwyd gwelliant 49.
Gwelliant 45. Ydy e'n cael ei symud?
Amendment 45. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 45 (Delyth Jewell).
Amendment 45 (Delyth Jewell) moved.
Ydy. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 45? A oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae yna wrthwynebiad. Agor y bleidlais ar welliant 45. Cau'r bleidlais. O blaid 45, neb yn ymatal, tri yn erbyn. Felly, mae gwelliant 45 wedi ei basio.
Yes. The question is that amendment 45 be agreed to. Does any Member object? [Objection.] There is objection. Open the vote on amendment 45. Close the vote. In favour 45, no abstentions, three against. Therefore, amendment 45 is agreed.
Gwelliant 45: O blaid: 45, Yn erbyn: 3, Ymatal: 0
Derbyniwyd y gwelliant
Gwelliant 22.
Amendment 22.
Amendment 22. Is it being moved, Janet Finch-Saunders?
Gwelliant 22. A yw'n cael ei gynnig, Janet Finch-Saunders?
Cynigiwyd gwelliant 22 (Janet Finch-Saunders).
Amendment 22 (Janet Finch-Saunders) moved.
Yes, it is.
Ydy.
A oes gwrthwynebiad i welliant 22? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae yna wrthwynebiad. Agor y bleidlais ar welliant 22. Cau'r bleiadlais. O blaid 12, neb yn ymatal, 36 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 22 wedi ei wrthod.
Are there any objections to amendment 22? [Objection.] There are objections. Open the vote on amendment 22. Close the vote. In favour 12, no abstentions, 36 against. Amendment 22 is not agreed.
Gwelliant 22: O blaid: 12, Yn erbyn: 36, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y gwelliant
Amendment 22: For: 12, Against: 36, Abstain: 0
Amendment has been rejected
Carolyn Thomas, is amendment 50 being moved?
Carolyn Thomas, a yw gwelliant 50 yn cael ei gynnig?
Cynigiwyd gwelliant 50 (Carolyn Thomas).
Amendment 50 (Carolyn Thomas) moved.
Yes.
Ydy.
Diolch yn fawr. Ydy, mae e. A oes gwrthwynebiad i welliant 50? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae yna wrthwynebiad. Agor y bleidlais ar welliant 50. Cau'r bleidlais. O blaid 45, neb yn ymatal, tri yn erbyn. Felly, mae gwelliant 50 wedi ei basio.
Thank you. It is. Are there any objections to amendment 50? [Objection.] There are objections. Open the vote on amendment 50. Close the vote. In favour 45, no abstentions, three against. Therefore, amendment 50 is agreed.
Gwelliant 50: O blaid: 45, Yn erbyn: 3, Ymatal: 0
Derbyniwyd y gwelliant
Amendment 23. Is it being moved?
Gwelliant 23. A yw'n cael ei gynnig?
Cynigiwyd gwelliant 23 (Janet Finch-Saunders).
Amendment 23 (Janet Finch-Saunders) moved.
Yes, it is.
Ydy.
A oes gwrthwynebiad i welliant 23? [Gwrthwynebiad.] Oes. Felly, agor y bleidlais ar welliant 23. Cau'r bleidlais. O blaid 12, neb yn ymatal, 36 yn erbyn. Mae gwelliant 23 wedi ei wrthod.
Are there any objections to amendment 23? [Objection.] There are. Open the vote on amendment 23. Close the vote. In favour 12, no abstentions, 36 against. Amendment 23 is not agreed.
Gwelliant 23: O blaid: 12, Yn erbyn: 36, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y gwelliant
Amendment 23: For: 12, Against: 36, Abstain: 0
Amendment has been rejected
Gwelliant 51, Carolyn Thomas. Yn cael ei symud?
Amendment 51, Carolyn Thomas. Is it moved?
Cynigiwyd gwelliant 51 (Carolyn Thomas).
Amendment 51 (Carolyn Thomas) moved.
Ydy. Felly, y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 51? A oes unrhyw wrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae yna wrthwynebiad. Felly, agor y bleidlais ar welliant 51. Cau'r bleidlais. O blaid 46, neb yn ymatal, dau yn erbyn. Felly, mae gwelliant 51 wedi ei gymeradwyo.
It is. The question is that amendment 51 be agreed to. Does any Member object? [Objection.] Yes, there is objection. We will therefore open the vote on amendment 51. Close the vote. In favour 46, no abstentions, two against. Therefore, amendment 51 is agreed.
Gwelliant 51: O blaid: 46, Yn erbyn: 2, Ymatal: 0
Derbyniwyd y gwelliant
Y nesaf, felly, yw grŵp 11. Mae'r grŵp yma o welliannau yn ymwneud ag ystyr 'awdurdod cyhoeddus'. Gwelliant 52 yw'r prif welliant. Delyth Jewell i gynnig y gwelliant.
We'll now move to group 11. The eleventh group of amendments relates to the meaning of 'public authority'. The lead amendment is amendment 52. Delyth Jewell to move that amendment.
Cynigiwyd gwelliant 52 (Delyth Jewell).
Amendment 52 (Delyth Jewell) moved.
Diolch, Llywydd. Dwi'n siarad i welliant 52.
Thank you, Llywydd. I speak to amendment 52.
This would require Welsh Ministers to report on progress in addressing the governance gap on reserved authorities operating in Welsh law—for example, the Crown Estate—at least once in every Senedd term. Currently, these fall outside the scope of the OEGW and its counterpart body, the Office for Environmental Protection. So, they fall in the gap. Closing the environmental governance gap is where this Bill began its being, and while I’m pleased to see it has expanded beyond that to allow us to set ambitious biodiversity targets, it would be ironic indeed if one of the few remaining issues that still needs addressing is an unfinished piece of business on this governance gap.
Now, whilst I appreciate that matters relating to reserved authorities are not straightforward and require time to address, an ironic benefit of the length of time it has taken to get to this point is that we should have been able to seek the relevant Minister of the Crown consents. I realise that we are now past that point, which is why my amendment 52 seeks to ensure that this important matter is not kicked into the long grass in the next Senedd. Instead, it would ensure that it must be returned to and that future Welsh Ministers must explain to the Senedd what they are doing to ensure that bodies like the Crown Estate and transport and energy authorities are held to account for their activities on the environment in Wales. My amendment is drafted so as not to cross that very delicate line of competence. I hope it can be agreed to today to ensure that this important conversation continues in the future.
Byddai hyn yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru adrodd ar y cynnydd o ran mynd i'r afael â'r bwlch llywodraethiant ar awdurdodau a gedwir yn ôl sy'n gweithredu yng nghyfraith Cymru—er enghraifft, Ystad y Goron—o leiaf unwaith ym mhob tymor Senedd. Ar hyn o bryd, mae'r rhain y tu allan i gwmpas SLlAC a'i chorff cyfatebol, Swyddfa Diogelu'r Amgylchedd. Felly, maen nhw'n syrthio i'r bwlch. Cau'r bwlch llywodraethiant amgylcheddol yw lle dechreuodd y Bil hwn ddod i fodolaeth, ac er fy mod yn falch o weld ei fod wedi ehangu y tu hwnt i hynny i ganiatáu i ni osod targedau bioamrywiaeth uchelgeisiol, byddai'n eironig mewn gwirionedd pe bai un o'r ychydig faterion sy'n weddill y mae angen mynd i'r afael â nhw o hyd yn ddarn anorffenedig o fusnes ar y bwlch llywodraethiant hwn.
Nawr, er fy mod yn gwerthfawrogi nad yw materion sy'n ymwneud ag awdurdodau a gedwir yn ôl yn rhai syml ac mae angen amser i'w datrys, budd eironig a gawn o'r amser y mae wedi'i gymryd i gyrraedd y pwynt hwn yw y dylem fod wedi gallu ceisio cydsyniadau Gweinidog y Goron perthnasol. Sylweddolaf ein bod bellach wedi mynd heibio i'r pwynt hwnnw, a dyna pam mae fy ngwelliant 52 yn ceisio sicrhau nad yw'r mater pwysig hwn yn cael ei ysgubo o'r neilltu yn y Senedd nesaf. Yn hytrach, byddai'n sicrhau bod yn rhaid dychwelyd at y mater a bydd rhaid i Weinidogion Cymru y dyfodol esbonio i'r Senedd beth maent yn ei wneud i sicrhau bod cyrff fel Ystad y Goron ac awdurdodau trafnidiaeth ac ynni yn cael eu dwyn i gyfrif am eu gweithgareddau ar yr amgylchedd yng Nghymru. Mae fy ngwelliant wedi'i ddrafftio er mwyn peidio â chroesi'r llinell gymhwysedd sensitif iawn honno. Gobeithio y gellir cytuno heddiw i sicrhau bod y sgwrs bwysig hon yn parhau yn y dyfodol.
Ac i gloi, Llywydd, dyma fydd y tro olaf i mi siarad ar y Bil hwn yn ystod Cyfnod 3. A gaf i felly diolch i dîm y pwyllgor, i'r Comisiwn, i dîm y Llywodraeth, y grwpiau amgylcheddol rydyn ni wedi bod yn gweithio gyda nhw—WEL a Chyfeillion y Ddaear Cymru yn arbennig—a diolch arbennig i Niamh Salkeld ac i Lewis Owen yn swyddfa'r Blaid am eu cymorth. Dwi'n gobeithio y byddwn ni wedi cryfhau ac, ie, wella'r Bil.
And to close, Llywydd, this will be the last time for me to speak on this Bill during Stage 3. Could I therefore thank the committee team, the Commission, the Government team and the environmental groups that we've been working with—Wales Environment Link and Friends of the Earth Cymru in particular—and could I thank Niamh Salkeld and Lewis Owen in the Plaid office for their support? I hope that we will have strengthened and improved the Bill.
Yr Ysgrifennydd Cabinet, Huw Irranca-Davies.
The Cabinet Secretary, Huw Irranca-Davies.
Diolch, Llywydd. I understand that the main intent of this amendment is to address those concerns around the gaps in governance that could arise in relation to reserved authorities operating in Wales who would not be subject to the oversight of either the OEP or the OEGW. It also relates to the definition of 'public authority' in Part 1 of the Bill, which helps to determine the scope of the duty placed on certain public authorities to apply environmental principles and integrate environmental protection when carrying out strategic environmental assessments. Now, I have previously clarified to the committee in earlier stages that we do not consider the potential governance gap to be substantial, and I consider there to be non-legislative ways of managing these concerns, as I've laid out before. Further, this amendment requires Welsh Ministers to consider adding to the list of public authorities, but the Bill itself gives them no power to do so. To amend the list of public bodies would require, to be clear, a further Act of the Senedd, at which point the matter of consent would also then become relevant.
I previously set out that the governance gap, as it exists currently, is not appropriately resolved by seeking consent in relation to all reserved authorities carrying out those functions in Wales that wholly or mainly relate to the environment, not least because there is limited political accountability in respect of some of those authorities. This is also, of course, a matter on which the OEGW itself may make recommendations in the future. Again, this would be, at that time, a matter for the future Government, and for the Senedd. As such, I don't believe it would be appropriate to place a legal requirement on Welsh Ministers to keep the Senedd informed on actions that are out of its control. I have committed the Welsh Government to keeping the impact of this governance gap under review from the outset of the OEGW's substantive functions. It's on this basis that I can't support this amendment, as there's no compelling reason to accept it in relation to either Part 1 or Part 2 of the Bill.
Llywydd, if I can take this opportunity on the final amendment on Stage 3 just to thank all Members who have contributed to the debate and the amendments today, and at previous stages as well. We have significantly improved this legislation as it has come through, by working in that collaborative space, including with stakeholders as well. I just want to put on the record my thanks to all those who contributed to it, but also to the very small team of officials, who are very expert and very passionate on this, and who have worked with all of us to make this. It came in as a good Bill; it's coming out of these stages—out of Stage 2 and now Stage 3—as a much-improved Bill, and it's a credit to the Senedd in the way that it's worked on this.
Diolch, Llywydd. Deallaf mai prif fwriad y gwelliant hwn yw mynd i'r afael â'r pryderon hynny ynghylch y bylchau mewn llywodraethiant a allai godi mewn perthynas ag awdurdodau a gedwir yn ôl yn gweithredu yng Nghymru na fyddent yn destun goruchwyliaeth gan SDA na SLlAC. Mae hefyd yn ymwneud â'r diffiniad o 'awdurdod cyhoeddus' yn Rhan 1 o'r Bil, sy'n helpu i bennu cwmpas y ddyletswydd a roddir ar awdurdodau cyhoeddus penodol i gymhwyso egwyddorion amgylcheddol ac integreiddio diogelu'r amgylchedd wrth gynnal asesiadau amgylcheddol strategol. Nawr, rwyf wedi egluro i'r pwyllgor yn flaenorol mewn cyfnodau cynharach nad ydym yn ystyried y bwlch llywodraethiant posibl yn un sylweddol, ac rwy'n credu bod ffyrdd nad ydynt yn ddeddfwriaethol o reoli'r pryderon hyn, fel yr wyf wedi'i nodi o'r blaen. Hefyd, mae'r gwelliant hwn yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru ystyried ychwanegu at y rhestr o awdurdodau cyhoeddus, ond nid yw'r Bil ei hun yn rhoi unrhyw bŵer iddynt wneud hynny. I ddiwygio'r rhestr o gyrff cyhoeddus, byddai angen Deddf y Senedd arall i ddiwygio'r rhestr o gyrff cyhoeddus, ac ar y pwynt hwnnw byddai'r mater o gydsyniad wedyn hefyd yn dod yn berthnasol.
Nodais yn flaenorol nad yw'r bwlch llywodraethiant, fel y mae'n bodoli ar hyn o bryd, yn cael ei ddatrys yn briodol drwy geisio cydsyniad mewn perthynas â'r holl awdurdodau a gedwir yn ôl sy'n cyflawni'r swyddogaethau hynny yng Nghymru sy'n ymwneud yn gyfan gwbl neu'n bennaf â'r amgylchedd, yn enwedig oherwydd bod atebolrwydd gwleidyddol cyfyngedig mewn perthynas â rhai o'r awdurdodau hynny. Mae hwn hefyd, wrth gwrs, yn fater y gall SLlAC ei hun wneud argymhellion arno yn y dyfodol. Unwaith eto, byddai hyn, bryd hynny, yn fater i'r Llywodraeth yn y dyfodol, ac i'r Senedd. Felly, nid wyf yn credu y byddai'n briodol gosod gofyniad cyfreithiol ar Weinidogion Cymru i roi gwybod i'r Senedd am gamau sydd y tu allan i'w rheolaeth. Rwyf wedi ymrwymo i Lywodraeth Cymru i gadw effaith y bwlch llywodraethiant hwn dan adolygiad o ddechrau swyddogaethau sylweddol SLlAC. Ar y sail hon ni allaf gefnogi'r gwelliant hwn, gan nad oes unrhyw reswm cymhellol i'w dderbyn mewn perthynas â naill ai Rhan 1 neu Ran 2 o'r Bil.
Llywydd, os caf fanteisio ar y cyfle hwn ar y gwelliant terfynol ar Gyfnod 3 dim ond i ddiolch i'r holl Aelodau sydd wedi cyfrannu at y ddadl a'r gwelliannau heddiw, ac yn y cyfnodau blaenorol hefyd. Rydym wedi gwella'r ddeddfwriaeth hon yn sylweddol wrth iddi ddod drwodd, trwy weithio yn y maes cydweithredol hwnnw, gan gynnwys gyda rhanddeiliaid hefyd. Rwyf eisiau diolch ar y cofnod i bawb a gyfrannodd ato, ond hefyd i'r tîm bach iawn o swyddogion, sy'n arbenigol iawn ac yn angerddol iawn ynghylch hwn, ac sydd wedi gweithio gyda phob un ohonom i wneud hyn. Daeth i mewn fel Bil da; mae'n dod allan o'r cyfnodau hyn—allan o Gyfnod 2 a nawr Cyfnod 3—fel Bil llawer gwell, ac mae'n glod i'r Senedd yn y ffordd y mae wedi gweithio ar hwn.
Ydy Delyth Jewell yn moyn ymateb?
Does Delyth Jewell wish to reply?
Yn gyflym. Rwy'n diolch i'r Dirprwy Brif Weinidog am ei ymateb.
Very briefly. I thank the Deputy First Minister for his response.
I do appreciate the points made. I appreciate that this governance gap might not be substantial. I would argue that it would be substantial enough still, owing to what those bodies would be, in particular the Crown Estate. So, I will still be pushing this to a vote. I hope that future Governments will return to this. But just to end on a positive note, my thanks again to all those who've worked together to improve this Bill.
Rwy'n gwerthfawrogi'r pwyntiau a wnaed. Rwy'n gwerthfawrogi efallai nad yw'r bwlch llywodraethiant hwn yn sylweddol. Byddwn yn dadlau y byddai'n ddigon sylweddol eto, oherwydd beth yn union fyddai'r cyrff hynny, yn enwedig Ystad y Goron. Felly, byddaf yn dal i wthio hyn i bleidlais. Rwy'n gobeithio y bydd Llywodraethau'r dyfodol yn dychwelyd at hyn. Ond i orffen ar nodyn cadarnhaol, diolch eto i bawb sydd wedi gweithio gyda'i gilydd i wella'r Bil hwn.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 52? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes. Felly, fe gymerwn ni bleidlais ar welliant 52. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 23, neb yn ymatal, 25 yn erbyn. Mae gwelliant 52 wedi ei wrthod.
The question is that amendment 52 be agreed to. Does any Member object? [Objection.] There are objections. We will move to a vote on amendment 52. Open the vote. Close the vote. In favour 23, no abstentions, 25 against. Therefore, amendment 52 is not agreed.
Gwelliant 52: O blaid: 23, Yn erbyn: 25, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y gwelliant
Amendment 52: For: 23, Against: 25, Abstain: 0
Amendment has been rejected
Ydy gwelliant 48 yn cael ei symud? Na, dyw e ddim yn cael ei symud.
Amendment 48. Is it moved? No, it is not moved.
Ni chynigiwyd gwelliant 48 (Delyth Jewell).
Amendment 48 (Delyth Jewell) not moved.
Does gyda ni ddim mwy o bleidleisio i'w wneud. Rŷn ni felly wedi cyrraedd diwedd ein hystyriaeth o Gyfnod 3 Bil yr Amgylchedd (Egwyddorion, Llywodraethiant a Thargedau Bioamrywiaeth) (Cymru). Dwi'n dwi'n datgan fod pob adran o'r Bil a phob Atodlen wedi eu derbyn. Dyna ddiwedd ar Gyfnod 3.
There are no further votes this evening. We have reached the end of our Stage 3 consideration of the Environment (Principles, Governance and Biodiversity Targets) (Wales) Bill. I declare that all sections and Schedules of the Bill are deemed agreed. That concludes Stage 3 proceedings.
Barnwyd y cytunwyd ar bob adran o’r Bil a phob Atodlen iddo.
All sections of and Schedules to the Bill deemed agreed.
Daeth y cyfarfod i ben am 19:33.
The meeting ended at 19:33.