Cynulliad Cenedlaethol Cymru

Yn ôl i Chwilio

Y Cyfarfod Llawn

Plenary

06/12/2017

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid
1. Questions to the Cabinet Secretary for Finance

Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni'r prynhawn yma yw'r cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid. A'r cwestiwn cyntaf, Mick Antoniw.

The first item on our agenda this afternoon is questions to the Cabinet Secretary for Finance. And the first question, Mick Antoniw.

Bil Masnach Llywodraeth y DU
The UK Government's Trade Bill

1. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am oblygiadau Bil Masnach Llywodraeth y DU ar gyfer polisi caffael Llywodraeth Cymru? OAQ51398

1. Will the Cabinet Secretary make a statement on the implications of the UK Government's Trade Bill for Welsh Government procurement policy? OAQ51398

Llywydd, the Trade Bill includes a proposed agreement on Government procurement, known as a plurilateral agreement within the World Trade Organization framework. The Bill provides Welsh Ministers with regulation-making powers when implementing such an agreement in devolved areas.

Lywydd, mae'r Bil Masnach yn cynnwys cytundeb arfaethedig ar weithgarwch caffael y Llywodraeth, a elwir yn gytundeb amlwladol o fewn fframwaith Sefydliad Masnach y Byd. Mae'r Bil yn darparu pwerau i Weinidogion Cymru wneud rheoliadau wrth weithredu cytundeb o'r fath ar waith mewn meysydd datganoledig.

Thank you for that answer, Cabinet Secretary. You may recall we had quite a lot of discussion, pre referendum, on the issue of the Transatlantic Trade and Investment Partnership and external trade agreements, and the implications for Welsh procurement, the Welsh national health service, and so on. And it appears that, although the red rag was being proposed that, if we didn't leave the European Union, we'd be presented with an EU TTIP, it looks that the Trade Bill now has the implications of imposing a UK TTIP on Wales, with very little scrutiny, using the royal prerogative, with only a certain level of governmental scrutiny on it. Do you agree with me that the Bill, as it's drawn at the moment, is not something we can give legislative consent to, and do you also share some of the concerns I have about the way this Bill can abuse some of the policies that we are supporting within Wales?

Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Efallai eich bod yn cofio i ni gael cryn dipyn o drafodaeth, cyn y refferendwm, ar y Bartneriaeth Masnach a Buddsoddiad Trawsiwerydd a chytundebau masnach allanol, a goblygiadau hynny ar gyfer caffael yng Nghymru, gwasanaeth iechyd gwladol Cymru ac ati. Ac ymddengys, er i ni gael ein rhybuddio, pe na baem yn gadael yr Undeb Ewropeaidd, y byddai'r UE yn cyflwyno Partneriaeth Masnach a Buddsoddiad Trawsiwerydd ar ein cyfer, ymddengys bellach y bydd y Bil Masnach yn arwain at y DU yn cyflwyno Partneriaeth Masnach a Buddsoddiad Trawsiwerydd ar gyfer Cymru, gyda fawr iawn o waith craffu, gan ddefnyddio'r uchelfraint frenhinol, gyda lefel benodol o waith craffu llywodraethol arno yn unig. A ydych yn cytuno â mi nad yw'r Bil, fel y'i lluniwyd ar hyn o bryd, yn rhywbeth y gallwn roi cydsyniad deddfwriaethol iddo, ac a ydych hefyd yn rhannu rhai o fy mhryderon ynglŷn â'r ffordd y gall y Bil hwn gamddefnyddio rhai o'r polisïau rydym yn eu cefnogi yng Nghymru?

Well, Llywydd, the fundamental objection to the Trade Bill, from a constitutional perspective, is the one that Mick Antoniw has just outlined, which is that it continues to allow Ministers of the Crown an ability to reach over into devolved areas and to impose solutions without seeking the consent of Welsh Ministers. And, in that sense, the things that are wrong with the Trade Bill are the things that are wrong with the withdrawal Bill, which is why it is so important that we manage to get the withdrawal Bill properly amended.

My reading of the Trade Bill itself is that it's main aim is to preserve the status quo into the short and medium term, bringing 40 plus free trade agreements that already exist with the EU into UK law. What will be absolutely unacceptable to the Welsh Government would be if future trade policy was conducted on the basis that protections that are currently available in the field of the environment, in the field of wages, in the field of other standards, that the Trade Bill was used to undermine those, in the way that the Member has suggested.

Wel, Lywydd, y gwrthwynebiad sylfaenol i'r Bil Masnach, o safbwynt cyfansoddiadol, yw'r un a amlinellwyd gan Mick Antoniw yn awr, sef ei fod yn parhau i ganiatáu i Weinidogion y Goron allu estyn i mewn i feysydd datganoledig a gorfodi atebion heb geisio cydsyniad Gweinidogion Cymru. Ac yn yr ystyr hwnnw, yr hyn sydd o'i le gyda'r Bil Masnach yw'r hyn sydd o'i le gyda'r Bil ymadael, a dyna pam ei bod mor bwysig ein bod yn llwyddo i sicrhau bod y Bil ymadael yn cael ei ddiwygio'n briodol.

Fy nehongliad i o'r Bil Masnach ei hun yw mai ei brif nod yw cynnal y status quo yn y tymor byr a'r tymor canolig, gan ymgorffori dros 40 o gytundebau masnach rydd sydd eisoes yn bodoli gyda'r UE yng nghyfraith y DU. Yr hyn a fydd yn gwbl annerbyniol i Lywodraeth Cymru fyddai pe bai polisi masnach yn y dyfodol yn cael ei weithredu ar y sail fod yr amddiffyniadau sydd ar gael ar hyn o bryd ym maes yr amgylchedd, ym maes cyflogau, ym maes safonau eraill, fod y Bil Masnach yn cael ei ddefnyddio i'w tanseilio, yn y ffordd a awgrymodd yr Aelod.

Minister, obviously, public procurement more generally is an important lever that you as a Government have of stimulating localised economies. The previous Welsh Government brought forward the national public procurement framework, which was to allow smaller businesses, obviously, to get a greater share of the public procurement pie. I've received many representations that businesses have found this procurement network very cumbersome, and I think Government Ministers have indicated that it hasn't been the success that, obviously, it was desired to be. What assessment have you made of that framework, and what improvements are you minded to make, to allow a greater share of the public procurement pot to arrive back to small and medium-sized businesses?

Weinidog, yn amlwg, mae caffael cyhoeddus yn fwy cyffredinol yn ddull pwysig sydd gennych fel Llywodraeth o ysgogi economïau lleol. Cyflwynodd Llywodraeth flaenorol Cymru y fframwaith caffael cyhoeddus cenedlaethol, a oedd yn caniatáu i fusnesau llai, yn amlwg, sicrhau cyfran fwy o'r cynnig caffael cyhoeddus. Rwyf wedi cael llawer o sylwadau fod busnesau o'r farn fod y rhwydwaith caffael hwn yn drafferthus iawn, a chredaf fod Gweinidogion y Llywodraeth wedi nodi na fu'n gymaint o lwyddiant, yn amlwg, â'r hyn a obeithiwyd. Pa asesiad rydych wedi'i wneud o'r fframwaith hwnnw, a pha welliannau rydych yn bwriadu eu gwneud i ganiatáu i fusnesau bach a chanolig gael cyfran fwy o'r cynnig caffael cyhoeddus?

Llywydd, I have announced a review of the national procurement service, partly to make sure that some of the things that were aimed for when it was established can be better delivered, but also to make sure that our approach to procurement is aligned with some opportunities that there may be the other side of the European Union. This is one of the few areas where there may be some new opportunities for us, when we are able to write our own rule book to a certain extent, rather than being bound by EU procurement policies. We've asked for that review to be undertaken. A very important part of that will be to make sure that our procurement policies in the future are even better aligned than they have been in the past, with opportunities for Welsh businesses to be able to take advantage of Welsh public expenditure.

Lywydd, rwyf wedi cyhoeddi adolygiad o'r gwasanaeth caffael cenedlaethol, yn rhannol er mwyn sicrhau y gellir cyflawni rhai o'r pethau y bwriadwyd iddo ei wneud pan gafodd ei sefydlu yn well, ond hefyd i sicrhau bod ein dull o gaffael yn cyd-fynd â rhai cyfleoedd posibl y tu hwnt i'r Undeb Ewropeaidd. Mae hwn yn un o'r ychydig feysydd a allai gynnwys rhai cyfleoedd newydd i ni, pan fyddwn yn gallu ysgrifennu ein llyfr rheolau ein hunain i ryw raddau, yn hytrach na chael ein cyfyngu gan bolisïau caffael yr UE. Rydym wedi gofyn i'r adolygiad hwnnw gael ei gynnal. Bydd rhan bwysig iawn ohono yn ymwneud â sicrhau bod ein polisïau caffael yn y dyfodol wedi eu halinio hyd yn oed yn well nag yn y gorffennol, gyda chyfleoedd i fusnesau Cymru allu manteisio ar wariant cyhoeddus yng Nghymru.

A ydy'r Ysgrifennydd Cabinet yn medru dweud ar hyn o bryd, oni bai ein bod ni'n cael newidiadau yn y Mesur sydd wedi ei gyhoeddi—y Mesur Masnach yma—y bydd Llywodraeth Cymru yn gwrthod cynnig cydsyniad deddfwriaethol? Mi oedd yr Ysgrifennydd Cabinet masnach yn Llundain wedi dweud eu bod nhw wedi cyflwyno rhai newidiadau i'r Mesur ers cyhoeddi'r drafft ym mis Hydref, ar ôl trafod gyda Llywodraeth Cymru a Llywodraeth yr Alban. A ydyw e'n gallu dweud beth fyddai'r newidiadau hynny? A gan fod cytundeb y WTO mae e wedi cyfeirio ato fe yn gosod mas adrannau gwahanol ar lefelau gwahanol o Lywodraeth—er enghraifft, ar gyfer Llywodraeth ddatganoledig—a fyddai Llywodraeth Cymru yn disgwyl feto mewn gwirionedd wrth bennu cynnwys yr adrannau perthnasol ar gyfer Cymru?

Can the Cabinet Secretary tell us at the moment, unless we see changes to the published Bill—that's the Trade Bill—whether the Welsh Government will refuse to give legislative consent through a legislative consent motion? Now, the Cabinet Secretary for trade in London said that they had introduced some changes to the Bill since the draft was published in October, having had discussions with the Welsh and Scottish Governments. Can he tell us what changes were made, and, as the WTO arrangement that he referred to sets out different sections at different levels of Government—for example, for devolved Governments—would the Welsh Government expect to have a veto in designating the content of the specific sections relating to Wales?  

13:35

Beth gallaf ei ddweud, Llywydd, yw, o dan y withdrawal Bill, rydym ni wedi dweud yn barod na allwn ni ddod ymlaen gyda chydsyniad i lawr y Cynulliad ac awgrymu i'r Aelodau gefnogi hynny. Mae'r pethau nad ydym ni'n gallu cytuno yn y withdrawal Bill yr un peth, yn fy marn i, â beth gallwch ei weld yn y Bil presennol. 

What I can say, Llywydd, is that, under the withdrawal Bill, we have already stated that we can’t bring an LCM to the floor of the Assembly and ask Members to support that. What we can’t agree on in the withdrawal Bill is the same, in my view, as what we see in the Bill that currently in question.

I don't want to over-anticipate the Welsh Government's position on it, Llywydd, because that needs to be properly thought through, but it does seem to me unlikely that, without some of the changes that have been suggested that the UK Government is open to considering, we would be in a position to propose a legislative consent motion that we could support on this Bill for the same reasons as in the previous Bill. Does that amount to a veto in the way that Adam Price has suggested? Well, probably not quite.

Nid wyf am ragdybio safbwynt Llywodraeth Cymru ar hyn, Lywydd, gan fod angen meddwl yn drwy hynny'n briodol, ond ymddengys i mi ei bod yn annhebygol, heb rai o'r newidiadau yr awgrymwyd bod Llywodraeth y DU yn barod i'w hystyried, y byddem mewn sefyllfa i gynnig cynnig cydsyniad deddfwriaethol y gallem ei gefnogi ar y Bil hwn am yr un rhesymau â'r Bil blaenorol. A yw hynny'n gyfystyr â feto yn y ffordd yr awgrymodd Adam Price? Wel, ddim yn hollol, mae'n debyg.

Trethi Newydd Arfaethedig Llywodraeth Cymru
The Welsh Government's Proposed New Taxes

2. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am drethi newydd arfaethedig Llywodraeth Cymru? OAQ51405

2. Will the Cabinet Secretary provide an update on the Welsh Government's proposed new taxes? OAQ51405

I thank Suzy Davies for that question. Work continues on the short list of potential tax proposals for Wales, as set out on 3 October. It remains my—

Diolch i Suzy Davies am ei chwestiwn. Mae'r gwaith yn parhau i fynd rhagddo ar y rhestr fer o gynigion treth posibl i Gymru, fel y nodwyd ar 3 Hydref. Rwy'n dal i fwriadu—

Thank you for that answer. Oh, sorry, not concentrating. [Laughter.]

Diolch am eich ateb. O, mae'n ddrwg gennyf, nid oeddwn yn canolbwyntio. [Chwerthin.]

Simply to say that it remains my intention to test the new Wales Act 2014 powers during 2018.

Rwy'n dal i fwriadu profi pwerau newydd Deddf Cymru 2014 yn ystod 2018.

Okay. Well, thank you for that answer as well, because it gives me a bit of a steer on timing there. Last month, following a debate on potential tourism tax in Bridgend council, the Labour cabinet member for regeneration there said,

'As the cabinet portfolio holder for tourism, I would say that this is the least likely of the Welsh Government options for a new tax to find favour across Wales.'

And then went on to say,

'I think most people would strongly support the alternative proposal of a tax on disposable plastics.' 

The Labour leader of Swansea council has today said he favours a social care tax. When Labour leaders in my region are already dismissing the tourism tax as an idea, would it not be a good idea to actually save some money by not developing that idea and concentrating on the other three options?

O'r gorau. Wel, diolch am yr ateb hwnnw hefyd, gan ei fod yn rhoi rhywfaint o syniad i mi o ran yr amseru. Y mis diwethaf, ar ôl dadl ar dreth dwristiaeth bosibl yng nghyngor Pen-y-bont ar Ogwr, dywedodd yr aelod cabinet Llafur ar gyfer adfywio yno,

Fel deiliad portffolio twristiaeth y cabinet, byddwn yn dweud mai hwn yw'r lleiaf tebygol o opsiynau Llywodraeth Cymru ar gyfer treth newydd i gael ei groesawu ledled Cymru.

Ac aeth yn ei flaen i ddweud,

Credaf y byddai'r rhan fwyaf o bobl o blaid y cynnig arall sef treth ar blastigau tafladwy.

Dywedodd arweinydd Llafur cyngor Abertawe heddiw ei fod yn ffafrio treth ar ofal cymdeithasol. Pan fo arweinwyr Llafur yn fy rhanbarth eisoes yn gwrthod y syniad o dreth dwristiaeth, oni fyddai'n syniad da arbed arian drwy beidio â datblygu'r syniad hwnnw a chanolbwyntio ar y tri opsiwn arall?

Llywydd, I'm very glad to see individuals around Wales taking an interest in this debate, and it's interesting to see that there are a variety of views out there, and that is exactly what we had hoped would happen by bringing forward the debate in the way that we have. It would have been very easy for the Welsh Government to have acted as the UK Government does in fiscal matters by keeping everything entirely to itself and attempting to spring a surprise on everyone else after a decision has been made. I have been very keen to go about our fiscal responsibilities in an entirely different way, to be far more open, to be far more engaged with people who have views. I listen very carefully to what people in all parties say about the four different ideas that we have brought forward. The leader of Swansea would be correct to say that, in terms of public reaction, there has been more support for a plastics tax than any of the other items that we put on our list, but that is not to say that there isn't interest in all of them or that the debate should not continue.

Lywydd, rwy'n falch iawn o weld bod gan unigolion ledled Cymru ddiddordeb yn y ddadl hon, ac mae'n ddiddorol gweld bod amrywiaeth o safbwyntiau i'w cael, a dyna'n union roeddem yn gobeithio y byddai'n digwydd drwy fwrw ymlaen â'r ddadl yn y ffordd y gwnaethom. Byddai wedi bod yn hawdd iawn i Lywodraeth Cymru fod wedi gweithredu fel y gwna Llywodraeth y DU ar faterion cyllidol drwy gadw popeth i'w hun a cheisio synnu pawb arall ar ôl gwneud penderfyniad. Rwyf wedi bod yn awyddus iawn i ymgymryd â'n cyfrifoldebau cyllidol mewn ffordd hollol wahanol, i fod yn llawer mwy agored, i ymgysylltu mwy â phobl sydd â safbwyntiau. Rwy'n gwrando'n ofalus iawn ar yr hyn a ddywed pobl ym mhob plaid ynglŷn â'r pedwar syniad gwahanol rydym wedi eu cyflwyno. Byddai arweinydd Abertawe yn llygad ei le i ddweud, o ran ymateb y cyhoedd, y bu mwy o gefnogaeth i'r dreth blastigau nag unrhyw un o'r eitemau eraill a roesom ar ein rhestr, ond nid yw hynny'n golygu nad oes diddordeb ym mhob un ohonynt, neu na ddylai'r ddadl barhau.

Rwy'n croesawu'r ffaith bod y Llywodraeth wedi gwneud yn union beth mae'r Ysgrifennydd Cabinet wedi'i ddweud—wedi cynnal trafodaeth agored ynglŷn â'r pwerau newydd yma, ac rwy'n croesawu'r ffaith ein bod ni'n cael y pwerau newydd hyn hefyd. A fedr yr Ysgrifennydd Cabinet gadarnhau yr amserlen, achos, o'r blaen, mae e wedi dweud wrth y Pwyllgor Cyllid, ac hefyd, wrth y Siambr, mai yn y flwyddyn newydd y bydd e'n penderfynu ar yr un dreth i fynd ymlaen? A yw e mewn sefyllfa nawr i fod yn fwy clir ynglŷn â beth yw'r 'flwyddyn newydd'? A ydym ni'n sôn am fis Ionawr, neu a ydy'r flwyddyn newydd yn ymestyn i'r Pasg, fel mae'n gallu ei wneud o bryd i'w gilydd gyda'r Llywodraeth?

Ac yn ail, i ddod yn ôl at y pwynt sylfaenol hefyd, a gaf i ategu cefngoaeth Plaid Cymru i dreth ar blastig? Nid ydym ni'n dweud nad oes rhinweddau i rai o'r syniadau eraill ond rydym ni yn gweld fod hwn yn syniad mwy cyflawn wedi'i ddatblygu gyda chefnogaeth y cyhoedd, ac yn ymwneud â phroblem llygredd amlwg iawn sydd bellach yn rhywbeth sydd ar flaen meddyliau nifer fawr o'n dinasyddion ni. Wrth gwrs, nid yw'n trethu pobl ar gyfer y Llywodraeth; mae'n trethu pobl ar gyfer newid ymddygiad, sydd hefyd, yn fy marn i, yn egwyddor bwysig ar gyfer trethi newydd. 

I welcome the fact that the Government has done exactly what the Cabinet Secretary has set out—has held an open debate on these new powers, and I welcome the fact that these powers are to be brought to us. Could the Cabinet Secretary confirm the timetable because in the past he’s told the Finance Committee and the Chamber that he will make a decision on the tax that will progress in the new year? Is he in a position to be more specific on what the new year means—are we talking about January, or does the new year extend to Easter, as it can from time to time within Government?

And secondly, to return to the fundamental point, may I echo Plaid Cymru's support for a plastics tax? We're not saying that there aren’t merits to some of the other ideas, but we do believe that this is a more comprehensive idea, which has been developed with public support and relates to a very clear pollution problem that is at the forefront of many people's mind. Of course, it doesn’t tax people for Government, but it taxes people in terms of behavioural change which, in my view, is an important principle for new taxation.   

13:40

Diolch i Simon Thomas. Rydw i'n gallu cadarnhau ein bod ni yn dal i weithio ar yr amserlen. Rydw i eisiau bwrw ymlaen yn gynnar yn y flwyddyn newydd, ond nid wyf yn fodlon jest bwrw ymlaen heb wneud y gwaith. Un o'r pethau sydd wedi newid dros y mis diwethaf yw beth ddywedodd y Canghellor yn y gyllideb yn ôl ym mis Tachwedd, achos mae diddordeb nawr gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig ym maes plastics hefyd. Rydw i jest eisiau cael mwy o wybodaeth gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig i weld a oes rhywbeth yn y syniadau y maen nhw'n mynd i'w hystyried sy'n mynd i gael effaith ar y posibiliadau yr ydym ni yn bwrw ymlaen â nhw yma yng Nghymru.  

Thank you to Simon Thomas. I can confirm that we are still working on the timetable. I want to move forward early in the new year, but I’m not willing to move forward without having undertaken the work. One of the things that has changed over the past few months is what the Chancellor said back in the budget in November, because the UK Government is now showing an interest in the area of plastics. So, we would like to have further information from the UK Government in order to see if there is something in the ideas that they’re considering that could have an impact on the possibilities that we are taking forward here in Wales.

It is, of course, as Simon Thomas says, a very important area and the one, as I said to Suzy Davies, that has had the greatest interest from members of the public, and Simon Thomas is quite right to point out that different taxes have different policy objectives behind them. A plastics Act is about influencing people's behaviour, other taxes are more interested in raising revenue. Not all taxes have the same motivation behind them and that's part of what we will need to weigh up when we come to make a final selection of the tax—that we will test out the machinery of the Wales Act by sending into that new machinery.  

Wrth gwrs, fel y dywedodd Simon Thomas, mae'n faes pwysig iawn, a hwn yw'r un, fel y dywedais wrth Suzy Davies, y mae'r cyhoedd wedi dangos y diddordeb mwyaf ynddo, ac mae Simon Thomas yn llygad ei le i dynnu sylw at y ffaith bod amcanion polisi gwahanol yn arwain at drethi gwahanol. Mae Deddf blastigau yn ymwneud â dylanwadu ar ymddygiad pobl, mae gan drethi eraill fwy o ddiddordeb mewn codi refeniw. Nid oes yr un ysgogiad yn sail i bob treth a dyna ran o'r hyn y bydd angen inni ei bwyso a'i fesur wrth wneud y dewis terfynol ynglŷn â'r dreth—y byddwn yn profi mecanweithiau Deddf Cymru drwy ei chynnwys yn y mecanweithiau newydd hynny.

Cabinet Secretary, I was very excited to hear in the draft budget that you were considering a vacant land tax. This is a real issue in my constituency, often with small pieces of land being hoarded for decades, usually the sites of former chapels or workingmen's halls, for example, and the cost to local authorities of trying to take action being prohibitive. As well as the economic loss of land not being brought into productive use, vacant land is often kept in an unsightly and anti-social condition, and this can have an impact on the well-being of communities that is often difficult to quantify. So, how will you take this into account when you look to develop the vacant land tax idea as a workable proposition? 

Ysgrifennydd y Cabinet, roeddwn wrth fy modd pan glywais yn y gyllideb ddrafft eich bod yn ystyried treth tir gwag. Mae hyn yn broblem go iawn yn fy etholaeth, gyda darnau bach o dir gael eu cadw am ddegawdau yn aml, safleoedd hen gapeli neu neuaddau gweithwyr fel arfer, er enghraifft, gyda chost rhoi camau ar waith yn rhwystr i awdurdodau lleol. Yn ogystal â'r golled economaidd sy'n deillio o'r ffaith nad yw'r tir yn cael ei ddefnyddio'n gynhyrchiol, yn aml iawn cedwir tir gwag mewn cyflwr hyll a gwrthgymdeithasol, a gall hyn gael effaith sy'n aml yn anodd ei mesur ar lesiant cymunedau. Felly, sut y byddwch yn ystyried hyn pan fyddwch yn ceisio datblygu'r syniad o dreth tir gwag fel cynnig ymarferol?

Well, I thank Vikki Howells for that really interesting and important question. That now means, Llywydd, we've mentioned all four taxes that were on the shortlist this afternoon. I was fortunate enough to have a very useful meeting in Dublin just over a week ago as a result of co-operation with the Government in the Republic, where they made available a series of very senior officials in their Government to talk about the way in which their vacant land tax has been developed. It was both a very instructive meeting and a very encouraging one as well. They made it clear to me the purpose of their vacant land levy is not to raise money; it is to support the planning system and to make sure that, where hard work has gone into identifying pieces of land, making them fit for development, giving them the necessary permissions and so on, that those pieces of land do not then sit idle doing nothing. And they feel it's been a very successful piece of legislation in doing exactly that and, therefore, doing exactly the sort of things that Vikki Howells has outlined this afternoon.

A vacant land tax set and structured fairly could, I believe, help spur development in the Valleys, and housing, of course, is one of the five priority areas in our 'Prosperity for All' publication. This area too, though, Llywydd, has been slightly complicated by the budget on 22 November, because in it the Chancellor announced that he had asked Sir Oliver Letwin to chair an urgent review of the gap between planning permissions and housing starts in England. In what he said, the Chancellor said that he too was willing to consider 'direct internventions' if those were needed in order to make planning permissions that were extant turn into actual activity on the ground. So, here again, we are working to make sure that we have understood the work that will go on in England to see if it has any alignments to the ideas that we have discussed here in Wales. And a vacant land tax, I think, fits very well into that set of policy possibilities that are being opened up not just in Wales, but, clearly, across our border as well.

Wel, diolch i Vikki Howells am ei chwestiwn pwysig a diddorol iawn. Golyga hynny, Lywydd, ein bod bellach wedi crybwyll y pedair treth a oedd ar y rhestr fer y prynhawn yma. Roeddwn yn ddigon ffodus i gael cyfarfod defnyddiol iawn yn Nulyn ychydig dros wythnos yn ôl o ganlyniad i gydweithredu â'r Llywodraeth yn y Weriniaeth, lle roedd nifer o swyddogion uchel iawn yn eu Llywodraeth ar gael i sôn am y ffordd y mae eu treth tir gwag wedi cael ei datblygu. Roedd yn gyfarfod addysgiadol iawn ac yn un calonogol iawn hefyd. Dywedasant yn glir wrthyf nad diben eu hardoll tir gwag yw codi arian, ond cefnogi'r system gynllunio a phan fo gwaith galed wedi'i wneud i nodi darnau o dir, eu gwneud yn addas i'w datblygu, rhoi'r caniatadau angenrheidiol iddynt ac ati, sicrhau nad yw'r darnau hynny o dir wedyn yn segur ac yn gwneud dim. Ac maent yn teimlo bod y ddeddfwriaeth wedi bod yn llwyddiannus iawn yn hynny o beth, ac felly'n gwneud yn union y math o bethau a amlinellwyd gan Vikki Howells y prynhawn yma.

Credaf y gallai treth tir gwag a osodwyd ac a strwythurwyd yn deg gynorthwyo i ysgogi datblygiad yn y Cymoedd, ac mae tai, wrth gwrs, yn un o'r pum maes blaenoriaeth yn ein cyhoeddiad 'Ffyniant i Bawb'. Er hynny, Lywydd, mae'r maes hwn hefyd wedi ei gymhlethu braidd gan y gyllideb ar 22 Tachwedd, gan fod y Canghellor wedi cyhoeddi ynddi ei fod wedi gofyn i Syr Oliver Letwin gadeirio adolygiad brys o'r bwlch rhwng rhoi caniatâd cynllunio ac adeiladu tai newydd yn Lloegr. Yn yr hyn a ddywedodd, dywedodd y Canghellor ei fod yntau hefyd yn fodlon ystyried 'ymyriadau uniongyrchol' pe bai eu hangen er mwyn sicrhau bod caniatâd cynllunio sy'n bodoli yn troi'n weithgarwch gwirioneddol ar lawr gwlad. Felly, yma eto, rydym yn gweithio i sicrhau ein bod wedi deall y gwaith a fydd yn mynd rhagddo yn Lloegr er mwyn gweld a yw'n cyd-fynd o gwbl â'r syniadau a drafodwyd gennym yma yng Nghymru. A chredaf fod treth tir gwag yn cyd-fynd yn dda iawn â'r set honno o bosibiliadau polisi sy'n datblygu nid yn unig yng Nghymru, ond yn amlwg, dros y ffin hefyd.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople
13:45

Cwestiynau yn awr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, Nick Ramsay.

Questions now from the party spokespeople. Conservative spokesperson, Nick Ramsay.

Diolch, Llywydd. Cabinet Secretary, yesterday was Welsh budget day. Can I ask you, with regard to that budget, and the effect of it on—[Interruption.] I thought you'd like that, Simon Thomas. The effect of the budget on businesses and small businesses in Wales: can you tell us how you feel that the budget has been good for small and medium-sized enterprises in Wales and, when you take into account the fact that the Federation of Small Businesses have estimated that, for every £1 spent by a participating local authority with local SMEs it generates an additional 63p to benefit its local economy, compared to just 40p generated by larger local firms, how are you ensuring that the Welsh Government's procurement processes are aligned to get the best bang for the Welsh buck and that we're going to make sure that we are procuring locally and procuring from smaller firms, not just larger firms?

Diolch, Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, ddoe oedd diwrnod cyllideb Cymru. A gaf fi ofyn ichi, mewn perthynas â'r gyllideb honno, a'i heffaith ar—[Torri ar draws.] Roeddwn yn meddwl y byddech yn hoffi hynny, Simon Thomas. Effaith y gyllideb ar fusnesau a busnesau bach yng Nghymru: a allwch ddweud wrthym sut rydych yn teimlo bod y gyllideb wedi bod yn dda ar gyfer mentrau bach a chanolig yng Nghymru, ac o ystyried y ffaith bod y Ffederasiwn Busnesau Bach wedi amcangyfrif, am bob £1 a wariwyd gan awdurdod lleol sy'n cymryd rhan gyda busnesau bach a chanolig lleol, fod hynny'n cynhyrchu 63c yn ychwanegol er lles eu heconomi leol, o gymharu â 40c yn unig a gynhyrchir gan gwmnïau lleol mwy o faint, sut rydych yn sicrhau bod prosesau caffael Llywodraeth Cymru yn cyd-fynd er mwyn sicrhau'r gwerth gorau posibl i Gymru ac y byddwn yn sicrhau ein bod yn caffael yn lleol ac yn caffael gan gwmnïau llai o faint, nid busnesau mwy yn unig?

I thank Nick Ramsay for that. Well, Llywydd, I believe that the budget we discussed yesterday is aligned with the needs of Welsh businesses in very many ways. It has in it the finance that will be necessary to instigate our new permanent small business rate relief scheme, which provides over £100 million every year directly to support businesses in Wales. Businesses in Wales benefit absolutely directly from all the investments that we make in infrastructure—that's how their customers travel to their businesses. They benefit from everything we do in terms of skills and education—that's how the people they employ get the skills that they need to make businesses successful. They benefit from everything we do in the national health service—that's how people who work in Welsh businesses are able to make sure that they are fit and well to carry out the duties for which they are employed. Our budget supports business in a whole range of ways.

Specifically in relation to the National Procurement Service, as I said in an earlier answer, back in September I announced that I wanted to have a review of the NPS and Value Wales to make sure that it is able to do the job that we want it to do, and key to that is the question that Nick Ramsay has raised. I am very committed to the programme that my predecessor began in this area of making sure that more of the spend that is made though the public purse in Wales ends up being spent with Welsh suppliers and that that money spent with Welsh suppliers then goes on to generate jobs and to safeguard jobs here in Wales. 

Diolch i Nick Ramsay. Wel, Lywydd, credaf fod y gyllideb a drafodwyd gennym ddoe yn cyd-fynd ag anghenion busnesau Cymru mewn llawer iawn o ffyrdd. Mae'n cynnwys y cyllid a fydd yn angenrheidiol i gychwyn ein cynllun rhyddhad ardrethi busnesau bach newydd parhaol, sy'n darparu dros £100 miliwn yn uniongyrchol bob blwyddyn i gefnogi busnesau yng Nghymru. Mae busnesau yng Nghymru yn elwa'n hollol uniongyrchol o'r buddsoddiadau a wnawn yn y seilwaith—dyna sut y mae eu cwsmeriaid yn teithio i'w busnesau. Maent yn elwa o bopeth a wnawn o ran sgiliau ac addysg—dyna sut y mae'r bobl y maent yn eu cyflogi yn dysgu'r sgiliau sydd eu hangen arnynt i wneud busnesau'n llwyddiannus. Maent yn elwa o bopeth a wnawn yn y gwasanaeth iechyd gwladol—dyna sut y gall pobl sy'n gweithio mewn busnesau yng Nghymru sicrhau eu bod yn ffit ac yn iach i gyflawni'r dyletswyddau y maent yn cael eu cyflogi i'w gwneud. Mae ein cyllideb yn cefnogi busnes mewn amrywiaeth eang o ffyrdd.

Yn benodol mewn perthynas â'r Gwasanaeth Caffael Cenedlaethol, fel y dywedais mewn ateb cynharach, yn ôl ym mis Medi, cyhoeddais fy mod am gynnal adolygiad o'r Gwasanaeth Caffael Cenedlaethol a Gwerth Cymru er mwyn sicrhau ei fod yn gallu cyflawni'r gwaith rydym am iddo'i wneud, ac mae'r cwestiwn a ofynnodd Nick Ramsay yn allweddol yn hynny o beth. Rwy'n gwbl ymrwymedig i'r rhaglen a roddwyd ar waith gan fy rhagflaenydd yn y maes hwn o sicrhau bod mwy o wariant pwrs y wlad yng Nghymru yn cael ei wario gyda chyflenwyr Cymreig a bod yr arian hwnnw a wariwyd gyda chyflenwyr Cymreig yn mynd ymlaen i gynhyrchu swyddi ac i ddiogelu swyddi yma yng Nghymru.

Thank you, Cabinet Secretary. I'm glad you mentioned the National Procurement Service. I did raise this with you yesterday in the budget debate. I know that Andrew R.T. Davies mentioned it earlier. It is of key importance in terms of improving procurement procedures in Wales. The Wales Audit Office report into the NPS showed that there were weaknesses in the development of the business case for the NPS, which had not fully complied with the Welsh Government's usual procedures. That same report also highlighted that public bodies are not using the service frameworks as much as anticipated, resulting in concerns over its funding. In answer to Andrew Davies, you did say earlier that you are reviewing this. Can you give some timescales for when you think this review will be complete and you can bring its findings to this Chamber?

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Rwy'n falch eich bod wedi crybwyll y Gwasanaeth Caffael Cenedlaethol. Codais y mater hwn gyda chi ddoe yn y ddadl ar y gyllideb. Gwn fod Andrew R.T. Davies wedi'i grybwyll yn gynharach. Mae'n allweddol bwysig o ran gwella gweithdrefnau caffael yng Nghymru. Dangosodd adroddiad Swyddfa Archwilio Cymru ar y Gwasanaeth Caffael Cenedlaethol fod gwendidau ynghlwm wrth y broses o ddatblygu achos busnes ar gyfer y Gwasanaeth Caffael Cenedlaethol, nad oedd wedi cydymffurfio'n llawn â gweithdrefnau arferol Llywodraeth Cymru. Tynnodd yr adroddiad hwnnw sylw hefyd at y ffaith nad yw cyrff cyhoeddus yn defnyddio fframweithiau'r gwasanaeth gymaint ag y rhagwelwyd, gan arwain at bryderon ynglŷn â'i ariannu. Mewn ateb i Andrew Davies, fe ddywedoch chi'n gynharach eich bod yn adolygu hyn. A allwch roi amserlenni o ran pryd y credwch y bydd yr adolygiad hwn wedi'i gwblhau ac y gallwch gyflwyno ei gasgliadau i'r Siambr?

Thank you, Llywydd. Yes, I have asked for that review. I expect it to report in 2018. It will use the report of the Auditor General for Wales as one of the core documents that it will apply in the work that it will do.

Nick Ramsay is quite right to say that NPS has not delivered everything that we had hoped for it. Part of that is because it is a member organisation and some of its members have not used its services to the extent that was originally anticipated. So, what I am keen to learn from the review is: is it a service that those members really want? The auditor general's report says that they say that it is. If they really want the service, then what are the barriers that are preventing them from using the service in the way that they have told us that they would wish to do? Because, if we can't provide a service that customers want to use, then it's always going to struggle to deliver the benefits that we believe were there to be harvested in the first place.

Diolch, Lywydd. Do, rwyf wedi gofyn am yr adolygiad hwnnw. Disgwyliaf y bydd yn cyflwyno'i adroddiad yn 2018. Bydd yn defnyddio adroddiad Archwilydd Cyffredinol Cymru fel un o'r dogfennau craidd yn y gwaith y bydd yn ei wneud.

Mae Nick Ramsay yn llygad ei le i ddweud nad yw'r Gwasanaeth Caffael Cenedlaethol wedi darparu popeth roeddem wedi'i obeithio. Mae hynny'n rhannol am ei fod yn sefydliad ar gyfer aelodau ac nid yw rhai o'i aelodau wedi defnyddio ei wasanaethau i'r graddau a ragwelwyd yn wreiddiol. Felly, yr hyn rwy'n awyddus i'w ddysgu o'r adolygiad yw: a yw'n wasanaeth y mae'r aelodau hynny'n dymuno'i gael mewn gwirionedd? Dywed adroddiad yr archwilydd cyffredinol eu bod yn dweud ei fod. Os ydynt yn dymuno cael y gwasanaeth mewn gwirionedd, beth yw'r rhwystrau sy'n eu hatal rhag defnyddio'r gwasanaeth yn y ffordd y dywedasant wrthym y byddent yn dymuno'i wneud? Oherwydd, os na allwn ddarparu gwasanaeth y mae'r cwsmeriaid yn awyddus i'w ddefnyddio, bydd bob amser yn ei chael hi'n anodd darparu'r manteision y credwn eu bod yno i'w medi yn y lle cyntaf.

Thank you, Cabinet Secretary. You've had a fair few questions now, today, on procurement. If I can use my final question to ask you about land transaction tax, but not in terms of the residential LTT, which you mentioned yesterday and the changes there, but in terms of commercial LTT, am I right in thinking that, from April, businesses greater than £1 million will be faced with rates of 6 per cent compared with, I believe, 5 per cent across the border—certainly, lower rates in other parts of the United Kingdom? And what assessment have you made of the effect that that will have on commercial business transactions within Wales, and are you confident that it won't be creating an uneven playing field, where businesses here will find it harder to compete than those across the border?

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Rydych wedi cael sawl cwestiwn bellach heddiw ynglŷn â chaffael. Os caf ddefnyddio fy nghwestiwn olaf i'ch holi ynglŷn â'r dreth trafodiadau tir, ond nid o ran y dreth trafodiadau tir preswyl, a grybwyllwyd gennych ddoe a'r newidiadau yn hynny o beth, ond o ran y dreth trafodiadau tir masnachol, a wyf yn iawn i feddwl, o fis Ebrill, y bydd busnesau sy'n werth mwy nag £1 filiwn yn wynebu cyfraddau o 6 y cant, o gymharu â 5 y cant, rwy'n credu, dros y ffin—yn sicr, cyfraddau is mewn rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig? A pha asesiad a wnaethoch o'r effaith a gaiff hynny ar drafodiadau busnes masnachol yng Nghymru, ac a ydych yn ffyddiog na fydd yn creu annhegwch, lle bydd busnesau yma yn ei chael hi'n anos cystadlu na busnesau dros y ffin?

13:50

Well, I thank Nick Ramsay for that. He is right to say that the proposals we have brought forward in non-domestic LTT mean that businesses with premises below £1 million will have less to pay in Wales than anywhere else in the United Kingdom, and that is paid for by businesses at the very top end of the market having to pay a little more. Ninety per cent of businesses in Wales will pay less in Wales than they have in the past or pay no more. I've always heard it said in this Chamber that small and medium-sized enterprises are the lifeblood of the Welsh economy. That's where jobs are created, that's where the businesses of the future are created, and a reduction in costs for those businesses matters more to them, in the period in which they are establishing themselves and seeking to expand, I believe, than the marginal increase that there will be for transactions of very high value indeed. Now, I'm not saying that there isn't an impact, because costs go up and that is an impact. Do I think that the marginal additional sum in LTT will be the determining factor in business deals of many, many millions of pounds, with many, many far bigger issues at stake? No, I don't. The analysis that we've carried out, and Bangor's independent scrutiny of that analysis, bears that out. We think there will be more transactions in Wales as a result of the changes that we have introduced, and that that will be good for the Welsh economy.

Wel, diolch i Nick Ramsay. Mae'n llygad ei le wrth ddweud bod y cynigion a gyflwynwyd gennym mewn trethi trafodiadau tir annomestig yn golygu y bydd busnesau gyda safleoedd sy'n werth llai nag £1 miliwn yn talu llai yng Nghymru nag yn unman arall yn y Deyrnas Unedig, a thelir am hynny drwy fod busnesau ar ben uchaf y farchnad yn gorfod talu ychydig yn fwy. Bydd 90 y cant o fusnesau yng Nghymru yn talu llai yng Nghymru nag y maent wedi'i dalu yn y gorffennol, neu'n talu'r un faint. Rwyf bob amser yn clywed yn y Siambr hon mai mentrau bach a chanolig yw asgwrn cefn economi Cymru. Dyna ble y caiff swyddi eu creu, dyna ble y caiff busnesau'r dyfodol eu creu, a chredaf fod gostyngiad yn y costau i'r busnesau hynny'n golygu mwy iddynt, yn y cyfnod pan fyddant yn ymsefydlu ac yn ceisio ehangu, na'r cynnydd bychan a geir ar gyfer trafodiadau o werth uchel iawn. Nawr, nid wyf yn dweud nad oes unrhyw effaith i'w chael, gan fod costau'n codi ac mae honno'n effaith. A wyf o'r farn mai'r swm bychan ychwanegol yn y dreth trafodiadau tir fydd y prif ffactor mewn cytundebau busnes sy'n werth miliynau lawer o bunnoedd, gyda sawl mater pwysicach yn y fantol? Nac ydw. Mae ein dadansoddiad, a gwaith craffu annibynnol Bangor ar y dadansoddiad hwnnw, yn dangos hynny. Credwn y bydd mwy o drafodiadau yng Nghymru o ganlyniad i'r newidiadau a gyflwynwyd gennym, ac y bydd hynny'n dda i economi Cymru.

Llefarydd Plaid Cymru, Steffan Lewis.

Plaid Cymru spokesperson, Steffan Lewis.

Diolch, Llywydd. A great part of the omni-uncertainty that we're facing as a consequence of our separation from the European Union is our future relationship with the European Investment Bank. I understand, a few weeks ago, the British Government had a position of wanting to maintain some sort of relationship with the bank post separation, but are a bit light on detail, shall we say. I wonder if the Cabinet Secretary could update us on what he understands to be the British Government's aim in terms of the future relationship with the European Investment Bank, especially considering the fact that Wales has benefited, I understand it, to the tune of some £2 billion from investment from that bank.

Diolch, Lywydd. Un rhan fawr o'r ansicrwydd cyffredinol sy'n ein hwynebu o ganlyniad i ymadael â'r Undeb Ewropeaidd yw ein perthynas yn y dyfodol â Banc Buddsoddi Ewrop. Yn ôl yr hyn a ddeallaf, ychydig wythnosau yn ôl, roedd Llywodraeth Prydain yn awyddus i gynnal rhyw fath o berthynas â'r banc wedi i ni ymadael, ond roeddent ychydig yn brin o fanylion, gadewch i ni ddweud. Tybed a allai Ysgrifennydd y Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni am yr hyn y cred yw nod Llywodraeth Prydain o ran y berthynas yn y dyfodol gyda Banc Buddsoddi Ewrop, yn enwedig o ystyried bod Cymru wedi elwa, yn ôl yr hyn a ddeallaf, o oddeutu £2 biliwn o fuddsoddiad gan y banc.

Llywydd, the Welsh Government's position is clear, that we believe we should remain a subscribing partner of the European Investment Bank. The UK was one of the founding members of the bank, and supplies a significant part of the bank's capital. Wales has been an enormous beneficiary of the European Investment Bank and we want to find a way of that continuing. When I raised this directly with the Chancellor of the Exchequer during a meeting of the Joint Ministerial Committee, he said that he too believed that it would be in the UK's interest to have an ongoing relationship with the EIB. He was open to exploring different ways in which that relationship could be brought about, and he said that, if it wasn't possible to continue to have a relationship with the EIB of the sort we have, it would be necessary to re-create an EIB in the domestic context. I've always struggled to understand why anybody would think that it would be more worth while to have to re-create a whole institution of our own when we have an institution that works, and works very well for Wales, and with which we should surely be looking to secure an ongoing relationship the other side of Brexit.

Lywydd, mae safbwynt Llywodraeth Cymru yn glir: credwn y dylem barhau i fod yn bartner atodol i Fanc Buddsoddi Ewrop. Roedd y DU yn un o sylfaenwyr y banc, ac mae'n cyflenwi cyfran sylweddol o gyfalaf y banc. Mae Cymru wedi bod yn un o fuddiolwyr mawr Banc Buddsoddi Ewrop ac rydym yn awyddus i ddod o hyd i ffordd o sicrhau bod hynny'n parhau. Pan grybwyllais hyn yn uniongyrchol wrth Ganghellor y Trysorlys yn un o gyfarfodydd y Cyd-bwyllgor Gweinidogion, dywedodd ei fod yntau hefyd yn credu y byddai'n fuddiol i'r DU gynnal perthynas barhaus gyda Banc Buddsoddi Ewrop. Roedd yn barod i edrych ar ffyrdd gwahanol o sefydlu'r berthynas honno, a dywedodd, pe na bai'n bosibl parhau i gynnal perthynas fel yr un sydd gennym gyda Banc Buddsoddi Ewrop, byddai angen ail-greu Banc Buddsoddi Ewrop yn y cyd-destun domestig. Rwyf bob amser wedi ei chael hi'n anodd deall pam y byddai unrhyw un meddwl y byddai'n fwy buddiol ail-greu ein sefydliad ein hunain pan fo gennym sefydliad sy'n gweithio, ac sy'n gweithio'n dda iawn i Gymru, a does bosibl na ddylem geisio sicrhau perthynas barhaus ag ef ar ôl Brexit.

Well, I'm sure that the British Government will change its mind by this time next week on that point and many others, Cabinet Secretary. You talk about exploring the options available post separation. I wonder whether one of those options that you've explored as a Government includes a relationship for Wales and the Welsh Government directly with the EIB. It is unprecedented, of course, but we are in unprecedented times, and also there's the other option, of course, of the Council of Europe Development Bank, of which the UK has never been a member, but has aims and objectives that fit very closely with the needs and aspirations of this country. Has there been an undertaking by Welsh Government to look at and to explore the options of having a bilateral relationship between Welsh Government and such institutions post separation, and whether or not they would require sponsorship from the UK Government, and so on?

Wel, rwy'n siŵr y bydd Llywodraeth Prydain wedi newid ei meddwl erbyn yr adeg hon yr wythnos nesaf ar y pwynt hwnnw a sawl pwynt arall, Ysgrifennydd y Cabinet. Rydych yn sôn am archwilio'r opsiynau posibl a fydd ar gael ar ôl ymadael. Tybed a oes un o'r opsiynau hynny rydych wedi eu harchwilio fel Llywodraeth yn cynnwys perthynas uniongyrchol rhwng Cymru a Llywodraeth Cymru a Banc Buddsoddi Ewrop. Mae hyn yn ddigynsail, wrth gwrs, ond mae hwn yn gyfnod digynsail, ac mae Banc Datblygu Cyngor Ewrop yn opsiwn arall, wrth gwrs, er nad yw'r DU erioed wedi bod yn aelod ohono, ond mae ei nodau a'i amcanion yn cyd-fynd yn agos iawn ag anghenion a dyheadau'r wlad hon. A yw Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i ystyried ac archwilio'r opsiynau i gael perthynas ddwyochrog rhwng Llywodraeth Cymru a sefydliadau o'r fath ar ôl ymadael, a pha un a fyddai angen nawdd arnynt gan Lywodraeth y DU, ac yn y blaen?

13:55

Llywydd, I've had very recent correspondence with the EIB on behalf of some important Welsh interests that we are looking to continue to take forward. We've always had a very close relationship with the EIB. Adam Price and I both met with Jonathan Taylor, senior vice-president of the EIB, when he was in Wales in the last 12 months. I think it's just fair to say, Llywydd, that, from the EIB's perspective, they remain focused on their relationship with the member state rather than with Wales as a separate constitutional entity. That doesn't mean to say that we don't pursue Welsh interests with them. I have to admit that I was not myself much aware of the Council of Europe Development Bank, but I'm very happy to say that we will take a look at it as a Government to see whether there are new possibilities there for us in the Brexit context.

Lywydd, rwyf wedi bod yn gohebu'n ddiweddar iawn gyda Banc Buddsoddi Ewrop ar ran rhai buddiannau Cymreig pwysig rydym yn awyddus i barhau â hwy. Rydym bob amser wedi cael perthynas agos iawn gyda Banc Buddsoddi Ewrop. Cyfarfu Adam Price a minnau â Jonathan Taylor, uwch is-lywydd Banc Buddsoddi Ewrop, pan oedd yng Nghymru yn ystod y 12 mis diwethaf. Credaf ei bod yn deg dweud, Lywydd, o safbwynt Banc Buddsoddi Ewrop, eu bod yn parhau i ganolbwyntio ar eu perthynas gyda'r aelod-wladwriaeth yn hytrach na Chymru fel endid cyfansoddiadol ar wahân. Nid yw hynny'n golygu nad ydym yn mynd ar drywydd buddiannau Cymru gyda hwy. Mae'n rhaid i mi gyfaddef nad oeddwn yn ymwybodol iawn o Fanc Datblygu Cyngor Ewrop, ond rwy'n fwy na pharod i ddweud y byddwn yn edrych arno fel Llywodraeth i weld a oes posibiliadau newydd i ni yn hynny o beth yng nghyd-destun Brexit.

I thank the Cabinet Secretary for that answer. I note the answer he gave to a previous question about not wanting to create new institutions when existing institutions work well for us, and I agree with that. However, perhaps some contingency planning needs to take place, because the loss of access to the European Investment Bank would be bad news for Wales and for the Welsh economy. In which case, given the recent UK budget, where fiscal transactions capital has become ever more fashionable—Wales has received £650 million in financial transactions capital, Scotland £1.1 billion, Northern Ireland £375 million—given the nature of those consequentials, could they form the basis for devolved Governments to come together to create a kind of Celtic development fund of our own, with the intention, perhaps, for the future of looking to develop into a Celtic development bank that could try to mitigate the loss of access to the EIB? We could look, of course, to examples in Scandinavia, where the Nordic Investment Bank is a mixture of devolved and sovereign Governments coming together, pooling resources for shared fiscal and economic goals. I wonder if that's something the Welsh Government might be interested to look at, so that we are as best prepared as possible for the impending separation with the European Union.

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ateb. Nodaf yr ateb a roddodd i gwestiwn blaenorol pan ddywedodd nad oedd yn awyddus i greu sefydliadau newydd pan fo'r sefydliadau presennol yn gweithio'n dda i ni, ac rwy'n cytuno â hynny. Fodd bynnag, efallai bod angen ychydig o gynllunio wrth gefn, gan y byddai colli mynediad at Fanc Buddsoddi Ewrop yn newyddion drwg i Gymru ac i economi Cymru. Felly, o ystyried cyllideb ddiweddar y DU, lle mae cyfalaf trafodion ariannol wedi dod yn fwy a mwy ffasiynol—mae Cymru wedi cael £650 miliwn mewn cyfalaf trafodion ariannol, yr Alban wedi cael £1.1 biliwn, a Gogledd Iwerddon wedi cael £375 miliwn—o ystyried natur y symiau canlyniadol hyn, a allent ffurfio sail i'r Llywodraethau datganoledig ddod ynghyd i greu rhyw fath o gronfa ddatblygu Geltaidd ein hunain, gyda'r bwriad, efallai, o ddatblygu banc datblygu Celtaidd yn y dyfodol a allai geisio lliniaru effeithiau colli mynediad at Fanc Buddsoddi Ewrop? Gallem edrych, wrth gwrs, ar enghreifftiau yn Sgandinafia, lle mae'r banc buddsoddi Nordig yn cynnwys cymysgedd o Lywodraethau datganoledig a sofran yn dod at ei gilydd, a chrynhoi adnoddau i sicrhau amcanion ariannol ac economaidd a rennir. Tybed a yw hynny'n rhywbeth y gallai Llywodraeth Cymru fod yn awyddus i'w ystyried, fel y gallwn fod mor barod â phosibl ar gyfer y broses o adael yr Undeb Ewropeaidd sydd ar y gorwel.

Well, Llywydd, it is very interesting that Steffan Lewis raises that possibility. Back in 2016, at a meeting with finance Ministers from the UK Treasury, Scotland and, at that time, the Northern Ireland Executive, the Northern Ireland finance Minister specifically put forward a proposal for what he called, I think, a Celtic investment fund. He did so because he explained some of the real challenges that Northern Ireland was facing in using financial transaction capital. 

Now, our ambition has always been to make the very best use of anything that comes to Wales, but there are challenges in using financial transaction capital, and the idea was to put it all together in a single fund that could then be used more flexibly and maybe for some larger investment purposes. To be fair, the UK Government said that they were willing to consider that further and to be part of a discussion about it, because I think that they too have an interest in making sure that best possible use is made of the funds that are available here.

Very soon after that meeting the Northern Ireland Executive ceased to exist, and it's been more difficult to pick up those discussions since because they were pretty much led by some work that had gone on in Northern Ireland. But, when there is an opportunity to pick that up, I'm sure there will be a shared interest, certainly from Wales and Scotland. But, as I say, I think there was a genuine enough appetite in the Treasury to have a discussion about most effective use of the funds that are available. 

Wel, Lywydd, mae'n ddiddorol iawn fod Steffan Lewis yn codi'r posibilrwydd hwnnw. Yn ôl yn 2016, mewn cyfarfod gyda Gweinidogion cyllid o Drysorlys y DU, yr Alban, a bryd hynny, Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon, cyflwynodd Gweinidog cyllid Gogledd Iwerddon gynnig penodol ar gyfer yr hyn a alwodd, rwy'n credu, yn gronfa fuddsoddi Geltaidd. Gwnaeth hynny gan iddo egluro rhai o'r heriau gwirioneddol roedd Gogledd Iwerddon yn eu hwynebu wrth ddefnyddio cyfalaf trafodion ariannol.

Nawr, mae gwneud y defnydd gorau o unrhyw beth a ddaw i Gymru bob amser wedi bod yn uchelgais i ni, ond mae heriau ynghlwm wrth ddefnyddio cyfalaf trafodion ariannol, a'r syniad oedd rhoi'r cwbl gyda'i gilydd mewn un gronfa y gellid ei defnyddio'n fwy hyblyg wedyn, ac o bosibl, at ddibenion rhai buddsoddiadau mwy o faint. A bod yn deg, dywedodd Llywodraeth y DU eu bod yn barod i roi ystyriaeth bellach i hynny ac i fod yn rhan o'r drafodaeth yn ei gylch, oherwydd credaf fod ganddynt hwythau hefyd ddiddordeb mewn sicrhau y gwneir y defnydd gorau posibl o'r cronfeydd sydd ar gael yma.

Yn fuan iawn wedi'r cyfarfod hwnnw daeth Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon i ben, ac mae wedi bod yn anos parhau â'r trafodaethau ers hynny gan eu bod wedi eu harwain i raddau gan waith a wnaed yng Ngogledd Iwerddon. Ond pan ddaw cyfle i barhau â hynny, rwy'n siŵr y bydd diddordeb cyffredinol, yn sicr gan Gymru a'r Alban. Ond fel y dywedaf, rwy'n credu bod awydd digon dilys wedi bod yn y Trysorlys i gael trafodaeth ynglŷn â'r defnydd mwyaf effeithiol o'r arian sydd ar gael.

Diolch yn fawr iawn, Llywydd. I'm sure the Cabinet Secretary will agree with me that, for the forseeable future, the resources available to the Welsh Government depend crucially upon the health of the UK economy and economic growth, and we need to increase the national UK growth rate. He said to me in a debate in this Chamber a few weeks ago that there's no evidence in general that lower taxes boost growth. But, since then, the US Senate has passed a tax Bill to reduce corporate taxes from 35 per cent to 20 per cent. President Macron in France has announced plans to cut the corporate tax rate from 33 per cent to 25 per cent. Italy is going to cut its corporate taxes from 27 per cent to 24 per cent, Spain from 30 per cent to 25 per cent. Hungary has introduced a corporate flat tax rate of 9 per cent, down from 19 per cent, and in Geneva, because it's cantonally based in Switzerland, they're bringing corporate taxes down to 10 per cent. 

John McDonnell has recently been talking about taking £36 billion out of companies' balance sheets by blocking certain unannounced tax breaks, and he even floated the idea of adding 2.5 per cent to the current corporation tax rate to pay for scrapping tuition fees. Does he not accept that the Labour Party is going in the opposite direction to the rest of the world and, if we are to compete with economies abroad, we have to have a competitive business tax regime?

Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Rwy'n siŵr y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno â mi y bydd yr adnoddau sydd ar gael i Lywodraeth Cymru yn y dyfodol y gellir ei ragweld yn dibynnu'n allweddol ar iechyd economi'r DU a thwf economaidd, ac mae angen inni gynyddu cyfradd dwf genedlaethol y DU. Dywedodd wrthyf mewn dadl yn y Siambr hon ychydig wythnosau yn ôl na cheir unrhyw dystiolaeth yn gyffredinol fod trethi is yn hybu twf. Ond ers hynny, mae Senedd yr Unol Daleithiau wedi pasio Bil treth i leihau trethi corfforaethol o 35 y cant i 20 y cant. Mae'r Arlywydd Macron yn Ffrainc wedi cyhoeddi cynlluniau i dorri cyfradd y dreth gorfforaethol o 33 y cant i 25 y cant. Mae'r Eidal yn mynd i dorri eu trethi corfforaethol o 27 y cant i 24 y cant, Sbaen o 30 y cant i 25 y cant. Mae Hwngari wedi cyflwyno cyfradd safonol o 9 y cant ar gyfer y dreth gorfforaethol, i lawr o 19 y cant, ac yng Ngenefa, sy'n ganton yn y Swistir, maent yn gostwng trethi corfforaethol i 10 y cant.

Yn ddiweddar, mae John McDonnell wedi bod yn sôn am fynd â £36 biliwn oddi ar fantolenni cwmnïau drwy atal rhai gostyngiadau treth na chafodd eu cyhoeddi, ac mae hyd yn oed wedi awgrymu'r syniad o ychwanegu 2.5 y cant at gyfradd y dreth gorfforaethol gyfredol i dalu am gael gwared ar ffioedd dysgu. Onid yw'n derbyn bod y Blaid Lafur yn mynd i gyfeiriad gwahanol i weddill y byd, ac os ydym yn awyddus i gystadlu ag economïau tramor, fod yn rhaid inni gael cyfundrefn drethi busnes gystadleuol?

14:00

Llywydd, what I hear the Member describe is a competitive race to the bottom in which everybody thinks that the only way to get a competitive advantage over somebody else is to take even less tax away from business in order to pay for public services. I'm grateful to him for setting out that dismal league table, because it demonstrates exactly why I don't think that that is a sensible way for us to go.

Lywydd, yr hyn a glywaf yr Aelod yn ei disgrifio yw ras gystadleuol i'r gwaelod, lle mae pawb yn credu mai'r unig ffordd i gael mantais gystadleuol dros rhywun arall yw cymryd hyd yn oed llai o dreth gan fusnesau er mwyn talu am wasanaethau cyhoeddus. Rwy'n ddiolchgar iddo am ddisgrifio'r tabl cynghrair digalon hwnnw, gan ei fod yn dangos yn union pam nad wyf yn credu fod hynny'n beth synhwyrol i ni ei wneud.

I'm sorry that the Cabinet Secretary doesn't seem to think that the reality of what's going on in the rest of the world is something that should be at the forefront of his mind when he's designing a tax system for the United Kingdom or for Wales, because the way to end up at the bottom is certainly to carry on thinking along those lines.

To revert to the experimental tax case that Suzy Davies mentioned earlier on in relation to a tourist tax, has he not seen that Ian Edwards, the chief executive of the Celtic Manor, has recently said,

'Along with everybody else in our industry, I was stunned by news of a proposed new tourism tax for Wales being considered'

by the Welsh Government? He said that

'A tourism tax would seriously jeopardise our ability to continue our rapid recent growth as a resort and carry on making this valuable contribution to the Welsh economy.'

In the same sentence that the Cabinet Secretary uttered to me, in that debate that I referred to a moment ago, that there was no evidence that lower tax boosts growth, he also said that badly designed taxes can hamper growth. The Cabinet Secretary has certainly announced a number of ideas for hampering growth in the Welsh economy. I hope he will reject these ideas.

Mae'n flin gennyf nad yw'n ymddangos bod Ysgrifennydd y Cabinet yn credu bod realiti'r hyn sy'n digwydd yng ngweddill y byd yn rhywbeth a ddylai fod ar flaen ei feddwl wrth iddo gynllunio system dreth ar gyfer y Deyrnas Unedig neu ar gyfer Cymru, oherwydd y ffordd o gyrraedd y gwaelod, yn sicr, yw parhau i feddwl yn y modd hwnnw.

Gan ddychwelyd at yr achos treth arbrofol a grybwyllwyd gan Suzy Davies yn gynharach mewn perthynas â threth dwristiaeth, onid yw wedi gweld bod Ian Edwards, prif weithredwr y Celtic Manor, wedi dweud yn ddiweddar,

Ynghyd â phawb arall yn ein diwydiant, fe'm syfrdanwyd gan y newyddion fod treth dwristiaeth newydd arfaethedig i Gymru yn cael ei hystyried

gan Lywodraeth Cymru? Dywedodd:

Byddai treth dwristiaeth yn peryglu ein gallu i barhau â'n twf cyflym diweddar fel cyrchfan ac i barhau i wneud y cyfraniad gwerthfawr hwn i economi Cymru.

Yn yr un frawddeg ag y dywedodd Ysgrifennydd y Cabinet wrthyf, yn y ddadl y cyfeiriais ati eiliad yn ôl, nad oes tystiolaeth fod trethi is yn hybu twf, dywedodd hefyd y gallai trethi a gynlluniwyd yn wael lesteirio twf. Mae Ysgrifennydd y Cabinet yn sicr wedi cyhoeddi nifer o syniadau ar gyfer llesteirio twf economi Cymru. Gobeithiaf y bydd yn gwrthod y syniadau hyn.

Llywydd, there's little for me to add to what I said earlier on this whole matter. We're having a debate about different possibilities that exist for Wales. The views of anybody who has a view are welcome, whatever they may be, and we will take them into account when we come to make our decision. We will take the views of Celtic Manor into account. The Welsh Government is a very significant investor in Celtic Manor. It has received many millions of pounds in direct aid from the Welsh taxpayer. We will take its views into account, alongside anybody else's. That's the point of having a debate.

Lywydd, nid oes fawr ddim y gallaf ei ychwanegu at yr hyn a ddywedais yn gynharach ar y mater hwn. Rydym yn cael dadl ynglŷn â'r posibiliadau gwahanol sydd ar gael i Gymru. Mae croeso i farn unrhyw un sydd â barn, beth bynnag y bo, a byddwn yn eu hystyried wrth wneud ein penderfyniad. Byddwn yn ystyried barn y Celtic Manor. Mae Llywodraeth Cymru yn fuddsoddwr sylweddol iawn yn y Celtic Manor. Maent wedi derbyn miliynau lawer o bunnoedd mewn cymorth uniongyrchol gan drethdalwyr Cymru. Byddwn yn ystyried eu sylwadau, ynghyd â sylwadau pawb arall. Dyna yw diben cael dadl.

I appreciate that the Cabinet Secretary has an open mind and he's not in a position today to announce any final decisions, because that's the whole point of the consultation process, and I appreciate that having put £22.5 million into Celtic Manor he should want to get a good return on that investment. Therefore, I hope that that's going to inform his decision taking in this respect as well, because Ian Edwards said further in the article that I'm quoting that

'Adding extra cost to staying in Wales would have just as damaging an effect on attracting business events as it would on attracting leisure visitors. Securing large conferences and association meetings is a very competitive sector and an additional tax on the thousands of delegates who attend these events would be a significant deterrent to those considering Wales as a venue.'

So, clearly, this is a vitally important issue for the whole of the hospitality sector in Wales, and the sooner we announce that we're not going to go ahead with a tourist tax, the easier it will be for them to relax and sleep easy in their beds.

Rwy'n derbyn bod gan Ysgrifennydd y Cabinet feddwl agored ac nad yw mewn sefyllfa heddiw i gyhoeddi unrhyw benderfyniadau terfynol, gan mai dyna yw holl ddiben y broses ymgynghori, ac ar ôl rhoi £22.5 miliwn i'r Celtic Manor, rwy'n derbyn ei fod yn awyddus i gael elw da ar y buddsoddiad hwnnw. Felly, gobeithiaf y bydd hynny'n llywio ei benderfyniad yn y cyswllt hwn hefyd, gan fod Ian Edwards hefyd wedi dweud yn yr erthygl a ddyfynnaf y byddai

Ychwanegu costau ychwanegol at aros yng Nghymru yn cael effaith yr un mor niweidiol ar ddenu digwyddiadau busnes ag y byddai ar ddenu ymwelwyr hamdden. Mae sicrhau cynadleddau a chyfarfodydd cymdeithasau mawr yn sector cystadleuol iawn a byddai treth ychwanegol ar y miloedd o gynadleddwyr sy'n mynychu'r digwyddiadau hyn yn rhwystr sylweddol i'r bobl sy'n ystyried Cymru fel lleoliad.

Felly, yn amlwg, mae hwn yn fater hanfodol bwysig i'r holl sector lletygarwch yng Nghymru, a gorau po gyntaf y gallwn gyhoeddi nad ydym yn mynd i fwrw ymlaen â threth dwristiaeth fel y gallant ymlacio a chysgu'n dawel yn eu gwelyau.

Llywydd, I hear the case that the Member has made. He will be aware that others make a very different set of propositions. Other people would say that taking a very small amount of money from people who are clearly not short of money—they're coming to stay in the Celtic Manor—that a very small addition to their nightly stay would create a pool of money that could be further invested in enterprises like the Celtic Manor and other tourism possibilities that would attract more people into Wales in the future, and that investment of that sort, delivered by people who, after all, are enjoying the benefits of all the investment that the public purse has made in that sector—that that is not an unfair thing to ask of them, and actually creates a benign cycle in which small amounts of individual contributions are aggregated and allow significant new investments, that benefit the industry, to be made.

Now, I am not saying that the Welsh Government has come down on either side of this argument. All I'm saying is that in this area, as in all others, there are many competing analyses of what would work best, and the point of having a debate is to allow all those arguments to come out into the open, and then to be properly weighed up.

Lywydd, rwy'n cydnabod yr achos y mae'r Aelod wedi ei wneud. Bydd yn ymwybodol fod eraill yn gwneud set wahanol iawn o gynigion. Byddai pobl eraill yn dadlau bod cymryd swm bach iawn o arian gan bobl nad ydynt yn brin o arian, yn amlwg—maent yn dod i aros yn y Celtic Manor—y byddai ychwanegiad bach iawn at gost aros noson yn creu cronfa o arian y gellid ei buddsoddi ymhellach mewn mentrau fel y Celtic Manor a chyfleoedd twristiaeth eraill a fyddai'n denu mwy o bobl i Gymru yn y dyfodol, a bod buddsoddiadau o'r fath, gan bobl sydd, wedi'r cyfan, yn mwynhau manteision yr holl fuddsoddiad y mae pwrs y wlad wedi'i wneud yn y sector hwnnw—nad yw hynny'n rhywbeth annheg i'w ofyn, a'i fod yn creu cylchred ddymunol lle mae symiau bach o gyfraniadau unigol yn cronni ac yn caniatáu buddsoddiadau newydd sylweddol sydd o fudd i'r diwydiant.

Nawr, nid wyf yn dweud bod Llywodraeth Cymru yn ochri â'r naill ochr neu'r llall yn y ddadl hon. Yr unig beth a ddywedaf yw bod y maes hwn, fel pob maes arall, yn cynnwys llawer o ddadansoddiadau gwahanol o'r hyn a fyddai'n gweithio orau, a diben cael dadl yw caniatáu i'r holl ddadleuon hynny gael eu gwyntyllu, a'u pwyso a'u mesur yn briodol wedyn.

14:05
Llifogydd yn Ynys Môn
Floods on Anglesey

3. Pa gyllid ychwanegol y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn ei ddyrannu i'r portffolio llywodraeth leol i ddelio â'r llifogydd diweddar yn Ynys Môn? OAQ51411

3. What additonal funding will the Cabinet Secretary allocate to the local government portfolio to tackle the recent floods on Anglesey? OAQ51411

Diolch i Rhun ap Iorwerth am y cwestiwn. Mae swyddogion Llywodraeth Cymru mewn cysylltiad â chyngor Ynys Môn ynglŷn â’r mater hwn. Mae bwriad i gynnal cyfarfod gyda’r cyngor i sefydlu beth fydd y costau posib yn sgil y difrod a gafodd ei wneud gan y llifogydd. Byddwn ni’n parhau i edrych ar ffyrdd o gefnogi’r cyngor lle bydd hi'n bosibl.

Thank you to Rhun ap Iorwerth for the question. Welsh Government officials are in contact with Anglesey council on this matter, and a meeting is planned with the council to establish the cost implications associated with the flood damage. We will continue to explore ways to support the council where possible.

Rydw i'n ddiolchgar am yr ymateb yna. Rydw i'n falch bod y trafodaethau'n digwydd. Rydw i'n ddiolchgar hefyd am yr arwyddion positif ddaeth gan yr Ysgrifennydd dros yr Economi a Thrafnidiaeth ryw wythnos yn ôl ynglŷn â'r posibilrwydd o gymorth ar gyfer gwaith ar yr A545 rhwng Porthaethwy a Biwmares. Mi fydd yna oblygiadau ariannol y tu hwnt i waith trwsio ffyrdd ac ati, ac mi fuaswn i, wrth gwrs, yn gwerthfawrogi unrhyw gymorth pan ddaw o. Ond yn fwy cyffredinol, mae llymder, wrth gwrs, a'r gwasgu sydd wedi bod drwy Lywodraeth Cymru ar gyllid llywodraeth leol drwyddi draw, yn ei gwneud hi'n anoddach i gynghorau adeiladu'r mathau o gronfeydd y byddan nhw, heb os, yn dymuno eu cael er mwyn gallu ymateb i faterion brys fel llifogydd neu faterion tebyg. A oes yna fwriad gan Lywodraeth Cymru i edrych ar y posibilrwydd o greu rhyw fath o gronfa frys newydd, sy'n benodol yn ymateb i'r anhawster sydd yna gan gynghorau erbyn hyn i adeiladu'r math o gronfeydd angenrheidiol?

I’m grateful for that response, and I’m pleased that those discussions are ongoing. I’m also grateful for the positive indications given by the Cabinet Secretary for Economy and Transport a week ago on the possibility of assistance on the A545 between Menai Bridge and Beaumaris. There will be financial implications beyond road maintenance, of course, and I would appreciate any support when that arrives. But in more general terms, austerity, of course, and the pressure that there has been on local government funding through the Welsh Government, makes it more difficult for councils to build the kinds of reserves that they would desire to have in order to respond to urgent issues such as floods or other occurrences. So, is there any intention within Welsh Government to look at the possibility of creating some sort of new contingency fund that would respond specifically to the difficulties faced by councils now in building the kind of reserves necessary?

Wel, Llywydd, mae system gyda ni'n barod, ac ar y cyfan, rydw i'n meddwl bod y system yn gweithio. Pan fo pethau fel hyn yn digwydd, mae cynghorau lleol yn gallu dod at y Llywodraeth, ac mae cyfarfod yn y dyddiadur i hynny ddigwydd. Rydym yn cadw arian yn y reserves yma i helpu pan fo pethau fel hyn yn digwydd. Fel y dywedais i, fel Llywodraeth, rydym yn awyddus i weld os oes pethau rydym yn gallu eu gwneud i helpu yng nghyd-destun Ynys Môn ar hyn o bryd. Rydym yn gallu gwneud hynny o dan y rheolau sydd gyda ni'n barod, ac rydym yn awyddus i drio helpu yn y ffordd yna.

Well, Llywydd, we do have a system in place already and, on the whole, I think that the system does work. When things like this happen. Councils can come to the Government and we do have a meeting within the diary for that to take place. We do keep money in these reserves in order to be able to assist when things like this do take place. As I said, as a Government we are eager to see if there are things that we can do to help in the context of Ynys Môn at present. We can do so under the current situation and arrangements that we have, and we’re eager to do so. 

Polisïau Cyni Ariannol Llywodraeth y DU
UK Government Austerity Policies

4. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am effaith polisïau cyni ariannol Llywodraeth y DU ar Ferthyr Tudful a Rhymni? OAQ51421

4. Will the Cabinet Secretary make a statement on the impact of the UK Government's financial austerity policies on Merthyr Tydfil and Rhymney? OAQ51421

Llywydd, Welsh Government research demonstrates that the changes to benefits and tax credits alone are removing over £900 million each year from the least well-off households in Wales. Residents of Merthyr and Rhymney are amongst those worst affected.

Lywydd, dengys ymchwil Llywodraeth Cymru fod y newidiadau i fudd-daliadau a chredydau treth yn unig yn mynd â dros £900 miliwn y flwyddyn oddi wrth gartrefi tlotaf Cymru. Mae trigolion Merthyr Tudful a Rhymni ymhlith y rheini yr effeithir arnynt waethaf.

Thank you for that answer, Cabinet Secretary. I'm sure you will recall that in 2011, the then Tory Chancellor said that his budget was

'about doing what we can to help families with the cost of living'.

He added:

'we have already asked the British people for what is needed, and today we do not need to ask for more'.

Well, six years later, many people in our communities are still paying the price of those austerity politics, and on many occasions, Cabinet Secretary, you've stressed your concerns at the impact of austerity. So, can you confirm that, unlike the policies of the Tory Government in Westminster, the policies and investments made by this Welsh Labour Government will continue to support people living in areas like my own constituency of Merthyr Tydfil and Rhymney?

Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Rwy'n siŵr y byddwch yn cofio'r Canghellor Torïaidd ar y pryd yn dweud yn 2011 fod ei gyllideb

yn ymwneud â gwneud yr hyn a allwn i gynorthwyo teuluoedd gyda chostau byw.

Ychwanegodd:

rydym eisoes wedi gofyn i bobl Prydain am yr hyn sydd ei angen, a heddiw nid oes angen i ni ofyn am ragor.

Wel, chwe blynedd yn ddiweddarach, mae llawer o bobl yn ein cymunedau yn dal i dalu'r pris am wleidyddiaeth cyni, ac ar sawl achlysur, Ysgrifennydd y Cabinet, rydych wedi mynegi eich pryderon ynglŷn ag effaith cyni. Felly, a allwch gadarnhau, yn wahanol i bolisïau'r Llywodraeth Dorïaidd yn San Steffan, y bydd y polisïau a'r buddsoddiadau a wneir gan Lywodraeth Lafur Cymru yn parhau i gefnogi pobl sy'n byw mewn ardaloedd fel fy etholaeth i, Merthyr Tudful a Rhymni?

Well, Llywydd, the Member for Merthyr Tydfil and Rhymney, I think, has made a very important contribution on the floor of the Assembly over many months now, when she has made the case for investment in what she has called the social fabric of our communities—ways in which we can try to help to keep the safety net on which those families that I described so much depend.

Let me give just two examples of what the Welsh Government is trying to do to assist people in the Merthyr and Rhymney areas. We have maintained our council tax reduction scheme here in Wales. That means that those families that are having their benefits frozen or cut and their tax credits reduced in Wales don't find themselves at the same time having to put their hands in their pockets to pay the council tax. That's costing £224 million across the whole of Wales, but it puts £5.7 million directly into the pockets of those families in Merthyr, and it puts £13.6 million directly into the household incomes of the poorest households in Caerphilly.

At the same time, 1,592 children in Merthyr and 2,925 children in Caerphilly have benefited from our Flying Start programmes last year. These are just two practical examples of the way in which the social fabric of our communities is being defended and advanced by the Welsh Government, even at a time when the assaults on their well-being and their incomes are so severe from the UK Government.

Wel, Lywydd, credaf fod yr Aelod dros Ferthyr Tudful a Rhymni wedi gwneud cyfraniad pwysig iawn ar lawr y Cynulliad dros fisoedd lawer bellach, wrth iddi ddadlau'r achos dros fuddsoddi yn yr hyn a elwir ganddi'n wead cymdeithasol ein cymunedau—ffyrdd y gallwn geisio bod o gymorth i gadw'r rhwyd ddiogelwch y mae'r teuluoedd a ddisgrifiais yn dibynnu cymaint arni.

Gadewch i mi roi dwy enghraifft o'r hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ceisio'i wneud i gynorthwyo pobl yn ardaloedd Merthyr Tudful a Rhymni. Rydym wedi cynnal ein cynllun gostyngiadau'r dreth gyngor yma yng Nghymru. Golyga hyn nad oes yn rhaid i'r teuluoedd y mae eu budd-daliadau wedi eu rhewi neu eu torri a'u credydau treth wedi eu gostwng yng Nghymru roi eu dwylo yn eu pocedi ar yr un pryd i dalu'r dreth gyngor. Mae hynny'n costio £224 miliwn drwy Gymru gyfan, ond mae'n rhoi £5.7 miliwn yn uniongyrchol ym mhocedi'r teuluoedd hynny ym Merthyr Tudful, ac mae'n rhoi £13.6 miliwn yn uniongyrchol i mewn i incwm aelwydydd yr aelwydydd tlotaf yng Nghaerffili.

Ar yr un pryd, mae 1,592 o blant ym Merthyr Tudful a 2,925 o blant yng Nghaerffili wedi elwa o'n rhaglenni Dechrau'n Deg y llynedd. Dyma ddwy enghraifft ymarferol o'r ffordd y mae gwead cymdeithasol ein cymunedau yn cael ei amddiffyn a'i wella gan Lywodraeth Cymru, hyd yn oed ar adeg pan fo'r ymosodiadau gan Lywodraeth y DU ar eu llesiant a'u hincwm mor ddifrifol.

14:10
Bargen Dinesig Bae Abertawe
Swansea Bay City Deal

5. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am effaith strategaeth ddiwydiannol Llywodraeth y DU ar fargen ddinesig bae Abertawe? OAQ51425

5. Will the Cabinet Secretary make a statement on the impact of the UK Government's industrial strategy on the Swansea bay city deal? OAQ51425

I thank the Member for the question. The emerging thinking about the UK Government's industrial strategy has been taken into account by those developing the Swansea bay city deal over recent months. Now that the industrial strategy itself has been published, I look forward to discussing it with city deal representatives over the coming weeks.

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn. Mae'r syniadau sy'n dod i'r amlwg ynglŷn â strategaeth ddiwydiannol Llywodraeth y DU wedi cael eu hystyried gan y bobl a fu'n datblygu bargen ddinesig bae Abertawe dros y misoedd diwethaf. Gan fod y strategaeth ddiwydiannol ei hun wedi'i chyhoeddi bellach, edrychaf ymlaen at ei thrafod gyda chynrychiolwyr y fargen ddinesig dros yr wythnosau nesaf.

Thank you for your answer, Cabinet Secretary. The UK Government's industrial strategy places a renewed focus on growing a data-driven economy and expanding research and development into artificial intelligence. The Swansea bay city region board are also focusing on the digital economy, and should be ideally placed to leverage the additional investment in future technologies. The biggest barrier facing the region will be finding sufficient numbers of people with the required skills to develop these new technologies. What plans does your Government have to increase investment in developing the necessary skills base within my region? 

Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae strategaeth ddiwydiannol Llywodraeth y DU yn rhoi pwyslais o'r newydd ar dyfu economi sy'n cael ei sbarduno gan ddata ac ar ehangu ymchwil a datblygu mewn perthynas â deallusrwydd artiffisial. Mae bwrdd dinas-ranbarth bae Abertawe hefyd yn canolbwyntio ar yr economi ddigidol, a dylent fod mewn sefyllfa ddelfrydol i ysgogi'r buddsoddiad ychwanegol yn nhechnolegau'r dyfodol. Y rhwystr mwyaf sy'n wynebu'r rhanbarth yw dod o hyd i ddigon o bobl â'r sgiliau angenrheidiol i ddatblygu'r technolegau newydd hyn. Pa gynlluniau sydd gan eich Llywodraeth i gynyddu buddsoddiad mewn datblygu'r sylfaen sgiliau angenrheidiol yn fy rhanbarth?

I thank Caroline Jones for that important set of points. She's quite right to say that there are a number of ways in which the priorities identified in the industrial strategy also emerge in the 11 projects approved as part of the Swansea city deal; the life sciences are another example where there is a good deal of overlap between the two sets of possibilities.

Integral to the Swansea city deal is a strand that cuts through all 11 projects, which is about providing the skills that are necessary for the jobs of the future in the Swansea bay city region. One of the things that those responsible for the deal will now want to do is to make sure that in developing that strand within the city deal we take advantage of the possibilities that the industrial strategy may also provide. I know that those who are responsible for the deal are very alert to the need to make sure that they are designing that skills strand in a way that maximises all of the possibilities that there are for the residents of this part of Wales.  

Diolch i Caroline Jones am y gyfres bwysig honno o bwyntiau. Mae'n llygad ei lle yn dweud bod y blaenoriaethau a nodwyd yn y strategaeth ddiwydiannol yn dod i'r amlwg hefyd mewn sawl ffordd yn yr 11 prosiect a gymeradwywyd fel rhan o fargen ddinesig Abertawe; mae gwyddorau bywyd yn enghraifft arall lle y ceir cryn dipyn o orgyffwrdd rhwng y ddwy gyfres o bosibiliadau.

Yn ganolog i fargen ddinesig Abertawe, ceir un elfen sy'n treiddio drwy bob un o'r 11 prosiect, sef darparu'r sgiliau angenrheidiol ar gyfer swyddi'r dyfodol yn ninas-ranbarth bae Abertawe. Un o'r pethau y bydd y bobl sy'n gyfrifol am y fargen yn awyddus i'w wneud yn awr wrth inni ddatblygu'r elfen honno o fewn y fargen ddinesig yw sicrhau ein bod yn manteisio ar y posibiliadau y gall y strategaeth ddiwydiannol eu darparu hefyd. Gwn fod y rheini sy'n gyfrifol am y fargen yn effro iawn i'r angen i sicrhau eu bod yn cynllunio'r elfen sgiliau honno mewn ffordd sy'n gwneud y gorau o'r holl bosibiliadau a geir ar gyfer pobl yn y rhan hon o Gymru.

Polisi Treth
Tax Policy

6. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad yn nodi a fydd yr egwyddorion blaengar a gynigiwyd ar gyfer y dreth trafodiadau tir yn llywio ei bolisi treth yn fwy cyffredinol wrth i bwerau pellach dros drethi gael eu datganoli? OAQ51423

6. Will the Cabinet Secretary make a statement on whether the progressive principles proposed for the land transaction tax will inform his tax policy more generally as further tax powers are devolved? OAQ51423

Llywydd, the five principles for Welsh tax policy were set out in June. They include the principle that taxation should contribute directly to the aim of the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015, creating a more equal Wales.

Lywydd, nodwyd y pum egwyddor ar gyfer polisi treth Cymru ym mis Mehefin. Maent yn cynnwys yr egwyddor y dylai trethiant gyfrannu'n uniongyrchol at nod Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015, a chreu Cymru fwy cyfartal.

The Cabinet Secretary's response to Nick Ramsay's third question earlier, about making the rich pay more, seemed to go rather more to what he may be doing with income tax, when he has powers over that, than land transaction tax. Does he not recognise that large commercial properties are more often than not let to multiple smaller tenants, whether they are retail, industrial or commercial, and that those who are deciding whether to develop a big commercial development will decide whether they want to do that in Cardiff or, instead, in Birmingham, Reading or Bristol? Does he not recognise the risk he is putting to cutting off that development by charging this premium rate of 6 per cent?

Ymddangosai fod ateb Ysgrifennydd y Cabinet i drydydd cwestiwn Nick Ramsay yn gynharach, ynglŷn â gwneud i bobl gyfoethog dalu mwy, yn canolbwyntio mwy ar yr hyn y gallai fod yn ei wneud gyda threth incwm, pan fydd ganddo bwerau dros hynny, nag ar dreth trafodiadau tir. Onid yw'n cydnabod bod eiddo masnachol mawr, yn amlach na pheidio, yn cael eu gosod i amryw o denantiaid llai eu maint, boed yn sefydliadau manwerthu, diwydiannol neu fasnachol, ac y bydd y rheini sy'n penderfynu a ydynt am ddatblygu datblygiad masnachol mawr yn penderfynu a ydynt am wneud hynny yng Nghaerdydd, neu yn hytrach, yn Birmingham, Reading neu Fryste? Onid yw'n cydnabod ei fod mewn perygl o golli'r datblygiad hwnnw drwy godi'r gyfradd premiwm hon o 6 y cant?

14:15

Llywydd, all policies need to be assessed for risks that they may incur. My judgment is that the marginal additional sum of money that people in that position will pay through land transaction tax in Wales will not be the consideration that determines whether or not to make such an investment. There are many, many other reasons why bodies decide to come and establish themselves in Wales. I'm always trying to argue that the only thing that brings anybody to Wales is because we are cheap is not a way of attracting people to be part of our future economy.  

Lywydd, mae'n rhaid i'r holl bolisïau gael eu hasesu am unrhyw risgiau y gallant eu hachosi. Yn fy marn i, nid y swm bach ymylol o arian ychwanegol y bydd pobl yn y sefyllfa honno yn ei dalu drwy'r dreth trafodiadau tir yng Nghymru fydd yr ystyriaeth a fydd yn pennu a fyddant yn gwneud buddsoddiad o'r fath ai peidio. Mae nifer fawr iawn o resymau eraill pam y bydd cyrff yn penderfynu ymsefydlu yng Nghymru. Rwyf bob amser yn ceisio dadlau nad yw sicrhau mai'r unig beth a ddaw ag unrhyw un i Gymru yw'r ffaith ein bod yn rhad yn ffordd o ddenu pobl i fod yn rhan o'n heconomi yn y dyfodol.

Ac yn olaf, cwestiwn 7—John Griffiths.

Finally, question 7—John Griffiths. 

Pwerau Trethiant
Powers of Taxation

7. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am baratoadau Llywodraeth Cymru ar gyfer defnyddio ei phwerau trethiant sydd ar ddod? OAQ51416

7. Will the Cabinet Secretary make a statement on Welsh Government preparation for the use of its forthcoming powers of taxation? OAQ51416

I thank John Griffiths for that. Work continues to ensure that the Welsh Revenue Authority is well prepared for the responsibilities it will discharge from 1 April next year. Partial devolution of income tax from April 2019 will also require new services from Her Majesty's Revenue and Customs. 

Diolch i John Griffiths. Mae gwaith yn parhau i fynd rhagddo i sicrhau bod Awdurdod Cyllid Cymru yn hollol barod am y cyfrifoldebau y bydd yn eu hysgwyddo o 1 Ebrill y flwyddyn nesaf. Hefyd bydd angen gwasanaethau newydd gan Gyllid a Thollau ei Mawrhydi er mwyn cyflawni'r broses o ddatganoli treth incwm yn rhannol o Ebrill 2019.

Cabinet Secretary, the book The Spirit Level and much other evidence show that we all have much to gain from a more equal society in every way. The Joseph Rowntree Foundation this week stated that 400,000 more children and 300,000 more pensioners are living in poverty in the UK now than in 2012-13. The Social Mobility Commission have resigned en masse in protest, in part at least, at the gap between the rhetoric and the actual action and practice of the UK Government. While we wait for a UK Labour Government to create a more equal United Kingdom, are you able to tell us today what steps Welsh Government will take, when it has its new fiscal powers, to introduce a more progressive element to taxation in Wales and a more equal country?

Ysgrifennydd y Cabinet, dengys y llyfr The Spirit Level a llawer iawn o dystiolaeth arall fod gan bob un ohonom lawer i'w elwa o gymdeithas fwy cyfartal ym mhob ffordd. Dywedodd Sefydliad Joseph Rowntree yr wythnos hon fod 400,000 yn rhagor o blant a 300,000 yn rhagor o bensiynwyr yn byw mewn tlodi yn y DU erbyn hyn nag a oedd yn 2012-13. Mae'r Comisiwn Symudedd Cymdeithasol a Thlodi Plant wedi ymddiswyddo yn un fflyd mewn protest, yn rhannol o leiaf, yn erbyn y bwlch rhwng y rhethreg a gweithredu a gwaith go iawn gan Lywodraeth y DU. Wrth inni aros am Lywodraeth Lafur ar gyfer y DU fel y gallwn greu Teyrnas Unedig fwy cyfartal, a allwch ddweud wrthym heddiw pa gamau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd, pan fydd ganddi ei phwerau cyllidol newydd, i gyflwyno elfen fwy blaengar mewn perthynas â threthiant yng Nghymru, a gwlad fwy cyfartal?

Well, I thank John Griffiths for that. The Rowntree figures, Llywydd, are authentically shocking in showing that the burden of austerity in our country is being carried by those least able to bear it, including—and I think it is genuinely shocking—the number of children in Wales and the United Kingdom who will find themselves living in poverty in the future as a direct result of those policies. That conclusion is not just the conclusion of the Rowntree foundation, it's borne out by Resolution Foundation, by the Institute for Fiscal Studies and by others in the way that John Griffiths said. 

More equal societies bring with them a huge number of advantages. They enjoy better health, they have less crime, they have less fear of crime and maybe most importantly of all—and this is why the International Monetary Fund and the World Bank both, these days, publish documents calling for more equal societies—they do better economically as well. That's why the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 has the creation of a more equal Wales at its heart. We took a very modest step on that road this year with the way in which we are using our land transaction tax possibilities. Both can make getting on the property ladder easier in Wales for people on modest incomes and to support businesses at the small and medium-sized end of the spectrum. It was a small but symbolically important step and I'm very glad that we were able to take it. 

Wel, diolch i John Griffiths. Mae ffigurau Sefydliad Rowntree, Lywydd, yn wirioneddol syfrdanol gan eu bod yn dangos bod baich cyni yn ein gwlad yn cael ei ysgwyddo gan y bobl sydd leiaf abl i'w gynnal, gan gynnwys—a chredaf fod hyn yn wirioneddol warthus—y nifer o blant yng Nghymru a'r Deyrnas Unedig a fydd yn byw mewn tlodi yn y dyfodol o ganlyniad uniongyrchol i'r polisïau hynny. Nid casgliad Sefydliad Rowntree yn unig yw'r casgliad hwnnw, fe'i hategir gan Sefydliad Resolution, gan y Sefydliad Astudiaethau Cyllid a chan eraill fel y dywedodd John Griffiths.

Mae cymdeithasau mwy cyfartal yn creu nifer enfawr o fanteision. Maent yn arwain at iechyd gwell, llai o droseddu, mae ganddynt lai o ofn troseddu ac efallai yn bwysicaf oll—a dyma pam fod y Gronfa Ariannol Ryngwladol a Banc y Byd, y dyddiau hyn, yn cyhoeddi dogfennau sy'n galw am gymdeithasau mwy cyfartal—maent yn gwneud yn well yn economaidd hefyd. Dyna pam fod creu Cymru fwy cyfartal yn ganolog i Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015. Cymerasom gam bach iawn i'r cyfeiriad hwnnw eleni gyda'r ffordd rydym yn defnyddio ein posibiliadau mewn perthynas â'r dreth trafodiadau tir. Gall y ddau beth sicrhau bod camu ar yr ysgol eiddo yn haws yng Nghymru i bobl ar incwm cymedrol a chefnogi busnesau ar ben bach a chanolig y sbectrwm. Roedd yn gam bach, ond roedd yn symbolaidd bwysig, ac rwy'n falch iawn ein bod wedi gallu ei gymryd.

2. Cwestiynau i Arweinydd y Tŷ a'r Prif Chwip (ynghylch cyfrifoldebau ei phortffolio)
2. Questions to the Leader of the House and Chief Whip (in respect of her portfolio responsibilities)

Y cwestiynau nesaf yw'r rhai i Arweinydd y Tŷ a'r Prif Chwip. Rwy'n galw'r cwestiwn cyntaf—Julie Morgan. 

The next questions are to the Leader of the House and Chief Whip. The first question is from Julie Morgan.

Sipsiwn a Theithwyr
Gypsies and Travellers

1. A wnaiff Arweinydd y Tŷ roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y canllawiau Teithio at Iechyd Gwell mewn perthynas â Sipsiwn a Theithwyr? OAQ51433

1. Will the Leader of the House provide an update on the Travelling To Better Health guidance in relation to Gypsies and Travellers? OAQ51433

Health boards are expected to consider and monitor the health and well-being of specific vulnerable groups as part of the NHS delivery framework. 'Travelling to Better Health' provides guidance to assist health boards when planning and delivering services for Gypsy and Traveller communities.

Disgwylir i fyrddau iechyd ystyried a monitro iechyd a lles grwpiau penodol sy'n agored i niwed fel rhan o fframwaith cyflawni'r GIG. Mae 'Teithio at Iechyd Gwell' yn darparu canllawiau i gynorthwyo byrddau iechyd wrth gynllunio a darparu gwasanaethau ar gyfer cymunedau Sipsiwn a Theithwyr.

I thank the Cabinet Secretary for that response. I know that the Welsh Government has worked hard to produce these guidelines. However, when I visited Pembrokeshire last week with the cross-party group, a great deal of concern was expressed by the Gypsies and Travellers who attended the meeting about health provision and, in particular, getting access to general practitioners, and the loss, actually, of a dedicated health visitor who used to be employed by the Unity Project, to visit sites specifically. So, it was a general concern about health, so I wondered how far these guidelines were actually effective.

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am yr ymateb hwnnw. Gwn fod Llywodraeth Cymru wedi gweithio'n galed i gynhyrchu'r canllawiau hyn. Fodd bynnag, pan ymwelais â Sir Benfro yr wythnos diwethaf gyda'r grŵp trawsbleidiol, mynegwyd llawer o bryder gan y Sipsiwn a'r Teithwyr a fynychodd y cyfarfod ynglŷn â darpariaeth iechyd, ac yn benodol, ynglŷn â chael mynediad at feddygon teulu, a cholli ymwelydd iechyd penodedig a arferai gael eu cyflogi gan y Prosiect Undod i ymweld yn benodol â safleoedd. Felly, roedd yn bryder cyffredinol ynglŷn ag iechyd, felly tybed pa mor effeithiol oedd y canllawiau hyn mewn gwirionedd.

14:20

I was aware that the Unity into the Community project had been a fantastic resource for the community there, and it's very disappointing that it was not able to attract the funding it needed to continue. Nevertheless, we do expect Hywel Dda health board to be working with partners through the primary care clusters to understand the local health needs of all of those communities and to ensure equality of access and outcomes. 'Travelling to Better Health' makes it clear that restricting access to GPs or other health services is not acceptable and provides guidance about how to improve the GP registration for Gypsies and Travellers. The NHS Centre for Equality and Human Rights has developed a specific e-learning package relating to the health needs of Gypsies and Travellers, which will be rolled out for all healthcare practitioners by March 2018, and I will be working with the Cabinet Secretary for Health and Social Services to consider any further action required to ensure the principles of equality of access and health outcomes included in 'Travelling to Better Health' are being progressed and will make sure that the Member is updated and, if she wants to be, involved in making sure that those outcomes are effective.

Roeddwn yn ymwybodol fod y prosiect Unity into the Community wedi bod yn adnodd gwych i'r gymuned yno, ac mae'n siomedig iawn na lwyddodd i ddenu'r arian oedd ei angen arno i barhau. Serch hynny, rydym yn disgwyl i Fwrdd Iechyd Hywel Dda weithio gyda phartneriaid drwy'r clystyrau gofal sylfaenol i ddeall anghenion iechyd lleol pob un o'r cymunedau hynny a sicrhau cydraddoldeb o ran mynediad a chanlyniadau. Mae 'Teithio at Iechyd Gwell' yn nodi'n glir nad yw cyfyngu mynediad at feddygon teulu neu wasanaethau iechyd eraill yn dderbyniol ac mae'n darparu canllawiau ynglŷn â sut i wella'r broses o gofrestru Sipsiwn a Theithwyr gyda meddygon teulu. Mae Canolfan Cydraddoldeb a Hawliau Dynol y GIG wedi datblygu pecyn e-ddysgu penodol sy'n ymwneud ag anghenion iechyd Sipsiwn a Theithwyr, a fydd yn cael ei gyflwyno i bob ymarferydd gofal iechyd erbyn mis Mawrth 2018, a byddaf yn gweithio gydag Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol i ystyried unrhyw gamau pellach sy'n angenrheidiol er mwyn sicrhau bod yr egwyddorion cydraddoldeb mynediad a chanlyniadau iechyd sy'n rhan o 'Teithio at Iechyd Gwell' yn cael eu hyrwyddo, a byddaf yn sicrhau bod yr Aelod yn cael y wybodaeth ddiweddaraf, ac os yw'n awyddus, yn cymryd rhan yn y broses o sicrhau bod y canlyniadau hynny'n effeithiol.

Diolch Llywydd. A pregnant pause; I was a little bit worried there, but thank you very much indeed. 

I've been contacted by the Travelling Ahead service, which is supporting the residents association of the Back Bangor Lane Gypsy and Traveller site in Conwy, expressing concern that residents are experiencing physical and psychological ill effects from the level of noise from the adjacent A55. I understand that, although technical reports have identified that resurfacing of the A55 would help relieve this, the Welsh Government has responded only that this section of road will be considered for maintenance as part of the annual prioritisation programme for work. Are you able through your responsibilities and your brief to have a look at this regarding the general desperation that the community is feeling and the impact that this is having on their health and, they believe, on their rights also?

Diolch Lywydd. Saib ddisgwylgar; roeddwn ychydig yn bryderus yn y fan honno, ond diolch yn fawr iawn.

Mae'r gwasanaeth Teithio Ymlaen, sy'n cefnogi cymdeithas preswylwyr safle Sipsiwn a Theithwyr Back Bangor Lane yng Nghonwy, wedi cysylltu â mi i fynegi pryder fod y preswylwyr yn dioddef effeithiau corfforol a seicolegol o ganlyniad i lefelau sŵn yr A55 gerllaw. Yn ôl yr hyn a ddeallaf, er bod adroddiadau technegol wedi nodi y byddai ailosod wyneb yr A55 yn helpu i liniaru hyn, ymatebodd Llywodraeth Cymru y byddent ond yn ystyried y gwaith o gynnal a chadw'r rhan hon o'r ffordd fel rhan o'r rhaglen flynyddol i flaenoriaethu gwaith. A allwch chi, drwy eich cyfrifoldebau a'ch briff, edrych ar hyn gan ystyried yr anobaith cyffredinol y mae'r gymuned yn ei deimlo a'r effaith y mae hyn yn ei chael ar eu hiechyd, ac yn eu barn hwy, ar eu hawliau hefyd?

Yes, indeed, I've had a number of communications from the community there and, indeed, from a number of other interested parties. I will be arranging to go up and visit the site as soon as I possibly can and to talk to the council about what they can do to alleviate the situation, which is clearly a difficult one all round. I'm happy to make the Member aware as soon as I've made those arrangements.

Ie'n wir, rwyf wedi cael llawer o ohebiaeth gan y gymuned yno, ac yn wir, gan sawl un arall sydd â diddordeb. Byddaf yn gwneud trefniadau i ymweld â'r safle cyn gynted ag y gallaf, ac yn siarad â'r cyngor ynglŷn â beth y gallant ei wneud i wella'r sefyllfa, sy'n amlwg yn peri pryder i bawb. Rwy'n fwy na pharod i roi gwybod i'r Aelod cyn gynted ag y byddaf wedi gwneud y trefniadau hynny.

Tynnwyd cwestiwn 2 [OAQ51432] yn ôl. 

Cwestiwn 3—Darren Millar.

Question 2 [OAQ51432] was withdrawn. 

Question 3—Darren Millar.

Seilwaith Digidol i Fusnesau
Digital Infrastructure for Businesses

3. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau bod seilwaith digidol priodol ar gael i fusnesau? OAQ51392

3. What action is the Welsh Government taking to ensure that appropriate digital infrastructure is available for businesses? OAQ51392

Through the Superfast Cymru scheme, we've connected businesses across Wales to superfast broadband, and our ultrafast connectivity voucher scheme is providing up to £10,000 for businesses to acquire an ultrafast connection. The Airband project has also connected around 2,000 premises on industrial estates across Wales.

Drwy gynllun Cyflymu Cymru, rydym wedi cysylltu busnesau ledled Cymru â band eang cyflym iawn, ac mae ein cynllun taleb gwibgyswllt yn darparu hyd at £10,000 i fusnesau gael cysylltiad gwibgyswllt. Mae prosiect Airband hefyd wedi cysylltu oddeutu 2,000 eiddo ar ystadau diwydiannol ledled Cymru.

I'm very grateful for your response, Cabinet Secretary and leader of the house. I'm also grateful for the fact that you're going to be visiting my constituency to talk about the Superfast Cymru roll-out in rural Denbighshire in particular, where, as you will be aware, the current statistics suggest that it's lagging behind significantly in terms of progress when compared to the rest of Wales, with just 84 per cent of premises actually connected versus 92.5 per cent across the rest of the country. That does have an impact on rural businesses in particular, many of whom already face difficulties because of rurality in getting their goods and services out to the marketplace. I appreciate that we've got the ultrafast voucher scheme in place, but many suppliers of alternative services are simply not able to supply either in those localities, so what are you doing to work with the industry to come up with something that is more commercially viable in order to extend the opportunities that superfast and ultrafast broadband speeds can provide to businesses in these situations in my own constituency?

Diolch yn fawr iawn am eich ymateb, Ysgrifennydd y Cabinet ac arweinydd y tŷ. Rwyf hefyd yn ddiolchgar am y ffaith y byddwch yn ymweld â fy etholaeth i sôn am y broses o gyflwyno Cyflymu Cymru yng nghefn gwlad Sir Ddinbych yn benodol, gan fod yr ystadegau cyfredol yn awgrymu, fel y gwyddoch, eu bod ar ei hôl hi gryn dipyn o ran cynnydd o gymharu â gweddill Cymru, gyda dim ond 84 y cant o'r eiddo wedi eu cysylltu o gymharu â 92.5 y cant yng ngweddill y wlad. Mae hynny'n effeithio ar fusnesau gwledig yn benodol, gyda llawer ohonynt eisoes yn wynebu anawsterau o ganlyniad i'w natur wledig o ran sicrhau bod eu nwyddau a'u gwasanaethau yn cyrraedd y farchnad. Rwy'n derbyn bod y cynllun taleb gwibgyswllt gennym ar waith, ond nid oes llawer o gyflenwyr gwasanaethau amgen yn gallu cyflenwi yn y mannau hynny ychwaith, felly beth rydych yn ei wneud i weithio gyda'r diwydiant i gynnig ateb mwy masnachol ymarferol er mwyn darparu'r cyfleoedd y gall cyflymder band eang cyflym iawn a gwibgyswllt eu cynnig i fusnesau yn y sefyllfaoedd hyn yn fy etholaeth i?

So, the issue with the industry is really complex, but basically the industry assures me—and I've asked for that assurance on a number of occasions—that business products are available everywhere in Wales. However, a large number of businesses can't afford to buy the ethernet connection that's being talked about there. We've put the ultrafast connectivity voucher in place in order to reduce the cost for businesses and, actually, it's more generous in Wales than anywhere else because of the proportions that we pay. There are issues, though, about market failure and the issue around the cost of some of the ethernet services. I've been on to Ofcom for some time about what they want to do about that. I'm happy to write again if the Member wants to give me specific businesses that are experiencing that issue and, of course, I will be in the constituency tomorrow to hear them for myself.

Obviously, the superfast roll-out is nearly complete at the end of this year. It isn't equal across Wales, as the Member will know—the contract is let on an all-Wales basis and it will be complete by the end of this year. We will then be putting in place the Superfast 2 project, and one of the things I'm very much looking forward to discussing in the Member's constituency tomorrow is what that community particularly wants to see in terms of the superfast project, and what we can do to make up for some of those shortfalls. It will be an interesting discussion, I'm sure. But if the Member wants me to write to Ofcom again about specific businesses or in general about his patch, I'm more than happy to do so.

Felly, mae'r broblem gyda'r diwydiant yn gymhleth iawn, ond yn y bôn, mae'r diwydiant wedi rhoi sicrwydd i mi—ac rwyf wedi gofyn am y sicrwydd hwnnw ar sawl achlysur—fod cynhyrchion busnes ar gael ym mhob man yng Nghymru. Fodd bynnag, ni all nifer fawr o fusnesau fforddio prynu'r cysylltiad ether-rwyd y sonnir amdano. Rydym wedi rhoi'r cynllun taleb gwibgyswllt ar waith er mwyn lleihau'r gost i fusnesau, ac mewn gwirionedd, mae'n fwy hael yng Nghymru nag yn unman arall oherwydd y cyfrannau rydym yn eu talu. Fodd bynnag, ceir problemau mewn perthynas â methiant y farchnad a chost rhai o'r gwasanaethau ether-rwyd. Rwyf wedi bod yn holi Ofcom ers peth amser beth y maent am ei wneud ynglŷn â hynny. Rwy'n fwy na pharod i ysgrifennu eto os yw'r Aelod yn awyddus i roi enwau'r busnesau penodol sy'n wynebu'r broblem honno i mi, ac wrth gwrs, byddaf yn yr etholaeth yfory i wrando arnynt fy hun.

Yn amlwg, bydd y broses o gyflwyno band eang cyflym iawn bron ar ben erbyn diwedd y flwyddyn. Nid yw'n gyfartal ledled Cymru, fel y gŵyr yr Aelod—caiff y contract ei osod ar sail Cymru gyfan a bydd wedi'i gwblhau erbyn diwedd y flwyddyn. Wedyn, byddwn yn rhoi prosiect Cyflymu Cymru 2 ar waith, ac un o'r pethau rwy'n edrych ymlaen yn fawr at eu trafod yn etholaeth yr Aelod yfory yw beth yn benodol y mae'r gymuned honno'n awyddus i'w weld o ran y prosiect cyflymu, a sut y gallwn wneud iawn am rai o'r diffygion hynny. Bydd yn drafodaeth ddiddorol, rwy'n siŵr. Ond os hoffai'r Aelod i mi ysgrifennu at Ofcom eto ynglŷn â busnesau penodol neu am ei ardal yn gyffredinol, rwy'n fwy na pharod i wneud hynny.

14:25
Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd UKIP, David Rowlands.

Questions now from the party spokespeople. UKIP spokesperson, David Rowlands.

Diolch, Llywydd. Leader of the house, I have raised the question of car washes a number of times in this Chamber, but I make no apologies for raising it yet again. As long as people are being exploited in this way and the Welsh Government buries its head in the sand on this issue, I shall continue to press for action. So, will the leader of the house outline any actions the Government is taking to end this scourge in our society?

Diolch, Lywydd. Arweinydd y tŷ, rwyf wedi sôn am fannau golchi ceir sawl gwaith yn y Siambr hon, ond nid wyf yn ymddiheuro am godi'r mater eto. Cyhyd ag y bo pobl yn cael eu hecsbloetio yn y modd hwn a Llywodraeth Cymru yn claddu eu pennau yn y tywod mewn perthynas â'r mater hwn, byddaf yn parhau i bwyso am weithredu. Felly, a wnaiff arweinydd y tŷ amlinellu unrhyw gamau y mae'r Llywodraeth yn eu cymryd i roi terfyn ar y pla hwn yn ein cymdeithas?

I assume the Member is referring to people being paid less than the minimum wage, and I share his concern that people should be paid the minimum wage in all business places. In my role as chair of the fair work board's phase 1, I've had a meeting with the enforcement authority, which is a UK-based enforcement authority, around the enforcement of the minimum wage, and we are looking at ways to ensure that the minimum wage enforcement provisions in Wales can be made better in order to—I completely agree—end the scourge of people being paid less than the minimum wage in any industry, anywhere in the country.

Rwy'n cymryd bod yr Aelod yn cyfeirio at bobl sy'n cael eu talu lai na'r isafswm cyflog, ac rwy'n rhannu ei bryder y dylid talu'r isafswm cyflog i bawb ym mhob man busnes. Yn fy rôl fel cadeirydd cyfnod 1 y bwrdd gwaith teg, rwyf wedi cael cyfarfod gyda'r awdurdod gorfodi, sy'n awdurdod gorfodi ar gyfer y DU, ynglŷn â gorfodi'r isafswm cyflog, ac rydym yn ystyried ffyrdd o wella'r darpariaethau ar gyfer gorfodi'r isafswm cyflog yng Nghymru er mwyn—cytunaf yn llwyr—rhoi terfyn ar y pla hwn, lle y caiff pobl eu talu lai na'r isafswm cyflog mewn unrhyw ddiwydiant yn unrhyw le yn y wlad.

Well, I welcome that small amount of intervention, Minister, but I have to say, Dawn Frazer of the Car Wash Advisory Service said that everything bad you can think of for the British labour force is present in car washes—slavery, low wages, debt bondage, tax evasion and even sex exploitation of young women. So, just looking at that one aspect of low wages can hardly be said to be addressing this problem in the way that it should be addressed.

Wel, rwy'n croesawu'r ymyrraeth fach honno, Weinidog, ond mae'n rhaid i mi ddweud, dywedodd Dawn Frazer o'r Car Wash Advisory Service fod popeth gwael y gallwch feddwl amdano ar gyfer llafurlu Prydain i'w weld mewn mannau golchi ceir—caethwasiaeth, cyflogau isel, caethwasiaeth dyled, efadu trethi a hyd yn oed camfanteisio'n rhywiol ar ferched ifanc. Felly, prin y gellir dweud bod edrych ar un agwedd ar gyflogau isel yn unig yn gyfystyr â mynd i'r afael â'r broblem hon yn y ffordd y dylid ei wneud.

Well, if the Member has any specific details that he'd like to draw to my attention, I'd be most grateful to receive them, because that is quite a series of accusations. And I'd be very happy to look into any aspect of that that he's able to provide details of.

Wel, os oes gan yr Aelod unrhyw fanylion penodol yr hoffai dynnu fy sylw atynt, byddwn yn ddiolchgar iawn i'w derbyn, gan fod honno'n gyfres o gyhuddiadau go ddifrifol. A byddwn yn fwy na pharod i ymchwilio i unrhyw agwedd ar yr hyn y gall ddarparu manylion yn ei gylch.

Quite frankly, it's out there in the media all the time. And I'm not quoting; I know you've called into question my statistics on this in the past, but it's out there with such things as the BBC, The Guardian, the Office for National Statistics, the New Statesman and The Independent. All of them have written about this and castigated the situation on a number of occasions, so the statistics and everything else are out there in the public domain.

A dweud y gwir, mae hyn i'w weld yn y cyfryngau drwy'r amser. Ac nid wyf yn dyfynnu; gwn eich bod wedi cwestiynu fy ystadegau mewn perthynas â hyn yn y gorffennol, ond mae i'w weld gyda phethau fel y BBC, y Guardian, y Swyddfa Ystadegau Gwladol, y New Statesman a'r Independent. Mae pob un ohonynt wedi ysgrifennu am hyn ac wedi beirniadu'r sefyllfa ar sawl achlysur, felly mae'r ystadegau a phopeth arall ar gael i'r cyhoedd.

Thank you for that. I will have another look at it. We have a number of preventative programmes around several of the issues that you've raised, including modern slavery, prevention of sexual harassment in the workforce and the minimum wage provisions, as I've suggested already. I'm more than happy to have another look at it, but if the Member has any specifics he'd like to actually direct my attention to, that would be most helpful.

Diolch. Byddaf yn edrych eto ar y mater. Mae gennym nifer o raglenni ataliol ar waith mewn perthynas â nifer o'r materion a nodwyd gennych, gan gynnwys caethwasiaeth fodern, atal aflonyddu rhywiol yn y gweithlu a darpariaethau'r isafswm cyflog, fel y crybwyllais eisoes. Rwy'n fwy na pharod i edrych ar y mater eto, ond os oes gan yr Aelod unrhyw fanylion yr hoffai dynnu fy sylw atynt, byddai hynny o gymorth.

Llefarydd Plaid Cymru, Siân Gwenllian.

Plaid Cymru spokesperson, Siân Gwenllian.

Mae Aelodau'ch Llywodraeth chi wedi disgrifio Deddf Trais yn erbyn Menywod, Cam-drin Domestig a Thrais Rhywiol (Cymru) 2015 fel deddfwriaeth sydd yn torri tir newydd. A ydych chi'n meddwl bod hynny'n ddisgrifiad teg o sut mae'r Ddeddf honno'n cael ei gweithredu?

Members of your Government have described the Violence against Women, Domestic Abuse and Sexual Violence (Wales) Act 2015 as legislation that breaks new ground. Now, do you think that that is a fair description of how that Act is being implemented?

I've only just got to grips with this part of my portfolio, the Member will be aware, and I've yet to have a series of meetings with the officials who work in this area. I've not yet got a full grasp of that, but I'd be very happy to discuss this issue with the Member. I do, myself, have some concerns about the speed of implementation, but I'm not yet in a position to be able to detail them, and I apologise for that.

Rwyf ond newydd ddechrau mynd i'r afael â'r rhan hon o fy mhortffolio, fel y gŵyr yr Aelod, a byddaf yn cael cyfres o gyfarfodydd gyda'r swyddogion sy'n gweithio yn y maes hwn. Nid wyf wedi cael crap ar hynny'n llawn eto, ond byddwn yn fwy na pharod i drafod y mater gyda'r Aelod. Mae gennyf rai pryderon ynglŷn â cyflymder gweithredu, ond nid wyf mewn sefyllfa eto i allu rhoi manylion yn eu cylch, ac rwy'n ymddiheuro am hynny.

Rydym ni wedi cael adroddiad gan bwyllgor yn mynegi pryderon mawr dros weithredu'r Ddeddf—ei bod yn araf, neu fod rhan ohoni heb eu gweithredu o gwbl. Yr wythnos yma, rydw i wedi cael diweddariad ar y sefyllfa a dyma'r ffeithiau i chi: nid oes yna gynllun gweithredu dros flwyddyn wedi cyhoeddi'r strategaeth; ymddengys na chyhoeddwyd canllawiau yng nghyswllt strategaethau lleol eto; nid ydy'r grŵp arbenigol ar addysg am berthynas iach wedi cyhoeddi ei argymhellion—roedd y rheini i fod allan yn yr hydref; ymddengys na wnaed unrhyw waith ar y canllawiau ar gyfer sefydliadau addysg uwch; ni chyhoeddwyd unrhyw ddangosyddion cenedlaethol i fesur cynnydd tuag at amcanion y Ddeddf; nid yw'r canllaw comisiynu statudol, a oedd i fod i'w gyhoeddi ym mis Gorffennaf eleni, ddim wedi cael ei gyhoeddi; mae'r ymgynghorydd cenedlaethol wedi ymddiswyddo, ac ni chafwyd un newydd eto. A fuasech chi'n cytuno mai'r unig beth sy'n torri tir newydd yn y fan hyn ydy'r raddfa ryfeddol o ddiffyg gweithredu yn y ddwy flynedd ers i'r sefydliad yma basio'r ddeddfwriaeth yma?

We’ve seen a report by committee that has expressed great concern about the implementation of the Act—that it is sluggish, or some parts haven’t been implemented at all. This week, I received an update on the situation and these are the facts for you: there is no action plan over a year since the strategy was published; it appears that no guidance related to local strategies has been published as of yet; the expert group on healthy relationships hasn’t published its recommendations—and those were to be issued in the autumn; it appears that no work was done on the guidance for higher education institutions; no national indicators were published to show progress towards the objectives of the Act; the statutory commissioning guidance, which was to be published in July of this year, hasn’t been published; the national adviser has resigned, and no replacement has been appointed. Would you agree that the only thing that breaks new ground here is the incredible scale of lack of action in the two years since this institution passed this legislation?

14:30

Well, as I say, I'm not in a position to comment on the situation before I took control of this portfolio. Since I've been in post, which is only a month, I've had a number of meetings around, for example, the progress of the healthy relationships guidance, which I understand will be ready in the new year. We are in the process of appointing the new national advisor, and I've been involved in some parts of that—again, in the very early stages of my taking control of the portfolio. We launched the 'ask and act' guidance only last week, and I was able to do that at a meeting that had been prearranged with a number of people who'd been interested in that guidance, and we'd had a preliminary discussion about that. I absolutely see the Member's commitment and worry in this instance, and I can assure you that one of my priorities in taking this portfolio will be to ensure that the Act is indeed the groundbreaking Act that we would all like to see it being.

Wel, fel y dywedaf, nid wyf mewn sefyllfa i roi sylwadau ar y sefyllfa cyn i mi fabwysiadu'r portffolio hwn. Ers bod yn y swydd, sef mis yn unig, rwyf wedi cael nifer o gyfarfodydd yn ymwneud ag, er enghraifft, hynt y canllawiau cydberthnasau iach, a deallaf y bydd y rheini'n barod yn y flwyddyn newydd. Rydym wrthi'n penodi'r cynghorydd cenedlaethol newydd, ac rwyf wedi cymryd rhan mewn rhannau o hynny—unwaith eto, yn gynnar iawn ar ôl i mi fabwysiadu'r portffolio. Lansiwyd y canllawiau 'gofyn a gweithredu' yr wythnos diwethaf, a gallais wneud hynny mewn cyfarfod a oedd wedi'i drefnu ymlaen llaw gyda nifer o bobl a oedd wedi bod â diddordeb yn y canllawiau hynny, ac roeddem wedi cael trafodaeth ragarweiniol am hynny. Rwy'n sicr yn gweld ymrwymiad a phryder yr Aelod yn yr achos hwn, a gallaf eich sicrhau mai un o fy mlaenoriaethau wrth ymgymryd â'r portffolio hwn fydd sicrhau bod y Ddeddf mor arloesol ag y byddem eisiau iddi fod.

Diolch. Ac rwy'n gwir obeithio y gwelwn ni'r cynnydd yma ar fyrder rŵan. Ac rwy'n diolch i chi am eich ymroddiad, ac yn gobeithio y byddwn ni mewn sefyllfa llawer gwell mewn ychydig fisoedd lawr y lein o'r fan hyn heddiw.

Ac mae angen i unrhyw ddeddfwriaeth gael cyllid yn gefn iddi, wrth gwrs, er mwyn gwir gyflawni ei photensial. Ond, unwaith eto, mae gen i bryder yn y fan hyn, ac mae Cymorth i Fenywod Cymru wedi rhybuddio y bydd toriadau pellach i wasanaethau megis llochesi yn arwain at ganlyniadau andwyol i oroeswyr cam-drin, a all arwain at golli bywydau. A fedrwch chi weithredu, a gwneud yn siŵr na fydd yna dorri ar wasanaethau megis llochesi merched a phlant? O dan yr amgylchiadau, dyma ydy'r peth lleiaf y medr y Llywodraeth yma ei wneud.

Thank you. And I truly hope that we will see this progress as a matter of urgency now. And I thank you for your commitment, and I hope we will be in a far better position in a few months’ time.

And any legislation needs to be backed up by funding, of course, in order to truly achieve its potential. But, once again, I do have some concerns here, and Women’s Aid Wales have warned that further cuts to services such as refuges will lead to detrimental impacts for survivors of abuse, which could lead to loss of life. Can you now ensure that there will be no cuts to services such as women’s refuges and places for children? Under the circumstances, that’s the least the Government could do.

Well, I've had a number of discussions already about how we do the commissioning guidance, and what we're doing in terms of the national advisors going out. I've also had one preliminary discussion with my colleague here on my right about the financial arrangements for this. I'm not yet in a position to be able to make any pledges about where we are with that until I've got a better grip. But, I can tell you that I'm completely committed to making sure that this Act works, and that we do fund it, so that the people who need those refuges so badly do get them.

Wel, rwyf wedi cael nifer o drafodaethau eisoes ynglŷn â sut rydym yn cyflawni'r canllawiau comisiynu, a'r hyn rydym yn ei wneud mewn perthynas â'r cynghorwyr cenedlaethol sy'n mynd allan. Rwyf hefyd wedi cael un drafodaeth ragarweiniol gyda fy nghyd-Aelod yma ar y dde ynglŷn â'r trefniadau ariannol ar gyfer hyn. Nid wyf eto mewn sefyllfa i allu gwneud unrhyw addewidion o ran ein sefyllfa gyda hynny hyd nes y bydd gennyf well gafael ar y sefyllfa. Ond gallaf ddweud wrthych fy mod yn gwbl ymrwymedig i wneud yn siŵr fod y Ddeddf hon yn gweithio, a'n bod yn ei ariannu, fel bod y bobl sydd â thaer angen am y llochesi hynny yn eu cael.

Llefarydd y Ceidwadwyr, Mark Isherwood.

The Conservative spokesperson, Mark Isherwood.

Diolch, Llywydd. Modern slavery, clearly, affects or impacts across Wales, but there's a particular west-east issue in north Wales, where human trafficking through Holyhead port is a huge issue. North Wales lost its anti-slavery co-ordinator after three years of funding expired, when a charity was established—Haven of Light—to liaise with statutory partners, the voluntary sector, North Wales Police, local authorities, their lead officer in Anglesey on human trafficking, and so on. They've identified that the situation is getting worse. There's no safe house, reception centre facilities in north Wales, and the lack of an anti-slavery co-ordinator on a regional basis has created a gap, clearly, which they're filling. How will you engage, not only nationally, but directly with the north Wales network of bodies now working actively in this area, to tackle what is, worryingly, a growing problem?

Diolch, Lywydd. Mae caethwasiaeth fodern, yn amlwg, yn cael effaith ledled Cymru, ond mae yna fater gorllewin-dwyrain penodol yng ngogledd Cymru, lle mae masnachu pobl drwy borthladd Caergybi yn broblem enfawr. Collodd gogledd Cymru ei chydgysylltydd atal caethwasiaeth ar ôl i dair blynedd o gyllid ddod i ben, pan sefydlwyd elusen—Haven of Light—i gysylltu â phartneriaid statudol, y sector gwirfoddol, Heddlu Gogledd Cymru, awdurdodau lleol, eu swyddog arweiniol yn Ynys Môn ar fasnachu pobl, ac yn y blaen. Maent wedi nodi bod y sefyllfa'n gwaethygu. Nid oes tŷ diogel, canolfan dderbyn na chyfleusterau yng ngogledd Cymru, ac mae'r diffyg cydgysylltydd atal caethwasiaeth ar sail ranbarthol wedi creu bwlch amlwg y maent yn ei lenwi. Sut y byddwch yn ymgysylltu, nid yn unig yn genedlaethol, ond yn uniongyrchol â'r rhwydwaith o gyrff yng ngogledd Cymru sy'n gweithio yn y maes hwn ar hyn o bryd, i fynd i'r afael â'r hyn sydd, yn anffodus, yn broblem gynyddol?

The Member raises a very important point. We've established the Wales anti-slavery leadership group to provide strategic leadership and guidance on how to tackle slavery in Wales, and also to provide the best possible support for survivors. The membership of that group includes the National Crime Agency, the police, the Crown Prosecution Service, Cymru Wales Safeguarding, and other UK Government departments, academia, BAWSO, and a number of other third sector organisations. We're sharing the learning from across Wales with other partners, including the UK Government departments, and the UK Independent Anti-slavery Commissioner, and we're starting to gain quite a lot of recognition for that work. But the Member will appreciate that slavery is a very complex crime to investigate and prosecute, and it's very complex to get the range of measures in force and properly resourced.

The Member raised a very specific issue, which I'm afraid I'm not across at the moment, since I'm new in the portfolio. I'd be more than happy to look at the specifics of that, if he wants to write to me about it.

Mae'r Aelod yn codi pwynt pwysig iawn. Rydym wedi sefydlu grŵp arweinyddiaeth atal caethwasiaeth Cymru i ddarparu arweinyddiaeth strategol a chanllawiau ar sut i fynd i'r afael â chaethwasiaeth yng Nghymru, a hefyd i ddarparu'r cymorth gorau posibl i oroeswyr. Mae aelodaeth y grŵp hwnnw'n cynnwys yr Asiantaeth Troseddu Cenedlaethol, yr heddlu, Gwasanaeth Erlyn y Goron, Diogelu Cymru, ac adrannau eraill o Lywodraeth y DU, sefydliadau academaidd, BAWSO a nifer o gyrff trydydd sector eraill. Rydym yn rhannu'r gwersi a ddysgir o bob rhan o Gymru gyda phartneriaid eraill, gan gynnwys adrannau Llywodraeth y DU, a Chomisiynydd Atal Caethwasiaeth Annibynnol y DU, ac rydym yn dechrau ennyn llawer o gydnabyddiaeth i'r gwaith hwnnw. Ond bydd yr Aelod yn deall bod caethwasiaeth yn drosedd gymhleth iawn i'w hymchwilio a'i herlyn, ac mae rhoi'r ystod o fesurau ar waith a sicrhau bod adnoddau priodol ar eu cyfer yn gymhleth iawn.

Cododd yr Aelod fater penodol iawn nad wyf, yn anffodus, wedi ymdrin ag ef eto, gan fy mod yn newydd yn y swydd. Buaswn yn fwy na pharod i edrych ar fanylion y mater hwnnw, os yw'n dymuno ysgrifennu ataf yn ei gylch.

Thank you very much. One of the other concerns they raised with me was that the manifests used on the ferries are inaccurate, with names being made up by traffickers, and, of course, there's issues around access to ports in the context of Brexit, and so on. But, nonetheless, this is leading to people being able to exploit the system.

North Wales Police have produced a report and a systematic assessment of the risk and issues concerning modern-day slavery and human trafficking in north Wales, identifying particular organised crime groups working from outside north Wales, trafficking victims through Holyhead, and employing potential victims in nail bars and pop-up brothels. And there are also groups based in north Wales, linked by familial bonds, who are targeting vulnerable males for manual labour and canvassing. So, again, you refer to the all-Wales engagement you're having, and the UK engagement, but given that this is also a west-east issue in north Wales, with particular sensitivities, and the Holyhead port issue at the core, will you engage directly with them also?

Diolch yn fawr iawn. Un o'r pryderon a dynnwyd i fy sylw oedd bod y rhestrau teithwyr a ddefnyddir ar y llongau fferi yn anghywir, gydag enwau'n cael eu creu gan fasnachwyr pobl, ac wrth gwrs, mae yna faterion yn codi mewn perthynas â mynediad at borthladdoedd yng nghyd-destun Brexit ac ati. Ond serch hynny, mae hyn yn arwain at fod pobl yn gallu manteisio ar y system.

Mae Heddlu Gogledd Cymru wedi cynhyrchu adroddiad ac asesiad systematig o'r peryglon a'r problemau mewn perthynas â chaethwasiaeth fodern a masnachu pobl yng ngogledd Cymru, gan nodi grwpiau troseddu cyfundrefnol penodol sy'n gweithio y tu allan i ogledd Cymru, dioddefwyr masnachu pobl drwy Gaergybi, a dioddefwyr posibl sy'n cael eu cyflogi mewn barrau ewinedd a phuteindai dros dro. Ac mae yna grwpiau sydd wedi'u lleoli yn y gogledd hefyd, wedi'u cysylltu drwy gysylltiadau teuluol, sy'n targedu dynion agored i niwed ar gyfer gwaith llaw a chanfasio. Felly, unwaith eto, rydych yn cyfeirio at yr ymgysylltiad rydych yn ei gael drwy Gymru gyfan, a'r ymgysylltiad ar lefel y DU, ond o ystyried bod hon yn broblem gorllewin-dwyrain yng ngogledd Cymru hefyd, gyda sensitifrwydd penodol, a bod mater porthladd Caergybi wrth wraidd hynny, a wnewch chi ymgysylltu'n uniongyrchol â hwy hefyd?

14:35

Absolutely. I'm very much looking forward to going around the various organisations in Wales to talk about both how the national strategy works locally, and also to pick up the local issues which are around co-ordination, as the Member rightly identifies, and where the overlap of powers between devolved and UK Government responsibilities lies, so that we can make the most of those powers in tackling some of the really very terrible practices that he's highlighted. So, I'm more than happy to do that, and if the Member wants to invite me to see anything very specific, I'm very happy to take him up on that as well. 

Yn sicr. Rwy'n edrych ymlaen at ymweld â'r gwahanol sefydliadau yng Nghymru i siarad ynglŷn â sut y mae'r strategaeth genedlaethol yn gweithio'n lleol a hefyd i nodi materion lleol sy'n ymwneud â chydgysylltu, fel y mae'r Aelod yn ei nodi'n gywir, a lle mae pwerau datganoledig a chyfrifoldebau Llywodraeth y DU yn gorgyffwrdd, fel y gallwn wneud y gorau o'r pwerau hynny wrth fynd i'r afael â rhai o'r arferion arswydus a ddisgrifiwyd ganddo. Felly, rwy'n fwy na pharod i wneud hynny, ac os yw'r Aelod yn dymuno fy ngwahodd i weld unrhyw beth yn benodol, rwy'n hapus iawn i dderbyn y gwahoddiad hwnnw yn ogystal.

Thank you. And, finally, on this theme, in fact, the Haven of Light organised a conference in St Asaph cathedral, which I took part in on 28 October, with police representation, local authorities, voluntary sector and others presenting. The Salvation Army told us that seventh out of the 94 nationalities they worked with were British victims, people who originated within the United Kingdom and its constituent nations, who

'had been tricked and then trapped'.

So, both on an all-Wales basis, and in this case, a regional basis, what consideration are you giving not only to those people being trafficked from outside Wales and the UK, but those within the UK and Wales who are being tricked and trapped into exploitation and slavery?

Diolch. Ac yn olaf ar y thema hon mewn gwirionedd, trefnodd Haven of Light gynhadledd yn Eglwys Gadeiriol Llanelwy y cymerais ran ynddi ar 28 Hydref, gyda chynrychiolaeth yr heddlu, awdurdodau lleol, y sector gwirfoddol ac eraill yn rhoi cyflwyniadau. Dywedodd Byddin yr Iachawdwriaeth wrthym mai dioddefwyr Prydeinig oedd yn seithfed o'r 94 o genhedloedd roeddent yn gweithio gyda hwy, pobl a oedd yn tarddu o'r Deyrnas Unedig a'i gwledydd cyfansoddol, a oedd

wedi cael eu twyllo ac yna eu caethiwo.

Felly, ar sail Cymru gyfan, ac yn yr achos hwn, ar sail ranbarthol, pa ystyriaeth rydych yn ei roi, nid yn unig i'r bobl sy'n cael eu masnachu o'r tu allan i Gymru a'r DU, ond i'r rhai sy'n cael eu twyllo a'u caethiwo i fywyd o gamfanteisio a chaethwasiaeth yng Nghymru a'r DU?

Yes, and that's a very important point, and we have a large range of Government initiatives that are designed to make sure that people have the right information to ensure that they don't enter into arrangements that they find themselves slowly sucked into, into situations where really they can't get back out. The Member has highlighted a number of issues. I'm aware of some that have arisen in my own constituency as well.

We will be working very hard to put a range of things in, first of all, to ensure that enforcement agencies understand what they're looking for and how to make sure that the people who are involved in those awful arrangements have the right information to extract themselves and the right advice; secondly, to put some programmes in place to make sure that people understand what they're being sucked into, and can put a stop to it early on; and, thirdly, to put the right support around the agencies that are involved to make sure that they recognise the signs of that starting to happen and can take appropriate preventative action. But, again, I make the same offer: if the Member has very specific things he'd like to me to look at, I'd be more than happy to do that. 

Ie, ac mae hwnnw'n bwynt pwysig iawn, ac mae gennym amrywiaeth fawr o fentrau gan y Llywodraeth a gynlluniwyd i wneud yn siŵr fod pobl yn cael yr wybodaeth gywir i sicrhau nad ydynt yn mynd yn rhan o drefniadau ac yn cael eu sugno i mewn yn araf i sefyllfaoedd lle nad oes modd iddynt ddod allan ohonynt mewn gwirionedd. Mae'r Aelod wedi tynnu sylw at nifer o bethau. Rwy'n ymwybodol o rai sydd wedi codi yn fy etholaeth i yn ogystal.

Byddwn yn gweithio'n galed iawn i roi amrywiaeth o bethau ar waith, yn gyntaf oll, i sicrhau bod asiantaethau gorfodi yn deall beth y maent yn chwilio amdano a sut i wneud yn siŵr fod y bobl sy'n rhan o'r trefniadau ofnadwy hyn yn cael y wybodaeth gywir i ddod allan o'r sefyllfa a'r cyngor cywir; yn ail, i roi rhaglenni ar waith i wneud yn siŵr fod pobl yn deall beth y maent yn cael eu tynnu i mewn iddo, a'u bod yn gallu rhoi diwedd arno'n gynnar; ac yn drydydd, i roi'r cymorth cywir i'r asiantaethau sy'n gysylltiedig â hyn er mwyn gwneud yn siŵr eu bod yn adnabod yr arwyddion fod hynny'n dechrau digwydd a'u bod yn gallu cymryd camau ataliol priodol. Ond unwaith eto, rwy'n gwneud yr un cynnig: os oes gan yr Aelod bethau penodol y byddai'n hoffi i mi eu hystyried, byddwn yn fwy na pharod i wneud hynny.

Cydlyniant Cymunedol yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru
Community Cohesion in Mid and West Wales

4. A wnaiff Arweinydd y Tŷ ddatganiad am gydlyniant cymunedol yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru? OAQ51422

4. Will the Leader of the House make a statement on community cohesion in Mid and West Wales? OAQ51422

Yes. There is a strong sense of respect and tolerance in Mid and West Wales, with low levels of hate crime, and a very good community response to the Syrian resettlement programme. Where tensions do exist, we are working closely with partners, including the police, local authorities and communities, to reduce them as much as possible.

Gwnaf. Ceir ymdeimlad cryf o barch a goddefgarwch yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru, gyda lefelau isel o droseddau casineb, ac ymateb cymunedol da iawn i raglen adsefydlu Syria. Lle mae tensiynau'n bodoli, rydym yn gweithio'n agos gyda phartneriaid, gan gynnwys yr heddlu, awdurdodau lleol a chymunedau, i'w lleihau cymaint â phosibl.

I'm grateful to the leader of the house for that reply, and as this is the first opportunity I've had to do so, I congratulate her on her promotion, which I think, for what it's worth, was well deserved. 

Rwy'n ddiolchgar i arweinydd y tŷ am yr ateb hwnnw, a chan mai hwn yw'r cyfle cyntaf rwyf wedi'i gael i wneud hynny, hoffwn ei llongyfarch ar ei dyrchafiad, ac rwy'n credu, o'm rhan i, ei fod yn haeddiannol iawn.

I thought her zeal and her courtesy in her previous incarnation was much appreciated, and I wish her well in her new position.

She may remember that I raised recently with the First Minister the case of Amazon in Jersey Marine advertising for workers through the Central European Recruitment and Contract Services Ltd. The company had contacted one of my constituents to say that they wanted to rent rooms so that these workers could occupy those rooms on an eight-hour shift basis, so three workers in one day. Would the leader of the house agree with me that this does nothing for promoting social cohesion because it creates resentment, certainly amongst low-paid people, because these are not well-paid jobs that are being advertised? The Swansea travel-to-work area, of course, extends well into Carmarthenshire. And as Amazon, which is, I'm sure, a perfectly good employer, received grants from the Welsh Government to persuade them to come to Jersey Marine five or six years ago, the Welsh Government ought to discourage Amazon from using companies of this kind, because that does breed resentment amongst ordinary people, and we all want to discourage that kind of resentment and promote community cohesion. 

Roeddwn yn credu bod ei brwdfrydedd a'i chwrteisi yn ei swydd flaenorol yn cael ei werthfawrogi'n fawr, a dymunaf yn dda iddi yn ei swydd newydd.

Efallai y bydd hi'n cofio fy mod wedi codi achos Amazon yn Jersey Marine yn hysbysebu am weithwyr drwy'r Central European Recruitment and Contract Services Ltd gyda'r Prif Weinidog yn ddiweddar. Roedd y cwmni wedi cysylltu ag un o fy etholwyr i ddweud eu bod eisiau rhentu ystafelloedd fel y gallai'r gweithwyr ddefnyddio'r ystafelloedd hynny ar sail sifftiau wyth awr, felly tri gweithiwr mewn un diwrnod. A fyddai arweinydd y tŷ yn cytuno â mi nad yw hyn yn gwneud dim i hyrwyddo cydlyniant cymdeithasol oherwydd ei fod yn creu drwgdeimlad, yn sicr ymhlith pobl sydd ar gyflogau isel, oherwydd nid swyddi â chyflogau da yw'r rhai sy'n cael eu hysbysebu? Mae ardal deithio i'r gwaith Abertawe, wrth gwrs, yn ymestyn ymhell i mewn i Sir Gaerfyrddin. A chan fod Amazon, sydd, rwy'n siŵr, yn gyflogwr da, wedi cael grantiau gan Lywodraeth Cymru i'w perswadio i ddod i Jersey Marine bum neu chwe blynedd yn ôl, dylai Llywodraeth Cymru anghymell Amazon rhag defnyddio cwmnïau o'r math hwn, gan fod hynny'n meithrin drwgdeimlad ymhlith pobl gyffredin, ac rydym eisiau anghymell y math hwnnw o ddrwgdeimlad a hyrwyddo cydlyniant cymunedol.

14:40

If the Member would like to provide me with any specific evidence he has, I would be more than happy to receive it. I have a large number of my own constituents who work at Amazon and I've had a number of correspondence occasions with them over the past about some of their employment practices. I'd be more than happy to write to them with my new hat on if the Member can provide me with the evidence on which I could base such a letter. 

Os hoffai'r Aelod roi unrhyw dystiolaeth benodol sydd ganddo i mi, buaswn yn fwy na pharod i'w derbyn. Mae gennyf innau nifer fawr o etholwyr sy'n gweithio i Amazon ac rwyf wedi gohebu â hwy ar sawl achlysur yn y gorffennol am rai o'u harferion cyflogaeth. Buaswn yn fwy na pharod i ysgrifennu atynt yn gwisgo fy het newydd os gall yr Aelod roi tystiolaeth i mi ei defnyddio'n sail i lythyr o'r fath.

Diolch, Llywydd. Leader of the house, one way to develop community cohesion is to tackle loneliness in rural communities. You'll no doubt be aware of the Campaign to End Loneliness, which sadly shows that nine in 10 people in Pembrokeshire and Carmarthenshire believe loneliness in older age is now more likely than ever. In light of this very serious statistic, what specific funding has the Welsh Government made available to communities to specifically combat loneliness and develop community cohesion? Will you commit to publishing a breakdown of where that funding has been allocated? 

Diolch, Lywydd. Arweinydd y tŷ, un ffordd o ddatblygu cydlyniant cymunedol yw mynd i'r afael ag unigrwydd mewn cymunedau gwledig. Yn ddi-os byddwch yn gwybod am yr Ymgyrch Atal Unigrwydd, sydd, yn anffodus, yn dangos bod naw o bob 10 o bobl yn Sir Benfro a Sir Gaerfyrddin yn credu bod unigrwydd ymhlith pobl hŷn yn fwy tebygol yn awr nag erioed. Yng ngoleuni'r ystadegyn difrifol hwn, pa gyllid penodol a ryddhawyd gan Lywodraeth Cymru i gymunedau yn benodol ar gyfer trechu unigrwydd a datblygu cydlyniant cymunedol? A wnewch chi ymrwymo i gyhoeddi dadansoddiad o ble y dyrannwyd yr arian hwnnw?

Well, we've a whole series of regional community cohesion co-ordinators, who have a range of duties amongst them, and one of their main duties is actually to make sure that all of the other agencies collaborate properly and come together with this agenda.

So, one of the things that I'll be doing is looking to see how those co-ordinators have worked in the past, to make sure that all of the funding that's available for a number of issues around community cohesion—loneliness is certainly one of them, isolation of older women, for example, in communities is a huge issue—to make sure that we make the very best of the combined set of programmes that we have across a range of portfolios in the Government, to make sure that we tackle some of those.

In terms of some of my own responsibilities, some of the issues that the Member has raised with me over the years have been around broadband and so on. Actually there is a big role to play in getting older people to be included digitally to make sure that they have things such as the ability to Skype grandchildren and so on, which although not any substitute for personal interaction, nevertheless, can assist greatly in terms of isolation from family. Inclusion in day-to-day activity can make a real difference to the way that somebody interacts with their family even if they're further away. So, we have taken that into account very much in designing some of those programmes. But I will be working with the co-ordinators to make sure that they are across all of those areas of cohesion.

In terms of the budget, I am not in a position to make any promises around the budget at this point, because I've yet to review all of the aspects of my portfolio that impacts on that, but I'm more than happy to report back once I've done so. 

Wel, mae gennym gyfres gyfan o gydgysylltwyr cydlyniant cymunedol rhanbarthol, sydd ag amrywiaeth o ddyletswyddau rhyngddynt, ac un o'u prif ddyletswyddau yw gwneud yn siŵr fod yr holl asiantaethau eraill yn cydweithio'n briodol ac yn dod at ei gilydd gyda'r agenda hon.

Felly, un o'r pethau y byddaf yn ei wneud yw edrych i weld sut y mae'r cydgysylltwyr hyn wedi gweithio yn y gorffennol, er mwyn gwneud yn siŵr fod yr holl arian sydd ar gael ar gyfer nifer o faterion yn ymwneud â chydlyniant cymunedol—mae unigrwydd yn sicr yn un ohonynt, ac mae unigedd menywod hŷn, er enghraifft, mewn cymunedau yn broblem enfawr—i wneud yn siŵr ein bod yn gwneud y gorau o'r gyfres gyfunol o raglenni sydd gennym ar draws gwahanol bortffolios yn y Llywodraeth, i wneud yn siŵr ein bod yn mynd i'r afael â rhai o'r rheini.

O ran rhai o fy nghyfrifoldebau fy hun, mae rhai o'r materion y mae'r Aelod wedi'u codi gyda mi dros y blynyddoedd wedi ymwneud â band eang ac ati. Mewn gwirionedd, mae rôl fawr i'w chwarae o ran cynnwys pobl hŷn yn ddigidol er mwyn gwneud yn siŵr fod ganddynt bethau fel y gallu i gysylltu ag wyrion drwy Skype ac ati, er nad yw yr un peth â rhyngweithio personol, serch hynny gall fod yn gymorth mawr i'w helpu rhag cael eu hynysu oddi wrth eu teuluoedd. Gall cymryd rhan mewn gweithgaredd o ddydd i ddydd wneud gwahaniaeth gwirioneddol i'r ffordd y mae rhywun yn rhyngweithio â'u teuluoedd hyd yn oed os ydynt ymhellach i ffwrdd. Felly, rydym wedi ystyried hynny wrth ddylunio rhai o'r rhaglenni hynny. Ond byddaf yn gweithio gyda'r cydgysylltwyr i wneud yn siŵr eu bod yn ymwneud â'r holl feysydd cydlyniant.

O ran y gyllideb, nid wyf mewn sefyllfa i wneud unrhyw addewidion mewn perthynas â'r gyllideb ar y pwynt hwn, oherwydd nid wyf wedi adolygu'r holl agweddau ar fy mhortffolio sy'n effeithio ar hynny eto, ond rwy'n fwy na pharod i adrodd yn ôl pan fyddaf wedi gwneud hynny.

Brexit
Brexit

5. A wnaiff Arweinydd y Tŷ roi'r wybodaeth ddiweddaraf am gefnogaeth Llywodraeth Cymru ar gyfer gweithwyr mudol yng Nghymru wrth baratoi ar gyfer Brexit? OAQ51408

5. Will the Leader of the House provide an update on Welsh Government support for migrant workers in Wales in preparation for Brexit? OAQ51408

Workers from overseas contribute hugely to Wales's economy and society. Our paper, 'Brexit and Fair Movement of People', outlines a framework for future migration that meets Wales's needs and supports vigorous enforcement of non-devolved employment legislation. This approach is underpinned by our anti-exploitation code of practice for ethical employment in the supply chain. 

Mae gweithwyr o dramor yn cyfrannu'n aruthrol i economi a chymdeithas Cymru. Mae ein papur, 'Brexit a Thegwch o ran Symudiad Pobl', yn amlinellu'r fframwaith ar gyfer mudo yn y dyfodol sy'n diwallu anghenion Cymru ac yn cefnogi camau cadarn i weithredu deddfwriaeth cyflogaeth sydd heb ei ddatganoli. Ategir y dull hwn gan ein cod ymarfer i atal camfanteisio ar gyfer cyflogaeth foesegol yn y gadwyn gyflenwi.

Can I thank the leader of the house for that answer? Irrespective of our views on the merits of Brexit, there are thousands of migrant workers in Wales, including in my own constituency, who do important work and deserve total clarity as we negotiate our future arrangements with the EU. Would the leader of the house agree that while the UK Government has published a technical document for those EU citizens applying for settled status, which is suggesting a grace period of two years following Brexit, there remains a lack of clarity, particularly in relation to families, which is a worry for those people from Wales who work in the EU, as well as EU citizens working in the UK? Would you further agree that this is an unnecessary economic risk to the well-being of our country? 

A gaf fi ddiolch i arweinydd y tŷ am yr ateb hwnnw? Ni waeth am ein safbwyntiau ar rinweddau Brexit, mae miloedd o weithwyr mudol yng Nghymru, gan gynnwys yn fy etholaeth fy hun, sy'n gwneud gwaith pwysig ac yn haeddu eglurder llwyr wrth i ni drafod ein trefniadau yn y dyfodol gyda'r UE. A fyddai arweinydd y tŷ yn cytuno, er bod Llywodraeth y DU wedi cyhoeddi dogfen dechnegol ar gyfer dinasyddion yr UE sy'n gwneud cais am statws preswylydd sefydlog, sy'n awgrymu cyfnod gras o ddwy flynedd ar ôl Brexit, fod diffyg eglurder o hyd, yn enwedig mewn perthynas â theuluoedd, sy'n destun gofid i'r bobl o Gymru sy'n gweithio yn yr UE, yn ogystal â dinasyddion yr UE sy'n gweithio yn y DU? A fyddech yn cytuno hefyd fod hon yn risg economaidd ddiangen i les ein gwlad?

Indeed. I think the ongoing uncertainty is completely unnecessary. Welsh Government has been calling for confirmation of EU citizens' rights ever since the referendum. We're very aware that Brexit arrangements are causing many migrant communities anxiety across Wales and we're attempting to contact as many of the migrant community groups, social organisations and other support mechanisms in order to make sure that we can actively engage with communities to make sure they feel as settled as possible. Of course, we continue to engage with the UK Government to ensure the process for applying for settled status for EU citizens in the UK, as well as citizens from Wales who work in the EU, will be fair and proportionate. It's having a disproportionate effect in some other areas of real importance to the economic stability of Wales as well, including very important and world-class research, which I'm very concerned is being impacted by the lack of settled status for EU migrants.

Yn wir. Credaf fod yr ansicrwydd parhaus yn gwbl ddiangen. Mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn galw am gadarnhad o hawliau dinasyddion yr UE ers y refferendwm. Rydym yn ymwybodol iawn fod trefniadau Brexit yn achosi llawer o bryder i gymunedau mudol ledled Cymru ac rydym yn ceisio cysylltu â chymaint o'r grwpiau'r gymuned fudol, sefydliadau cymdeithasol a mecanweithiau cymorth eraill ag y gallwn er mwyn sicrhau ein bod yn gallu mynd ati i ymgysylltu â chymunedau i wneud yn siŵr eu bod yn teimlo mor sefydlog â phosibl. Wrth gwrs, rydym yn parhau i ymgysylltu â Llywodraeth y DU i sicrhau y bydd y broses o wneud cais am statws preswylydd sefydlog ar gyfer dinasyddion yr UE yn y DU, yn ogystal â dinasyddion o Gymru sy'n gweithio yn yr UE, yn deg ac yn gymesur. Mae'n cael effaith anghymesur mewn rhai meysydd eraill o bwys gwirioneddol i sefydlogrwydd economaidd Cymru yn ogystal, gan gynnwys ymchwil pwysig iawn o safon fyd-eang, ac rwy'n bryderus iawn fod hwnnw'n cael ei effeithio gan ddiffyg statws preswylydd sefydlog ar gyfer mewnfudwyr o'r UE.

Can the leader of the house inform me whether discussions have taken place between the Welsh Government and the UK Government with regard to seasonal working permits following Brexit, and, of course, in looking at future arrangements?   

A all arweinydd y tŷ roi gwybod i mi a fu trafodaethau rhwng Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU mewn perthynas â thrwyddedau gwaith tymhorol yn dilyn Brexit, ac wrth gwrs, wrth edrych ar drefniadau yn y dyfodol?

Yes, that's one of the things that we've been discussing in our Brexit preparedness arrangements, and our papers, I'm sure the Member knows, all reference the issue around seasonal migrant workers and other, very important elements of our society. We don't agree with quota arrangements, but if such an arrangement were put in place, then we would, of course, be pressing to have the very best quota arrangements for Wales to ensure that all of the communities that rely on very important migrant workers are actually able to continue to provide the valuable services across the Welsh economy that we know they provide.

Ie, mae hwnnw'n un o'r pethau y buom yn ei drafod yn ein trefniadau parodrwydd Brexit, ac mae ein papurau, fel y bydd yr Aelod yn gwybod rwy'n siŵr, i gyd yn cyfeirio at fater gweithwyr mudol tymhorol ac elfennau pwysig eraill yn ein cymdeithas. Nid ydym yn cytuno â threfniadau cwota, ond pe bai trefniant o'r fath yn cael ei roi ar waith, byddem yn pwyso, wrth gwrs, am y trefniadau cwota gorau i Gymru er mwyn sicrhau bod pob un o'r cymunedau sy'n dibynnu ar weithwyr mudol pwysig iawn yn gallu parhau i ddarparu'r gwasanaethau gwerthfawr rydym yn gwybod eu bod yn eu darparu ar draws economi Cymru.

14:45
Ffoaduriaid a Cheiswyr Lloches
Refugees and Asylum Seekers

6. A wnaiff Arweinydd y Tŷ roi'r wybodaeth ddiweddaraf am weithredu ymateb Llywodraeth Cymru i adroddiad y Pwyllgor Cydraddoldeb, Llywodraeth Leol a Chymunedau ar ffoaduriaid a cheiswyr lloches? OAQ51402

6. Will the Leader of the House provide an update on the implementation of the Welsh Government's response to the Equality, Local Government and Communities Committee report on refugees and asylum seekers? OAQ51402

Yes. The Welsh Government is working closely with the stakeholders, including local government, health services and the Welsh Refugee Coalition, as well as refugees and asylum seekers themselves, to develop a new delivery plan. This is being done with close reference to the committee's report 'I used to be someone'.

Ie. Mae Llywodraeth Cymru yn gweithio'n agos â rhanddeiliaid, gan gynnwys llywodraeth leol, gwasanaethau iechyd a Chynghrair Ffoaduriaid Cymru, yn ogystal â ffoaduriaid a cheiswyr lloches eu hunain, i ddatblygu cynllun cyflawni newydd. Gwneir hyn gyda golwg agos ar adroddiad y pwyllgor 'Roeddwn i'n arfer bod yn rhywun'.

Thank you for that response, Cabinet Secretary. There is considerable interest in the committee's report in Newport, which, obviously, is one of the more ethnically diverse cities and areas in Wales, but also there are other areas in Wales that are similarly so. So, there is considerable interest out there and it's good to know that Welsh Government is working with refugees and asylum seekers.

I wonder if you could say any more about how the issues identified in the committee's report are being addressed, and likely to be addressed, and, in terms of that asylum seekers and refugees delivery plan, when the revised plan is likely to be published.

Diolch i chi am yr ateb hwnnw, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae adroddiad y pwyllgor yn dangos cryn ddiddordeb yng Nghasnewydd, sydd, yn amlwg, yn un o'r dinasoedd ac un o'r ardaloedd mwy amrywiol yn ethnig yng Nghymru, ond hefyd ceir ardaloedd eraill tebyg yng Nghymru o ran hynny. Felly, mae cryn ddiddordeb allan yno ac mae'n dda gwybod bod Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda ffoaduriaid a cheiswyr lloches.

Tybed a allech chi ddweud mwy ynglŷn â sut yr ymdrinnir â'r materion a nodwyd yn adroddiad y pwyllgor, a sut y mae'n debygol yr ymdrinnir â hwy, ac mewn perthynas â'r cynllun cyflawni ar gyfer ceiswyr lloches a ffoaduriaid, pa bryd y mae'r cynllun diwygiedig yn debygol o gael ei gyhoeddi.

Yes. A draft of the plan will be brought to the refugee and asylum seeker operations board on 16 January and subsequently presented at the refugee and asylum seeker taskforce meeting in mid March, in terms of the timing.

In the meantime, we've been working very hard to ensure that we take the committee's full, and very good report if I might say, into account in our completely new approach to how we look at some of these services. The Member shares with me a constituency that has a very large amount of asylum-seeker and refugee families in it, and I share his concern.

A number of good projects are under way. In my own constituency—and I'm going to do a shameless plug here, Llywydd, so I would like to alert people to it—a number of books, produced by the refugee community poetry association in Swansea, one of which is entitled My Heart Loves in My Language and which I defy anybody to read without being in floods of tears by page 3, which explains some of the isolation and desperation that people feel when they cannot express themselves anymore in the language of their birth. I am absolutely determined that we are going to make sure that those people's lives are happier, healthier and much better now that they've found their way safely to Wales than they were before.

Gallaf. Bydd drafft o'r cynllun yn cael ei gyflwyno i'r bwrdd gweithrediadau ffoaduriaid a cheiswyr lloches ar 16 Ionawr ac yna'n cael ei gyflwyno wedyn yng nghyfarfod y tasglu ffoaduriaid a cheiswyr lloches yng nghanol mis Mawrth, o ran yr amserlen.

Yn y cyfamser, rydym wedi bod yn gweithio'n galed iawn i sicrhau ein bod yn ystyried adroddiad llawn y pwyllgor, ac mae'n adroddiad da iawn os caf ddweud, yn ein dull hollol newydd o edrych ar rai o'r gwasanaethau hyn. Mae'r Aelod yn rhannu etholaeth â mi sy'n cynnwys llawer iawn o deuluoedd sy'n ceisio lloches a ffoaduriaid, ac rwy'n rhannu ei bryder.

Mae nifer o brosiectau da ar y gweill. Yn fy etholaeth i—ac rwyf am wneud hysbysiad digywilydd yma, Lywydd, felly hoffwn rybuddio pobl—ceir nifer o lyfrau, a gynhyrchwyd gan gymdeithas farddoniaeth y gymuned ffoaduriaid yn Abertawe, ac mae un llyfr yn dwyn y teitl My Heart Loves in My Language, ac rwy'n herio unrhyw un i'w ddarllen heb lefain y glaw erbyn tudalen 3, sy'n egluro rhywfaint o'r unigrwydd a'r anobaith y mae pobl yn ei deimlo pan nad ydynt yn gallu mynegi eu hunain yn eu mamiaith mwyach. Rwy'n gwbl benderfynol ein bod am wneud yn siŵr fod bywydau'r bobl hynny'n hapusach, yn iachach, ac yn well o lawer nag o'r blaen, a hwythau bellach wedi cyrraedd Cymru'n ddiogel.

Leader of the house, many asylum seekers and refugees may have skills that would prove valuable to the Welsh economy, but they are hindered by their inability, or limited ability, to speak English. The Welsh Government, in its response to the committee's report, acknowledged the importance of English for speakers of other languages courses . So, can I ask what progress has been made in updating the ESOL policy for Wales by March 2018 to ensure that the provision of these courses is sufficient to meet the demand in Wales, and especially south-east Wales?

Arweinydd y tŷ, mae'n bosibl fod llawer o geiswyr lloches a ffoaduriaid yn meddu ar sgiliau a fyddai'n werthfawr i economi Cymru, ond maent yn cael eu rhwystro gan eu hanallu, neu eu gallu cyfyngedig, i siarad Saesneg. Roedd Llywodraeth Cymru, yn ei hymateb i adroddiad y Pwyllgor, yn cydnabod pwysigrwydd cyrsiau Saesneg ar gyfer siaradwyr ieithoedd eraill. Felly, a gaf fi ofyn pa gynnydd a wnaed ar ddiweddaru'r polisi Saesneg ar gyfer siaradwyr ieithoedd eraill gogyfer â Chymru erbyn mis Mawrth 2018 i sicrhau bod darpariaeth y cyrsiau hyn yn ddigonol i ateb y galw yng Nghymru, ac yn enwedig de-ddwyrain Cymru?

English for speakers of other languages, as the Member rightly identifies, is a fundamental part of being able to settle properly in a new country and actually for that new country to take proper account of your skills and your ability to contribute. As such, we have, as part of the Welsh Government's skills provision, protected ESOL funding for several years through various budgets. We also work very hard with the UK Syrian resettlement programme, for example, to make sure that English for speakers of other languages is properly distributed. But there are problems with that, and the differing levels of support for differing classes of refugees is not really helping.

We are making a lot of recommendations and are lobbying to the UK Government to make them understand the real problems that the resettlement programme sometimes has for people being disrupted in terms of their language learning. There's a whole issue as well with people who arrive in Wales who are speakers of minority languages in their own country. So, for example, if Britain were to have the misfortune of being a war zone and we were all escaping, then those of us who speak Welsh as a first language would struggle even more to acquire the language of the country that we arrived in than those of us who speak English. Those things are really important to take into account, when we design these programmes.

We also have a huge problem where we don't have a tapering provision, and so those people who have a basic grasp of English are often in the same class as people who don't have any grasp of English, and those people who might be heading towards employment are also in that class, and also no provision for people coming in at the bottom either, as there's nowhere for people to to proceed to. So, a large amount of work needs to be done here. A large amount of funding also needs to be attracted by that, and we will be lobbying heavily the UK Government to step up to the mark in terms of funding some of those resettlement programmes.

Mae Saesneg ar gyfer siaradwyr ieithoedd eraill, fel y noda'r Aelod yn gywir, yn rhan hollbwysig o allu sefydlu'n briodol mewn gwlad newydd, ac mewn gwirionedd, i'r wlad newydd honno roi ystyriaeth briodol i'ch sgiliau a'ch gallu i gyfrannu. O ganlyniad, fel rhan o ddarpariaeth sgiliau Llywodraeth Cymru, rydym wedi diogelu cyllid Saesneg ar gyfer siaradwyr ieithoedd eraill am nifer o flynyddoedd drwy gyllidebau gwahanol. Rydym hefyd yn gweithio'n galed iawn gyda rhaglen adsefydlu Syria yn y DU, er enghraifft, i wneud yn siŵr fod rhaglen Saesneg ar gyfer siaradwyr ieithoedd eraill yn cael ei dosbarthu'n briodol. Ond ceir problemau gyda hynny, ac nid yw'r gwahanol lefelau o gefnogaeth ar gyfer dosbarthiadau gwahanol o ffoaduriaid yn helpu mewn gwirionedd.

Rydym yn gwneud llawer o argymhellion ac yn lobïo Llywodraeth y DU i wneud iddynt ddeall y problemau go iawn a geir yn y rhaglen adsefydlu weithiau i bobl yr amharir ar eu gallu i ddysgu iaith. Ceir problem arall hefyd mewn perthynas â phobl sy'n cyrraedd Cymru sy'n siaradwyr ieithoedd lleiafrifol yn eu gwlad eu hunain. Felly, er enghraifft, pe bai Prydain yn ddigon anffodus i fod yn barth rhyfel a'n bod i gyd yn dianc, yna byddai'r rheini ohonom sy'n siarad Cymraeg fel iaith gyntaf yn cael hyd yn oed mwy o anhawster wrth geisio dysgu iaith y wlad rydym yn ei chyrraedd na'r rheini ohonom sy'n siarad Saesneg. Mae'n bwysig iawn ein bod yn ystyried y pethau hyn pan fyddwn yn dylunio'r rhaglenni.

Mae gennym broblem enfawr hefyd lle nad oes gennym ddarpariaeth raddedig, ac felly mae'r bobl sydd â dealltwriaeth sylfaenol o'r Saesneg yn aml yn cael eu rhoi yn yr un dosbarth â phobl nad oes ganddynt unrhyw ddealltwriaeth o'r Saesneg, ac mae'r bobl a allai fod yn anelu at gael gwaith hefyd yn y dosbarth hwnnw, ac nid oes unrhyw ddarpariaeth ar gyfer pobl sy'n dechrau o'r gwaelod ychwaith, gan nad oes unman i bobl gamu ymlaen. Felly, mae angen gwneud llawer o waith yma. Mae angen i hynny ddenu swm mawr o arian hefyd, a byddwn yn lobïo Llywodraeth y DU yn frwd i wneud fel y dylai o ran cyllido rhai o'r rhaglenni adsefydlu hyn.

14:50
Sipsiwn a Theithwyr
Gypsies and Travellers

7. A wnaiff Arweinydd y Tŷ ddatganiad am y cynnydd a wnaed mewn perthynas ag asesiadau llety ar gyfer Sipsiwn a Theithwyr o dan Ddeddf Tai (Cymru) 2014? OAQ51418

7. Will the Leader of the House make a statement on the progress of accommodation assessments for Gypsies and Travellers under the Housing Act (Wales) 2014? OAQ51418

Yes. Earlier this year the Welsh Government approved the Gypsy and Traveller accommodation assessments undertaken by Welsh local authorities, which identified a need for 237 residential and 33 transit pitches across Wales. A total of £26.4 million has been allocated between 2017 and 2021 to address this need, and I expect local authorities to deliver against the need.

Gallaf. Yn gynharach eleni, cymeradwyodd Llywodraeth Cymru yr asesiadau llety Sipsiwn a Theithwyr a gynhaliwyd gan awdurdodau lleol Cymru, a oedd yn nodi bod angen 237 o leiniau preswyl a 33 o leiniau dros dro ledled Cymru. Dyrannwyd cyfanswm o £26.4 miliwn rhwng 2017 a 2021 i ddiwallu'r angen hwn, ac rwy'n disgwyl y bydd awdurdodau lleol yn cyflawni yn ôl yr angen.

Cabinet Secretary, we still have a problem with occupation of illegal sites, which causes great distress to neighbours around those sites, because they're not provided with the necessary facilities and infrastructure. There is still, obviously, a fairly slow identification of official sites that are appropriate to attract Gypsies and Travellers in places that they would want to settle for a while. So, can you give us any further information on how you're assessing these responses that you're having from local authorities on how they're going to implement this Act?

Ysgrifennydd Cabinet, mae gennym broblem o hyd gyda meddiannu safleoedd anghyfreithlon, sy'n achosi gofid mawr i'r cymdogion o gwmpas y safleoedd hynny, oherwydd ni ddarperir cyfleusterau a seilwaith angenrheidiol ar eu cyfer. Mae'r broses o nodi safleoedd swyddogol sy'n briodol i ddenu Sipsiwn a Theithwyr mewn mannau y byddent yn dymuno setlo ynddynt am gyfnod, yn weddol araf o hyd. Felly, a allwch roi unrhyw wybodaeth bellach i ni ynglŷn â sut rydych yn asesu'r ymatebion hyn rydych yn eu cael gan awdurdodau lleol o ran sut y maent am weithredu'r Ddeddf hon?

Yes. We have an annual review of how the local authorities are progressing. All 22 local authorities have responded to the request, and the findings of the first review show that good progress is being made in almost every area across Wales. A formal review of the Gypsy and Traveller accommodation assessment guidance will be undertaken in 2018, which will inform thinking about the next round of assessments after that. I'm aware of a number of issues that have been highlighted in various local authorities around Wales. I'm currently aware of 10 areas that have highlighted specific issue. I will be doing a tour of all of those areas to make sure I thoroughly understand the issues identified and that we can work with the councils in question to make sure that people's needs are met. When people are camping on unsatisfactory and not specific sites, then clearly that's not in the best interests of the people in the camps, and nor is it in the best interest of any of the people providing services or living around them.

Ie. Mae gennym adolygiad blynyddol o gynnydd yr awdurdodau lleol ar hyn. Mae pob un o'r 22 awdurdod lleol wedi ymateb i'r cais, ac mae canfyddiadau'r adolygiad cyntaf yn dangos bod cynnydd da yn cael ei wneud ym mron pob ardal ar draws Cymru. Bydd adolygiad ffurfiol o'r canllawiau asesu llety Sipsiwn a Theithwyr yn cael ei gynnal yn 2018, a bydd yn llywio'r meddwl ar gyfer y rownd nesaf o asesiadau ar ôl hynny. Rwy'n ymwybodol o nifer o faterion a amlygwyd mewn gwahanol awdurdodau lleol ledled Cymru. Rwy'n ymwybodol o 10 ardal ar hyn o bryd sydd wedi tynnu sylw at faterion penodol. Byddaf yn ymweld â phob un o'r ardaloedd hynny i wneud yn siŵr fy mod yn deall y materion a nodwyd i'r dim ac y gallwn weithio gyda'r cynghorau dan sylw i sicrhau bod anghenion pobl yn cael eu diwallu. Pan fydd pobl yn gwersylla ar safleoedd anfoddhaol ac amhenodol, yna yn amlwg nid yw hynny er budd pennaf y bobl yn y gwersylloedd, ac nid yw er budd pennaf unrhyw un o'r bobl sy'n darparu gwasanaethau neu sy'n byw o'u cwmpas ychwaith.

Band Eang Cyflymu Cymru
Superfast Cymru Broadband

8. A wnaiff Arweinydd y Tŷ ddatganiad am y cynnydd a wnaed o ran cyflwyno band eang Cyflymu Cymru ym Mhontypridd a Thaf Elái? OAQ51396

8. Will the Leader of the House make a statement on the progress of Superfast Cymru broadband roll-out in Pontypridd and Taff Ely? OAQ51396

Yes, 48,266 premises within Rhondda Cynon Taf can now access fast fibre broadband with an average download speed of over 64 Mbps, thanks to Superfast Cymru. That equates to around 95 per cent of eligible premises, and just over £13,144,000 of public funding has been invested in the project in Rhondda Cynon Taf.

Gwnaf, gall 48,266 safle yn Rhondda Cynon Taf gael mynediad at fand eang ffeibr cyflym bellach gyda chyflymder lawrlwytho cyfartalog o dros 64 Mbps, diolch i Cyflymu Cymru. Mae hynny'n cyfateb i tua 95 y cant o safleoedd cymwys, ac mae ychydig dros £13,144,000 o arian cyhoeddus wedi'i fuddsoddi yn y prosiect yn Rhondda Cynon Taf.

Thank you for that answer, and also thank you for the fact that we've achieved 94 per cent coverage in Pontypridd. However, that 6 per cent non-coverage is really significant for a number of small businesses, and attempts to resolve it have been incredibly stubborn and difficult to resolve. I wondered what sort of steps are being taken and what priority can be given to ensure that the remaining 6 per cent actually becomes resolved.

Diolch i chi am yr ateb hwnnw, a diolch hefyd am y ffaith ein bod wedi llwyddo i sicrhau cysylltedd cyflym i 94 y cant o safleoedd ym Mhontypridd. Fodd bynnag, mae'r 6 y cant o safleoedd sy'n weddill yn arwyddocaol iawn i nifer o fusnesau bach, ac mae ymdrechion i'w ddatrys wedi bod yn hynod ddyrys ac anodd. Tybed pa fath o gamau sy'n cael eu cymryd a pha flaenoriaeth y gellir ei rhoi i sicrhau bod darpariaeth y 6 y cant o safleoedd sy'n weddill yn cael ei datrys mewn gwirionedd.

That will be very much part of how we construct the successor project to Superfast Cymru, and I believe the Member has a number of specific issues in industrial estates, and he will have heard the answer I gave to Darren Millar earlier about some of the things we're doing for business in industrial estates. One of the industrial estates in the Member's area in Treforest has a number of servers. I had a meeting with BT only this morning, which is why I'm able to give the Member such a significant amount of detail suddenly. We understand that there's a bit of a problem about how the three overlap, so, with his permission, I will be asking BT to contact him direct to look at some of those issues. In terms of the 6 per cent generally in Wales, the whole point of the £80 million successor programme, superfast 2, will be to look at how we can address those people left out of the first programme and what's the best way of ensuring that we get the maximum coverage for our money.

Bydd hynny'n rhan fawr o sut y byddwn yn llunio'r prosiect olynol i Cyflymu Cymru, ac rwy'n credu bod gan yr Aelod nifer o broblemau penodol mewn ystadau diwydiannol, a bydd wedi clywed yr ateb a roddais i Darren Millar yn gynharach am rai o'r pethau rydym yn eu gwneud ar gyfer busnesau mewn ystadau diwydiannol. Mae nifer o weinyddion yn un o ystadau diwydiannol ardal yr Aelod yn Nhrefforest. Cefais gyfarfod gyda BT y bore yma, a dyna pam rwy'n gallu rhoi cymaint o fanylion i'r Aelod yn sydyn. Rydym yn deall bod cryn dipyn o broblem mewn perthynas â sut y mae'r tri'n gorgyffwrdd, felly, gyda'i ganiatâd, byddaf yn gofyn i BT gysylltu ag ef yn uniongyrchol i edrych ar rai o'r materion hynny. O ran y 6 y cant yn gyffredinol yng Nghymru, holl bwynt y rhaglen olynol £80 miliwn, Cyflymu Cymru 2, fydd edrych ar sut y gallwn roi sylw i'r bobl a gafodd eu hepgor o'r rhaglen gyntaf a beth yw'r ffordd orau o sicrhau ein bod yn cael y ddarpariaeth orau bosibl am ein harian.

I listened carefully to your answer, leader of the house, and congratulations on your appointment. Across the whole of the South Wales Central area, of which obviously Pontypridd is one of the key towns, there are these pockets of difficulty, shall we say, identified in Pontypridd at 6 per cent, but that could be anywhere across the South Wales Central region. I hear you've had an update meeting with BT, but it is increasingly really frustrating, as you can appreciate and I've heard you say time and time again, for the businesses and individuals that are in those pockets. What sort of timescale is the Welsh Government working on, along with BT, to try and have some of these solutions that you've alluded to in place so that that 6 per cent can be squeezed as tightly as possible down to a smaller percentage of the population that are unable to make those contacts? And, ultimately, what we'd all like to see is 100 per cent connectivity.

Gwrandewais yn ofalus ar eich ateb, arweinydd y tŷ, a llongyfarchiadau ar eich penodiad. Ar draws ardal Canol De Cymru, lle mae Pontypridd, yn amlwg, yn un o'r trefi allweddol, ceir mannau anodd, gadewch i ni ddweud, a nodwyd bod 6 y cant o safleoedd ym Mhontypridd yn eu plith, ond gallai hynny fod yn unrhyw le ar draws rhanbarth Canol De Cymru. Clywaf eich bod wedi cael cyfarfod diweddaru gyda BT, ond mae'n fwyfwy rhwystredig, fel y gallwch ddeall ac fel rwyf wedi eich clywed yn dweud dro ar ôl tro, i'r busnesau a'r unigolion sydd wedi'u lleoli yn y mannau hynny. Pa fath o amserlen y mae Llywodraeth Cymru yn gweithio arni, gyda BT, i geisio rhoi rhai o'r atebion hyn rydych wedi cyfeirio atynt ar waith fel y gellir lleihau'r 6 y cant hwnnw cymaint â phosibl yn ganran lai o'r boblogaeth nad ydynt yn gallu gwneud y cysylltiadau hynny? Ac yn y pen draw, yr hyn yr hoffai pawb ohonom ei weld yw cysylltedd o 100 y cant.

14:55

Yes, absolutely. So, we're designing the second stage now. We're going to go to procurement as early in the new year as we can manage it so that we have a back-to-back roll-out arrangement with BT as they ramp down from the first one. I'm not saying for one minute that BT will win the second phase, but clearly we want to have a programme that's as smooth as possible. One of the ways that we're looking to do that is to design very specific local solutions in local areas. So, solutions in urban south-east Wales will be very different from solutions in very rural or semi-rural areas in mid and north Wales, for example.

There are some complications in south-east Wales around where the intervention area is for superfast. The Member will appreciate that this is a state-aid intervention, so it's a market intervention, and, for every intervention, we have to prove that the market has failed. So, if it wasn't included in the open market review that we did in the summer for superfast 2, then we will experience some difficulty in including it.

If the Member's aware of anywhere that's experiencing  difficulty that's currently labelled as commercial, I'd be very grateful to hear about it so that we can incorporate that as soon as possible.

There will be a trade-off between getting as much speed to as many people as possible and getting true ultrafast speeds to some businesses that we can also discuss as part of the design of phase 2. In particular, the Member will have heard what I said to Darren Millar, his colleague, earlier around business connectivity. We've also employed a number of business exploitation experts for Superfast Cymru, and they're able to explain to businesses what their best commercial advantage might be. We have several examples across Wales of businesses that have waited patiently for superfast to get to them, and they've received superfast only to discover that it's nothing like adequate for what they need and they could have just upgraded with an ultrafast connectivity voucher years before if only they'd realised. So, we have a number of business experts who tour the country talking to businesses to make sure that that business understands what the connection they might actually want is, and assists them to get the best deal.

I've done a number of roadshows in various constituencies, and I'm more than happy to do one if the Member would like me to in his area. We can get the exploitation programme to do that as well. You can hear that I'm very anxious for businesses to understand what their best advantage is and not to wait for the programme only to discover that they could have upgraded, because we're very anxious that businesses in Wales get the full benefit of the internet, and all of the services and expansion and so on that that can bring, as early as possible. So, the business exploitation advisers are very good at making sure that businesses understand a business plan to get the right connectivity, and what they might get for their money in terms of money that they might contribute to it. So, I'd be very anxious to understand exactly what the detail of it is and to engage with the Member as much as possible.

Ie, yn hollol. Felly, rydym yn cynllunio'r ail gam ar hyn o bryd. Byddwn yn dechrau'r broses gaffael mor gynnar ag y gallwn yn y flwyddyn newydd fel bod gennym drefniant cyflwyno dilynol gyda BT wrth iddynt ddilyn ymlaen o'r cam cyntaf. Nid wyf yn dweud am un funud y bydd BT yn ennill yr ail gam, ond yn amlwg rydym eisiau cael rhaglen sydd mor llyfn â phosibl. Un o'r ffyrdd rydym yn ceisio gwneud hynny yw cynllunio atebion lleol penodol iawn mewn ardaloedd lleol. Felly, bydd atebion yn ardaloedd trefol de-ddwyrain Cymru yn wahanol iawn i atebion mewn ardaloedd gwledig neu led-wledig yng nghanolbarth a gogledd Cymru, er enghraifft.

Mae yna rai cymhlethdodau yn ne-ddwyrain Cymru mewn perthynas â ble mae'r ardal ymyrryd ar gyfer Cyflymu Cymru. Bydd yr Aelod yn sylweddoli mai ymyrraeth cymorth gwladwriaethol yw hon, felly mae'n ymyrraeth yn y farchnad, ac ar gyfer pob ymyrraeth, mae'n rhaid i ni brofi bod y farchnad wedi methu. Felly, os na chafodd ei gynnwys yn yr adolygiad o'r farchnad agored a wnaethom yn yr haf ar gyfer Cyflymu Cymru 2, yna byddwn yn cael rhywfaint o drafferth wrth ei gynnwys.

Os yw'r Aelod yn ymwybodol o unrhyw le sy'n cael trafferthion a labelir fel rhai masnachol ar hyn o bryd, buaswn yn ddiolchgar iawn i glywed amdano fel y gallwn ymgorffori hynny cyn gynted â phosibl.

Bydd cyfaddawd rhwng cael y cyflymder gorau posibl i gymaint o bobl â phosibl a chael cyflymderau gwibgyswllt go iawn i rai busnesau a gallwn drafod hynny hefyd yn rhan o'r broses o gynllunio cam 2. Yn benodol, bydd yr Aelod wedi clywed yr hyn a ddywedais wrth Darren Millar, ei gyd-Aelod, yn gynharach ynglŷn â chysylltedd busnes. Rydym hefyd wedi cyflogi nifer o arbenigwyr datblygu busnesau ar gyfer Cyflymu Cymru, ac maent yn gallu egluro i fusnesau beth fyddai eu mantais fasnachol orau. Mae gennym nifer o enghreifftiau ledled Cymru o fusnesau sydd wedi aros yn amyneddgar i Cyflymu Cymru eu cyrraedd, ac ar ôl ei gael maent wedi darganfod nad yw'n ddigonol o bell ffordd i gyflawni'r hyn y maent ei angen, a gallasent fod wedi uwchraddio gyda thaleb gwibgyswllt flynyddoedd ynghynt pe baent ond wedi sylweddoli hynny. Felly, mae gennym nifer o arbenigwyr busnes yn teithio o amgylch y wlad yn siarad â busnesau i wneud yn siŵr eu bod yn deall pa gysylltiad y gallasent fod ei eisiau mewn gwirionedd, ac yn eu helpu i gael y fargen orau.

Rwyf wedi gwneud nifer o sioeau teithiol mewn etholaethau gwahanol, ac rwy'n fwy na pharod i wneud un yn ardal yr Aelod os yw'n dymuno. Gallwn sicrhau bod y rhaglen ddatblygu yn gwneud hynny hefyd. Gallwch glywed fy mod yn awyddus iawn i fusnesau ddeall beth yw eu mantais orau a pheidio ag aros am y rhaglen a darganfod wedyn y gallasent fod wedi uwchraddio, oherwydd rydym yn awyddus iawn i fusnesau yng Nghymru gael y budd llawn o'r rhyngrwyd, a phob un o'r gwasanaethau a'r ehangiad ac ati y gallai hynny eu creu, mor gynnar â phosibl. Felly, mae'r cynghorwyr datblygu busnes yn dda iawn am wneud yn siŵr fod busnesau'n deall cynllun busnes i gael y cysylltedd cywir, a beth y gallasent ei gael am eu harian o ran arian y gallent ei gyfrannu tuag ato. Felly, buaswn yn awyddus iawn i ddeall beth yn union yw'r manylion ac i ymgysylltu â'r Aelod cymaint â phosibl.

Cynrychiolaeth Deg o Fenywod mewn Swyddi Etholedig
The Fair Representation of Women in Elected Roles

9. A wnaiff Arweinydd y Tŷ ddatganiad am ymdrechion Llywodraeth Cymru i sicrhau cynrychiolaeth deg o fenywod mewn swyddi etholedig? OAQ51434

9. Will the Leader of the House make a statement on the Welsh Government's efforts to ensure the fair representation of women in elected roles? OAQ51434

The Welsh Government is committed to improving the diversity of decision makers in Wales. The diversity and democracy programme closed in March and we'll undertake a full evaluation of it with a view to learning from it and taking the diversity agenda further forward in the light of the evaluation.

Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i wella amrywiaeth y bobl sy'n gwneud penderfyniadau yng Nghymru. Daeth y rhaglen amrywiaeth a democratiaeth i ben ym mis Mawrth, a byddwn yn cynnal gwerthusiad llawn ohoni gyda golwg ar ddysgu ohoni a datblygu'r agenda amrywiaeth ymhellach ar sail y gwerthusiad.

Diolch. Roedd llai na thraean o holl ymgeiswyr etholiadau lleol 2017 yn ferched, a dim ond 27 y cant o'r rheini a gafodd eu hethol, yn ferched. Mae'r Llywodraeth wedi ymgynghori yn ddiweddar ar ddiwygio etholiadol ym maes llywodraeth leol yng Nghymru, ond roedden nhw'n siomedig iawn i weld nad oedd yna unrhyw sôn o gwbl yn y papur ymgynghori am ymdrechion y Llywodraeth i sicrhau cynrychiolaeth deg i fenywod mewn swyddi etholedig ar gynghorau yng Nghymru. Wrth gwrs, mae gan y pleidiau gwleidyddol hefyd ddyletswydd i sicrhau bod cynrychiolaeth deg o ferched a grwpiau lleiafrifol ar gynghorau sir drwy ein prosesau mewnol ni o ddewis ymgeiswyr. Ond a ydych chi'n cytuno bod y Llywodraeth wedi methu cyfle i arwain y ffordd ar hyn drwy beidio â'i gynnwys o fel rhan o'r broses ymgynghori a gynhaliwyd yn ddiweddar?

Thank you. Less than a third of all candidates in the 2017 local government elections were women, and only 27 per cent of those who were elected were women. The Government has consulted recently on electoral reform in the area of local government in Wales, but they were very disappointed to see that there was no mention at all in the consultation paper about the Government’s attempts to ensure fair representation for women in elected roles upon councils in Wales. Of course, political parties have a responsibility to ensure that there is fair representation of women and minority groups on councils within our internal processes of selecting candidates, but do you agree that the Government has missed an opportunity to lead here by not including this as part of the consultation process that was recently held?

Well, no, I think it's up to all of us to encourage the skilled women we all know to stand for election, and actually to make sure that our own political parties step up to the mark in encouraging as many women as possible to be involved at grass-roots level in terms of activism, and then leading them on through leadership programmes or whatever into proper democratically elected or democratic roles in that process.

You will know that my party has long had a very good record of having all-women shortlists, for example. I myself was elected off an all-woman shortlist. Positive action of that sort is necessary if we're to make any real inroads into what's been very slow progress on women accessing serious leadership roles.

As a result of the diversity in democracy programme, we did have 51 individuals from underrepresented groups participating. Sixteen of them stood as candidates in the local government elections, and four—all of whom were women—were successfully elected. So, there was a very positive outcome from that. Also, the number of female leaders in local authorities in Wales doubled following the local election in May, with four councils now being led by women. I'd certainly like to see that grow in the future. I'm very delighted that the leader of the WLGA is female—an excellent role model in this regard. We will be looking at an evaluation of the programme, though, because we want to be able to understand what we could have done to have got more people to come forward, and what we can do to improve political life—public life, actually—for women.

Far too often, the roles of women cross against the roles in public life. So, for example, provision for elder care, child care, support for family care and so on is absolutely essential to enable a woman, who is very often the carer—let's face it, it hasn't moved very much in my lifetime, that's for sure—is very often the primary carer, to make sure that they can be supported both in their caring roles and in their public role, whatever that might be—elected public role or voluntary public role or whatever. I'm very committed to making sure that that happens so that we can address the inequality that's lasted for so many centuries.

Wel, na, credaf ei bod yn ddyletswydd ar bob un ohonom i annog y menywod medrus rydym yn eu hadnabod i sefyll etholiad, ac mewn gwirionedd i wneud yn siŵr fod ein pleidiau gwleidyddol ein hunain yn ysgwyddo'r cyfrifoldeb o annog cynifer o fenywod ag y bo modd i gymryd rhan ar lawr gwlad o ran actifiaeth, ac yna eu harwain drwy'r rhaglenni arweinyddiaeth neu beth bynnag i mewn i rolau a etholwyd yn ddemocrataidd neu rolau democrataidd priodol yn y broses honno.

Byddwch yn gwybod bod gan fy mhlaid hanes da iawn o gael rhestrau byrion i fenywod yn unig, er enghraifft. Cefais innau fy ethol oddi ar restr fer i fenywod yn unig. Mae camau cadarnhaol o'r fath yn angenrheidiol os ydym am gael unrhyw effaith wirioneddol ar yr hyn sydd wedi bod yn broses araf iawn o ran menywod yn manteisio ar rolau arweinyddiaeth difrifol.

O ganlyniad i'r rhaglen amrywiaeth mewn democratiaeth, roedd gennym 51 o unigolion o grwpiau heb gynrychiolaeth ddigonol yn cymryd rhan. Safodd 16 ohonynt fel ymgeiswyr yn yr etholiadau llywodraeth leol, a chafodd pedair—pob un ohonynt yn fenywod—eu hethol yn llwyddiannus. Felly, roedd canlyniad cadarnhaol iawn i hynny. Hefyd, dyblodd nifer yr arweinwyr benywaidd mewn awdurdodau lleol yng Nghymru yn dilyn yr etholiadau lleol ym mis Mai, gyda phedwar cyngor bellach yn cael eu harwain gan fenywod. Yn sicr, hoffwn weld y nifer hwnnw'n tyfu yn y dyfodol. Rwy'n falch iawn fod arweinydd Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru'n fenyw—model rôl gwych yn hyn o beth. Byddwn yn edrych ar werthusiad o'r rhaglen, fodd bynnag, oherwydd ein bod eisiau gallu deall beth y gallem fod wedi'i wneud i ysgogi mwy o bobl i gamu ymlaen, a beth y gallwn ei wneud i wella bywyd gwleidyddol—bywyd cyhoeddus, mewn gwirionedd—ar gyfer menywod.

Yn llawer rhy aml, mae rolau menywod yn croesi yn erbyn rolau mewn bywyd cyhoeddus. Felly, er enghraifft, mae darpariaeth ar gyfer gofal pobl hŷn, gofal plant, cymorth ar gyfer gofal teulu ac ati yn gwbl hanfodol er mwyn galluogi menyw, a menywod, yn aml iawn, yw'r gofalwyr—gadewch i ni wynebu'r peth, nid yw'r sefyllfa wedi newid llawer iawn yn ystod fy oes i, yn sicr—y gofalwyr sylfaenol yn aml iawn, i wneud yn siŵr y gellir eu cefnogi yn eu rolau gofalu ac yn eu rolau cyhoeddus, beth bynnag y gall y rheini fod—rôl gyhoeddus etholedig neu rôl gyhoeddus wirfoddol neu beth bynnag. Rwy'n ymrwymedig iawn i wneud yn siŵr fod hynny'n digwydd fel y gallwn fynd i'r afael â'r anghydraddoldeb sydd wedi para ers cynifer o ganrifoedd.

15:00

Nid yw Neil McEvoy yn bresennol i ofyn cwestiwn 10 [OAQ51407]. Felly, cwestiwn 11—Steffan Lewis.

Neil McEvoy is not in attendance to ask question 10 [OAQ51407]. Question 11—Steffan Lewis.

Caethwasiaeth
Slavery

11. A wnaiff Arweinydd y Tŷ ddatganiad ar y camau y mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i fynd i'r afael â chaethwasiaeth yng Nghymru? OAQ51412

11. Will the Leader of the House make a statement on the action the Welsh Government is taking to tackle slavery in Wales? OAQ51412

Yes. We are determined to do all we can with our partners to tackle slavery in Wales. We continue to raise awareness, provide multi-agency training, support victims, and assist in bringing perpetrators to justice of this heinous crime. 

Gwnaf. Rydym yn benderfynol o wneud popeth yn ein gallu gyda'n partneriaid i fynd i'r afael â chaethwasiaeth yng Nghymru. Rydym yn parhau i godi ymwybyddiaeth, darparu hyfforddiant amlasiantaethol, cynorthwyo dioddefwyr, a helpu i ddwyn cyflawnwyr y drosedd ffiaidd hon o flaen eu gwell.

I thank the leader of the house for that answer. She'll be aware, of course, of some heartbreaking and high-profile cases across the country in recent years, including in the Gwent Police force area. I ask, given the complex nature of modern slavery and the fact that a number of agencies are involved in tackling it and preventing it—some devolved, others non-devolved—what sort of co-ordination role is the Welsh Government able to provide to public bodies in order to ensure that we're all going in the same direction and this heinous crime can be eradicated from our country?

Diolch i arweinydd y tŷ am ei hateb. Fe fydd hi'n gwybod, wrth gwrs, am achosion proffil uchel a thorcalonnus ar draws y wlad yn y blynyddoedd diwethaf, gan gynnwys yn ardal Heddlu Gwent. O ystyried natur gymhleth caethwasiaeth fodern a'r ffaith bod nifer o asiantaethau'n rhan o'r gwaith o'i threchu a'i hatal—rhai'n ddatganoledig, eraill heb eu datganoli—rwyf am ofyn pa fath o rôl gydgysylltu y mae Llywodraeth Cymru yn gallu ei darparu i gyrff cyhoeddus er mwyn sicrhau bod popeth a wnawn yn mynd i'r un cyfeiriad ac y gellir dileu'r drosedd ffiaidd hon o'n gwlad?

Yes, indeed. The Member's quite right to describe it so. We're the first country in the UK to appoint an anti-slavery co-ordinator. We've established the Wales anti-slavery leadership group, as I was saying earlier in response to questions, to provide strategic leadership and guidance on how to tackle slavery in Wales, and also to provide the best possible support for survivors, which I think is a very important point as well. The leadership group does include a very large number of agencies, many of which are UK Government agencies, but also includes academia, a number of third sector organisations that are active in this area, and so on. The idea is to share the learning from Wales with other partners, including a range of UK Government departments, and we're starting to get some recognition for our work there, but it's a very complex crime to investigate and prosecute.

We need to do a lot more work with partners to develop joint training provision for senior investigating officers and Crown prosecutors, because a large part of this is (a) finding the people who are trapped in these things, and then getting a case together to actually prosecute—and then publicising the prosecution, because we do need to make sure that people who are engaged in this actually know that they will be caught and prosecuted. It's a very large part of that piece of deterrence. 

We've delivered a consistent standard of anti-slavery training—that's actually quite hard to say, anti-slavery training—to 5,500 people across Wales, and there's an estimated 5,000 people benefiting again this year on that. And, of course, we've got the ethical employment in supply chains code of practice, which very much talks about all of our partners in public procurement, making sure that they ensure that their supply chains are free from these crimes. That will go a long way as well to driving some good practice into the supply chains to make sure that people are aware of how many of these things can actually be happening without them really realising. So, it will be very important for us to develop all of that learning in years to come, and I'll certainly be ensuring that we do so.

Yn wir. Mae'r Aelod yn hollol iawn i'w disgrifio felly. Ni yw'r wlad gyntaf yn y DU i benodi cydlynydd atal caethwasiaeth. Sefydlwyd grŵp arweiniol ar atal caethwasiaeth gennym yng Nghymru, fel y dywedais yn gynharach mewn ymateb i gwestiynau, er mwyn darparu arweinyddiaeth strategol ac arweiniad ar sut i fynd i'r afael â chaethwasiaeth yng Nghymru, a hefyd i ddarparu'r cymorth gorau posibl i oroeswyr, a chredaf fod hwnnw'n bwynt pwysig iawn hefyd. Mae'r grŵp arweinyddiaeth yn cynnwys nifer fawr iawn o asiantaethau, gyda llawer ohonynt yn asiantaethau Llywodraeth y DU, ond mae hefyd yn cynnwys sefydliadau academaidd, nifer o sefydliadau'r trydydd sector sy'n weithredol yn y maes hwn, ac yn y blaen. Y syniad yw rhannu'r dysgu o Gymru gyda phartneriaid eraill, gan gynnwys amryw o adrannau Llywodraeth y DU, ac rydym yn dechrau cael rhywfaint o gydnabyddiaeth i'n gwaith ar hynny, ond mae'n drosedd gymhleth iawn i'w hymchwilio a'i herlyn.

Mae angen inni wneud llawer mwy o waith gyda phartneriaid er mwyn datblygu darpariaeth hyfforddiant ar y cyd ar gyfer uwch swyddogion ymchwilio ac erlynwyr y Goron, gan mai rhan helaeth o hyn yw (a) dod o hyd i bobl sydd wedi'u dal yn y pethau hyn, a rhoi achos at ei gilydd i erlyn—ac yna rhoi cyhoeddusrwydd i'r erlyniad, am fod angen inni wneud yn siŵr fod pobl sy'n ymwneud â hyn yn gwybod y cânt eu dal a'u herlyn. Mae'n rhan fawr iawn o'r gwaith atal.

Rydym wedi darparu hyfforddiant atal caethwasiaeth o safon gyson—mae hynny'n eithaf anodd i'w ddweud mewn gwirionedd, hyfforddiant atal caethwasiaeth—i 5,500 o bobl ledled Cymru, ac mae tua 5,000 o bobl yn elwa arno unwaith eto eleni. Ac wrth gwrs, mae gennym y cod ymarfer ar gyflogaeth foesegol mewn cadwyni cyflenwi sy'n ymwneud â'n holl bartneriaid ym maes caffael cyhoeddus, gan wneud yn siŵr eu bod yn sicrhau bod eu cadwyni cyflenwi yn rhydd o'r troseddau hyn. Bydd hynny'n mynd cryn bellter hefyd i hybu arferion da yn y cadwyni cyflenwi er mwyn gwneud yn siŵr fod pobl yn ymwybodol o faint o'r pethau hyn a allai fod yn digwydd heb iddynt sylweddoli hynny mewn gwirionedd. Felly, bydd yn bwysig iawn i ni ddatblygu'r holl ddysgu hwnnw mewn blynyddoedd i ddod, ac yn bendant byddaf yn sicrhau ein bod yn gwneud hynny.

Cabinet Secretary, amongst the vulnerable people who are entrapped in these despicable practices are often people with learning difficulties. I think it's very important that people that have services like your roof being fixed, your drive being done, your car being washed, keep an eye on those people that do not seem to be flourishing in that practice, seem to be very marginalised, shy and reluctant to engage, because they could well be people trapped in this way. 

Ysgrifennydd y Cabinet, yn aml ceir pobl ag anawsterau dysgu ymhlith y bobl agored i niwed sydd wedi eu caethiwo gan yr arferion ffiaidd hyn. Mae'n bwysig iawn bod pobl sy'n cael gwasanaeth fel atgyweirio eich to, cael eich dreif wedi'i wneud, eich car wedi'i olchi, yn cadw llygad ar y bobl hynny nad ydynt i'w gweld yn ffynnu yn y gwaith hwnnw, pobl sy'n ymddangos fel pe baent wedi'u hymyleiddio, ac sy'n swil ac yn amharod i gymryd rhan, gan y gallent yn hawdd fod yn bobl sydd wedi'u caethiwo yn y modd hwn.

Yes, absolutely. David Melding will have heard me talking about some of the work we've been doing as part of the Fair Work Board to look at enforcement procedures that could be brought to Wales and used by local authorities. At the moment, there's a UK enforcement authority, which is in the north of England, that covers the whole of the UK. I'm very keen to ensure that we work with that UK Government department to get a few pilot authorities here in Wales to see what we can do with local enforcement to actually—because I personally believe that there's a lot to be said for having some visible trials and punishments of people who are engaged in that, as a very serious deterrent to those who think that they can get away with it. Also, you heard me talking about the extensive training that we're undergoing. I agree with him that a public awareness campaign of that sort would also be very beneficial.

Yn bendant. Bydd David Melding wedi fy nghlywed yn sôn am beth o'r gwaith rydym wedi'i wneud fel rhan o'r Bwrdd Gwaith Teg i edrych ar weithdrefnau gorfodi y gellid eu dwyn i  Gymru ac a ddefnyddir gan awdurdodau lleol. Ar hyn o bryd, ceir awdurdod gorfodi yn y DU, sydd yng ngogledd Lloegr, ac sy'n cwmpasu'r DU gyfan. Rwy'n awyddus iawn i sicrhau ein bod yn gweithio gyda'r adran honno yn Llywodraeth y DU i gael ychydig o awdurdodau peilot yng Nghymru i weld beth y gallwn ei wneud gyda gorfodi lleol er mwyn—oherwydd rwy'n credu'n bersonol fod llawer i'w ddweud dros gael rhai treialon gweladwy a chosbi pobl sy'n cymryd rhan yn hynny, fel rhwystr cadarn iawn i'r rheini sy'n credu y gallant wneud hyn heb eu cosbi. Hefyd, clywsoch fi'n sôn am yr hyfforddiant helaeth rydym yn ei gael. Rwy'n cytuno ag ef y byddai ymgyrch ymwybyddiaeth gyhoeddus o'r math hwnnw'n fuddiol iawn hefyd.

15:05

Ac yn olaf, cwestiwn 12, Rhun ap Iorwerth.

And finally, question 12, Rhun ap Iorwerth.

Technoleg 5G
5G Technology

12. A wnaiff Arweinydd y Tŷ ddatganiad am ddatblygu technoleg 5G? OAQ51413

12. Will the Leader of the House make a statement on the development of 5G technology? OAQ51413

I'll be consulting on a new—. Sorry, it would helpful if I found the right question, wouldn't it, really.

We're doing quite a lot in 5G technology in Wales. We've been looking quite a lot through the city deals at developing some good test-bed pilots for 5G technology and also in the new park, the automotive park, that we've talked about. We're also using it as an adjunct to fibre broadband to see what we can do with combination technologies, and a very large part of this will be what the UK Government does with the spectrum sales. So, we'll be making a lot of representations to the UK that they shouldn't regard 5G as a cash cow, but should actually think about what part of infrastructure it might play in public roll-out of some of the new artificial intelligence technologies, particularly autonomous vehicles and so on. So, there's a lot of work to be done in ensuring that we get the right exploitative benefit, and that the UK Government actually steps up to the mark and perceives 5G, as I say, not as a cash cow, but as a very serious public infrastructure resource.

Byddaf yn ymgynghori ar—. Mae'n ddrwg gennyf, byddai'n help pe bawn yn dod o hyd i'r cwestiwn iawn, oni fyddai, mewn difrif.

Rydym yn gwneud llawer mewn technoleg 5G yng Nghymru. Rydym wedi bod yn edrych cryn dipyn drwy'r bargeinion dinesig ar ddatblygu profion peilot technoleg 5G a hefyd yn y parc newydd, y parc modurol rydym wedi sôn amdano. Rydym hefyd yn ei ddefnyddio fel ategiad i fand eang ffibr i weld beth y gallwn ei wneud gyda thechnolegau cyfunol, a rhan fawr iawn o hyn fydd beth a wnaiff Llywodraeth y DU gyda gwerthiannau'r sbectrwm. Felly, byddwn yn cyflwyno llawer o sylwadau i'r DU na ddylent ystyried 5G fel coeden arian parod, ond mewn gwirionedd, dylent feddwl ynglŷn â pha ran o seilwaith y gallai ei chwarae wrth gyflwyno rhai o'r technolegau newydd deallusrwydd artiffisial yn gyhoeddus, yn enwedig cerbydau awtonomaidd ac ati. Felly, mae llawer o waith i'w wneud i sicrhau y cawn y budd iawn o ran y defnydd a wnawn o'r technolegau hyn, a bod Llywodraeth y DU mewn gwirionedd yn gwneud yr hyn a ddylai a gweld 5G, fel y dywedaf, nid fel coeden arian parod, ond fel adnodd seilwaith cyhoeddus o bwys.

Absolutely, and I wouldn't disagree there. Others have congratulated you on your appointment to Cabinet today. We've already been working together in my role as business manager and you as leader of the house. I congratulate you on bringing digital connectivity from the ministerial benches to the frontbench. I have a kind offer to make to you to mark your new role in the Cabinet, and that is to use the Isle of Anglesey as a test bed for the development of 5G technology. People who know far more than me about digital connectivity tell me that, actually, in terms of geography, in terms of military presence—[Interruption.]—well, the fact that it's relatively flat, plus with the mountains nearby, actually, Anglesey would be a very good place to develop 5G technology. There's some good work going on at Bangor University as well in this field. I would be more than happy to facilitate in any way I can to make presentations to Government on how this could happen, but I would welcome, at this stage at least, a nod from Government that they are keen to look at test-bed areas in Wales that could include, and should, indeed, include, the Isle of Anglesey. 

Yn hollol, ac ni fyddwn yn anghytuno â hynny. Mae eraill wedi eich llongyfarch ar eich penodiad i'r Cabinet heddiw. Rydym eisoes wedi gweithio gyda'n gilydd yn fy rôl i fel rheolwr busnes a chi fel arweinydd y tŷ. Hoffwn eich llongyfarch ar ddod â chysylltedd digidol o'r meinciau gweinidogol i'r fainc flaen. Mae gennyf gynnig caredig i'w wneud i chi i nodi eich rôl newydd yn y Cabinet, sef defnyddio Ynys Môn fel man arbrofi ar gyfer datblygu technoleg 5G. Mae pobl sy'n gwybod llawer mwy na mi am gysylltedd digidol yn dweud wrthyf, o ran daearyddiaeth mewn gwirionedd, o ran presenoldeb milwrol—[Torri ar draws.]—wel, y ffaith ei bod yn gymharol wastad, ynghyd â'r mynyddoedd gerllaw, mewn gwirionedd, byddai Ynys Môn yn fan da iawn ar gyfer datblygu technoleg 5G. Mae gwaith da'n digwydd ym Mhrifysgol Bangor hefyd yn y maes hwn. Buaswn yn fwy na pharod i hwyluso mewn unrhyw ffordd y gallaf unrhyw waith ar lunio cyflwyniadau i'r Llywodraeth ar sut y gallai hyn ddigwydd, ond buaswn yn croesawu, ar y cam hwn o leiaf, arwydd gan y Llywodraeth eu bod yn awyddus i edrych ar ardaloedd arbrofi yng Nghymru a allai, ac a ddylai yn wir, gynnwys Ynys Môn.

We're very keen to support the development of 5G test beds right across Wales, and certainly I'm very happy to come and look, with the Member, at the possibilities on Anglesey. We are currently looking at a couple of test beds already. We've appointed Innovation Point to advise, stimulate and co-ordinate activity on 5G in Wales, including opportunities to secure funding from the test bed and trials fund. So, we'll be looking into that very shortly.

I mentioned Ebbw Vale and the automotive technology park already; also the digital infrastructure proposal in Swansea bay city region also focuses on investment in 5G technology and how applications through the city deal could support projects within the area. The Cardiff city deal is also looking at it. I would emphasise that it is important that the UK Government actually develops the proposal in the right way. We're not expecting to roll out 5G networks anywhere in the world until around 2020, so we have some time to make sure that happens. It is imperative, however, that the Government doesn't do anything that's counterindicitive to it being a really good public infrastructure resource. 

Rydym yn awyddus iawn i gefnogi'r gwaith o ddatblygu profion 5G ar draws Cymru, ac yn sicr rwy'n hapus iawn i ddod i edrych, gyda'r aelod ar y posibiliadau ar Ynys Môn. Ar hyn o bryd rydym eisoes yn edrych ar un neu ddau o fannau arbrofi. Rydym wedi penodi Yr Arloesfa i gynghori, ysgogi a chyd-drefnu gweithgaredd 5G yng Nghymru, gan gynnwys cyfleoedd i sicrhau cyllid o'r gronfa brofion a threialu. Felly, byddwn yn edrych ar hynny cyn bo hir.

Soniais am Lynebwy a'r parc technoleg modurol eisoes; hefyd mae'r cynnig seilwaith digidol yn ninas-ranbarth bae Abertawe yn canolbwyntio ar fuddsoddi mewn technoleg 5G a sut y gallai ceisiadau drwy'r fargen ddinesig gefnogi prosiectau yn yr ardal. Mae bargen ddinesig Caerdydd hefyd yn edrych arni. Hoffwn bwysleisio ei bod yn bwysig i Lywodraeth y DU ddatblygu'r cynnig yn y ffordd iawn mewn gwirionedd. Nid ydym yn disgwyl cyflwyno'r rhwydweithiau 5G yn unrhyw le yn y byd tan oddeutu 2020, felly mae gennym amser i wneud yn siŵr fod hynny'n digwydd. Mae'n hanfodol, fodd bynnag, nad yw'r Llywodraeth yn gwneud dim sy'n amharu ar ei allu i fod yn adnodd seilwaith cyhoeddus gwirioneddol dda.

3. Cwestiynau i Gomisiwn y Cynulliad
3. Questions to the Assembly Commission

Yr eitem nesaf yw'r cwestiynau i Gomisiwn y Cynulliad, ond ni chyflwynwyd unrhyw gwestiynau.

The next item is questions to the Assembly Commission, but no questions were tabled. 

4. Cwestiynau Amserol
4. Topical Questions

Ac, felly, y cwestiynau amserol. Y cwestiwn cyntaf, Adam Price.

That brings us to the topical questions, and the first topical question is from Adam Price.

Banc Cyhoeddus
A Public Bank

1. Yn dilyn y diweddaraf mewn cyfres hir o gyhoeddiadau am gau banciau lleol, pa gamau y mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i gyflwyno banc cyhoeddus yn unol ag ymchwil gan y Sefydliad Polisi Cyhoeddus i Gymru? 81

1. Following the latest in a long line of local bank closure announcements, what action is the Welsh Government taking to introduce a public bank in accordance with the research conducted by the Public Policy Institute for Wales? 81

Diolch yn fawr, Llywydd. Ministers have consistently called on commercial banks to maintain a strong branch network presence in Wales. The issue considered by the Public Policy Institute for Wales was the establishment of a public bank that prioritised economic development. The Development Bank of Wales will now take that report forward.

Diolch yn fawr, Lywydd. Mae Gweinidogion wedi bod yn galw'n gyson ar fanciau masnachol i gynnal rhwydwaith cryf o bresenoldeb canghennau yng Nghymru. Yr mater a ystyriwyd gan y Sefydliad Polisi Cyhoeddus i Gymru oedd sefydlu banc cyhoeddus i flaenoriaethu datblygu economaidd. Bydd Banc Datblygu Cymru yn symud yr adroddiad hwnnw yn ei flaen yn awr.

Wel, mi fydd yr Ysgrifennydd Cabinet, wrth gwrs, yn ymwybodol o'r cyhoeddiadau, a dweud y gwir, gan nifer o fanciau am gau canghennau ar draws Cymru, gan gynnwys yn fy etholaeth i. Gyda'r cyhoeddiadau diweddaraf yma, wrth gwrs, mae'r ffigwr o ganghennau a fydd wedi cau ers 2011 yng Nghymru nawr yn ymestyn i 186 o ganghennau. A dweud y gwir, mae pump o'r 10 ardal sydd wedi wynebu cau y mwyaf o ganghennau banc yng Nghymru, gan gynnwys sir Gaerfyrddin. Felly, mae yn greisis. Rydw i wedi darllen yr adroddiad, a oedd wedi'i gomisiynu, wrth gwrs, gan y Llywodraeth. Roedd e wedi cael ei gyhoeddi gan yr Ysgrifennydd Cabinet dros yr economi yn sgil dadl fer gan Blaid Cymru ar fancio. Mae'r adroddiad—nid yw'n gwbl gywir dweud bod yr adroddiad ond yn ffocysu ar ddatblygu economaidd, achos mae e'n sôn am fodelau fel banc cymunedol Hampshire, sydd yn ymwneud â bancio cymunedol. Felly, a gaf i ofyn, os gwelwch yn dda, i'r Ysgrifennydd Cabinet: beth ydych chi'n mynd i'w wneud o ran yr argyfwng o ran banciau cymunedol ar gyfer dinasyddion Cymru, sy'n wynebu sefyllfa nawr, i ddweud y gwir, lle, yn rhannau helaeth o Gymru, nid oes gwasanaeth ariannol ar gael ar eu cyfer nhw o gwbl?

Well, the Cabinet Secretary will, of course, be aware of the announcements that a number of banks have made about branch closures throughout Wales, including in my constituency. With these latest announcements, the number of branches that will have closed since 2011 in Wales now extends to 186 branches, and five of the 10 areas that have faced the greatest number of branch closures are in Wales, including Carmarthenshire. So, it is a crisis. I have read the report, which was commissioned by the Government, of course. It was published by the Cabinet Secretary for the economy as a result of a short debate held by Plaid Cymru on banking. That report—it's not entirely correct to say that it only refers to economic development, because it also mentions models such as the Hampshire community bank, which relates to community banking. Therefore, may I ask, please, Cabinet Secretary, what you are going to do in terms of this crisis regarding community banking for the citizens of Wales, who are now in a situation where, in many parts of Wales, there is no financial service available for them at all?

15:10

Llywydd, wrth gwrs rydw i yn ymwybodol o'r ffigurau a'r patrwm sydd wedi datblygu yma yng Nghymru.

Llywydd, I am aware of the figures and the pattern that have emerged here in Wales.

It is true to say that the report looked at a range of different models, but the weight of its consideration was quite clearly on how a public bank for Wales might be used to plug gaps in the wider economy, rather than looking at examples of how alternatives to high-street banking for customers coming in off the street might be developed. It does make a reference to the Hampshire model, although the last time that I asked for some information on the practical implementation of the Hampshire model, it wasn't looking as though it had made the progress that was hoped for by its originators.

The Public Policy Institute for Wales report says that the introduction of any model would be 'very challenging and complex' here in Wales. So, I think that the answer to the developments that the Member rightly points to may not be in the public bank debate that is very healthily going on in Wales, but in other things that we might be able to do: making sure that the Post Office is well placed to take on a wider range of banking activities, using the support that the Welsh Government provides to the post office network in Wales, making sure that credit union membership is available right across Wales, using the nearly £0.5 million of additional investment that we're providing for credit unions this year—I've this week discussed with some credit union interests whether financial transaction capital might be useful to them in facing some of the challenges that they have to get over—and, by that community-level activity, to do what we can to make sure that the services on the high street that people have used hitherto in banking, but are, we have to recognise, using less and less—that we still have high-street access for people who need it.

Mae'n wir i ddweud bod yr adroddiad wedi edrych ar amrywiaeth o wahanol fodelau, ond roedd hi'n eithaf amlwg mai ei ystyriaeth bennaf oedd sut y gellid defnyddio banc cyhoeddus Cymru i lenwi bylchau yn yr economi ehangach, yn hytrach nag edrych ar enghreifftiau o sut y gellid datblygu dewisiadau eraill yn lle bancio stryd fawr ar gyfer cwsmeriaid sy'n dod i mewn o'r stryd. Mae'n cyfeirio at fodel Hampshire, er nad oedd yn edrych fel pe bai model Hampshire wedi gwneud y cynnydd y gobeithiai ei gychwynwyr y byddai'n ei wneud y tro diwethaf i mi ofyn am wybodaeth am ei weithrediad ymarferol.

Dywed adroddiad y Sefydliad Polisi Cyhoeddus i Gymru y byddai cyflwyno unrhyw fodel yn 'heriol a chymhleth iawn' yma yng Nghymru. Felly, credaf nad yn y ddadl ar y banc cyhoeddus sy'n mynd rhagddi'n frwd yng Nghymru y gwelir yr ateb i'r datblygiadau y mae'r Aelod wedi tynnu sylw atynt yn gywir, ond yn hytrach mewn pethau eraill y gallem eu gwneud: sicrhau bod Swyddfa'r Post mewn sefyllfa dda i fabwysiadu ystod ehangach o weithgareddau bancio, gan ddefnyddio'r cymorth y mae Llywodraeth Cymru yn ei ddarparu i'r rhwydwaith o swyddfeydd post yng Nghymru, sicrhau bod aelodaeth o undeb credyd ar gael ledled Cymru, a defnyddio'r bron i £0.5 miliwn o fuddsoddiad ychwanegol rydym yn ei ddarparu ar gyfer undebau credyd eleni—yr wythnos hon bûm yn trafod gyda rhai sy'n ymwneud ag undebau credyd pa un a fyddai cyfalaf trafodiadau ariannol o ddefnydd iddynt ar gyfer wynebu rhai o'r heriau y mae'n rhaid iddynt eu goresgyn—a thrwy'r gweithgaredd hwnnw ar lefel y gymuned, i wneud yr hyn a allwn i sicrhau bod y gwasanaethau stryd fawr y mae pobl wedi bod yn eu defnyddio hyd yn hyn ym maes bancio, ond sydd, rhaid i ni gydnabod, yn cael eu defnyddio lai a llai ganddynt—fod gennym fynediad ar y stryd fawr o hyd ar gyfer y bobl sydd ei angen.

Cabinet Secretary, the figures I have are that 152 banks have closed between 2011 and 2016, with 20 more to close in 2018—there are yet another two in my constituency, in Treforest and Talbot Green. The most worrying aspect to this is the total lack of any social or community responsibility from the banks, even in terms of the most basic consultation with those particular communities. I've met consistently with banks every time a closure has been announced. These are corporate decisions that are taken—there is no engagement, no consultation. When you ask about other banks, because one bank will say, 'Well, we're closing Pontyclun because you can now use Talbot Green', the next one is that Talbot Green closes, and they say, 'Ah, well, you can now use Treforest', and then they close Treforest. So, every time we discuss these matters with the banks, not only have they broken all of the promises they made—they did at one stage have an agreement that there would be no bank that would be the last bank, they agreed it with the trade unions, and that's been broken. It seems to me that there is a total contempt, almost, for the concept of customer service in favour of product sales from centralised and online banking.

What I'd ask for—. I welcome what you say about the Post Office and credit unions, because it seems to me that those are things that we have to look at, but it does seem to me that we do have to press—I understand that this is undoubtedly a UK Government matter—for a statutory basis to consultation with banking services. Banks are all too happy to take public money when they get into a mess and they require support from public funds. It seems to me that it is not unreasonable, as the Labour opposition in Westminster has asked for, for there to be a statutory obligation on banks to provide a public service and at least to have a meaningful statutory consultation process. 

Ysgrifennydd y Cabinet, y ffigurau sydd gennyf fi  yw bod 152 o fanciau wedi cau rhwng 2011 a 2016, gyda 20 yn rhagor i gau yn 2018—mae dau arall eto yn fy etholaeth, yn Nhrefforest a Thonysguboriau. Yr agwedd fwyaf pryderus ar hyn yw diffyg unrhyw gyfrifoldeb cymdeithasol neu gymunedol gan y banciau, hyd yn oed o ran yr ymgynghoriad mwyaf sylfaenol gyda'r cymunedau penodol hynny. Rwyf wedi cyfarfod yn gyson â banciau bob tro y cyhoeddwyd bod un i'w gau. Penderfyniadau corfforaethol yw'r rhain—nid oes unrhyw ymgysylltu, nac ymgynghori. Pan ofynnwch am fanciau eraill, oherwydd bydd un banc yn dweud, 'Wel, rydym yn cau Pont-y-clun am eich bod bellach yn gallu defnyddio banc Tonysguboriau', yr un nesaf yw bod Tonysguboriau'n cau, ac maent yn dweud, 'A, wel, gallwch ddefnyddio Trefforest bellach', ac yna maent yn cau Trefforest. Felly, bob tro y byddwn yn trafod y materion hyn gyda'r banciau, nid yn unig eu bod wedi torri pob addewid a wnaethant—roedd ganddynt gytundeb ar un adeg na fuasai'r un banc yn fanc olaf, cafodd ei gytuno â'r undebau llafur, ac mae'r addewid hwnnw wedi'i dorri. Mae'n ymddangos i mi fod dirmyg llwyr, bron, tuag at y cysyniad o wasanaeth cwsmeriaid o blaid gwerthu cynnyrch drwy fancio canolog ac ar-lein.

Yr hyn y buaswn yn gofyn amdano—. Rwy'n croesawu'r hyn a ddywedwch am Swyddfa'r Post ac undebau credyd, oherwydd ymddengys i mi fod y rheini'n bethau sy'n rhaid inni edrych arnynt, ond mae'n ymddangos i mi fod fod yn rhaid inni bwyso—deallaf mai mater i Lywodraeth y DU yw hyn yn ddi-os—am sail statudol ar gyfer ymgynghori â gwasanaethau bancio. Nid yw'r banciau ond yn rhy hapus i dderbyn arian cyhoeddus pan fyddant mewn trafferth ac angen cymorth o gronfeydd cyhoeddus. Mae'n ymddangos i mi nad yw'n afresymol gosod rhwymedigaeth statudol ar fanciau i ddarparu gwasanaeth i'r cyhoedd, fel y mae'r wrthblaid Lafur yn San Steffan wedi gofyn amdano, a chael proses ymgynghori statudol ystyrlon fan lleiaf.

15:15

I thank the Member for that very useful contribution. I'm sure every single one of us here, at constituency level, are dealing with the consequences of bank closures in urban and in rural Wales. I recognise what the Member says about the nature of consultation, which often does seem to be carried out simply to confirm a commercial decision that the bank has already taken. A statutory basis for consultation would strengthen the rights of individuals and their representatives to make sure that proper arguments about access and equity—and the needs of different populations and groups within populations—could be properly put to banks, at least with some confidence that those views were being properly articulated and heard.

Diolch i'r Aelod am y cyfraniad defnyddiol hwnnw. Rwy'n siŵr fod pob un ohonom yma, ar lefel etholaeth, yn ymdrin â chanlyniadau cau banciau mewn ardaloedd trefol ac yng nghefn gwlad Cymru. Rwy'n cydnabod yr hyn a ddywed yr Aelod am natur ymgynghori, sy'n aml i'w weld ond yn cael ei gyflawni er mwyn cadarnhau penderfyniad masnachol y mae'r banc eisoes wedi'i wneud. Byddai sail statudol ar gyfer ymgynghori yn cryfhau hawliau unigolion a'u cynrychiolwyr i wneud yn siŵr y gellid cyflwyno dadleuon priodol ynghylch mynediad a thegwch—ac anghenion poblogaethau gwahanol a grwpiau o fewn poblogaethau—yn briodol i fanciau, gyda rhywfaint o hyder o leiaf fod y safbwyntiau hynny'n cael eu mynegi a'u clywed yn iawn.

Can I agree with the contribution from Mick Antoniw? I would say there's not one Member in this Chamber who's successfully been able to change a bank's mind once they've taken their decision. I have previously raised in this Chamber the idea of the Government facilitating discussions between the bank and the Financial Conduct Authority and other partners to explore a community banking model that would see banks share services. Now, I've heard what you've said about post offices and credit unions, but when I've raised this proposal before with your colleagues in Government, in the Chamber here, I've always had a positive response. The First Minister gave me a positive response earlier this year, saying that he would consider that proposal. But, can I ask what developments there have been? I don't really want to hear one word saying it's a good idea; what I want to hear is an update. Have you met with the banks? Have your colleagues met with the banks? Have you had discussions with the Financial Conduct Authority? Can we make progress on Government facilitating discussions with the banks to take this forward?

A gaf fi gytuno gyda'r cyfraniad gan Mick Antoniw? Buaswn yn dweud nad oes unrhyw Aelod yn y Siambr hon wedi llwyddo i newid meddwl banc pan fyddant wedi gwneud eu penderfyniad. Rwyf wedi siarad yn y Siambr yn flaenorol am y syniad y gallai'r Llywodraeth hwyluso trafodaethau rhwng y banc a'r Awdurdod Ymddygiad Ariannol a phartneriaid eraill i archwilio model bancio cymunedol a fyddai'n golygu bod banciau'n rhannu gwasanaethau. Nawr, clywais yr hyn a ddywedoch ynglŷn â swyddfeydd post ac undebau credyd, ond pan grybwyllais y cynnig hwn wrth eich cyd-Aelodau yn y Llywodraeth, yn y Siambr yma, cefais ymateb cadarnhaol bob amser. Rhoddodd y Prif Weinidog ymateb cadarnhaol i mi yn gynharach eleni, gan ddweud y byddai'n ystyried y cynnig hwnnw. Ond a gaf fi ofyn pa ddatblygiadau a fu? Nid wyf eisiau clywed un gair yn dweud ei fod yn syniad da; yr hyn rwyf am ei glywed yw'r wybodaeth ddiweddaraf. A ydych wedi cyfarfod â'r banciau? A yw eich cyd-Aelodau wedi cyfarfod â'r banciau? A ydych wedi cael trafodaethau gyda'r Awdurdod Ymddygiad Ariannol? A allwn wneud cynnydd a gweld y Llywodraeth yn hwyluso trafodaethau gyda'r banciau er mwyn symud hyn yn ei flaen?

Llywydd, as the Member will know, this is primarily the responsibility of my colleague Ken Skates in taking forward the suggestions that he has made. The note that I have is that, as a result of a previous question that he raised, Welsh Government officials have had discussions with regional leads in the banking industry to look at ways in which bank premises in rural locations, for example, could be repurposed to help deliver wider community services, and that those discussions have also touched on the community facilities programme that we have as a Welsh Government to see whether existing facilities that are being adapted with community facilities and activities programme funding could include a banking purpose in the way that services from those premises are provided in future. I'll make sure that my colleague knows of the question you've raised this afternoon. I think you can be assured that it has been more than just words, that actual meetings have taken place and a potential agenda for action is being developed as a result of those meetings. 

Lywydd, fel y gŵyr yr Aelod, cyfrifoldeb fy nghyd-Aelod, Ken Skates, yw hyn yn bennaf o ran datblygu'r awgrymiadau a wnaeth. Mae'r nodyn sydd gennyf yn dweud bod swyddogion Llywodraeth Cymru wedi cynnal trafodaethau gydag arweinwyr rhanbarthol yn y diwydiant bancio, o ganlyniad i gwestiwn blaenorol a ofynnwyd ganddo, i edrych ar ffyrdd y gellid newid defnydd safleoedd banciau mewn ardaloedd gwledig, er enghraifft, i helpu i ddarparu gwasanaethau cymunedol ehangach, ac mae'r trafodaethau hynny hefyd wedi cyffwrdd ar y rhaglen cyfleusterau cymunedol sydd gennym fel Llywodraeth Cymru i weld a allai'r cyfleusterau presennol sy'n cael eu haddasu drwy arian y rhaglen cyfleusterau a gweithgareddau cymunedol gynnwys diben bancio yn y ffordd y darperir gwasanaethau o'r safleoedd hynny yn y dyfodol. Fe wnaf yn siŵr fod fy nghyd-Aelod yn gwybod am y cwestiwn rydych wedi ei ofyn y prynhawn yma. Rwy'n credu y gallwch fod yn sicr ei fod wedi bod yn fwy na geiriau'n unig, fod cyfarfodydd go iawn wedi cael eu cynnal ac agenda bosibl ar gyfer gweithredu yn cael ei datblygu o ganlyniad i'r cyfarfodydd hynny.

To give a flavour of the scale and pace of change in this industry, about 16 years ago as a Member of Parliament, I remember opening the first cashpoint in Llandysul—I get all the glamourous jobs. Sixteen years ago, I opened the first cashpoint in Llandysul. I took out the first £10 from the first cashpoint in Llandysul. At that stage, there were four high-street banks in Llandysul, 16 years ago. Now there are none whatsoever. The last one is going. It's a market town left with no banking whatsoever. You've got to go 10 miles down to Newcastle Emlyn, at the very least, to get to a bank. That shows the pace of change that's happened in the industry. Technology has taken over. Yes, people are doing online banking, but my particular concern today is that small and medium-sized businesses cannot often access that, and we still have a real need, in rural areas, for cash banking for our businesses and that's not being provided.

Yes, there's an opportunity to strengthen the post office network, and I would very much urge that we use that while that network is still there to a certain extent and put some spine into that. But is it also not the time to start to consider, with your colleagues in Westminster, that banking needs some kind of statutory obligation around it? It is no longer possible to be a member of modern society without access to modern banking accounts—and it's certainly not possible to be a business in that way—and yet, we're in danger of ripping out economic development from parts of our rural areas precisely because of this reason. We don't let it happen for broadband—we ensure that there are statutory reasons why you must provide broadband to parts of rural areas. We must be looking at a statutory obligation for banking, and access to banking, for our businesses, our customers and our citizens in rural areas.

I roi blas o raddfa a chyflymder y newid yn y diwydiant hwn, tua 16 mlynedd yn ôl fel Aelod Seneddol, cofiaf agor y peiriant arian cyntaf yn Llandysul—rwy'n cael y gorchwylion godidocaf i gyd. Un mlynedd ar bymtheg yn ôl, agorais y peiriant arian cyntaf yn Llandysul. Tynnais y £10 cyntaf o'r peiriant arian cyntaf yn Llandysul. Ar yr adeg honno, roedd pedwar banc ar y stryd fawr yn Llandysul, 16 mlynedd yn ôl. Bellach nid oes unrhyw fanc o gwbl. Mae'r olaf yn mynd. Mae'n dref farchnad wedi'i gadael heb unrhyw fancio o gwbl. Rhaid i chi deithio 10 milltir i Gastellnewydd Emlyn, fan lleiaf, i gael banc. Mae hynny'n dangos cyflymder y newid sydd wedi digwydd yn y diwydiant. Mae technoleg wedi meddiannu'r maes. Oes, mae pobl yn gwneud bancio ar-lein, ond fy mhryder penodol i heddiw yw bod yna fusnesau bach a chanolig eu maint yn aml nad ydynt yn gallu defnyddio bancio ar-lein, ac mae angen gwirioneddol mewn ardaloedd gwledig am fodd i fusnesau allu bancio arian parod ac nid yw'n cael ei ddarparu.

Oes, mae cyfle i gryfhau rhwydwaith y swyddfeydd post, a buaswn yn annog yn gryf iawn ein bod yn defnyddio hynny tra bo'r rhwydwaith hwnnw'n dal yno i ryw raddau ac yn rhoi rhyw gadernid i hynny. Ond onid yw hi hefyd yn bryd i chi ddechrau ystyried, gyda'ch cyd-bleidwyr yn San Steffan, fod angen rhyw fath o rwymedigaeth statudol mewn perthynas â bancio? Nid yw'n bosibl bod yn aelod o gymdeithas fodern bellach heb fynediad at gyfrifon bancio modern—ac yn sicr nid yw'n bosibl bod yn fusnes yn y ffordd honno—ac eto, rydym mewn perygl o rwygo datblygu economaidd o rannau o'n hardaloedd gwledig oherwydd yr union reswm hwn. Nid ydym yn gadael iddo ddigwydd mewn perthynas â band eang—rydym yn sicrhau bod rhesymau statudol pam y mae'n rhaid i chi ddarparu band eang i rannau o ardaloedd gwledig. Rhaid inni edrych ar rwymedigaeth statudol ar gyfer bancio, a mynediad at fancio, i'n busnesau, ein cwsmeriaid a'n dinasyddion mewn ardaloedd gwledig.

15:20

I thank Simon Thomas for those points. My party had exactly that policy in our manifesto at elections this year, and, I think, in 2015. It's based on the 1976 community banking Act that's been there in the United States of America ever since that time. Where a bank retreats from a high street, it has a legal obligation to ensure that there are replacement facilities for those, where a need can be demonstrated, and to provide the funding that creates those facilities.

Where there are rural communities, as in Llandysul, where no banking facilities exist—or, even, in urban communities. I could've replicated his account for the high street in Llandaff in my constituency. Now, you could say, 'Well, Llandaff is in an urban area and you could find another bank not that far away.' But actually, for certain groups in the population who are not used to online banking, and for whom mobility can be a difficulty, the need for a face-to-face place where you can go and transact business is very real.

It's just those sorts of identified needs that the 1976 banking Act in the United States was designed to address, and I think it lends strength to the argument the Member has made about a statutory framework to ensure that individuals and areas are not abandoned from essential services in this area in the future.

Diolch i Simon Thomas am y pwyntiau hynny. Dyna'n union oedd polisi fy mhlaid yn ein maniffesto ar gyfer etholiadau'r flwyddyn hon, ac yn 2015, rwy'n credu. Mae'n seiliedig ar Ddeddf bancio cymunedol 1976 a fu'n weithredol yn Unol Daleithiau America ers yr amser hwnnw. Lle mae banc yn cau ar y stryd fawr, mae ganddo rwymedigaeth gyfreithiol i sicrhau bod cyfleusterau newydd ar gyfer y rheini, lle y gellir dangos bod angen, ac i ddarparu'r cyllid ar gyfer creu'r cyfleusterau hynny.

Lle y ceir cymunedau gwledig, fel yn Llandysul, lle nad oes cyfleusterau bancio'n bodoli—neu mewn cymunedau trefol hyd yn oed. Gellid bod wedi ailadrodd yr hyn a ddywedodd am y stryd fawr yn Llandaf yn fy etholaeth. Nawr, gallech ddweud, 'Wel, mae Llandaf mewn ardal drefol a gallech ddod o hyd i fanc arall heb fod mod bell â hynny i ffwrdd.' Ond mewn gwirionedd, ar gyfer rhai grwpiau yn y boblogaeth nad ydynt wedi arfer bancio ar-lein, ac sy'n ei chael hi'n anodd symud o gwmpas, mae'r angen am rywle wyneb yn wyneb lle y gallwch fynd i drafod busnes yn real iawn.

Ar gyfer y mathau hynny o anghenion a nodwyd y lluniwyd Deddf bancio 1976 yr Unol Daleithiau i fynd i'r afael â hwy, a chredaf fod sicrhau na chaiff unigolion ac ardaloedd eu hamddifadu o wasanaethau hanfodol yn y maes hwn yn y dyfodol yn cryfhau'r ddadl a wnaeth yr Aelod ynglŷn â fframwaith statudol.

I think we're all singing from pretty much the same hymn sheet in relation to this question, Cabinet Secretary. The last couple of weeks have seen NatWest announce another swathe of closures across Wales—one in Chepstow in my constituency. The last swathe of banking closures was bad enough out in rural areas, but those cutbacks now seem to be extending to larger towns as well, which I think is deeply worrying for our constituents. I think if I would have one criticism of this question, it's trying to do a bit too much, I think, which isn't really a criticism at all, because, obviously, you've conflated two concerns: on the one hand retail banking, but then also the development bank and the role that that has to play.

I think, Cabinet Secretary, you were quite right in saying that, yes, the Welsh Government should be—and, we believe, certainly reforming Finance Wales—setting up a development bank of some type. But that is no substitute for private retail banking out there that's public facing. So, Cabinet Secretary, in terms of, on the one hand, the development bank, will you give an assurance that, when that is finalised, it will, very much as our 'Invest Wales' policy had a few years ago, propose a public-facing high street presence as much as possible so it's accessible to business out there when they need it? And secondly, on the issue of retail banking, yes, it probably does need to have a far stronger statutory footing. I found myself agreeing, maybe worryingly, with Mick Antoniw on this matter. I think he made some excellent points.

Is it possible to have—I appreciate this is not totally within the remit of the Welsh Government—but is it possible to have some sort of forum? We obviously all agree here on the need to retain that retail banking out in our towns and rural areas. Is it possible to have some sort of forum where the banks know full well how we feel about these closures, that they are made to have a far more effective consultation, and that when they say that this is the last round of closures for so long, that when we, as AMs, listen to that, and they convey that to our constituents, that then they have to stick with that, and we don't see a situation, as we have at the moment, where more closures are happening? And all of us—our postbags are full of concerns from people who really do feel that, without internet banking, they're not going to have any access to banking at all.

Credaf ein bod yn cytuno i raddau helaeth mewn perthynas â'r cwestiwn hwn, Ysgrifennydd y Cabinet. Yn ystod yr ychydig wythnosau diwethaf, cyhoeddodd banc y NatWest enwau cyfres o fanciau eraill sy'n cau ledled Cymru—un yng Nghas-gwent yn fy etholaeth. Roedd y gyfres ddiwethaf o fanciau'n cau yn ddigon drwg allan mewn ardaloedd gwledig, ond ymddengys bod y toriadau hynny bellach yn ymestyn i drefi mwy hefyd, a chredaf fod hynny'n peri pryder mawr i'n hetholwyr. Pe bai gennyf un feirniadaeth ynglŷn â'r cwestiwn hwn, rwy'n credu y byddai'n ymwneud â'r ffaith ei fod yn ceisio gwneud ychydig gormod, nad yw'n feirniadaeth o gwbl mewn gwirionedd, oherwydd, yn amlwg, rydych wedi cyfuno dau bryder: ar y naill law, bancio manwerthu, ond hefyd y banc datblygu a'r rôl sydd ganddo i'w chwarae.

Ysgrifennydd y Cabinet, roeddech yn llygad eich lle wrth ddweud y dylai Llywodraeth Cymru—a diwygio Cyllid Cymru yn sicr, yn ein barn ni—sefydlu banc datblygu o ryw fath. Ond nid yw hynny'n ddigon i gymryd lle bancio manwerthu preifat i ymwneud â'r cyhoedd. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, o ran y banc datblygu ar y naill law, a wnewch chi roi sicrwydd, pan gaiff hwnnw ei gwblhau, y bydd, yn debyg iawn i'r hyn a oedd yn ein polisi 'Buddsoddi Cymru' ychydig flynyddoedd yn ôl, yn argymell presenoldeb sy'n wynebu'r cyhoedd ar y stryd fawr gymaint â phosibl fel ei fod yn hygyrch i fusnesau ar lawr gwlad pan fydd arnynt ei angen? Ac yn ail, ar fater bancio manwerthu, mae'n siŵr fod angen ei osod ar sail statudol lawer cryfach. Daliais fy hun yn cytuno, sy'n destun pryder efallai, â Mick Antoniw ar y mater hwn. Rwy'n credu ei fod wedi gwneud rhai pwyntiau ardderchog.

A yw'n bosibl cael—rwy'n derbyn nad yw'n gyfan gwbl o fewn cylch gorchwyl Llywodraeth Cymru—ond a yw'n bosibl cael rhyw fath o fforwm?Mae'n amlwg fod pawb ohonom yma yn cytuno ar yr angen i gadw bancio manwerthu o'r fath allan yn ein trefi a'n hardaloedd gwledig. A yw'n bosibl cael rhyw fath o fforwm lle mae banciau'n gwybod yn iawn sut rydym yn teimlo am gau banciau, a'u bod yn cael eu gorfodi i ymgynghori'n llawer mwy effeithiol, a phan fyddant yn dweud mai dyma'r cylch diwethaf o fanciau sydd i'w gau am hyn a hyn o amser, ein bod ni fel Aelodau'r Cynulliad, yn gwrando ar hynny, a'u bod yn cyfleu hynny i'n hetholwyr, ac yna eu bod yn gorfod cadw at hynny, ac nad ydym yn gweld sefyllfa, fel sydd gennym ar hyn o bryd, lle mae mwy a mwy o fanciau'n cau? Ac mae pawb ohonom—mae ein post yn llawn o bryderon gan bobl sy'n teimlo o ddifrif, heb fancio ar y rhyngrwyd, nad ydynt yn mynd i gael unrhyw fynediad at fancio o gwbl.

Llywydd, Nick Ramsay makes a number of important points. I don't think the banks are in any doubt about the strength of feeling that their actions engender in local communities and on behalf of people who represent those communities. Their answer to you would be that they are commercial organisations and they are acting commercially. Our answer, in return, has to be that even commercial organisations have certain obligations to the communities that they serve, because their ability to be successful commercial organisations depends, very often, on the public infrastructure that surrounds them and allows them to do business.

So, I agree with him about the need to make sure that there is no ambiguity in the messages that we give to the retail banking sector about those obligations. I agree with other contributors this afternoon that more could be done to place a statutory framework around that in terms of consultation and in terms of replacement services. The Welsh Government plays its part in that, albeit always having to recognise that most of these responsibilities are ones that do not lie in our hands.

In relation to the first point that Nick Ramsay made about an accessible service from the Development Bank of Wales, that is exactly what our ambition would be. The best way to achieve that is something that we will want to continue to work on, but the principle of making sure that the Development Bank of Wales will be readily accessible to those who will want to use it is one with which we would have no disagreement.

Lywydd, mae Nick Ramsay yn gwneud nifer o bwyntiau pwysig. Nid wyf yn meddwl bod unrhyw amheuaeth gan y banciau ynghylch cryfder y teimlad y mae eu gweithredoedd yn ei ennyn mewn cymunedau lleol ac ar ran y bobl sy'n cynrychioli'r cymunedau hynny. Eu hateb i chi fyddai nad ydynt yn sefydliadau masnachol a'u bod yn gweithredu'n fasnachol. Rhaid mai ein hymateb i hynny yw bod gan sefydliadau masnachol hyd yn oed rwymedigaethau penodol i'r cymunedau y maent yn eu gwasanaethu, oherwydd bod eu gallu i fod yn sefydliadau masnachol llwyddiannus yn dibynnu, yn aml iawn, ar y seilwaith cyhoeddus sydd o'u cwmpas ac sy'n eu galluogi i wneud busnes.

Felly, cytunaf ag ef am yr angen i wneud yn siŵr nad oes unrhyw amwysedd yn y negeseuon a roddwn i'r sector bancio manwerthu ynglŷn â'r rhwymedigaethau hynny. Rwy'n cytuno â chyfranwyr eraill y prynhawn yma y gellid gwneud mwy i osod fframwaith statudol o gwmpas hynny mewn perthynas ag ymgynghori a gwasanaethau newydd. Mae Llywodraeth Cymru'n chwarae ei rhan yn hynny, er ei bod bob amser yn gorfod cydnabod bod y rhan fwyaf o'r cyfrifoldebau hyn yn rhai nad ydynt yn ein dwylo ni.

O ran y pwynt cyntaf a wnaeth Nick Ramsay am wasanaeth hygyrch gan Fanc Datblygu Cymru, dyna'n union beth fyddai ein huchelgais. Mae'r ffordd orau i gyflawni hynny'n rhywbeth y byddwn am barhau i weithio arni, ond mae'r egwyddor o wneud yn siŵr y bydd Banc Datblygu Cymru yn hygyrch iawn i'r rheini a fydd am ei ddefnyddio yn un na fyddem yn anghytuno â hi.

15:25

Thank you, Presiding Officer. Minister, I agree with most of the sentiment that has been expressed in this Chamber; you can't dispute that. One of the points that has been made about the assurances Members have received from the banks about neighbouring banks taking up the slack, as it were, is one of the most frustrating arguments that has been put time and time again. In Llantwit Major, when NatWest shut their branch there, Cowbridge was pointed to as the neighbouring branch that would take up the slack. You queue out the door some days in NatWest in Cowbridge to use the facilities there and yet on 4 June that bank, next year, is due to close. So, it's the inconsistencies with the information that banks are providing.

I hear what you say about the commercial nature—and I agree; banking is a commercial business. But what assessment has the Welsh Government made in relation to the gaps that will now appear in the ability for small businesses in particular to use banks in the traditional way of seeking advice about loans and financial facilities, but also to do their business banking? I had a meeting earlier in the year with the investment bank for Wales, and the chairman made this point: that there is evidence there that shows that commercial banks are withdrawing from certain parts of Wales and withdrawing their lending facilities, which will have a detrimental impact on businesses. So, has the Welsh Government made any assessment of the wider context that these closures have, not just for the individuals who have got accounts with the banks, but also businesses who depend on a source of finance and also to do their day-to-day banking?

Diolch i chi, Lywydd. Weinidog, cytunaf â'r rhan fwyaf o'r teimladau a fynegwyd yn y Siambr hon; ni allwch wadu hynny. Un o'r pwyntiau a wnaed am y sicrwydd y mae Aelodau wedi'i gael gan y banciau am fanciau cyfagos yn ysgwyddo'r baich, fel petai, yw un o'r dadleuon mwyaf rhwystredig a roddwyd dro ar ôl tro. Yn Llanilltud Fawr, pan fo NatWest yn cau eu cangen yno, cyfeiriwyd at y Bont-faen fel y gangen cyfagos a fyddai'n ysgwyddo'r baich. Rydych yn ciwio allan drwy'r drws ar rai dyddiau yn y NatWest yn y Bont-faen er mwyn defnyddio'r cyfleusterau yno ac eto ar 4 Mehefin y flwyddyn nesaf, mae'r banc hwnnw i fod i gau. Felly, mae anghysondebau yn y wybodaeth y mae'r banciau yn ei darparu.

Clywaf yr hyn a ddywedwch am natur masnachol—ac rwy'n cytuno; mae bancio'n fusnes masnachol. Ond pa asesiad a wnaeth Llywodraeth Cymru mewn perthynas â'r bylchau a fydd yn ymddangos bellach yn y gallu i fusnesau bach yn enwedig ddefnyddio banciau yn y ffordd draddodiadol o geisio cyngor ynghylch benthyciadau a chyfleusterau ariannol, ond hefyd i wneud eu busnes bancio? Cefais gyfarfod yn gynharach yn y flwyddyn gyda banc buddsoddi Cymru, a gwnaeth y Cadeirydd y pwynt hwn: ceir tystiolaeth sy'n dangos bod banciau masnachol yn tynnu'n ôl o rai rhannau o Gymru ac yn tynnu eu cyfleusterau benthyca yn ôl, a bydd hynny'n niweidio busnesau. Felly, a yw Llywodraeth Cymru wedi asesu'r cyd-destun ehangach sydd i gau banciau, nid yn unig i'r unigolion sydd â chyfrifon gyda'r banciau, ond hefyd y busnesau sy'n dibynnu ar ffynhonnell arian a hefyd i gyflawni gweithgarwch bancio o ddydd i ddydd?

Well, let me begin by agreeing with what Andrew R.T. Davies has said about the inconsistencies in some of the arguments that we hear from the banking industry and how some of the undertakings that it has previously given, as Mick Antoniw said, never to be the final bank to close—that's a promise that they have failed to live up to, we know, in many instances. From the public's point of view, it is often quite difficult to understand the link between their own experience of a bank that is always busy when they visit it, which seems to be working flat out, when the bank says to them that it is closing because its services are no longer needed.

What I will do is make sure that the points that have been made this afternoon, particularly in relation to access to banking services by businesses in those parts of Wales where the banking coverage is now skeletal or non-existent—I'll make sure that Ken Skates has heard those points clearly and that he is able to take them up in the plans that he will be developing to make sure that businesses in Wales are not frustrated in their ability to conduct their own affairs or to grow because there aren't services for them that they are able to access.

Wel, gadewch i mi ddechrau drwy gytuno â'r hyn a ddywedodd Andrew R.T. Davies am anghysonderau yn rhai o'r dadleuon a glywn gan y diwydiant bancio a sut nad yw rhai o'r ymrwymiadau a wnaeth y diwydiant yn flaenorol, fel y dywedodd Mick Antoniw, i beidio byth â bod y banc olaf i gau—dyna addewid y maent wedi methu ei gadw mewn llawer o achosion fel y gwyddom. O safbwynt y cyhoedd, mae'n aml yn eithaf anodd deall y cysylltiad rhwng eu profiadau eu hunain o fanc sydd bob amser yn brysur pan fyddant yn ymweld ag ef, sydd i'w weld yn gweithio'n ddi-baid, pan fo'r banc yn dweud wrthynt ei fod yn cau oherwydd nad oes angen ei wasanaethau mwyach.

Yr hyn a wnaf yw gwneud yn siŵr fod y pwyntiau a wnaed y prynhawn yma, yn arbennig mewn perthynas â mynediad at wasanaethau bancio gan fusnesau yn y rhannau hynny o Gymru lle mae'r ddarpariaeth fancio bellach yn denau iawn neu lle nad yw'n bodoli o gwbl—fe wnaf yn siŵr fod Ken Skates wedi clywed y pwyntiau hynny'n glir a'i fod yn gallu mynd ar eu trywydd yn y cynlluniau y bydd yn eu datblygu i wneud yn siŵr nad yw busnesau yng Nghymru yn teimlo'n rhwystredig ynghylch eu gallu i gyflawni eu materion eu hunain neu i dyfu oherwydd nad oes gwasanaethau ar gael iddynt allu gwneud defnydd ohonynt.

Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet. Yr cwestiwn nesaf—Suzy Davies.

Thank you to the Cabinet Secretary. The next question—Suzy Davies.

Pinewood
Pinewood
2. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi sicrwydd bod Pinewood yn parhau i fod wedi'i ymrwymo'n llawn i barhau i weithredu ei stiwdio gyfredol yng Nghymru yn sgil y diffyg gwybodaeth a ddarparwyd gan Lywodraeth Cymru mewn ymateb i gyfres o gwestiynau ysgrifenedig ar y mater hwn? 84
2. Will the Cabinet Secretary provide assurances that Pinewood remains fully committed to continue operating its current studio in Wales in light of the lack of information provided by the Welsh Government in response to a series of written questions on this matter? 84

Diolch Suzy. I'm replying on behalf of the Cabinet Secretary. Pinewood remains committed to operating the studio in Wentloog and continuing to promote Wales internationally as a destination for high-end tv and film production.

Diolch, Suzy. Rwy'n ymateb ar ran Ysgrifennydd y Cabinet. Mae Pinewood yn parhau'n ymrwymedig i weithredu'r stiwdio yng Ngwynllwg a pharhau i hyrwyddo Cymru'n rhyngwladol fel cyrchfan ar gyfer cynhyrchu ffilm a theledu o ansawdd uchel.

That's an encouraging response, Minister. I just want to make it plain that this question is not raised as an attack on the growing film industry in Wales, despite comments from Welsh Government to that effect. I'm raising it in an attempt to break through the lack of transparency surrounding how some decisions were made and whether representations made by Welsh Government about the positive outcomes we should expect from Pinewood in particular are proving justified.

So, first of all, last month, Welsh Government's decision log confirmed that Welsh Government had signed off a new management agreement for the Pinewood Studio facility in Wentloog. Considering that the Government spent £5 million to buy that facility in 2014, but, due to rent structure, it didn't see any rent return on that for the first two years, you can understand, perhaps, why I would like to know why that agreement needs restructuring. How much rent, and other income, are you expecting to be paid, and by when, from that restructured arrangement?

Secondly, the productions of the studios—Journey's End, for example, has recouped just £80,000 of the £850,000 received from Welsh Government. And Take Down, or Billionaire Ransom, as it's rather ironically known in the US, has recovered less than a third of its £3.1 million investment. Now, I understand that the income-generation end of film production is at the end of its cycle, and I know that supply chains have benefited from these investments. But if Welsh Government is going to take risks—and we do approve of that—then the processes for managing those risks need to be open to scrutiny, partly so that we can find out when you're expecting returns, and how much, by a particular date, and also on potential conflicts of interest. Because the gatekeeper of the media investment budget is another branch of Pinewood—one of these films is a Pinewood production—and it, of course, has been filmed at Pinewood Studios. In keeping Pinewood committed to Wales, can you also commit that your department will answer my questions, which go to the heart of this lack of transparency, including the one that I've asked today?

And then, finally, you announced very recently that Pinewood will no longer be the gatekeeper of the media investment board, which suggests that maybe their bonds with Wales aren't quite as strong as we might have hoped. Can you tell me whether that was at Welsh Government's request, or their request, and whether the decision was influenced in any way by questions raised in the House of Keys, in the Isle of Man, where there's a similar arrangement?

You can see where my concerns are coming from. We've got three issues there, which kind of raise questions about Pinewood's commitment, and I'm really looking forward to some meat on the bone to the reassurance that you gave me a little earlier. Thank you.

Mae hwnnw'n ymateb calonogol, Weinidog. Rwyf am ei gwneud yn glir nad yw'r cwestiwn hwn yn cael ei ofyn fel ymosodiad ar y diwydiant ffilm sy'n tyfu yng Nghymru, er gwaethaf sylwadau gan Lywodraeth Cymru i'r perwyl hwnnw. Rwy'n ei ofyn mewn ymgais i dorri drwy'r diffyg tryloywder ynglyn â sut y gwnaed rhai penderfyniadau ac a yw'r sylwadau a gyflwynwyd gan Lywodraeth Cymru am y canlyniadau cadarnhaol y dylem eu disgwyl gan Pinewood yn benodol yn rhai cyfiawn.

Felly, yn gyntaf oll, y mis diwethaf, cadarnhaodd cofnod Llywodraeth Cymru o benderfyniadau fod Llywodraeth Cymru wedi llofnodi cytundeb rheoli newydd ar gyfer cyfleuster Pinewood Studios yng Ngwynllwg. O ystyried bod y Llywodraeth wedi gwario £5 miliwn ar brynu'r cyfleuster hwnnw yn 2014, ond nad oedd wedi cael unrhyw rent ohono am y ddwy flynedd gyntaf oherwydd y strwythur rhent, gallwch ddeall, efallai, pam yr hoffwn wybod pam y mae angen ailstrwythuro'r cytundeb hwnnw. Faint o rent, ac incwm arall, y disgwyliwch iddo gael ei dalu i chi, ac erbyn pryd, yn rhan o'r trefniant sydd wedi'i ailstrwythuro?

Yn ail, cynyrchiadau'r stiwdios—£80,000 yn unig o'r £850,000 a gafodd gan Lywodraeth Cymru y mae Journey's End, er enghraifft, wedi ei adennill. Ac mae Take Down, neu Billionaire Ransom fel y'i gelwir yn yr Unol Daleithiau yn eironig braidd, wedi adennill llai na thraean o'i buddsoddiad £3.1 miliwn. Nawr, rwy'n deall bod y pen cynhyrchu incwm o gynhyrchu ffilmiau ar ddiwedd ei gylch, a gwn bod cadwyni cyflenwi wedi elwa o'r buddsoddiadau hyn. Ond os yw Llywodraeth Cymru yn mynd i gymryd risgiau—ac rydym yn cymeradwyo hynny—mae angen i'r prosesau ar gyfer rheoli'r risgiau hynny fod yn agored i graffu, yn rhannol er mwyn inni allu darganfod pryd rydych chi'n disgwyl gweld adenillion, a faint, erbyn dyddiad penodol, a hefyd o ran gwrthdaro buddiannau posibl. Am fod goruchwyliwr cyllideb fuddsoddi'r cyfryngau yn gangen arall o Pinewood—mae un o'r ffilmiau hyn yn gynhyrchiad Pinewood—ac wrth gwrs, mae wedi ei ffilmio yn Pinewood Studios. Drwy gadw Pinewood wedi ymrwymo i Gymru, a allwch hefyd ymrwymo y bydd eich adran yn ateb fy nghwestiynau sy'n mynd at wraidd y diffyg tryloywder hwn, gan gynnwys y cwestiwn a ofynnais heddiw?

Ac yn olaf, cyhoeddasoch yn ddiweddar iawn na fydd Pinewood mwyach yn goruchwylio bwrdd buddsoddi'r cyfryngau, sy'n awgrymu efallai nad oedd y cysylltiad rhyngddynt â Chymru lawn mor gryf ag y gallem fod wedi gobeithio. A allwch ddweud wrthyf a oedd hynny ar gais Llywodraeth Cymru, neu ar eu cais hwy, ac a oedd y penderfyniad wedi ei ddylanwadu mewn unrhyw ffordd gan gwestiynau a godwyd yn yr House of Keys, ar Ynys Manaw, lle y ceir trefniant tebyg?

Gallwch weld o ble y mae fy mhryderon yn tarddu. Mae gennym dri mater yma, sy'n rhyw lun o godi cwestiynau am ymrwymiad y Pinewood, ac rwy'n edrych ymlaen at weld rhywfaint o gig ar yr asgwrn o ran y sicrwydd a roesoch i mi ychydig yn gynharach. Diolch.

15:30

Well, I don't know about meat on the bone, because I'm not a very good butcher. However, I would like to emphasise that the commitment to Pinewood remains, and that that commitment will mean the operation of the studio under a new agreement. Aspects of that agreement remain commercial in confidence, but I am very happy to offer you a meeting, where I would be able to discuss in greater detail how these arrangements have been arrived at. I can say that, whereas this does indicate that Pinewood is no longer concentrating on film investment, and the assessment of film investment, in the previous way of agreement, I can tell her that the work that Pinewood has helped to undertake to elevate Wales as a premier production location has given us already global advantages. The situation in the Isle of Man, I have to tell her, is also changing, as far as how Pinewood is operating.

I will apologise to her for any delay in replying to the questions that she has asked. I welcome her detailed scrutiny. She did ask questions going back to 2011, but I can assure her that the amount of time that has been used to respond to those questions has been to ensure the quality of the information.

I can also say to her that there is a very important element of supply chain in that studio, including essential supply chain companies, such as Andy Dixon Facilities, Real SFX, and Lubas Medical, and you must be aware of that. And that is an indication of the way in which the creative industry sector has shown significant growth in the last few years.

Wel, nid wyf yn gwybod am gig ar yr asgwrn, oherwydd nid wyf yn gigydd da iawn. Fodd bynnag, hoffwn bwysleisio bod yr ymrwymiad i Pinewood yn parhau, ac y bydd yr ymrwymiad hwnnw'n golygu gweithrediad y stiwdio o dan gytundeb newydd. Mae agweddau ar y cytundeb hwnnw'n dal i fod yn fasnachol gyfrinachol, ond rwy'n hapus iawn i gynnig cyfarfod i chi, lle y gallwn drafod yn fanylach sut y penderfynwyd ar y trefniadau hyn. Er bod hyn yn dynodi nad yw Pinewood mwyach yn canolbwyntio ar fuddsoddi mewn ffilmiau, ac asesu buddsoddiad mewn ffilmiau, yn y ffordd y cytunwyd yn flaenorol, gallaf ddweud wrthi fod y gwaith y mae Pinewood wedi helpu i'w wneud i ddyrchafu Cymru fel lleoliad cynhyrchu o'r radd flaenaf wedi rhoi manteision byd-eang inni eisoes. Rhaid i mi ddweud wrthi fod y sefyllfa yn Ynys Manaw yn newid hefyd, o ran y modd y mae Pinewood yn gweithredu.

Ymddiheuraf iddi am unrhyw oedi cyn ateb y cwestiynau y mae hi wedi eu gofyn. Rwy'n croesawu ei chraffu manwl. Gofynnodd gwestiynau sy'n mynd yn ôl i 2011, ond gallaf ei sicrhau bod faint o amser a ddefnyddiwyd i ymateb i'r cwestiynau wedi'i dreulio'n sicrhau ansawdd y wybodaeth.

Gallaf ddweud wrthi hefyd fod elfen dra phwysig o'r gadwyn gyflenwi yn y stiwdio honno, gan gynnwys cwmnïau cadwyn cyflenwi hanfodol, megis Andy Dixon Facilities, Real SFX, a Lubas Medical, a rhaid i chi fod yn ymwybodol o hynny. Ac mae hynny'n arwydd o'r ffordd y mae'r sector diwydiannau creadigol wedi dangos twf sylweddol yn y blynyddoedd diwethaf.

A fyddai'r Gweinidog yn derbyn mai rhan o'r cyd-destun, efallai, ehangach i rai o'r cwestiynau y mae Suzy Davies wedi bod yn eu gofyn ers rhai blynyddoedd, a rhan o'r her, rwy'n credu, i'r Llywodraeth, ydy bod yn glir beth yw diben polisi y buddsoddiad yn y diwydiant ffilm. Ai denu cwmnïau rhyngwladol i wneud mwy o gynyrchiadau yng Nghymru, neu, o bersbectif datblygu economaidd, i fuddsoddi yn hytrach mewn cwmnïau Cymreig, neu, a dweud y gwir, a oes yna ddiben diwylliannol, hynny yw i gael cynnwys—straeon o Gymru, os mynnwch chi—ar y sgrin fawr? Rwy'n credu, o'i gefndir e, wrth gwrs, yn nyddiau Sgrîn, efallai y byddai'n ymwybodol o'r tensiwn yma sy'n gallu bodoli. Ac a gawn ni, gan y Gweinidog newydd, ychydig bach mwy o eglurder ynglŷn â diben polisi'r Llywodraeth, fel ein bod ni wedyn, wrth gwrs, wrth graffu, yn gallu asesu i ba raddau y mae'r Llywodraeth yn cyrraedd y nod?

Would the Minister accept that part of the broader context to some of the questions that Suzy Davies has been asking, over a period of some years now, and part of the challenge for the Government, is to be clear as to the policy intention in terms of the investment in the film industry? Is it to attract international companies to produce more here in Wales, or is it, from an economic development perspective, to invest in Welsh companies, or is there a cultural objective, that is to have content—stories from Wales, if you wish—on the silver screen? I think, from his background in the days of Sgrîn, perhaps he would be aware of that tension that can exist. And can we have, from the new Minister, a little more clarity on the policy intentions of Government, so that we then, in scrutinising this, can assess to what extent the Government is reaching its aims and objectives?

15:35

Diolch yn fawr am y gyfres o gwestiynau. Ni fyddwn yn disgwyl dim byd arall oddi wrth yr Aelod. Ond fy ateb i, yn glir iawn, yw bod y tri diben y mae e wedi eu nodi yn gydberthnasol i'r diwydiant ffilm, o unrhyw fath. A beth sydd wedi digwydd yn y fan yma, wrth gwrs, yw bod yna newidiadau masnachol wedi digwydd ym mherchnogaeth Pinewood, a bod hynny wedi arwain at flaenoriaethau newydd i'r cwmni yn y ffordd mae e'n gweithio, ac y mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn gweithio yn agos gyda Pinewood ynglŷn â'r sefyllfa yna.

Yn ogystal â'r buddsoddiadau rhyngwladol, a'r ymgais i ddenu cwmnïau rhyngwladol i gynhyrchu yng Nghymru, a'r swyddi sy'n cael eu creu, rydym ni hefyd fel Llywodraeth, drwy gyngor y celfyddydau, yn buddsoddi yn Ffilm Cymru—ac rwy'n edrych ymlaen at gyfarfod â nhw—sydd â phwyslais mwy diwylliannol, yn yr ystyr arferol i'r gair, er fy mod i'n ystyried y cyfan o gynnyrch ffilm, yn sicr, yn rhan o'n diwylliant ni—o leiaf, mae e'n fwy celfyddydol yn yr ystyr yna, ac mi fydd y gwaith yna yn parhau. Ac fel rwyf wedi estyn gwahoddiad i Suzy Davies, fe estynnaf yr un math o wahoddiad i ni gael trafodaeth ddeallus ynglŷn ag amcanion y Llywodraeth yn y cyfeiriad yma. 

Thank you very much for that series of questions. I would expect no less from the Member. But my answer, very clearly, is that the three objectives that he has set out are interlinked and all relevant to the film industry, of any kind. And what has happened here, of course, is that commercial changes have taken place in the ownership of Pinewood and that that has led to new priorities for the company in the way that it works, and the Welsh Government has been working very closely with Pinewood on that situation.

In addition to the international investments and the attempt to attract international companies to produce in Wales, and bring jobs to Wales, we as a Government have also, through the arts council, invested in Ffilm Cymru Wales—and I look forward to working with them—which has a greater cultural emphasis, in the usual meaning of the word there, although I personally consider all film production, certainly, as part of our culture—it has more of an artistic value in that regard, and that work will continue. And as I have extended an invitation to Suzy, I’ll also extend it to you to have an intelligent conversation as to the Government’s aims to this end. 

Diolch i'r Gweinidog. Y cwestiwn nesaf, David Melding. 

Thank you, Minister. The next question, David Melding. 

Pwerau ynni
Energy powers

3. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am ohirio pwerau ynni newydd o dan Ddeddf Cymru 2017? 86

3. Will the First Minister make a statement on the postponement of new energy powers under the Wales Act 2017? 86

My objective is to provide a smooth transition for the development industry and communities. The relevant UK Government department, the Department for Business, Energy and Industrial Strategy, initially agreed to delay commencement. However, at the insistence of the Wales Office, the planning provisions will now be commenced prematurely, placing Wales at a disadvantage compared to the rest of the UK.

Fy amcan yw sicrhau pontio llyfn ar gyfer y diwydiant datblygu a chymunedau. I ddechrau, cytunodd adran berthnasol Llywodraeth y DU, yr Adran Busnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannol, i oedi cyn cychwyn. Fodd bynnag, am fod Swyddfa Cymru'n mynnu, bydd y darpariaethau cynllunio yn cychwyn cyn pryd bellach, gan roi Cymru dan anfantais o gymharu â gweddill y DU.

I'm not sure I understand that answer. These powers relate to fracking and the electricity generation stations with 350 MW or less, and they're now being delayed until October 2018 and April 2019—as far as I can work out because the Welsh Government does not consider that it has the capacity to take on those new powers at the moment. And I think that's what you've got to answer, given that we've known these powers are coming; it's been a long process. And if there is a problem with present capacity, how can we be sure that Welsh Government will be capable of exercising these powers in October 2018 and April 2019, or will we have a further postponement?

Nid wyf yn siŵr fy mod yn deall yr ateb hwnnw. Mae'r pwerau hyn yn ymwneud â ffracio a gorsafoedd cynhyrchu trydan gyda 350 MW neu lai, ac maent bellach yn cael eu gohirio tan fis Hydref 2018 a mis Ebrill 2019—cyn belled ag y gwelaf am nad yw Llywodraeth Cymru yn ystyried bod ganddi gapasiti i ymgymryd â'r pwerau newydd ar hyn o bryd. Ac rwy'n credu mai hynny sy'n rhaid i chi ei ateb, o ystyried ein bod yn gwybod bod y pwerau hyn yn dod; mae wedi bod yn broses hir. Ac os oes problem gyda'r capasiti presennol, sut y gallwn fod yn sicr y bydd Llywodraeth Cymru yn gallu arfer y pwerau hyn ym mis Hydref 2018 a mis Ebrill 2019, neu a fydd yn rhaid inni ohirio ymhellach?

I think I perhaps need to put some facts out here. I think there's a bit of mischief making by the Wales Office. I don't want people to think we've been sitting around doing nothing. You made reference to capacity. So, we've been working with the industry, we've been working with developers, we've been working with planning consultants, we've been working with Natural Resource Wales, to ensure that we can scope what's required. There was an agreement between BEIS and Welsh Government that those powers could be delayed. The Wales Office then got involved and that is now no longer the case. And, as I said, we've now been placed, I think, at a disadvantage. I know people have asked me why Scotland are able to do things quicker than us, for instance, and I should say that the case in Wales is very different to Scotland. Scotland was transferred directly to a fit-for-purpose consenting process that did not require transitional arrangements. We were not in that position, and because we'd been placed into inferior regimes, for instance, we needed to have a transitional arrangement, and that was agreed between ourselves and with BEIS.

Credaf efallai fod angen i mi roi rhai ffeithiau yn y fan hon. Credaf fod Swyddfa Cymru yn creu helynt braidd. Nid wyf am i bobl feddwl ein bod wedi bod yn gwneud dim. Fe gyfeirioch chi at gapasiti. Felly, rydym wedi bod yn gweithio gyda'r diwydiant, rydym wedi bod yn gweithio gyda datblygwyr, rydym wedi bod yn gweithio gyda chynghorwyr cynllunio, rydym wedi bod yn gweithio gyda Cyfoeth Naturiol Cymru, i sicrhau y gallwn gwmpasu'r hyn sy'n ofynnol. Cafwyd cytundeb rhwng yr Adran Busnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannol a Llywodraeth Cymru y gellid oedi'r pwerau hynny. Yna, daeth Swyddfa Cymru yn rhan o bethau ac nid yw hynny'n wir mwyach. Ac fel y dywedais, rydym wedi cael ein gosod dan anfantais bellach, rwy'n credu. Gwn fod pobl wedi gofyn i mi pam y mae'r Alban yn gallu gwneud pethau'n gyflymach na ni, er enghraifft, a dylwn ddweud bod pethau'n wahanol iawn i'r Alban yng Nghymru. Cafodd yr Alban ei throsglwyddo'n uniongyrchol i broses gydsynio addas at y diben nad oedd  yn galw am drefniadau trosiannol. Nid oeddem yn y sefyllfa honno, ac oherwydd ein bod wedi cael ein gosod mewn cyfundrefnau israddol, er enghraifft, roedd angen trefniant trosiannol arnom, a chafodd hwnnw ei gytuno rhyngom a'r Adran Busnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannol.

I'm still uncertain as to what's happened here. Can you, Cabinet Secretary, just confirm that you did ask for these powers to be postponed, and for the implementation to be postponed? The only thing we've heard as an Assembly, officially to date, has been that all these powers come into force on 1 April next year. And last week, or it might have been the week before—apologies—I asked both the First Minister and the Counsel General about the implementation of fracking powers, which are the petroleum powers that we're talking about, and neither of them told me there was any delay to these powers coming in. Both of them accepted my question on the premise of these powers being available in April 2018.

So, is it now the case that they're not coming in, as I understand it, until October 2018, and the further powers on electricity generating stations, so the 350 MW powers—I take it those are not until April 2019. Can you just confirm that's the position, and also confirm that this is at your request, and also then confirm what you're going to do as a Government to provide the security and assurance that we need that you're capable of exercising these powers?

Rwy'n dal yn ansicr beth sydd wedi digwydd yma. Ysgrifennydd y Cabinet, a allwch gadarnhau eich bod wedi gofyn i'r pwerau hyn gael eu gohirio, ac i'r gweithrediad gael ei ohirio? Yr unig beth rydym wedi ei glywed fel Cynulliad, yn swyddogol hyd yn hyn, yw bod yr holl bwerau hyn yn dod i rym ar 1 Ebrill y flwyddyn nesaf. A'r wythnos diwethaf, neu efallai yr wythnos cynt—ymddiheuriadau—gofynnais i'r Prif Weinidog a'r Cwnsler Cyffredinol am weithrediad pwerau ffracio, sef y pwerau petroliwm rydym yn sôn amdanynt, ac ni ddywedodd yr un ohonynt wrthyf fod unrhyw oedi cyn y daw'r pwerau hyn i mewn. Derbyniodd y ddau ohonynt fy nghwestiwn ar y cynsail y byddai'r y pwerau hyn ar gael ym mis Ebrill 2018.

Felly, a yw'n wir yn awr nad ydynt yn dod i ni, fel y deallaf, tan fis Hydref 2018, ac nad yw'r pwerau pellach ar orsafoedd cynhyrchu trydan, felly'r pwerau 350 MW—rwy'n cymryd nad yw'r rheini'n dod tan fis Ebrill 2019. A allwch gadarnhau mai dyna yw'r sefyllfa, a chadarnhau hefyd felly mai chi sy'n gofyn am hyn, a chadarnhau beth rydych yn mynd i'w wneud fel Llywodraeth i ddarparu'r diogelwch a'r sicrwydd sydd ei angen arnom eich bod yn gallu arfer y pwerau hyn?

15:40

I can confirm those two dates: the October 2018 and the 2019. And, yes, we have requested that, because Welsh Government and BEIS officials, and it was back in 2017—during the passage of the Wales Bill, agreement was gained that the new executive powers would not commence in April of next year. So, as I say, that was the agreement reached between Welsh Government and with BEIS until the Wales Office intervened.  

Gallaf gadarnhau'r ddau ddyddiad: mis Hydref 2018 a'r un yn 2019. Ac rydym wedi gofyn am hynny oherwydd bod Llywodraeth Cymru a swyddogion yr Adran Busnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannol, yn ôl yn 2017—yn ystod taith Bil Cymru drwy'r Senedd, cafwyd cytundeb na fyddai'r pwerau gweithredol newydd yn dechrau ym mis Ebrill y flwyddyn nesaf. Felly, fel y dywedaf, dyna oedd y cytundeb a gafwyd rhwng Llywodraeth Cymru a'r Adran Busnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannol nes i Swyddfa Cymru ymyrryd.

As a result of this delay in the transfer of powers, is it the case that the UK Government could impose fracking on Wales, even though this could be against the wishes of the population? 

O ganlyniad i'r oedi hwn wrth drosglwyddo pwerau, a yw'n wir y gallai Llywodraeth y DU orfodi ffracio ar Gymru, er y gallai hyn fod yn groes i ddymuniadau'r boblogaeth?

5. Datganiadau 90 Eiliad
5. 90-second Statements

Yr eitem nesaf yw'r datganiadau 90 eiliad—Jane Hutt.    

The next item is the 90-second statements—Jane Hutt. 

Llywydd, last Thursday, I attended a ceremony in Alexandra Gardens in Cathays Park to re-dedicate the Gift of Life stone in memory of all organ and tissue donors. This memorial stone was places in the park 10 years ago with the support of Kidney Wales and families whose loved ones had donated their organs and tissues. Two families were from Barry: Colin and Bet Burgess and Gaynor Taylor. Louise Burgess and Richard Taylor carried donor cards when they tragically lost their young lives. Colin Burgess wrote the epitaph on the Gift of Life stone: 'They cared for those they helped, and those they helped, remember'. Both families support the Human Transplantation (Wales) Act 2013 to give deemed consent for organ and tissue donation and they welcome the lead Wales has taken in the UK. 

Two years on since the Act, there's been continued and increased public support for the new organ donation system in Wales and it's good to see the Welsh public embracing the changes that are designed to save lives. Colin, Bet and Gaynor continue to speak up for organ donation as a precious gift so others might live and I thank them for their courage and inspiration. 

Lywydd, ddydd Iau diwethaf, mynychais seremoni yng Ngerddi Alexandra ym Mharc Cathays i ailgysegru'r garreg Rhodd Bywyd er cof am yr holl roddwyr organau a meinweoedd. Cafodd y garreg goffa hon ei gosod yn y parc 10 mlynedd yn ôl gyda chefnogaeth Sefydliad Aren Cymru a theuluoedd pobl yr oedd eu hanwyliaid wedi rhoi eu horganau a'u meinweoedd. Roedd dau o'r teuluoedd yn dod o'r Barri: Colin a Bet Burgess a Gaynor Taylor. Roedd Louise Burgess a Richard Taylor yn cario cardiau rhoddwr pan gollodd y ddau eu bywydau ifanc yn drasig. Colin Burgess a ysgrifennodd y beddargraff ar y garreg Rhodd Bywyd a oedd yn dweud eu bod yn malio am y rhai roeddent yn eu helpu, a bod y rhai roeddent wedi eu helpu yn cofio. Mae'r ddau deulu'n cefnogi Deddf Trawsblannu Dynol (Cymru) 2013 i roi cydsyniad tybiedig ar gyfer rhoi organau a meinweoedd ac maent yn croesawu'r arweiniad y mae Cymru wedi ei roi yn y DU.

Ddwy flynedd ers y Ddeddf, gwelwyd cefnogaeth barhaus a chynyddol i'r system rhoi organau newydd yng Nghymru ac mae'n dda gweld y cyhoedd yng Nghymru yn croesawu'r newidiadau a luniwyd i arbed bywydau. Mae Colin, Bet a Gaynor yn parhau i siarad o blaid rhoi organau fel rhodd werthfawr fel y gall eraill fyw ac rwy'n diolch iddynt am eu dewrder a'u hysbrydoliaeth.

Llywydd, Friday, 1 December marked the seventy-fifth anniversary of the publication of the Beveridge report on 'Social Insurance and Allied Services'. This had been commissioned during the second world war by a committee responsible to Arthur Greenwood, then Minister with responsibility for post-conflict reconstruction. It's task was twofold: first, it aimed to carry out a survey of existing social insurance schemes; second, it was to make recommendations for the future, and it is in this regard that the report, when published in 1942, had its most far-reaching consequences.

Drafted by liberal economist, William Beveridge, the final document proposed a range of reforms to the existing system. At its heart were proposals to slay what Beveridge termed the five 'giant evils' in society: squalor, ignorance, want, idleness and disease. Instead, government should take steps to provide citizens with adequate income, healthcare, education, housing and employment. It was largely left to the 1945 Clement Attlee Government, having won the general election on a platform that committed Labour to addressing the 'giant evils', and, of course, to the role of Aneurin Bevan, to enact politics outlining the welfare state that we still recognise in this present day. 

There have been changes in the intervening years. Nicholas Timmins, biographer of the welfare state, notes some of these would be approved by Beveridge, others would be totally unrecognisable. But it is in its basic commitment to a shared set of values and services that we can best commemorate the report today. 

Lywydd, ddydd Gwener, 1 Rhagfyr roedd hi'n 75 mlynedd ers cyhoeddi adroddiad Beveridge ar 'Social Insurance and Allied Services'. Cafodd hwn ei gomisiynu yn ystod yr ail ryfel byd gan bwyllgor atebol i Arthur Greenwood, y Gweinidog ar y pryd a oedd â chyfrifoldeb dros ailadeiladu ar ôl y rhyfel. Roedd ei dasg yn ddeublyg: yn gyntaf, roedd yn anelu at gynnal arolwg o gynlluniau yswiriant cymdeithasol presennol; yn ail, roedd i wneud argymhellion ar gyfer y dyfodol, ac yn hyn o beth roedd yr adroddiad, pan gafodd ei gyhoeddi yn 1942, yn mynd i esgor ar y canlyniadau mwyaf pellgyrhaeddol.

Cafodd ei ddrafftio gan yr economegydd rhyddfrydol, William Beveridge, ac roedd y ddogfen derfynol yn cynnig ystod eang o ddiwygiadau i'r system bresennol. Yn sail iddo roedd cynigion i gael gwared ar yr hyn a alwai Beveridge yn bum 'drwg enfawr' mewn cymdeithas: budreddi, anwybodaeth, angen, diogi a chlefyd. Yn lle hynny, dylai'r Llywodraeth gymryd camau i ddarparu incwm digonol, gofal iechyd, addysg, tai a chyflogaeth i ddinasyddion. I raddau helaeth, gadawyd i Lywodraeth Clement Attlee yn 1945, ar ôl ennill yr etholiad cyffredinol ar blatfform a ymrwymai Llafur i fynd i'r afael â'r pum 'drwg enfawr', ac wrth gwrs, i rôl Aneurin Bevan, ddeddfu gwleidyddiaeth a amlinellai'r wladwriaeth les sy'n dal yn gyfarwydd i ni heddiw.

Mae newidiadau wedi bod yn y cyfamser. Noda Nicholas Timmins, bywgraffydd y wladwriaeth les, y byddai rhai o'r rhain wedi cael eu cymeradwyo gan Beveridge, a byddai eraill yn gwbl amhosibl eu hadnabod. Ond yn ei ymrwymiad sylfaenol i set o werthoedd a rennir a gwasanaethau y gallwn goffáu'r adroddiad heddiw yn y ffordd orau.

Ddydd Llun, 11 Rhagfyr byddwn ni'n cofio Llywelyn ap Gruffudd, neu Llywelyn ein Llyw Olaf. Llywelyn oedd y cyntaf, wrth gwrs, i gael ei gydnabod fel Tywysog Cymru a thrwy gytundeb Trefaldwyn ym 1267 bu'n rhaid i Harri III dderbyn telerau a chydnabod tywysogaeth Llywelyn a hawl Cymru, i bob pwrpas, i fod yn wlad annibynnol. Fe gyflwynodd Llywelyn system drethu a gwasanaeth sifil i weinyddu’r wlad dan ei arweinyddiaeth. Ond nid oedd y drefn yma wrth fodd  Edward I, wrth gwrs, a orfododd Llywelyn i ildio tir a chilio yn ôl i'w gadarnle yng Ngwynedd. 

Ym Mawrth 1282 cychwynodd gwrthryfel wrth i’r Cymry ymosod ar gastell Penarlâg yn sir y Fflint er mwyn adennill tiroedd coll. Ond mi ddaeth y gwrthryfel i ben chwe mis yn ddiweddarach gyda Llywelyn yn cael ei rannu oddi wrth ei fyddin o ryw 7,000 o ddynion ar 11 Rhagfyr a'i ladd mewn sgarmes ger Cilmeri gan Steffan de Frankton, un o filwyr Edward I. Anfonwyd ei ben i'r brenin yn Llundain, a'i gludo drwy strydoedd y ddinas i'w arddangos i'r bobl cyn ei adael i bydru ar bostyn haearn ger Tŵr Llundain.

O fewn misoedd, fe gollodd Gwynedd ei holl insignia brenhinol ac fe gamfeddiannwyd Cymru am y tro. Mi fyddaf i'n gwisgo iorwg ddydd Llun, ac mi fuaswn i'n annog pob un ohonoch chi i wisgo iorwg er cof am Llywelyn ap Gruffudd ac er mwyn datgan yn glir fod ysbryd annibynnol Llywelyn ein Llyw Olaf yn dal yn fyw.

On Monday, 11 December we will be commemorating Llywelyn ap Gruffydd, or Llywelyn ein Llyw Olaf, Llywelyn the Last. Llywelyn was the first, of course, to be acknowledged Prince of Wales, and through the Treaty of Montgomery in 1267 the King of England, Henry III, had to accept terms and acknowledge that he was the leader of Wales and that Wales was an independent country, to all intents and purposes. Llywelyn introduced a civil service and a taxation system to administer Wales under his leadership. But this order was not acceptable to Edward I, of course, and he forced Llywelyn to surrender land and return to his stronghold in Gwynedd, having lost ground.

In March 1282 a rebellion began as Welshmen attacked Hawarden castle in Flintshire in order to regain lost lands. But the rebellion came to an end six months later, with Llywelyn having been separated from his 7,000-strong army, and killed in Cilmeri by Stephen de Frankton, one of Edward I’s soldiers. His head was sent to the king in London and was paraded through the streets of London to be shown to the people of the city, before being left upon an iron post outside the Tower of London.

Within months, Gwynedd lost all its royal insignia and Wales lost its status for the time. I will be wearing ivy on Monday and I would suggest that you should all do so in memory and commemoration of Llywelyn ap Gruffydd, and to demonstrate that the independent spirit of Llywelyn the Last Prince of Wales is still alive.

15:45
6. Dadl ar Gynnig Deddfwriaethol gan Aelod
6. Debate on a Member's Legislative Proposal

Yr eitem nesaf yw'r ddadl ar gynnig deddfwriaethol gan Aelod, ac rwy'n galw ar David M