Cynulliad Cenedlaethol Cymru

Yn ôl i Chwilio

Y Cyfarfod Llawn

Plenary

29/03/2017

Cynnwys

Contents

1. 1. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a'r Seilwaith 1. 1. Questions to the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure
2. 2. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon 2. 2. Questions to the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport
3. 3. Datganiad: Ymateb i Erthygl 50 3. 3. Statement: Article 50 Response
4. Cynnig am Ddadl Frys o dan Reol Sefydlog 12.69: Erthygl 50 4. Proposal for an Urgent Debate under Standing Order 12.69: Article 50
5. Cwestiwn Brys: Chwaraeon Cymru 5. Urgent Question: Sport Wales
6. 4. Datganiadau 90 Eiliad 6. 4. 90-second Statements
7. 5. Dadl ar Adroddiad y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg ar yr Ymchwiliad i Ddarpariaeth o ran Eiriolaeth Statudol 7. 5. Debate on the Children Young People and Education Committee Report of the Inquiry into Statutory Advocacy Provision
8. 6. Dadl ar Adroddiad y Pwyllgor Deisebau ar Ddeiseb ar Ganser yr Ofari 8. 6. Debate on the Petitions Committee Report on a Petition on Ovarian Cancer
9. 7. Dadl Plaid Annibyniaeth y Deyrnas Unedig: Ysgolion Cyfrwng Cymraeg 9. 7. United Kingdom Independence Party Debate: Welsh-medium Schools
10. 8. Cyfnod Pleidleisio 10. 8. Voting Time
11. 9. Dadl Fer (Ail-drefnwyd o 22 Mawrth): Undebau Credyd—Cyfraniad Allweddol i Fynd i'r Afael ag Allgáu Ariannol 11. 9. Short Debate (Rescheduled from 22 March): Credit Unions—A Key Contribution to Tackling Financial Exclusion
12. 10. Dadl Fer: Enseffalopathi Trawmatig Cronig a Chwaraeon—A All Cymru Arwain y Ffordd? 12. 10. Short Debate: Chronic Traumatic Encephalopathy and Sport—Can Wales Lead the Way?

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Galw’r Cynulliad Cenedlaethol i drefn.

I call the National Assembly to order.

1. 1. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a'r Seilwaith
1. 1. Questions to the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni yw’r cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a’r Seilwaith, a’r cwestiwn cyntaf, Vikki Howells.

The first item on our agenda is the questions to the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure, and the first question is from Vikki Howells.

Trafnidiaeth Cymru

Transport for Wales

1. Pa asesiad y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi’i wneud o fanteision lleoli pencadlys Trafnidiaeth Cymru yn Rhondda Cynon Taf OAQ(5)0144(EI)

1. What assessment has the Cabinet Secretary made of the benefits of locating the headquarters of Transport for Wales within Rhondda Cynon Taf? OAQ(5)0144(EI)

We are committed to supporting jobs and growth in all regions of Wales, and we need to look at maximising the benefits for Valleys communities from major investments, and we’ve made a long-standing commitment to locate Transport for Wales’s HQ in the heart of the Valleys.

Rydym wedi ymrwymo i gefnogi swyddi a thwf ym mhob rhan o Gymru, ac mae angen i ni geisio sicrhau bod buddsoddiadau mawr yn darparu cymaint o fanteision â phosibl i gymunedau’r Cymoedd, ac rydym wedi gwneud ymrwymiad hirdymor i leoli pencadlys Trafnidiaeth Cymru yng nghalon y Cymoedd.

Thank you, Cabinet Secretary. The news that the Transport for Wales hub, along with the Cardiff capital region city deal programme offices, will be located within RCT is excellent news for my local authority. Together, both could see the location of hundreds of good-quality jobs into the Valleys, and serve as powerful boosters to economic regeneration. How will the Welsh Government build on this to maximise the benefit of both schemes to the northern Valleys, and to my constituency of Cynon Valley in particular?

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae’r newyddion y bydd canolfan Trafnidiaeth Cymru ynghyd â swyddfeydd rhaglen bargen ddinesig prifddinas-ranbarth Caerdydd yn dod i Rondda Cynon Taf yn newyddion ardderchog i fy awdurdod lleol. Gyda’i gilydd, gallent olygu cannoedd o swyddi o safon ar gyfer y Cymoedd, ac atgyfnerthu’r adfywiad economaidd. Sut y bydd Llywodraeth Cymru yn adeiladu ar hyn er mwyn sicrhau bod y ddau gynllun yn darparu cymaint o fudd â phosibl i’r Cymoedd gogleddol, ac yn benodol i fy etholaeth i, Cwm Cynon?

Well, can I thank the Member for her question, and pay tribute to the way that she’s championed regeneration and pride in the Valleys? I was delighted to announce that the headquarters of Transport for Wales will be located in Pontypridd. I must also pay tribute to the leadership of Rhondda Cynon Taf County Borough Council for offering a compelling vision of the local economy.

I do think that we need to utilise all opportunities offered up by announcements like this in a much more joined-up way, through a new economic contract, bringing together partners across Government, local government, through our skills training providers, to ensure that we squeeze maximum value from Government investments. By looking ahead to the opportunities that are to come, we know that there will be more than £1 billion of spending, on electrification, metro, and other associated rail infrastructure, so we must ensure that we work together, on a regional and on a national basis, to reap more rewards from our investments.

Wel, a gaf fi ddiolch i’r Aelod am ei chwestiwn, a thalu teyrnged i’r ffordd y mae wedi hyrwyddo adfywiad a balchder yn y Cymoedd? Roeddwn yn falch o gyhoeddi y bydd pencadlys Trafnidiaeth Cymru yn dod i Bontypridd. Dylwn dalu teyrnged hefyd i arweinwyr Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf am eu gweledigaeth gadarn ar gyfer yr economi leol.

Credaf fod angen i ni ddefnyddio’r holl gyfleoedd y mae cyhoeddiadau fel hyn yn eu cynnig mewn ffordd fwy cydgysylltiedig, drwy gontract economaidd newydd, gan ddod â phartneriaid at ei gilydd ar draws y Llywodraeth, llywodraeth leol, drwy ein darparwyr hyfforddiant sgiliau, er mwyn sicrhau ein bod yn gwasgu’r gwerth mwyaf posibl allan o fuddsoddiadau’r Llywodraeth. Drwy edrych ymlaen at y cyfleoedd sydd i ddod, gwyddom y bydd dros £1 biliwn yn cael ei wario, ar drydaneiddio, metro, a seilwaith rheilffyrdd cysylltiedig arall, felly mae’n rhaid inni sicrhau ein bod yn gweithio gyda’n gilydd, ar sail ranbarthol ac ar sail genedlaethol, i ennill mwy o’n buddsoddiadau.

Cabinet Secretary, once in a blue moon an opposition Member is pleased to congratulate the Government on the decision they’ve made, and I do think Transport for Wales being based in Pontypridd is the right decision, because it sends a very clear signal, I think, that the city region concept is an important one, but a city region as a city and a hinterland—and the hinterland is not peripheral; it is very much part of the whole region. Particularly when we look at the employment, the cultural capital, and the educational resources in Cardiff, we want to make those as fully accessible as possible, and, therefore, this will send a signal that the connections between the Valleys and the city, and the bigger urban areas, are a vital part of our vision for the future.

Ysgrifennydd y Cabinet, unwaith yn y pedwar gwynt, bydd Aelod o’r wrthblaid yn falch o longyfarch y Llywodraeth ar eu penderfyniad, a chredaf fod lleoli Trafnidiaeth Cymru ym Mhontypridd yn benderfyniad da, gan y credaf fod hynny’n anfon neges glir iawn fod cysyniad y dinas-ranbarth yn un pwysig, ond dinas-ranbarth fel dinas a chefnwlad—ac nid yw’r gefnwlad ar yr ymylon; mae’n rhan bwysig o’r rhanbarth yn ei gyfanrwydd. Yn enwedig pan fyddwn yn ystyried y gwaith, y cyfalaf diwylliannol, a’r adnoddau addysgol yng Nghaerdydd, rydym am sicrhau eu bod mor hygyrch â phosibl, ac felly, bydd hyn yn anfon neges fod y cysylltiadau rhwng y Cymoedd a’r ddinas, a’r ardaloedd trefol mwy o faint, yn rhan hanfodol o’n gweledigaeth ar gyfer y dyfodol.

Can I thank the Member for his contribution, his question, and his kind words? I think he is absolutely right—it’s essential that, where we can, we decentralise, in order to drive regeneration and economic growth in those areas that have not benefited from all of the gains of economic growth in recent years. So, whether it be Transport for Wales in Pontypridd, or the Welsh Revenue Authority elsewhere in the Valleys, or the development bank of Wales in north Wales, I think it’s essential that we look at these opportunities, and, again, squeeze maximum value, by working together. In the future, we may be able to see other investments and the move of other responsibilities. Potentially, for example, with the creation of Historic Wales, we could see an investment in mid or north-west Wales, or the west of Wales.

And I do think that the regional approach to economic growth is the right way to go. With the Cardiff capital region, we know that it’s estimated that 25,000 jobs will be created as part of that particular initiative, across the 10 local authority areas. My ask of the Cardiff capital region would be to ensure that there is no lumpiness in terms of economic growth across the region. And, in order to address the current lumpiness, there will have to be targeted spending and a concerted effort to benefit those areas, as I’ve said to Vikki Howells, that did not benefit so well from economic growth after the 2008 crash.

A gaf fi ddiolch i’r Aelod am ei gyfraniad, ei gwestiwn, a’i eiriau caredig? Credaf ei fod yn llygad ei le—mae’n hanfodol ein bod yn datganoli, lle y gallwn, er mwyn sbarduno adfywiad a thwf economaidd yn yr ardaloedd hynny nad ydynt wedi elwa o holl fuddion twf economaidd dros y blynyddoedd diwethaf. Felly, boed yn Trafnidiaeth Cymru ym Mhontypridd, neu’n Awdurdod Cyllid Cymru yn rhywle arall yn y Cymoedd, neu’n fanc datblygu Cymru yng ngogledd Cymru, credaf ei bod yn hanfodol ein bod yn edrych ar y cyfleoedd hyn, ac unwaith eto, yn gwasgu’r gwerth mwyaf posibl ohonynt, drwy weithio gyda’n gilydd. Yn y dyfodol, efallai y bydd modd inni weld buddsoddiadau eraill a chyfrifoldebau eraill yn symud. O bosibl, er enghraifft, drwy greu Cymru Hanesyddol, gallem weld buddsoddiad yng nghanolbarth neu ogledd-orllewin Cymru, neu orllewin Cymru.

A chredaf mai’r ymagwedd ranbarthol tuag at dwf economaidd yw’r ffordd iawn i fynd. Gyda phrifddinas-ranbarth Caerdydd, gwyddom yr amcangyfrifir y bydd 25,000 o swyddi’n cael eu creu fel rhan o’r fenter benodol honno, dros y 10 awdurdod lleol. Rwy’n awyddus i brifddinas-ranbarth Caerdydd sicrhau nad oes talpiau ar draws y rhanbarth o ran twf economaidd. Ac er mwyn mynd i’r afael â’r talpiau sydd yno ar hyn o bryd, bydd angen targedu gwariant a sicrhau ymdrech ar y cyd, fel rwyf wedi’i ddweud wrth Vikki Howells, er mwyn sicrhau budd ar gyfer yr ardaloedd hynny nad ydynt wedi elwa cymaint o dwf economaidd wedi’r cwymp yn 2008.

Gwella’r Economi

Improving the Economy

2. Pa gynnydd y mae Llywodraeth Cymru wedi’i wneud i wella economi hen feysydd glo de Cymru? OAQ(5)0153(EI)

2. What progress has the Welsh Government made to improve the economy within the former coalfields of south Wales? OAQ(5)0153(EI)

We continue to support businesses in their growth, invest in high-quality infrastructure, and improve economic development conditions.

Rydym yn parhau i gefnogi twf busnesau, yn buddsoddi mewn seilwaith o ansawdd uchel, ac yn gwella amodau datblygu economaidd.

It’s a sad fact that there’s been very little done to replace the old heavy industries that once provided employment, housing and infrastructure throughout the Valleys. Much is promised by the city region, but there’s little detail, and, in those communities that will be affected, there’s much confusion as to exactly what it will deliver. We also then have the Valleys taskforce, which, coincidentally, sprung up shortly after Labour lost a rock solid seat in the Valleys. I wonder whether that was just a coincidence. Can you tell me whether there is any joint working arrangements between the city region and the Valleys taskforce? Is there a regular channel of dialogue between you and the Minister responsible for the taskforce? We need more jobs in the former coalfields, and we need better quality jobs as well, and failure to deliver on this with the city region or the Valleys taskforce is not an option.

Mae’n ffaith drist mai ychydig iawn sydd wedi’i wneud i sicrhau olynwyr i’r hen ddiwydiannau trwm a fu gynt yn darparu cyflogaeth, tai a seilwaith ledled y Cymoedd. Mae’r dinas-ranbarth yn addo llawer, ond nid oes fawr ddim manylion, ac yn y cymunedau hynny a fydd yn cael eu heffeithio, mae llawer o ddryswch ynghylch beth yn union y bydd yn ei gyflawni. Mae gennym hefyd dasglu’r Cymoedd, a ymddangosodd, drwy gyd-ddigwyddiad, yn fuan wedi i’r Blaid Lafur golli sedd gadarn yn y Cymoedd. Tybed ai cyd-ddigwyddiad yn unig oedd hynny. A allwch ddweud wrthyf a oes unrhyw drefniadau gweithio ar y cyd rhwng y dinas-ranbarth a thasglu’r Cymoedd? A oes trafodaeth reolaidd rhyngoch chi a’r Gweinidog sy’n gyfrifol am y tasglu? Mae arnom angen mwy o swyddi yn yr hen ardaloedd glofaol, ac mae angen swyddi o well ansawdd hefyd, ac nid yw methu â chyflawni hyn gyda’r dinas-ranbarth neu dasglu’r Cymoedd yn opsiwn.

Can I thank the Member for her question? I did see her tweet where she asked a very good question. It’s a question that I think many communities could ask, based in the city region area. That particular question was, ‘What’s for Rhondda in the announcement?’ And I think that’s absolutely right, because I’ve been asking recently who has benefited in the recovery since the financial crash. And it’s quite clear that those who have not yet seen any sign of a recovery are those who live outside of more intensely urbanised areas where we’ve seen the greatest economic growth. They are people who, by and large, are younger, and people who don’t own their own homes. They’re the people who have not benefited from the recovery. So, just as I said to David Melding that I expect redistribution of wealth to come through the redistribution of opportunities to create wealth, I think it’s essential that we do more to attract investment into the Valleys, but also to support and grow those companies that are already there.

In terms of inward investment, we estimate that a third of all foreign direct investment that came to Wales in the previous Assembly came to the Valleys areas. So, there’s no doubt that the Valleys have had a good degree of investment, but the structural problems of that particular regional economy require a more concerted and joined-up effort, and, for that reason, the taskforce was convened. The Member asked an important question about who is on the taskforce, how the taskforce is liaising, working with and interfacing with other initiatives. I can assure the Member that I am a member of the taskforce, and so too are representatives of the Cardiff city region. And I think it’s essential that the work of the taskforce is fully reflected in the developing economic strategy for a more prosperous and secure Wales.

A gaf fi ddiolch i’r Aelod am ei chwestiwn? Gwelais drydariad ganddi a ofynnai gwestiwn da iawn. Mae’n gwestiwn y credaf y gallai llawer o gymunedau yn ardal y dinas-ranbarth ei ofyn. Y cwestiwn oedd, ‘Beth sydd yn y cyhoeddiad ar gyfer y Rhondda?’ A chredaf fod hynny’n berffaith iawn, gan fy mod wedi bod yn holi’n ddiweddar pwy sydd wedi elwa yn ystod yr adferiad ers y cwymp ariannol. Ac mae’n eithaf amlwg mai’r rhai sydd heb weld unrhyw arwydd o adferiad eto yw’r rhai sy’n byw y tu allan i’r ardaloedd trefol mwy lle y gwelsom y twf economaidd mwyaf. Maent yn bobl sydd, ar y cyfan, yn iau, ac yn bobl nad ydynt yn berchen ar eu cartrefi eu hunain. Hwy yw’r bobl sydd heb elwa o’r adferiad. Felly, yn union fel y dywedais wrth David Melding, fy mod yn disgwyl y bydd cyfoeth yn cael ei ailddosbarthu o ganlyniad i ailddosbarthu’r cyfleoedd i greu cyfoeth, credaf ei bod yn hanfodol ein bod yn gwneud mwy i ddenu buddsoddiad i’r Cymoedd, ond hefyd yn cefnogi a thyfu’r cwmnïau sydd yno eisoes.

O ran mewnfuddsoddi, rydym yn amcangyfrif bod un rhan o dair o’r holl fuddsoddiad tramor uniongyrchol a ddaeth i Gymru yn ystod tymor y Cynulliad blaenorol wedi dod i ardaloedd y Cymoedd. Felly, nid oes amheuaeth fod y Cymoedd wedi cael cryn dipyn o fuddsoddiad, ond mae problemau strwythurol yr economi ranbarthol benodol honno angen ymdrech fwy cydunol a chydgysylltiedig, ac oherwydd hynny, cynullwyd y tasglu. Gofynnodd yr Aelod gwestiwn pwysig ynglŷn â phwy sydd ar y tasglu a sut y mae’r tasglu yn cysylltu, yn gweithio ac yn rhyngwynebu â mentrau eraill. Gallaf roi sicrwydd i’r Aelod fy mod yn aelod o’r tasglu, fel y mae cynrychiolwyr ar ran dinas-ranbarth Caerdydd. A chredaf ei bod yn hanfodol fod gwaith y tasglu’n cael ei adlewyrchu’n llawn yn y strategaeth economaidd sy’n datblygu i sicrhau Cymru fwy ffyniannus a diogel.

Cabinet Secretary, obviously, the city deal concept is going to be the driver of much economic activity and regeneration, both in the Swansea area and the Cardiff area. With the Cardiff city deal, 10 local authorities make up that agreement, many of them in the Valleys areas. The way we measure success, obviously, is via gross value added and economic activity coming out of the Valleys. Where would you see GVA in the Valleys being in the next five to 10 years? What key gateways have you put down to see the increase in GVA?

Ysgrifennydd y Cabinet, yn amlwg, bydd cysyniad y fargen ddinesig yn sbarduno cryn dipyn o weithgarwch economaidd ac adfywio, yn ardal Abertawe ac ardal Caerdydd. Gyda bargen ddinesig Caerdydd, mae 10 awdurdod lleol yn rhan o’r cytundeb hwnnw, a llawer ohonynt yn y Cymoedd. Rydym yn mesur llwyddiant, yn amlwg, drwy’r gwerth ychwanegol gros a’r gweithgarwch economaidd a ddaw o’r Cymoedd. Beth, yn eich barn chi, fydd y gwerth ychwanegol gros yn y Cymoedd dros y pump i 10 mlynedd nesaf? Pa byrth allweddol a roesoch ar waith er mwyn gweld y cynnydd yn y gwerth ychwanegol gros?

I should perhaps refer the Member to a speech I gave last Monday at Coleg y Cymoedd—a transformational institution that has been able to improve the pride in the local area, and also improve the skills of people who live there. In that speech, I outlined my vision for a prosperous and secure strategy that will seek to not only grow wealth and well-being in the aggregate, but also reduce the inequalities in both, across regions and across Wales. And, so, it’s my view that not only should GVA be improved, relative to England, and the Valleys relative to the rest of Wales, but that we should also seek to drive up gross disposable household income, because it’s that measure, it’s that money that people have in their pockets, that gives people a sense of control over their own lives. In turn, it’s that power, it’s that ability to have a degree of control over one’s life, that you’re able to judge well-being against. And, so, I would suggest that GVA has to increase as part of the city region approach, but it must increase at a sub-regional level across all communities, because if we see the wealthy getting wealthier, and productivity in areas that are already high in productivity increasing at the expense of the wealth of those who are least well off, and at the expense of productivity in less urbanised areas, then the project will have failed. I think we have to iron out the lumpiness in terms of productivity and in terms of economic growth, and we must find the ways of ensuring that we share opportunities to create wealth right across regions.

Efallai y dylwn gyfeirio’r Aelod at araith a roddais ddydd Llun diwethaf yng Ngholeg y Cymoedd—sefydliad trawsnewidiol sydd wedi llwyddo i gynyddu balchder yn yr ardal leol, a gwella sgiliau’r bobl sy’n byw yno. Yn yr araith honno, nodais fy ngweledigaeth ar gyfer strategaeth ffyniannus a diogel a fydd nid yn unig yn ceisio cynyddu cyfoeth a lles yn gyffredinol, ond hefyd yn ceisio lleihau’r anghydraddoldebau o ran cyfoeth a lles, ar draws y rhanbarthau a ledled Cymru. Ac felly, yn fy marn i, nid yn unig y dylid gwella’r gwerth ychwanegol gros, o gymharu â Lloegr, ac yn y Cymoedd o gymharu â gweddill Cymru, ond dylem hefyd geisio cynyddu incwm gwario gros aelwydydd, gan mai’r mesur hwnnw, yr arian sydd gan bobl yn eu pocedi, sy’n rhoi ymdeimlad o reolaeth i bobl dros eu bywydau eu hunain. Yn ei dro, y pŵer hwnnw, y gallu hwnnw i gael rhywfaint o reolaeth dros eich bywyd, yw’r ffordd i chi allu mesur lles. Ac felly, byddwn yn awgrymu bod yn rhaid i werth ychwanegol gros gynyddu fel rhan o ymagwedd y dinas-ranbarth, ond mae’n rhaid iddo gynyddu ar lefel isranbarthol ar draws yr holl gymunedau, oherwydd os byddwn yn gweld y cyfoethog yn mynd yn gyfoethocach, a chynhyrchiant mewn ardaloedd lle y mae cynhyrchiant eisoes yn uchel yn cynyddu ar draul cyfoeth y rhai lleiaf cefnog, ac ar draul cynhyrchiant mewn ardaloedd llai trefol, yna bydd y prosiect wedi methu. Credaf fod yn rhaid i ni fynd i’r afael â’r talpiau o ran cynhyrchiant ac o ran twf economaidd, ac mae’n rhaid i ni ddod o hyd i ffyrdd o sicrhau ein bod yn rhannu’r cyfleoedd i greu cyfoeth yr holl ffordd ar draws y rhanbarthau.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd UKIP, David Rowlands.

Questions now from the party spokespeople. UKIP spokesperson, David Rowlands.

Diolch, Llywydd. Could the Cabinet Secretary explain the decision not to electrify the Ebbw Vale line?

Diolch, Llywydd. A allai Ysgrifennydd y Cabinet esbonio’r penderfyniad i beidio â thrydaneiddio rheilffordd Glynebwy?

Moving forward with the franchise of the metro, we will, of course, be looking at the Ebbw Vale line. At present, the responsibilities for rail infrastructure reside with Network Rail, and we have repeatedly expressed our disappointment that, in spite of having 6 per cent of rail lines on the Wales and borders franchise area, we’ve only had 1 per cent of investment in the current control period.

I think it’s worth pointing out that we, as a Welsh Government, have spent more in the current period on rail infrastructure than those who are responsible.

Wrth symud ymlaen gyda masnachfraint y metro, byddwn, wrth gwrs, yn edrych ar reilffordd Glynebwy. Ar hyn o bryd, Network Rail sy’n gyfrifol am y seilwaith rheilffyrdd, ac rydym wedi mynegi ein siom dro ar ôl tro ein bod ond wedi cael 1 y cant o’r buddsoddiad yn ystod y cyfnod rheoli presennol, er bod 6 y cant o’r rheilffyrdd yn ardal masnachfraint Cymru a’r gororau.

Credaf y dylid nodi ein bod ni, fel Llywodraeth Cymru, wedi gwario mwy yn y cyfnod presennol ar y seilwaith rheilffyrdd na’r rhai sy’n gyfrifol amdano.

I thank the Cabinet Secretary for his answer, but does he not agree that the South Wales East region fares poorly when it comes to infrastructure improvements under the metro project, compared to other parts of Wales?

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ateb, ond onid yw’n cytuno bod rhanbarth Dwyrain De Cymru yn ei chael hi’n wael o ran gwelliannau i’r seilwaith o dan y prosiect metro, o gymharu â rhannau eraill o Gymru?

As I’ve said to other Members, I think it’s essential, as part of our new approach and our refreshed approach—and I, again, in my speech last week also gave an indication of how I’ll be restructuring my department—that we pay more attention to those communities in those areas that have fared poorly during a period of economic growth. The Member asked about infrastructure and in particular connectivity. I think that’s absolutely essential, and the development of an £11.5 million extension of the railway line form Parkway to the Works site in Ebbw Vale, providing direct rail access to the enterprise zone, and which was completed in May 2015, is a great example of how Welsh Government can use its resources and its levers to better effect to ensure that all parts of Wales gain in economic growth.

Fel rwyf wedi’i ddweud wrth Aelodau eraill, credaf ei bod yn hanfodol, fel rhan o’n hymagwedd newydd—ac unwaith eto, yn fy araith yr wythnos diwethaf, nodais sut y byddaf yn ailstrwythuro fy adran—ein bod yn rhoi mwy o sylw i’r cymunedau yn yr ardaloedd hynny sydd wedi gwneud yn wael mewn cyfnod o dwf economaidd. Holodd yr Aelod ynglŷn â seilwaith, a chysylltedd yn benodol. Credaf fod hynny’n gwbl hanfodol, ac roedd datblygu estyniad £11.5 miliwn i’r rheilffordd rhwng Parcffordd Glynebwy a safle’r Gweithfeydd yng Nglynebwy, a gwblhawyd ym mis Mai 2015 gan ddarparu mynediad rheilffordd uniongyrchol i’r ardal fenter, yn enghraifft wych o sut y gall Llywodraeth Cymru ddefnyddio ei hadnoddau a’i dulliau’n fwy effeithiol er mwyn sicrhau bod pob rhan o Gymru yn elwa o dwf economaidd.

I do in fact congratulate the Welsh Government on that extension into Ebbw Vale. It’s certainly very innovative and it’s great to see rail tracks being laid again.

Arriva Trains Wales tell us that they’re unable to offer a service into Newport because there is full capacity for the Ebbw Vale to Cardiff line. Surely electrification and the enhanced service that this promises could help facilitate the operation of the line into Newport, which is a desperately needed link.

Rwy’n llongyfarch Llywodraeth Cymru ar yr estyniad hwnnw i mewn i Lynebwy. Mae’n sicr yn arloesol iawn ac mae’n wych gweld rheilffyrdd yn cael eu gosod unwaith eto.

Dywed Trenau Arriva Cymru wrthym nad ydynt yn gallu cynnig gwasanaeth i mewn i Gasnewydd gan fod y capasiti’n llawn ar gyfer y rheilffordd rhwng Glynebwy a Chaerdydd. ‘Does bosib na all trydaneiddio, a’r gwasanaeth gwell y mae hyn ei addo, helpu i hwyluso gweithrediad y rheilffordd i mewn i Gasnewydd, sy’n gyswllt y mae ei angen yn daer.

Of course, electrification of the main line and electrification of the Valleys lines are huge, huge asks that we’ve repeatedly made. In terms of capacity, there’s no doubt that electrification can assist in terms of being able to run more rolling stock more regularly, but, equally, we need to see more rolling stock on the existing railway infrastructure. I’ve spoken with Arriva Trains Wales, and with other operators, regarding the capacity problem that is affecting the rail services of Britain. I hope that ATW will be in a position, within the coming days, to be able to make an announcement concerning the Valleys lines.

Wrth gwrs, mae trydaneiddio’r brif reilffordd a thrydaneiddio rheilffyrdd y Cymoedd yn llawer i’w ofyn, ac rydym wedi gwneud hynny dro ar ôl tro. O ran capasiti, nid oes unrhyw amheuaeth y gallai trydaneiddio fod o gymorth o ran gallu rhedeg mwy o gerbydau yn fwy rheolaidd, ond i’r un graddau, mae angen mwy o gerbydau ar y seilwaith rheilffyrdd presennol. Rwyf wedi siarad gyda Trenau Arriva Cymru a gweithredwyr eraill ynglŷn â’r broblem gapasiti sy’n effeithio ar wasanaethau rheilffyrdd Prydain. Gobeithiaf y bydd Trenau Arriva Cymru mewn sefyllfa, o fewn y dyddiau nesaf, i allu gwneud cyhoeddiad ynglŷn â rheilffyrdd y Cymoedd.

Llefarydd Plaid Cymru, Adam Price.

Plaid Cymru spokesperson, Adam Price.

Diolch, Llywydd. Last week, I had the opportunity to visit the Republic of Ireland with my colleague, Steffan Lewis, to meet Irish Government officials, policy makers and politicians to discuss the consequences of the UK leaving the EU for Ireland and for Wales. It’s fair to say that they shared our sense of trepidation. But,as with the economic crisis of 2008, they have at their disposal a tool that we do not—independence—and I don’t just mean an independent state, but also a whole raft of powerful executive bodies, established by the state, independent of, but working closely with, the central Government machine to drive economic strategy: the IDA, Ireland’s inward investment agency; the business development body, Enterprise Ireland; and Board Bia, the Irish food board, just to name some of them.

Now, this model has delivered a handsome return for Ireland, as we know—its GDP per capita has more than trebled since the 1980s, while we have sadly stagnated in relative terms. So, can I plead with the Cabinet Secretary, again, in the context of his current review of the Welsh Government’s economic advisory boards, to consider the case for an arm’s-length independent trade and investment promotion agency for Wales? The Republic has one, and Northern Ireland too; so does Scotland, and England through UKTI. Even the Isle of Man and the Channel Islands have one. Can we afford to leave Wales naked in weathering this storm?

Diolch, Llywydd. Yr wythnos diwethaf, cefais y cyfle i ymweld â Gweriniaeth Iwerddon gyda fy nghyd-Aelod, Steffan Lewis, i gyfarfod â swyddogion, llunwyr polisi a gwleidyddion o Lywodraeth Iwerddon i drafod effaith y DU yn gadael yr UE ar Iwerddon a Chymru. Mae’n deg dweud eu bod yn teimlo mor anesmwyth â ninnau. Ond fel yn achos argyfwng economaidd 2008, mae ganddynt offeryn at eu defnydd nad oes gennym ni—annibyniaeth—ac nid wyf yn golygu gwladwriaeth annibynnol yn unig, ond llu o gyrff gweithredol pwerus, a sefydlwyd gan y wladwriaeth, ac sy’n annibynnol o beiriant canolog y Llywodraeth, ond sy’n gweithio’n agos gyda hwy i lywio’r strategaeth economaidd: yr IDA, asiantaeth mewnfuddsoddi Iwerddon; y corff datblygu busnes, Enterprise Ireland; a Bord Bia, bwrdd bwyd Iwerddon, i enwi ond rhai ohonynt.

Nawr, mae’r model hwn wedi darparu cryn elw i Iwerddon, fel y gwyddom—mae eu cynnyrch domestig gros y pen wedi mwy na threblu ers y 1980au, wrth i ninnau, yn anffodus, sefyll yn ein hunfan mewn cymhariaeth. Felly, a gaf fi ymbil ar Ysgrifennydd y Cabinet, unwaith eto, yng nghyd-destun ei adolygiad presennol o fyrddau cynghori economaidd Llywodraeth Cymru, i ystyried yr achos dros gael asiantaeth annibynnol hyd braich i Gymru ar gyfer hyrwyddo masnach a buddsoddi? Mae gan y Weriniaeth un, a Gogledd Iwerddon hefyd; yn ogystal â’r Alban, a Lloegr drwy Masnach a Buddsoddi y DU. Mae gan Ynys Manaw ac Ynysoedd y Sianel un, hyd yn oed. A allwn fforddio gadael Cymru i wynebu’r storm hon yn noeth?

There are a number of points to make, I think. First of all, the Irish economy has fared well in part because so much of the Irish population is based in a city, and we know that cities have grown faster in terms of the economy than rural areas. So, it’s difficult to actually compare a country where a huge proportion of the population occupies an urban area that has grown faster by virtue of its urban nature, to Wales, where we are a far more rural country. That said, there are certainly lessons that can be learned from not just Ireland, but from other countries as well, and, as our fourth biggest export market, I think it is essential that we continue to engage with Ireland.

The Member may have seen in my speech last week my proposals to create regional economic units that will be able to drive economic growth and promote economic activities within their respective areas. I think this gives us a great opportunity because we already have the structures emerging on a regional basis, with the city regions and the growth deal region, to ensure that there is not competition, there is not duplication, but instead that there is a consistent approach at a local government level, a business level, and at a Welsh Government level as well.

Credaf fod sawl pwynt i’w gwneud. Yn gyntaf, mae economi Iwerddon wedi gwneud yn dda yn rhannol am fod cymaint o boblogaeth Iwerddon yn byw mewn dinas, a gwyddom fod dinasoedd wedi tyfu’n gyflymach nag ardaloedd gwledig o ran yr economi. Felly, mae’n anodd cymharu gwlad lle y mae cyfran fawr o’r boblogaeth yn byw mewn ardal drefol sydd wedi tyfu’n gyflymach oherwydd ei natur drefol, a Chymru, lle’r ydym yn wlad lawer mwy gwledig. Wedi dweud hynny, gellir dysgu gwersi yn sicr, nid yn unig gan Iwerddon, ond gan wledydd eraill hefyd, ac fel ein marchnad allforio fwyaf ond tair, credaf ei bod yn hanfodol ein bod yn parhau i ymgysylltu ag Iwerddon.

Efallai fod yr Aelod wedi gweld fy nghynigion yn fy araith yr wythnos diwethaf i greu unedau economaidd rhanbarthol a fydd yn gallu ysgogi twf economaidd a hybu gweithgareddau economaidd yn eu hardaloedd. Credaf fod hwn yn gyfle gwych, gan fod y strwythurau hynny eisoes yn dod i’r amlwg ar sail ranbarthol, gyda’r dinas-ranbarthau a rhanbarth y cytundeb twf, i sicrhau nad oes cystadleuaeth, nad oes dyblygu, ond yn hytrach, fod yna ymagwedd gyson ar lefel llywodraeth leol, ar lefel busnes, ac ar lefel Llywodraeth Cymru hefyd.

As the Cabinet Secretary has just said, Ireland is a strategically vital export market for the Welsh economy, worth more than £800 million a year. Now, on the negative side, during our visit, we were told that moves were already afoot to start channelling freight to mainland Europe away from Welsh ports and through Roscoff. Is the Cabinet Secretary aware of this, and what is the Welsh Government planning to do in response? On the positive side, we were told that Irish businesses are looking to invest in the UK and in Wales in order to build up their presence in the UK market after Brexit. Now, this is a specific opportunity for the Welsh economy, with many established Irish companies, such as Dawn Meats in Carmarthenshire, for example, already here. Can I ask the Cabinet Secretary whether his officials have already drawn up a list of Irish companies looking to invest or expand their existing operations? And, finally, given the important interrelationships between our two economies, will the Welsh Government consider investing in a permanent representation in Dublin and encourage his Irish counterparts to reopen the consulate general here in Wales, so we can strengthen the economic partnership between our two countries?

Fel y mae Ysgrifennydd y Cabinet newydd ei ddweud, mae Iwerddon yn farchnad allforio hollbwysig yn strategol i economi Cymru, ac yn werth dros £800 miliwn y flwyddyn. Nawr, ar yr ochr negyddol, yn ystod ein hymweliad, dywedwyd wrthym fod symudiadau eisoes ar y gweill i ddechrau cyfeirio cludiant nwyddau i dir mawr Ewrop i ffwrdd o borthladdoedd Cymru a thrwy Roscoff. A yw Ysgrifennydd y Cabinet yn ymwybodol o hyn, a beth y mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu ei wneud mewn ymateb? Ar yr ochr gadarnhaol, dywedwyd wrthym fod busnesau Iwerddon yn ystyried buddsoddi yn y DU ac yng Nghymru er mwyn cynyddu eu presenoldeb ym marchnad y DU ar ôl Brexit. Nawr, mae hwn yn gyfle penodol i economi Cymru, gan fod llawer o gwmnïau Gwyddelig sefydledig yma eisoes, megis Dawn Meats yn Sir Gaerfyrddin, er enghraifft. A gaf fi ofyn i Ysgrifennydd y Cabinet a yw ei swyddogion eisoes wedi llunio rhestr o gwmnïau Gwyddelig sy’n ystyried buddsoddi neu ehangu eu gweithrediadau presennol? Ac yn olaf, o ystyried y berthynas bwysig rhwng ein dwy economi, a wnaiff Llywodraeth Cymru ystyried buddsoddi mewn cynrychiolaeth barhaol yn Nulyn, ac annog ei gymheiriaid Gwyddelig i ailagor eu prif gonswl yma yng Nghymru, er mwyn inni allu cryfhau’r bartneriaeth economaidd rhwng ein dwy wlad?

I think the partnership between our two countries extends, of course, beyond economic values as well. There are incredibly strong cultural ties between Ireland and Wales, which can deliver great economic benefits as well. I recall speaking with the President of Ireland a few years back about how we could utilise the Year of the Sea for the purpose of, potentially, a cultural crossing to not just promote our respective cultures, but also to drive visitors to and from Ireland and Wales. I think there are huge, huge potential opportunities—which can be had in spite of leaving the EU—to grow and develop our economies, which are often based on mutual interests. I do believe that there are opportunities for further investment in Wales by Irish investors, particularly in higher quality and higher GVA areas of economic activity—for example, in the life sciences sector.

In terms of ports, the development fund that is being made available for Welsh ports will be important, as will direct engagement between Welsh Government, local authorities, and also the ports themselves. I recently took part in a panel discussion with representatives of Welsh ports, and there is no doubt that, whilst there is trepidation concerning Brexit, there are also opportunities. We need to maximise those opportunities and ensure that we all work together to overcome the barriers and the challenges that Brexit will face. In terms of our ability to attract further foreign direct investment, of course Brexit will pose a challenge; we know that. But we’ve recorded, in recent years, record high—or near-record high—levels of foreign direct investment. We would hope to be able to maintain a good interest by foreign investors in the Welsh economy, but it’s also my intention to place a sharper focus on the potential growth of our economy, based on inward investment from England and Scotland, Northern Ireland, and also, of course, the growth in our existing companies, to ensure that they can be de-risked from growth and they can maximise on their potential.

Credaf fod y bartneriaeth rhwng ein dwy wlad hefyd yn ymestyn y tu hwnt i werthoedd economaidd, wrth gwrs. Mae cysylltiadau diwylliannol anhygoel o gryf rhwng Iwerddon a Chymru, a gallant hwythau sicrhau cryn fanteision economaidd yn ogystal. Rwy’n cofio siarad ag Arlywydd Iwerddon rai blynyddoedd yn ôl ynglŷn â sut y gallem ddefnyddio Blwyddyn y Môr, o bosibl, i greu pont ddiwylliannol, nid yn unig er mwyn hyrwyddo ein diwylliannau, ond hefyd i annog ymwelwyr i ac o Iwerddon a Chymru. Credaf fod cyfleoedd enfawr o bosibl—y gellir eu sicrhau er ein bod yn gadael yr UE—i dyfu a datblygu ein heconomïau, sy’n aml yn seiliedig ar ddiddordebau cyffredin. Credaf fod cyfleoedd i fuddsoddwyr o Iwerddon fuddsoddi ymhellach yng Nghymru, yn arbennig mewn meysydd gweithgaredd economaidd o ansawdd uwch ac o werth ychwanegol gros uwch—er enghraifft, yn y sector gwyddorau bywyd.

O ran porthladdoedd, bydd y gronfa ddatblygu a fydd ar gael i borthladdoedd Cymru yn bwysig, yn ogystal ag ymgysylltu uniongyrchol rhwng Llywodraeth Cymru, awdurdodau lleol, a’r porthladdoedd eu hunain. Yn ddiweddar, bûm yn rhan o drafodaeth banel gyda chynrychiolwyr o borthladdoedd Cymru, ac nid oes amheuaeth, er bod anesmwythder mewn perthynas â Brexit, fod cyfleoedd i’w cael hefyd. Mae angen i ni sicrhau cymaint o’r cyfleoedd hynny â phosibl, a sicrhau ein bod yn gweithio gyda’n gilydd i oresgyn y rhwystrau a’r heriau y bydd Brexit yn eu hwynebu. O ran ein gallu i ddenu rhagor o fuddsoddiad tramor uniongyrchol, wrth gwrs, bydd Brexit yn her; rydym yn gwybod hynny. Ond dros y blynyddoedd diwethaf, rydym wedi gweld y lefelau uchaf erioed—neu’n agos at y lefelau uchaf erioed—o fuddsoddiad tramor uniongyrchol. Gobeithiwn allu cynnal cryn ddiddordeb ymhlith buddsoddwyr tramor yn economi Cymru, ond rwyf hefyd yn bwriadu rhoi ffocws cliriach ar dwf posibl ein heconomi, yn seiliedig ar fewnfuddsoddiad o Loegr a’r Alban, Gogledd Iwerddon, a hefyd, wrth gwrs, twf y cwmnïau sydd gennym eisoes, er mwyn sicrhau y gellir cael gwared ar y peryglon i dwf ac er mwyn iddynt allu gwneud y gorau o’u potensial.

It’s gratifying to hear that the Cabinet Secretary is engaging with Irish politicians. Could I urge him, in further discussions that he’ll have, to learn from some of the tools and tactics that the Irish themselves have adopted? The Irish Government has recently, for example, published a designated trade strategy. Wales doesn’t have, at the moment, a specific trade strategy. It sets out a targeted, regional approach for Asia, for the middle east, and Africa—key sectors where there are particular opportunities identified. It’s a whole-of-Government approach, which also incorporates other bilateral relationships, including education, culture and development aids, et cetera.

Now, the Cabinet Secretary will be aware that the most recent export statistics show that, even though Wales has a healthy trade surplus influence with the EU, we have a £3.7 billion deficit with the rest of the world, and that’s going to be a key market, obviously, post Brexit. We need a strategic approach from the Government, but we also need a sense of urgency. The Irish Government have already, through Bord Bia, created a Brexit barometer to help businesses assess how ready they are for the threats and opportunities that Brexit represents. As well as offering a similar barometer for Welsh business, perhaps the Government might want to sit the test themselves, because, compared to the Irish, I’m afraid we are currently wanting in the level of planning and preparedness for the biggest economic challenge that any of us have ever faced.

Mae’n braf clywed bod Ysgrifennydd y Cabinet yn ymgysylltu â gwleidyddion Iwerddon. A gaf fi ei annog, mewn trafodaethau pellach, i ddysgu o’r offer a’r tactegau y mae’r Gwyddelod eu hunain wedi eu mabwysiadu? Yn ddiweddar, er enghraifft, mae Llywodraeth Iwerddon wedi cyhoeddi strategaeth fasnach ddynodedig. Ar hyn o bryd, nid oes gan Gymru strategaeth fasnach benodol. Mae’n nodi dulliau rhanbarthol wedi’u targedu ar gyfer Asia, ar gyfer y dwyrain canol, ac Affrica—sectorau allweddol lle y nodwyd cyfleoedd penodol. Mae’n ddull Llywodraeth gyfan, sydd hefyd yn cynnwys cysylltiadau dwyochrog eraill, gan gynnwys cymorth addysg, diwylliant a datblygu, ac ati.

Nawr, bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn ymwybodol fod yr ystadegau allforio mwyaf diweddar yn dangos, er bod gan Gymru ddylanwad cryf o ran gwarged masnach gyda’r UE, fod gennym ddiffyg o £3.7 biliwn gyda gweddill y byd, a bydd honno’n farchnad allweddol, yn amlwg, ar ôl Brexit. Mae arnom angen ymagwedd strategol gan y Llywodraeth, ond mae angen ymdeimlad o frys hefyd. Mae Llywodraeth Iwerddon eisoes, drwy Bord Bia, wedi creu baromedr Brexit i roi cymorth i fusnesau asesu pa mor barod ydynt ar gyfer y bygythiadau a’r cyfleoedd a fydd yn deillio o Brexit. Yn ogystal â chynnig baromedr tebyg ar gyfer busnesau Cymru, efallai y byddai’r Llywodraeth yn awyddus i sefyll y prawf eu hunain, oherwydd, o gymharu â’r Gwyddelod, rwy’n ofni ein bod ar ôl ar hyn o bryd o ran lefel cynllunio a pharodrwydd ar gyfer yr her economaidd fwyaf i neb ohonom ei hwynebu erioed.

I agree that we do have an incredible challenge on our hands, and ahead of us, but I also believe that we have the right people within Government, and in partnership with Government, to see us through what will be a turbulent time. In terms of our operations abroad, I think one of the biggest mistakes that were made in recent times is the loss of many of the Welsh overseas operations. Of course, we’ve now reinstated them, and the results have been impressive. We now have officers in key strategic territories, in key strategic cities, engaging directly with potential investors, but also ensuring that we can promote Welsh goods and services to those markets where we know the greatest growth potential is. So, for example, whether it be in China—in Shanghai, Chongqing and Beijing—or whether it be in the United States, through Atlanta, San Francisco and New York, we are already targeting those territories, those regions and those cities where the growth will come from. But, in terms of a trade and investment strategy, this is part of the work that’s taken place between my office and the office of the First Minister to ensure that Wales is promoted better abroad, that we have a clear brand abroad, and that we are perceived as a place where people can access the highest quality goods and services, and where we have some distinctive values concerning the sustainability and fairness of our economy.

Rwy’n cytuno ein bod yn wynebu cryn her, ac yn y dyfodol, ond credaf hefyd fod y bobl gywir gennym yn y Llywodraeth, ac yn gweithio mewn partneriaeth â’r Llywodraeth, i sicrhau y down drwy’r hyn a fydd yn gyfnod cythryblus. O ran ein gweithgarwch tramor, credaf mai un o’r camgymeriadau mwyaf a wnaed yn ddiweddar yw colli llawer o weithgarwch tramor Cymru. Wrth gwrs, rydym bellach wedi eu hadfer, ac mae’r canlyniadau wedi bod yn drawiadol. Erbyn hyn, mae gennym swyddogion mewn tiriogaethau strategol allweddol, mewn dinasoedd strategol allweddol, yn ymgysylltu’n uniongyrchol â darpar fuddsoddwyr, ond hefyd yn sicrhau y gallwn hyrwyddo nwyddau a gwasanaethau o Gymru i’r marchnadoedd hynny lle y gwyddom y ceir y potensial mwyaf ar gyfer twf. Felly, er enghraifft, boed hynny yn Tsieina—yn Shanghai, Chongqing a Beijing—neu yn yr Unol Daleithiau, drwy Atlanta, San Francisco ac Efrog Newydd, rydym eisoes yn targedu’r tiriogaethau, y rhanbarthau a’r dinasoedd y bydd y twf yn deillio ohonynt. Ond o ran strategaeth fasnach a buddsoddi, mae hyn yn rhan o’r gwaith a wnaed rhwng fy swyddfa a swyddfa’r Prif Weinidog i sicrhau bod Cymru’n cael ei hyrwyddo’n well dramor, fod brand clir gennym dramor, a’n bod yn cael ein hystyried yn fan lle y gall pobl gael gafael ar nwyddau a gwasanaethau o’r safon uchaf, a lle y mae gennym werthoedd arbennig mewn perthynas â chynaliadwyedd a thegwch ein heconomi.

Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Russell George.

Welsh Conservatives spokesperson, Russell George.

Cabinet Secretary, much has been made of the recent Demos report, which highlights the impact, of course, of Brexit on UK regions such as Wales. Now, on looking at the report in its entirety, a number of relevant and pertinent points are highlighted, including the potential for city deals and devolved administrations to look beyond the UK and the EU to attract foreign investment. In Wales there is still a very heavy reliance and strong reliance on exports, of course, to the EU. The latest figures suggest that 67 per cent of our exports go to the European Community, compared to just 44 per cent in 2012. So, can I ask you, Cabinet Secretary, what steps you have taken to ensure that local authorities involved in city deals are using their influence to help Welsh businesses look beyond Europe and prepare for new exporting markets?

Ysgrifennydd y Cabinet, mae llawer o bwyslais wedi’i roi ar adroddiad diweddar Demos, sy’n tynnu sylw at effaith Brexit ar ranbarthau’r DU fel Cymru. Nawr, wrth edrych ar yr adroddiad yn ei gyfanrwydd, mae sawl pwynt perthnasol yn cael ei nodi, gan gynnwys y potensial i fargeinion dinesig a gweinyddiaethau datganoledig edrych y tu hwnt i’r DU a’r UE er mwyn denu buddsoddiad tramor. Yng Nghymru, rydym yn dal i ddibynnu’n helaeth iawn ar allforion i’r UE, wrth gwrs. Mae’r ffigurau diweddaraf yn awgrymu bod 67 y cant o’n hallforion yn mynd i’r Gymuned Ewropeaidd, o gymharu â 44 y cant yn unig yn 2012. Felly, a gaf fi ofyn i chi, Ysgrifennydd y Cabinet, pa gamau a gymerwyd gennych i sicrhau bod awdurdodau lleol sy’n rhan o’r bargeinion dinesig yn defnyddio eu dylanwad i helpu busnesau Cymru i edrych y tu hwnt i Ewrop a pharatoi ar gyfer marchnadoedd allforio newydd?

I think the Member makes a very important point in that local authorities have a significant role in promoting economic growth within their respective areas. One of my concerns in my time in this job has been the lack of capacity in some parts of Wales to do just that at a local authority level, and that’s why I commend the approach being taken at a regional level, through the city region and growth deal region areas, to bring together those who are successful in driving local growth and those who are experienced in exporting. Now, what we’ve done in south Wales and in north Wales—and we’re looking to do the same in mid Wales—is to bring together, at a local authority level, those who are responsible for economic development, and those who are experienced in exporting, and reach out to all potential exporters within any given region to make sure that they are being given all of the advice and support needed to take advantage of exports in the future.

Credaf fod yr Aelod yn gwneud pwynt pwysig iawn yn yr ystyr fod gan awdurdodau lleol rôl arwyddocaol yn y gwaith o hybu twf economaidd yn eu hardaloedd. Un o fy mhryderon yn ystod fy nghyfnod yn y swydd hon yw diffyg capasiti ac adnoddau mewn rhai rhannau o Gymru i wneud hynny ar lefel yr awdurdodau lleol, a dyna pam rwy’n cymeradwyo’r dull a fabwysiadir ar lefel ranbarthol, drwy ardaloedd y dinas-ranbarthau a rhanbarthau cytundeb twf, i ddod â’r rhai sy’n llwyddo i sbarduno twf lleol a’r rhai sydd â phrofiad o allforio at ei gilydd. Nawr, yr hyn a wnaethom yn ne Cymru ac yng ngogledd Cymru—ac rydym yn ystyried gwneud yr un peth yn y canolbarth—yw dod â’r rhai sy’n gyfrifol am ddatblygu economaidd a’r rhai sydd â phrofiad o allforio at ei gilydd ar lefel yr awdurdodau lleol, ac estyn allan at yr holl allforwyr posibl ym mhob rhanbarth er mwyn sicrhau eu bod yn derbyn yr holl gyngor a chefnogaeth sydd eu hangen i fanteisio ar allforion yn y dyfodol.

Cabinet Secretary, there are investment opportunities, of course, outside of Europe, which the Demos report highlights, including China. Now, China currently represents 2 per cent of the Welsh export market, and exports have reduced by 3.5 per cent since 2013. A recent trade mission to China was largely to cement links with Welsh companies, but little has been reported on any substantive success in that regard. The Welsh Government has had five trade missions to China since 2012 and yet exports have not substantially increased since those visits. Will you, Cabinet Secretary, outline what you’ve planned to rebalance Welsh exports in favour of large markets such as China?

Ysgrifennydd y Cabinet, mae cyfleoedd buddsoddi, wrth gwrs, yn bodoli y tu hwnt i Ewrop, fel y nodir yn adroddiad Demos, gan gynnwys Tsieina. Nawr, i Tsieina yr aiff 2 y cant o farchnad allforio Cymru ar hyn o bryd, ac mae’r allforion wedi lleihau 3.5 y cant ers 2013. Diben pennaf y daith fasnach ddiweddar i Tsieina oedd cryfhau cysylltiadau gyda chwmnïau o Gymru, ond ychydig o lwyddiant a gafwyd yn hynny o beth. Mae Llywodraeth Cymru wedi cynnal pum taith fasnach i Tsieina ers 2012, ond nid yw’r allforion wedi cynyddu’n sylweddol ers yr ymweliadau hynny. A wnewch chi, Ysgrifennydd y Cabinet, amlinellu eich cynlluniau i ailgydbwyso allforion Cymru o blaid marchnadoedd mawr fel Tsieina?

The trade mission wasn’t just about securing more export opportunities. It was also about securing investment opportunities as well, and, in that respect, the trip was clearly a success, because, during the course of the mission, I agreed two deals for investment in Wales, creating a good number of jobs. But the Member is right that there are huge export opportunities, particularly, I believe, in the food and drink sector in China. In terms of exports alone, the sector has grown by 95 per cent in the last 10 years, and, in terms of changing tastes and attitudes and customer persuasions, we know that China is a growth territory.

Recently, my colleague the Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs announced a £21 million fund through Project Helix to look globally at where emerging trends and changing trends offer up greater opportunities for the food and drink sector. This is to be commended. I think it will give us a great opportunity to grow the sector internationally and to create more jobs at home. But, insofar as China is concerned, I’m in no doubt that the strong cultural ties that we’ve established over the last decade should now result in more economic wins for Wales, and, in the years to come, that’s where I’m going to be focusing my attention. I think a great deal of work and a huge amount of success has been realised in terms of developing the cultural bonds between Chinese regions and Wales. But now I want to see those bonds translated into more jobs, more investment, and more exports for Welsh companies.

Nid sicrhau rhagor o gyfleoedd allforio oedd unig ddiben y daith fasnach. Roedd yn ymwneud hefyd â sicrhau cyfleoedd buddsoddi, ac yn hynny o beth, roedd y daith yn amlwg yn llwyddiant, oherwydd, yn ystod y daith, sicrheais ddau gytundeb ar gyfer buddsoddi yng Nghymru, gan greu nifer o swyddi. Ond mae’r Aelod yn iawn fod yna gyfleoedd enfawr ar gyfer allforio, yn enwedig, yn fy marn i, yn y sector bwyd a diod yn Tsieina. O ran allforion yn unig, mae’r sector wedi tyfu 95 y cant dros y 10 mlynedd diwethaf, ac o ran newid chwaeth ac agweddau a thueddiadau cwsmeriaid, gwyddom fod Tsieina yn diriogaeth ar gyfer twf.

Yn ddiweddar, cyhoeddodd fy nghyd-Aelod, Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig, gronfa £21 miliwn drwy Brosiect Helix i edrych yn fyd-eang ar ble y bydd tueddiadau newydd a newidiol yn arwain at fwy o gyfleoedd ar gyfer y sector bwyd a diod. Mae hyn i’w ganmol. Credaf y bydd yn rhoi cyfle gwych inni dyfu’r sector yn rhyngwladol a chreu mwy o swyddi yma yng Nghymru. Ond o ran Tsieina, nid oes unrhyw amheuaeth gennyf y bydd y cysylltiadau diwylliannol cryf rydym wedi’u sefydlu dros y degawd diwethaf yn arwain yn awr at fwy o enillion economaidd i Gymru, a dros y blynyddoedd nesaf, byddaf yn canolbwyntio ar hynny. Credaf ein bod wedi gweld cryn dipyn o waith a llawer iawn o lwyddiant o ran datblygu’r cysylltiadau diwylliannol rhwng rhanbarthau Tsieina a Chymru. Ond yn awr, rwyf am weld y cysylltiadau hynny’n trosi’n rhagor o swyddi, mwy o fuddsoddiad, a mwy o allforion i gwmnïau o Gymru.

Now that the UK Government has triggered article 50, I would say it’s imperative, of course, that Wales has an economic strategy in place in order to support what is a fragile economic market. So, what is your plan to support SMEs specifically during this time? Can I also ask when you’ll be publishing your response to the UK Government’s industrial strategy?

Gan fod Llywodraeth y DU bellach wedi sbarduno erthygl 50, byddwn yn dweud, wrth gwrs, fod yn rhaid i Gymru gael strategaeth economaidd ar waith i gefnogi’r hyn sydd yn farchnad economaidd fregus iawn. Felly, beth yw eich cynllun i gefnogi busnesau bach a chanolig, yn benodol, yn ystod y cyfnod hwn? A gaf fi ofyn hefyd pryd y byddwch yn cyhoeddi eich ymateb i strategaeth ddiwydiannol Llywodraeth y DU?

I’ll be writing to the Secretary of State for Business, Energy and Industrial Strategy in the coming weeks, outlining my response to the proposals. I’ve already met with Greg Clark in person and I’ve told him what I’ve said publicly, which is that there is little to disagree with in the strategy. There are areas of the strategy where I have a particular interest, especially those areas where we could see additional resource brought to Wales through research and development and innovation funding, and also through potential sector-specific deals. The quid pro quo is that the UK Government will work with Welsh Government in developing more detail of the industrial strategy, and, based on the discussions that I’ve had with the Secretary of State, I’m confident that we will be able to work closely together in this turbulent time, for the benefit not just of the Welsh economy, but of the whole of Britain.

Byddaf yn ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Gwladol dros Fusnes, Ynni a Strategaeth Ddiwydiannol yn ystod yr wythnosau nesaf, yn amlinellu fy ymateb i’r cynigion. Rwyf eisoes wedi cyfarfod â Greg Clark yn bersonol a dweud wrtho’r hyn a ddywedais yn gyhoeddus, sef nad oes fawr o ddim i anghytuno yn ei gylch yn y strategaeth. Mae gennyf ddiddordeb arbennig mewn rhai meysydd o’r strategaeth, yn enwedig y meysydd lle y gallem weld adnoddau ychwanegol yn dod i Gymru drwy gyllid ymchwil a datblygu ac arloesi, yn ogystal â thrwy gytundebau sector-benodol posibl. Y quid pro quo yw y bydd Llywodraeth y DU yn gweithio gyda Llywodraeth Cymru i ddatblygu manylion y strategaeth ddiwydiannol, ac ar sail y trafodaethau a gefais gyda’r Ysgrifennydd Gwladol, rwy’n hyderus y gallwn weithio’n agos gyda’n gilydd yn ystod y cyfnod cythryblus hwn, nid yn unig er budd economi Cymru, ond economi Prydain gyfan.

Cynyrchiadau Teledu a Ffilm

Television and Film Productions

3. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet amlinellu sut y mae Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod Cymru yn cael ei hyrwyddo mewn cynyrchiadau teledu a ffilm? OAQ(5)0143(EI)

3. Will the Cabinet Secretary outline how the Welsh Government is ensuring that Wales is promoted in television and film productions? OAQ(5)0143(EI)

Yes. Our Wales Screen service provides a full crew and locations service and promotes Wales to the global production industry. This results in Welsh life, our locations, and talent being featured on screen in a number of productions each year.

Gwnaf. Mae ein gwasanaeth Sgrîn Cymru yn darparu gwasanaeth criw a lleoliadau llawn ac yn hyrwyddo Cymru i’r diwydiant cynhyrchu byd-eang. Mae hyn yn golygu bod bywyd Cymru, ein lleoliadau, a’n talent yn cael eu harddangos ar y sgrîn mewn sawl cynhyrchiad bob blwyddyn.

Thank you for that answer. I am pleased that efforts such as the showreel have succeeded in increasing the numbers of companies and projects that do shoot in Wales in recent years, but, compared to other countries, we’re still falling behind. I’d like to ask you what efforts you are making to improve how external production companies and film projects promote the fact that they have filmed in Wales. Can you also outline how you are encouraging companies and projects benefitting from Welsh Government funding to set their films in Wales, rather than, as is too often the case, using Wales as a stand-in for somewhere else? I’ve had a concern from a constituent about trying to encourage a distinct cultural element to any grants that are given out by Welsh Government. Ffilm Cymru seem to be quite explicit on their website that they will be promoting Welsh cultural content in relation to the films, but with regard to tv and Welsh Government funding, people are not so sure as to how you would potentially promote people who are interested in telling a story about our history to the people of Wales if they don’t know that they can do so.

Diolch am eich ateb. Rwy’n falch fod ymdrechion megis y ffilm hyrwyddo wedi llwyddo i gynyddu nifer y cwmnïau a’r prosiectau sy’n ffilmio yng Nghymru dros y blynyddoedd diwethaf, ond o gymharu â gwledydd eraill, rydym yn dal ar ei hôl hi. Hoffwn ofyn pa ymdrechion rydych yn eu gwneud i wella’r ffordd y mae cwmnïau cynhyrchu a phrosiectau ffilm allanol yn hyrwyddo’r ffaith eu bod wedi bod yn ffilmio yng Nghymru. A allwch amlinellu hefyd sut rydych yn annog cwmnïau a phrosiectau sy’n elwa o gyllid Llywodraeth Cymru i osod eu ffilmiau yng Nghymru, yn hytrach na defnyddio Cymru fel lleoliad i gynrychioli rhywle arall, fel sy’n digwydd yn rhy aml o lawer? Mae un o fy etholwyr wedi mynegi pryderon ynglŷn â cheisio annog elfen ddiwylliannol unigryw mewn perthynas ag unrhyw grantiau a roddir gan Lywodraeth Cymru. Ymddengys fod Ffilm Cymru yn dweud yn eithaf penodol ar eu gwefan y byddant yn hyrwyddo cynnwys diwylliannol Cymreig mewn perthynas â’r ffilmiau, ond o ran teledu a chyllid Llywodraeth Cymru, nid yw pobl mor siŵr sut y byddech o bosibl yn hyrwyddo pobl sydd â diddordeb mewn adrodd stori am ein hanes i bobl Cymru, os nad ydynt yn gwybod y gallant wneud hynny.

I’m going to apologise in advance for using an expletive in answering the Member’s question. We do, where possible, influence productions so that they are not just filmed in Wales but also set in Wales. An example is ‘The Bastard Executioner’, which producers originally intended to be set in England, but which, after discussions with Welsh Government, was set instead in Wales. I think it would be worth my while to write to Members detailing the criteria that must be met in attracting investment from Welsh Government, because it does include specific requirements.

For example, it requires one or more of the following: exposure of as broad a range of images of Wales as possible; the telling of indigenous stories simultaneously in English and Welsh, which has proven to be hugely successful in productions such as ‘Hinterland’; and the exposure of the image of Wales to a wide international audience. But I’ll write to Members with full details of the criteria.

I think it is impressive that the Welsh creative industries have grown at a pace faster than any other region in the UK outside of London. This shows that there is a huge appetite to film in Wales. But, it also demonstrates the quality, I think, of the crews that we now have in Wales, particularly along the M4 corridor, which is proving to be one of the most magnetic filming hubs anywhere in Europe at present.

Rwyf am ymddiheuro o flaen llaw am ddefnyddio rheg wrth ateb cwestiwn yr Aelod. Lle y bo modd, rydym yn annog cynyrchiadau nid yn unig i ffilmio yng Nghymru ond hefyd i’w gosod yng Nghymru. Enghraifft o hyn yw’r gyfres ‘The Bastard Executioner’, y bwriadai’r cynhyrchwyr ei gosod yn Lloegr yn wreiddiol, ond wedi trafodaethau gyda Llywodraeth Cymru, fe’i gosodwyd yng Nghymru yn lle hynny. Credaf y byddai’n fuddiol i mi ysgrifennu at yr Aelodau yn manylu ar y meini prawf y mae’n rhaid eu bodloni o ran denu buddsoddiad gan Lywodraeth Cymru, gan eu bod yn cynnwys gofynion penodol.

Er enghraifft, mae angen un neu fwy o’r canlynol: amrywiaeth mor eang â phosibl o ddelweddau o Gymru; adrodd straeon brodorol ar yr un pryd yn Gymraeg ac yn Saesneg, sydd wedi bod yn hynod o lwyddiannus mewn cynyrchiadau megis ‘Hinterland’; a dangos delweddau o Gymru i gynulleidfa ryngwladol eang. Ond byddaf yn ysgrifennu at yr Aelodau gyda manylion llawn am y meini prawf.

Credaf ei bod yn wych fod y diwydiannau creadigol yng Nghymru wedi tyfu’n gyflymach nag yn unrhyw ranbarth arall yn y DU y tu allan i Lundain. Mae hyn yn dangos bod cryn awydd i ffilmio yng Nghymru. Ond credaf ei fod hefyd yn dangos safon y criwiau sydd gennym yng Nghymru erbyn hyn, yn enwedig ar hyd coridor yr M4, sy’n un o’r canolfannau ffilmio mwyaf atyniadol yn Ewrop ar hyn o bryd.

Cabinet Secretary, may I congratulate you on your energetic and sterling efforts to ensure that Wales is promoted in television and film productions? I noted with interest the promotional showreel introduced by Hollywood A-lister Michael Sheen, which features clips from some of the latest major productions filmed in Wales and which does promote everything that the country has to offer as a filming location. Twenty-sixteen was a successful year for Wales Screen, which handled 386 production inquiries with more than £41 million spent in Wales by productions, supported by this Welsh Labour Government. Cabinet Secretary, what can the Welsh Government do to encourage further promotion of Wales and Welsh culture in television and film productions?

Ysgrifennydd y Cabinet, a gaf fi eich llongyfarch ar eich ymdrechion egnïol a rhagorol i sicrhau bod Cymru yn cael ei hyrwyddo mewn cynyrchiadau teledu a ffilm? Nodais â diddordeb y ffilm hyrwyddo a gyflwynwyd gan y seren Hollywood, Michael Sheen, sy’n cynnwys clipiau o rai o’r cynyrchiadau mawr diweddaraf i gael eu ffilmio yng Nghymru, ac sy’n hyrwyddo popeth sydd gan y wlad i’w gynnig fel lleoliad ffilmio. Roedd 2016 yn flwyddyn lwyddiannus i Sgrîn Cymru, wrth iddynt ymdrin â 386 o ymholiadau cynhyrchu, gyda chynyrchiadau’n gwario dros £41 miliwn yng Nghymru, gyda chefnogaeth Llywodraeth Lafur Cymru. Ysgrifennydd y Cabinet, beth y gall Llywodraeth Cymru ei wneud i annog rhagor o hyrwyddo ar Gymru a diwylliant Cymru mewn cynyrchiadau teledu a ffilm?

Can I thank the Member for her question and also for the very keen interest that she’s shown, since her election to this Chamber, in the creative industries? Every single production that’s funded by the Wales Screen fund is required to pass a culture test. It goes beyond the culture test criteria designed by the Department for Culture, Media and Sport, because it also has Welsh-specific criteria designed to promote Wales and Welsh talent. I think that’s adding to the value of the Wales offer to film and television producers around the globe. Wales Screen works very successfully to attract productions to film in Wales, showcasing our incredible landscapes, which incidentally are the No. 1 factor for tourists to come to Wales, and also our cityscapes, to international audiences.

The Member may be interested to know that Wales Screen officials also market what can be had and what can be achieved in Wales to an international audience through direct contact with producers in the United States and in other key areas of the world, such as Cannes. We also host inward visits from top industry executives to market the benefits of making television and film in Wales. We also, on a very relentless basis, as shown through the recent promotion of the showreel, raise awareness of Wales as a great place in which to film.

A gaf fi ddiolch i’r Aelod am ei chwestiwn ac am ddangos cryn ddiddordeb, ers cael ei hethol i’r Siambr hon, yn y diwydiannau creadigol? Mae’n ofynnol i bob cynhyrchiad sy’n cael ei ariannu gan gronfa Sgrîn Cymru basio prawf diwylliant. Mae’n mynd y tu hwnt i feini prawf y prawf diwylliant a gynlluniwyd gan yr Adran dros Ddiwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon, gan ei fod hefyd yn cynnwys meini prawf sy’n benodol i Gymru a luniwyd i hyrwyddo Cymru a thalent Cymru. Credaf fod hynny’n ychwanegu at werth cynnig Cymru i gynhyrchwyr ffilmiau a theledu ledled y byd. Mae Sgrîn Cymru yn gweithio’n llwyddiannus iawn i ddenu cynyrchiadau i ffilmio yng Nghymru, gan arddangos ein tirweddau anhygoel, sef y ffactor pwysicaf o ran denu twristiaid i Gymru, a hefyd ein dinasweddau, i gynulleidfaoedd rhyngwladol.

Efallai yr hoffai’r Aelod wybod bod swyddogion Sgrîn Cymru hefyd yn marchnata’r hyn y gellir ei gael a’r hyn y gellir ei gyflawni yng Nghymru i gynulleidfa ryngwladol drwy gyswllt uniongyrchol â chynhyrchwyr yn yr Unol Daleithiau a rhannau allweddol eraill o’r byd, megis Cannes. Rydym hefyd yn gwahodd swyddogion gweithredol blaenllaw o’r diwydiant ar ymweliad er mwyn marchnata manteision cynhyrchu teledu a ffilm yng Nghymru. Rydym hefyd, fel y gwelwyd yn y ffilm hyrwyddo ddiweddar, yn gweithio’n ddi-baid i godi ymwybyddiaeth o Gymru fel lle gwych i ffilmio.

Diogelwch ar y Ffyrdd

Road Safety

4. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am gefnogaeth i wella diogelwch ar y ffyrdd yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru? OAQ(5)0154(EI)

4. Will the Cabinet Secretary make a statement on support in improving road safety in Mid and West Wales? OAQ(5)0154(EI)

Yes. The road safety framework for Wales sets out the actions we and our partners are taking to achieve our casualty reduction targets. I announced capital and revenue road safety grant funding on 22 March.

Gwnaf. Mae fframwaith diogelwch ar y ffyrdd Cymru yn nodi’r camau rydym ni a’n partneriaid yn eu cymryd i gyrraedd ein targedau lleihau damweiniau. Cyhoeddais gyllid grant cyfalaf a refeniw ar gyfer diogelwch ar y ffyrdd ar 22 Mawrth.

I was particularly pleased to see that, as part of that announcement last week, there was funding for road safety measures in my area, and particularly near schools. Hakin and Hubberston, Newtown High School, Presteigne primary and Lampeter are all now going to benefit. So, I thank you for that. But, under the Wales Act 2017, Welsh Ministers will now have more power over roads and transport, and that actually includes national speed limits. So, will you be exploring, Cabinet Secretary, how those powers might be used to further advance road safety, particularly in reduced speed outside schools and in built-up areas?

Roeddwn yn arbennig o falch o weld, yn rhan o’r cyhoeddiad yr wythnos diwethaf, fod cyllid wedi’i roi ar gyfer mesurau diogelwch ar y ffyrdd yn fy ardal, ac yn enwedig ger ysgolion. Bydd Hakin a Hubberston, Ysgol Uwchradd y Drenewydd, Ysgol Gynradd Llanandras a Llanbedr Pont Steffan i gyd yn elwa yn awr. Felly, diolch am hynny. Ond o dan Ddeddf Cymru 2017, bydd gan Weinidogion Cymru fwy o rym dros ffyrdd a thrafnidiaeth, gan gynnwys terfynau cyflymder cenedlaethol. Felly, a wnewch chi, Ysgrifennydd y Cabinet, archwilio sut y gellid defnyddio’r pwerau hynny i wella diogelwch ffyrdd, yn enwedig o ran lleihau cyflymder y tu allan i ysgolion ac mewn ardaloedd adeiledig?

Yes, I most certainly will. I’m keen to see more 20 mph zones introduced around schools. There is only so much that our financial resources can achieve through educating young people. Other measures must be introduced and I do believe that we should look at reducing the speed of motorists passing places of education. For the next financial year, as the Member has highlighted, we’ll be making available almost £4 million in road safety capital grants to fund 31 road casualty reduction schemes across 16 local authorities, and we’re also delivering schemes that are benefiting 21 schools across Wales. But I do think that we need to continue to roll out our Safe Routes to Trunk Road Schools programme, which is seeing a huge number of schools in areas that are adjacent to trunk roads have 20 mph limits introduced. In terms of the powers that are to come to the Welsh Assembly through the Wales Bill, at this moment we don’t have powers to set a national speed limit. But the Wales Bill will give us the power to vary the national speed limit on local and trunk roads, including special roads, and it will also give the National Assembly the ability to legislate on national speed limits. I am looking this year— the Member may be interested to know—at the speed limit review, which is a review that examines whether speed limits should be reduced in congested areas, especially where there are schools. I’m looking to update that this very year because, as I said, I think it’s imperative that we do reduce the speed at which vehicles are travelling outside and near schools.

Gwnaf, yn sicr. Rwy’n awyddus i weld rhagor o barthau 20 milltir yr awr yn cael eu cyflwyno ger ysgolion. Hyn a hyn yn unig y gall ein hadnoddau ariannol ei gyflawni drwy addysgu pobl ifanc. Mae’n rhaid cyflwyno mesurau eraill, a chredaf y dylem geisio gostwng cyflymder y modurwyr sy’n gyrru heibio i sefydliadau addysg. Ar gyfer y flwyddyn ariannol nesaf, fel y nododd yr Aelod, byddwn yn rhyddhau bron i £4 miliwn mewn grantiau cyfalaf diogelwch ar y ffyrdd er mwyn ariannu 31 o gynlluniau ar gyfer lleihau damweiniau ffyrdd mewn 16 awdurdod lleol, ac rydym hefyd yn darparu cynlluniau a fydd o fudd i 21 ysgol ledled Cymru. Ond credaf fod angen inni barhau i gyflwyno ein rhaglen Llwybrau Diogel i Ysgolion ar Gefnffyrdd, sydd wedi arwain at gyflwyno terfynau cyflymder 20 milltir yr awr ger nifer fawr iawn o ysgolion mewn ardaloedd sy’n agos at gefnffyrdd. O ran y pwerau a ddaw i Gynulliad Cymru drwy Fil Cymru, ar hyn o bryd nid oes gennym bwerau i osod terfyn cyflymder cenedlaethol. Ond bydd Bil Cymru yn rhoi’r grym i ni amrywio’r terfyn cyflymder cenedlaethol ar ffyrdd lleol a chefnffyrdd, gan gynnwys ffyrdd arbennig, a bydd hefyd yn rhoi’r gallu i’r Cynulliad Cenedlaethol ddeddfu ar derfynau cyflymder cenedlaethol. Rwy’n edrych eleni—efallai yr hoffai’r Aelod wybod—ar yr adolygiad o derfynau cyflymder, sef adolygiad sy’n edrych i weld a ddylid gostwng terfynau cyflymder mewn mannau prysur, yn enwedig ger ysgolion. Rwy’n bwriadu ei ddiweddaru eleni oherwydd, fel y dywedais, credaf fod yn rhaid i ni ostwng cyflymder teithio cerbydau y tu allan i ysgolion ac yn agos atynt.

Cabinet Secretary, you will be aware that heavy goods vehicles frequently leave the road on the A470 between Talerddig and Dolfach where there is no road barrier or curb in place. You previously informed me that you intend to carry out another speed limit review of trunk roads this summer, which will prioritise a list of sites. However, the speed limit isn’t really the problem here; it’s the layout of the road and the fact that there are no warning signs or barriers. So, can I ask: will you commit the Welsh Government to assessing other preventative measures in addition to the imposition of speed limits on main trunk roads throughout mid Wales?

Ysgrifennydd y Cabinet, fe fyddwch yn gwybod bod cerbydau nwyddau trwm yn dod oddi ar y ffordd yn aml ar yr A470 rhwng Talerddig a Dolfach, lle na cheir unrhyw rwystr ffordd neu balmant. Rydych eisoes wedi fy hysbysu eich bod yn bwriadu cynnal adolygiad arall o derfynau cyflymder ar gefnffyrdd yr haf hwn, gan roi blaenoriaeth i restr o safleoedd. Fodd bynnag, nid y terfyn cyflymder yw’r broblem yma, mewn gwirionedd, ond cynllun y ffordd a’r ffaith nad oes unrhyw arwyddion rhybudd neu rwystrau. Felly, a gaf fi ofyn: a wnewch chi sicrhau bod Llywodraeth Cymru yn asesu mesurau ataliol eraill yn ogystal â gosod terfynau cyflymder ar y prif gefnffyrdd ledled canolbarth Cymru?

Yes, I’d gladly do that. And can I suggest that I visit that particular stretch of the A470 with the Member? I recently had representation from the Member’s colleague Darren Millar concerning a similar road in his constituency. I took a site visit there and, as a consequence, we are now looking at altering the signage at the road, which is often confusing. I think it’s absolutely essential that we give a clear indication to motorists of what is a safe speed, and not just the speed limit. Where the speed limit needs to be reduced we will do so on an evidence base, but also in conjunction, often, with the concerns of local communities. But where a road requires additional work to make it safer, I’m more than happy to consider investing in the particular infrastructure.

Gwnaf, rwy’n fwy na pharod i wneud hynny. Ac a gaf fi awgrymu fy mod yn ymweld â’r darn penodol hwnnw o’r A470 gyda’r Aelod? Yn ddiweddar, derbyniais sylwadau gan gyd-Aelod yr Aelod, Darren Millar, ynglŷn â ffordd debyg yn ei etholaeth ef. Bûm ar ymweliad safle yno, ac o ganlyniad, rydym bellach yn ystyried newid yr arwyddion, sy’n aml yn ddryslyd, ar y ffordd. Credaf ei bod yn hollol hanfodol ein bod yn dynodi’n glir i fodurwyr beth sy’n gyflymder diogel, yn hytrach na therfyn cyflymder yn unig. Lle y bo angen gostwng y terfyn cyflymder, byddwn yn gwneud hynny ar sail tystiolaeth, ond yn aml, hefyd, yn unol â phryderon y cymunedau lleol. Ond lle y bo angen rhagor o waith ar ffordd er mwyn sicrhau ei bod yn fwy diogel, rwy’n fwy na pharod i ystyried buddsoddi yn y seilwaith dan sylw.

I’m particularly interested in cycle safety in my region. Can I draw your attention, Minister, to the active travel route map for Aberystwyth, which doesn’t include the Ystwyth trail? Now, the Ystwyth trail is the only traffic-free route from Aberystwyth out to suburbs like Rhydyfelin and Llanfarian. I know it well and it’s a very well-used route. However, it can’t be mapped, apparently, because the crossing across the trunk road in Trefechan isn’t up to standard. The trunk road is in your purview, but the local authority cannot map that and include it as an active travel or safe route because the crossing is deemed a ‘critical fail’, according to the Sustrans audit of the route. What action can you take, together with the local authority in Ceredigion, to try and improve that crossing so that we can include the Ystwyth trail, which has been constructed at some expense—including European money—in order to include it in our active travel so that it becomes more well-known and well-used in Aberystwyth and its environs?

Mae gennyf ddiddordeb arbennig mewn diogelwch beicio yn fy rhanbarth. A gaf fi dynnu eich sylw, Gweinidog, at fap llwybrau teithio llesol ar gyfer Aberystwyth, nad yw’n cynnwys llwybr Ystwyth? Nawr, llwybr Ystwyth yw’r unig lwybr di-draffig rhwng Aberystwyth a maestrefi fel Rhydyfelin a Llanfarian. Rwy’n gyfarwydd iawn ag ef ac mae’n llwybr sy’n cael cryn ddefnydd. Fodd bynnag, ni ellir ei fapio, mae’n debyg, gan nad yw’r groesfan ar draws y gefnffordd yn Nhrefechan yn cyrraedd y safon. Mae’r gefnffordd yn rhan o’ch cylch gorchwyl, ond ni all yr awdurdod lleol fapio’r llwybr a’i gynnwys fel llwybr teithio llesol neu lwybr diogel am fod y groesfan yn cael ei hystyried yn ‘fethiant difrifol’ yn ôl archwiliad Sustrans o’r llwybr. Pa gamau y gallwch eu cymryd, gyda’r awdurdod lleol yng Ngheredigion, i geisio uwchraddio’r groesfan honno fel y gallwn gynnwys llwybr Ystwyth, sydd wedi costio cryn dipyn o arian i’w adeiladu—gan gynnwys arian o Ewrop—yn ein cynlluniau teithio llesol er mwyn iddo ddod yn fwy cyfarwydd a chael mwy o ddefnydd yn Aberystwyth a’r cyffiniau?

Can I thank the Member for bringing this particular matter to my attention? It shames me to say that I wasn’t actually aware of this particular concern until today, but I will bring together officials of the local authority with trunk road officials to examine how this particular problem can be overcome, because on the basis of what the Member outlines, this challenge is not insurmountable and, first and foremost, we must consider the safety of cyclists, and we’ll do just that.

A gaf fi ddiolch i’r Aelod am dynnu fy sylw at y mater penodol hwn? Er mawr gywilydd i mi, nid oeddwn yn ymwybodol o’r mater hwn tan heddiw, ond byddaf yn dod â swyddogion yr awdurdod lleol a swyddogion y cefnffyrdd at ei gilydd er mwyn archwilio sut y gellir datrys y broblem benodol hon, oherwydd ar sail yr hyn y mae’r Aelod yn ei ddweud, nid yw’r her hon yn un na ellir ei goresgyn, ac yn anad dim, mae’n rhaid inni ystyried diogelwch beicwyr, a byddwn yn gwneud hynny.

Y Diwydiant TGCh

The ICT Industry

5. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am gefnogaeth Llywodraeth Cymru i’r diwydiant TGCh yng Nghymru? OAQ(5)0145(EI)

5. Will the Cabinet Secretary make a statement on Welsh Government support for the ICT industry in Wales? OAQ(5)0145(EI)

The strong performance of the ICT sector has created over 9,300 high-value jobs in Wales and we have the fastest growing digital economy outside of London. Our ongoing support to this enabling sector will assist the development of all Welsh businesses through the increased adoption of digital technologies.

Mae perfformiad cryf y sector TGCh wedi creu dros 9,300 o swyddi uchel eu gwerth yng Nghymru, a gennym ni y mae’r economi ddigidol sy’n tyfu gyflymaf y tu allan i Lundain. Bydd ein cymorth parhaus i’r sector galluogi hwn yn cefnogi datblygiad holl fusnesau Cymru drwy’r defnydd cynyddol o dechnolegau digidol.

Thank you, Minister. I see it as a very important industry and sector, which is continuing to grow, especially in areas such as e-commerce and robotics. Whilst, as you’ve said, there’s been very fast recent growth, Wales’s relative performance in information and communications technology is, according to the Office for National Statistics, one of the worst in any ONS-defined sector. We must also avoid getting into the 1970s mindset that ICT is mainly finance. Will the Cabinet Secretary congratulate Swansea city region on its commitment to the growth of the ICT industry as part of the city region programme?

Diolch yn fawr, Gweinidog. Rwy’n ei ystyried yn ddiwydiant ac yn sector pwysig iawn, sy’n parhau i dyfu, yn enwedig mewn meysydd fel e-fasnach a roboteg. Er y twf cyflym iawn a fu yn ddiweddar, fel y dywedwch, mae perfformiad cymharol Cymru o ran technoleg gwybodaeth a chyfathrebu, yn ôl y Swyddfa Ystadegau Gwladol, ymhlith y gwaethaf o’r holl sectorau a ddiffinnir gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol. Hefyd, mae’n rhaid inni osgoi mabwysiadu meddylfryd y 1970au fod TGCh yn ymwneud yn bennaf â chyllid. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet longyfarch dinas-ranbarth Abertawe ar eu hymrwymiad i dwf y diwydiant TGCh fel rhan o raglen y dinas-ranbarth?

I certainly will. The successful signing of the £1.3 billion Swansea bay city region city deal will provide an enormous economic boost, with investment spread right across the region, driving growth right across the south-west Wales region. I am sure that the Member knows that it’s been developed as a vision of how the region can position itself to take advantage of next-generation technology, drawing on its existing strengths, and consists of four themes: the internet of economic acceleration; an internet of life science, health and well-being; an internet of energy; and an internet of smart manufacturing. I think it underlines perfectly the enabling digital technologies in all areas of life that are essential to grow our economy.

With that in mind, of course, we have developed digital competency in schools and we’re developing digital frameworks for industry right across Wales. I can assure the Member and everybody else in the Chamber that we totally get that it’s not just about finance—it is, in fact, the underpinning technology for most advanced manufacturing in the world.

Gwnaf, yn sicr. Bydd arwyddo bargen ddinesig £1.3 biliwn dinas-ranbarth bae Abertawe yn rhoi hwb economaidd enfawr, gyda buddsoddiad yn cael ei wasgaru dros yr holl ranbarth, gan ysgogi twf ar draws rhanbarth de-orllewin Cymru. Rwy’n siŵr fod yr Aelod yn ymwybodol ei fod wedi’i ddatblygu fel gweledigaeth o sut y gall y rhanbarth sicrhau ei fod yn manteisio ar dechnoleg y genhedlaeth nesaf, gan ddefnyddio ei gryfderau presennol, ac mae’n cynnwys pedair thema: rhyngrwyd cyflymu economaidd; rhyngrwyd gwyddor bywyd, iechyd a lles; rhyngrwyd ynni; a rhyngrwyd gweithgynhyrchu clyfar. Credaf ei fod yn tanlinellu’n berffaith y technolegau digidol sy’n galluogi ym mhob rhan o’n bywydau ac sy’n hanfodol i dyfu ein heconomi.

Gyda hynny mewn golwg, wrth gwrs, rydym wedi datblygu cymhwysedd digidol mewn ysgolion ac rydym yn datblygu fframweithiau digidol ar gyfer diwydiant ledled Cymru. Gallaf sicrhau’r Aelod a phawb arall yn y Siambr ein bod yn cydnabod nad yw hyn yn ymwneud â chyllid yn unig—mewn gwirionedd, dyma’r dechnoleg sy’n sail i’r rhan fwyaf o weithgynhyrchu uwch yn y byd.

I agree that the city deal may well provide this big digital leap forward, but it’s worth remembering as well that Swansea is where Trudy Norris-Grey made her leap forward from—you obviously know, Minister, that she’s the managing director of central and eastern Europe public sector at Microsoft and chair of Women in Science, Engineering and Technology. She claims that there are ‘fabulous opportunities’, to use her words, for women to take up careers in IT, but they don’t know about them. So, I’m wondering how Welsh Government can help Welsh businesses themselves—it’s not a question of skills so much as the businesses themselves—to better promote IT careers to women.

Rwy’n cytuno y gall y fargen ddinesig ddarparu’r llam digidol mawr hwn ymlaen, ond mae’n werth cofio hefyd mai o Abertawe y llamodd Trudy Norris-Grey yn ei blaen—mae’n amlwg eich bod yn gwybod, Gweinidog, mai hi yw rheolwr gyfarwyddwr Microsoft ar gyfer sector cyhoeddus canol a dwyrain Ewrop, a chadeirydd Menywod mewn Gwyddoniaeth, Peirianneg a Thechnoleg. Mae hi’n honni bod ‘cyfleoedd gwych’, i ddefnyddio ei geiriau hi, i fenywod gael mynediad at yrfaoedd mewn TG, ond nad ydynt yn gwybod amdanynt. Felly, tybed sut y gall Llywodraeth Cymru fod o gymorth i fusnesau Cymru—nid yw’n ymwneud â sgiliau yn gymaint â’r busnesau eu hunain—i hyrwyddo gyrfaoedd TG yn well i fenywod.

Trudy is an excellent role model—indeed, she co-presented with me at the WISE event that we had to get women into STEM here in the Senedd, which was an excellent event. We’ve worked very hard to get recognition of all of the aspects of the report on women in a talented Wales—I never get the title quite right—which, basically, is a cross-Government and cross-sector—business as well—vision of how we can get more women into STEM and, indeed, of how we can highlight careers to young girls in particular by highlighting the careers of really excellent women in STEM technologies right across the sector.

I had the privilege to sit next to a woman who was working in the genetics field at the St David Awards, and she was the winner. Indeed, we’re going to look to sponsor her to do a series of role model events right across Wales, for example, to highlight the role of BME females, and their essential role, actually, across the STEM area. One of the things I’m absolutely passionate about is giving young women the right role models to succeed. So, the Member will be aware that we’ve been promoting the purple plaque campaign, for example, to highlight the role of women across these areas of Wales in order to give those role models. We’ll be including business, through Business in the Community and our Business Class roll-out plans, in that, and I will be chairing the cross-Government board to make sure that we get that on track as well.

Mae Trudy yn esiampl ardderchog—yn wir, bûm yn cydgyflwyno’r digwyddiad Menywod mewn Gwyddoniaeth, Peirianneg a Thechnoleg a gawsom yma yn y Senedd er mwyn annog menywod i mewn i feysydd Gwyddoniaeth, Technoleg, Peirianneg a Mathemateg, ac roedd yn ddigwyddiad rhagorol. Rydym wedi gweithio’n galed iawn i sicrhau cydnabyddiaeth i bob agwedd ar yr adroddiad ar fenywod mewn Cymru dalentog—nid wyf byth yn cael y teitl yn hollol iawn—sef, yn y bôn, gweledigaeth drawslywodraethol a thraws-sector—busnes hefyd—o sut y gallwn sicrhau bod rhagor o fenywod yn ymgymryd â meysydd STEM, ac yn wir, sut y gallwn dynnu sylw merched ifanc yn arbennig at y gyrfaoedd hyn drwy nodi gyrfaoedd menywod gwirioneddol wych mewn technolegau STEM ar draws y sector.

Cefais y fraint o eistedd ar bwys menyw a oedd yn gweithio ym maes geneteg yng Ngwobrau Dewi Sant, a hi oedd yr enillydd. Yn wir, rydym yn ystyried ei noddi i gynnal cyfres o ddigwyddiadau model rôl ledled Cymru, er enghraifft, er mwyn tynnu sylw at rôl Pobl Dduon a Lleiafrifoedd Ethnig sy’n fenywod, a’u rôl hanfodol ar draws y meysydd STEM mewn gwirionedd. Rwy’n angerddol iawn ynglŷn â rhoi’r modelau rôl cywir i fenywod ifanc er mwyn sicrhau eu bod yn llwyddo. Felly, bydd yr Aelod yn ymwybodol ein bod wedi bod yn hyrwyddo ymgyrch y placiau porffor, er enghraifft, i dynnu sylw at rôl menywod yn y meysydd hyn ledled Cymru er mwyn darparu’r modelau rôl hynny. Byddwn yn cynnwys busnes yn hynny o beth, drwy Busnes yn y Gymuned a’n cynlluniau i gyflwyno Dosbarth Busnes, a byddaf yn cadeirio’r bwrdd trawslywodraethol i sicrhau ein bod yn rhoi hynny ar waith hefyd.

Yng nghyd-destun y fargen ddinesig ym mae Abertawe, ac, wrth gwrs, nawr bod y fargen yna yn mynd yn ei blaen, a allaf ofyn pa gamau rydych chi, fel Llywodraeth, yn eu cymryd i helpu’r cynghorau lleol yna yn ne-orllewin Cymru i ddelifro’r buddsoddiad preifat oddi wrth gwmnïau IT sy’n hollbwysig i lwyddiant y fargen wrth drio creu swyddi o safon?

In the context of the Swansea bay city deal, and as that deal is now progressing, can I ask you what steps you as a Government are taking to assist those local councils in south-west Wales to deliver the private investment from IT companies that is crucially important to the success of the deal in trying to create quality jobs?

The Government’s been working very closely with the city deal partners in order to get the deal signed and approved, and to make sure that we have, although it’s not an appropriate word, shovel-ready projects—I don’t know—or finger-ready projects to go in this area—I’m not quite sure what the analogy is there. We’ve been working very hard as well with ESTnet, for example, to make sure that we have the underpinning digital technologies in our businesses to make sure that happens. I’m also running the Government data and digital group, which will be assisting local authority partners to make the most of their digital technologies, and we’ll be making some announcements in the near future about how we are rolling out some public sector development in that field in order to assist economic development in local authority areas.

Mae’r Llywodraeth wedi bod yn gweithio’n agos iawn gyda phartneriaid y fargen ddinesig er mwyn cael y fargen wedi’i harwyddo a’i chymeradwyo, ac i sicrhau bod gennym brosiectau parod i’w dechrau yn y maes hwn. Rydym hefyd wedi bod yn gweithio’n galed iawn gydag ESTnet, er enghraifft, i wneud yn siŵr fod y technolegau digidol creiddiol gennym yn ein busnesau i sicrhau bod hynny’n digwydd. Rwyf hefyd yn rhedeg grŵp data a digidol y Llywodraeth, a fydd yn cynorthwyo partneriaid awdurdodau lleol i wneud y gorau o’u technolegau digidol, a byddwn yn gwneud cyhoeddiadau yn y dyfodol agos ynglŷn â sut y byddwn yn cyflwyno datblygiadau sector cyhoeddus yn y maes hwnnw er mwyn cynorthwyo datblygiad economaidd yn ardaloedd yr awdurdodau lleol.

Cylchffordd Cymru

Circuit of Wales

6. Pryd y bydd Llywodraeth Cymru yn gwneud penderfyniad ar Gylchffordd Cymru? OAQ(5)0155(EI)

6. When will the Welsh Government make a decision on funding the Circuit of Wales track? OAQ(5)0155(EI)

We will make a decision on funding once we have all the submission detail; once the rigorous process of due diligence has been completed to our satisfaction and once the proposal has been considered by the Cabinet.

Byddwn yn gwneud penderfyniad ar gyllid wedi inni dderbyn holl fanylion y cais; pan fyddwn yn fodlon fod proses drwyadl diwydrwydd dyladwy wedi ei chwblhau, a phan fydd y Cabinet wedi ystyried y cynnig.

The Circuit of Wales, of course, is not asking for direct funding, as the £425 million is private investment. What they’re looking for is a guarantee—that’s what the project is awaiting. And, having exerted extreme pressure on the Circuit of Wales to come up with a commitment within two weeks, what confidence can the Cabinet Secretary give to those investors and enthusiastic supporters of the project, that a decision will be made imminently because every day leads to, I think, a weakening of that confidence that this project will go ahead?

Nid yw Cylchffordd Cymru, wrth gwrs, yn gofyn am arian uniongyrchol, gan mai buddsoddiad preifat yw’r £425 miliwn. Maent yn chwilio am warant—am hynny y mae’r prosiect yn aros. Ac ar ôl rhoi pwysau eithafol ar Cylchffordd Cymru i sicrhau ymrwymiad o fewn pythefnos, pa hyder y gall Ysgrifennydd y Cabinet ei roi i fuddsoddwyr a chefnogwyr brwd y prosiect y bydd penderfyniad yn cael ei wneud cyn bo hir, gan fod pob diwrnod, yn fy marn i, yn gwanhau’r hyder y bydd y prosiect hwn yn mynd rhagddo?

Can I thank the Member for her question? And, of course, that extreme pressure that was applied did result in the formal proposal coming forward. The developers of the Circuit of Wales were not able to provide the information required to allow the due diligence process to commence until the end of last week. And it’s also regrettable that the information is currently incomplete. However, my officials and the appointed external advisors have commenced the due diligence process on the basis of the information provided, and, of course, subject to the company responding in a timely manner to any further enquiries. We then expect to able to report to Cabinet by mid-May.

A gaf fi ddiolch i’r Aelod am ei chwestiwn? Ac wrth gwrs, cyflwynwyd cynnig ffurfiol o ganlyniad i’r pwysau eithafol hwnnw. Ni fu’n bosibl i ddatblygwyr Cylchffordd Cymru ddarparu’r wybodaeth angenrheidiol i ganiatáu i broses diwydrwydd dyladwy ddechrau tan ddiwedd yr wythnos diwethaf. Ac mae’n anffodus hefyd fod y wybodaeth yn anghyflawn ar hyn o bryd. Fodd bynnag, mae fy swyddogion a’r ymgynghorwyr allanol a benodwyd wedi cychwyn ar broses diwydrwydd dyladwy ar sail y wybodaeth a ddarparwyd, ac wrth gwrs, mae hynny’n amodol ar ymateb amserol y cwmni i unrhyw ymholiadau pellach. Rydym yn disgwyl gallu adrodd yn ôl i’r Cabinet erbyn canol mis Mai.

Further to this question, we all recognise the eagerness of people, especially in Blaenau Gwent, for the decision on the Circuit of Wales project, particularly when you consider the claims made about the number of jobs it will create in the area. Will the Cabinet Secretary confirm that this pressure will not result in decision making being taken until the most vigorous assessment of the viability and economic benefit of this project has been completed? Thank you.

Yn ychwanegol at y cwestiwn hwn, rydym i gyd yn cydnabod pa mor awyddus yw pobl, yn enwedig ym Mlaenau Gwent, i gael penderfyniad ynglŷn â phrosiect Cylchffordd Cymru, yn enwedig o ystyried yr honiadau a wnaed ynglŷn â nifer y swyddi y bydd yn eu creu yn yr ardal. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet gadarnhau na fydd y pwysau hwn yn arwain at wneud penderfyniad hyd nes y cwblheir asesiad grymus iawn o hyfywedd a budd economaidd y prosiect? Diolch.

Yes, I can. The number of jobs promised by the project developers will be thoroughly scrutinised by the consultants that are carrying out the due diligence process. The fit-and-proper-person tests began this week. There is a market appraisal being carried out by consultants who are looking at the potential job gains from the project, as well as the viability of the project as a whole in the current marketplace. I think it’s absolutely essential that the people of the Valleys, and, in particular, in Ebbw Vale, have a clear understanding and appreciation of the potential of this project, alongside, and potentially in addition to, other major schemes that are being forward by investors across the Valleys region, including but not exclusively limited to the Caerau Park investment, the Trago Mills investment at Merthyr Tydfil, and also the potential for a major planetarium in Hirwaun. All of these projects have huge potential, individually and collectively.

Gwnaf. Bydd nifer y swyddi a addawyd gan ddatblygwyr y prosiect yn cael ei archwilio’n drwyadl gan yr ymgynghorwyr sy’n cyflawni’r broses ddiwydrwydd dyladwy. Dechreuodd y profion person addas a phriodol yr wythnos hon. Mae ymgynghorwyr yn cynnal arfarniad o’r farchnad gan ystyried manteision posibl y prosiect o ran swyddi, yn ogystal â hyfywedd y prosiect yn ei gyfanrwydd yn y farchnad bresennol. Credaf ei bod yn gwbl hanfodol fod pobl y Cymoedd, a phobl Glynebwy yn arbennig, yn deall ac yn gwerthfawrogi potensial y prosiect hwn, ochr yn ochr â, ac o bosibl yn ychwanegol at, y cynlluniau mawr eraill sy’n cael eu cyflwyno gan fuddsoddwyr ar draws rhanbarth y Cymoedd, gan gynnwys, ond heb fod yn gyfyngedig i fuddsoddiad Parc Caerau, buddsoddiad Trago Mills ym Merthyr Tudful, yn ogystal â’r potensial ar gyfer planetariwm mawr yn Hirwaun. Mae gan bob un o’r prosiectau hyn gryn botensial, yn unigol a chyda’i gilydd.

Seven weeks ago, at that dispatch box, on 8 February, the Cabinet Secretary told the Senedd that the due diligence process would take between four to six weeks. Now, if there’s been a problem with a lack of complete information, why hasn’t the Government done what the private sector would do in these kind of situations, in projects which are far larger than this, which is to get everyone in a room—their auditors, Grant Thornton, the company, their funders et cetera, and the Welsh Government—so that we can actually sort this out? In relation to the date that he’s now given us of mid-May, what assessment has the Welsh Government made of the risk that poses to the financial viability of this project, given that that lengthens the requirement for bridge finance?

Saith wythnos yn ôl, wrth y blwch dogfennau hwnnw, ar 8 Chwefror, dywedodd Ysgrifennydd y Cabinet wrth y Senedd y byddai proses diwydrwydd dyladwy yn para rhwng pedair a chwe wythnos. Nawr, os oes problem wedi bod o ran diffyg gwybodaeth gyflawn, pam nad yw’r Llywodraeth wedi gwneud yr hyn y byddai’r sector preifat wedi’i wneud mewn sefyllfa o’r fath, gyda phrosiectau llawer mwy na hwn, sef rhoi pawb mewn ystafell—eu harchwilwyr, Grant Thornton, y cwmni, eu cyllidwyr ac ati, a Llywodraeth Cymru—er mwyn datrys y broblem hon? O ran y dyddiad y mae wedi’i roi inni bellach, sef canol mis Mai, pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi’i wneud o’r risg y mae hynny’n peri i hyfywedd ariannol y prosiect hwn, o ystyried bod hynny’n ymestyn y gofyniad am gyllid pontio?

I need to be absolutely clear: we will not bypass due diligence for any decision. And it’s in the interests of the Circuit of Wales developers to ensure that we move as speedily for the consultants, carrying out due diligence, as they did for me when I set that time frame of two weeks to bring forward a formal proposal.

In terms of bringing them all into the room, this is precisely what we have been asking for, and we have been applying immense pressure. We have been applying immense pressure to the developers to provide the information that is required of them by the consultants. With that information, due diligence can be completed. It is in the interests of the developers to bring forward that information so that the people of Ebbw Vale and the Valleys know whether this is a viable project.

Mae’n rhaid i mi fod yn hollol glir: ni fyddwn yn osgoi’r broses ddiwydrwydd dyladwy ar gyfer unrhyw benderfyniad. A byddai’n fuddiol i ddatblygwyr Cylchffordd Cymru sicrhau ein bod yn symud yr un mor gyflym ar gyfer yr ymgynghorwyr sy’n ymgymryd â’r broses ddiwydrwydd dyladwy ag y gwnaethant ar fy nghyfer i, pan nodais y terfyn amser o bythefnos iddynt ar gyfer cyflwyno cynnig ffurfiol.

O ran dod â phob un ohonynt i’r ystafell, dyna’r union beth y buom yn galw amdano, ac rydym wedi bod yn rhoi pwysau aruthrol yn hynny o beth. Rydym wedi bod yn rhoi pwysau aruthrol ar y datblygwyr i ddarparu’r wybodaeth ofynnol ar gyfer yr ymgynghorwyr. Gyda’r wybodaeth honno, gellir cwblhau’r broses ddiwydrwydd dyladwy. Byddai’n fuddiol i’r datblygwyr gyflwyno’r wybodaeth er mwyn i bobl Glynebwy a’r Cymoedd wybod a yw hwn yn brosiect hyfyw ai peidio.

Can I support what Adam Price has just said? It’s not so much due diligence that we’re dealing with here but due dilatoriness, I think, because the Circuit of Wales developers have wanted this meeting around the table for some time, and they’ve not been given it. The limited nature of the guarantee that is being sought here is, I think, an important element in consideration. Because the guarantee itself is for funding on only 50 cent of the funding costs, but will be secured on 100 per cent of the assets, and it will not kick in anyway until those assets have been built, and there’s something physical that can form a security. I appreciate that the Cabinet Secretary has to go through a process of due diligence, but will he please get on with it?

A gaf fi gefnogi’r hyn y mae Adam Price newydd ei ddweud? Yn fy marn i, nid diwydrwydd dyladwy sydd dan sylw yma, ond arafwch dyladwy, gan fod datblygwyr Cylchffordd Cymru wedi bod yn awyddus i gyfarfod o gwmpas y bwrdd fel hyn ers peth amser, ac nid ydynt wedi cael cyfle i wneud hynny. Credaf fod natur gyfyngedig y warant a geisir yma yn elfen bwysig i’w hystyried. Oherwydd gwarant am gyllid ar 50 y cant o’r costau cyllido yn unig yw hi, ond bydd yn cael ei sicrhau ar 100 y cant o’r asedau, ac ni fydd yn dod i rym beth bynnag hyd nes y bydd yr asedau hynny wedi cael eu hadeiladu, a bod rhywbeth ffisegol i allu darparu sicrwydd. Rwy’n deall bod yn rhaid i Ysgrifennydd y Cabinet gwblhau’r broses ddiwydrwydd dyladwy, ond os gwelwch yn dda, a wnaiff fwrw ymlaen â hynny?

We already did. That was the whole point of setting the two-week limit on bringing forward the formal proposal. Since that time, the Circuit of Wales developers have known precisely what information is required in the data room and they know precisely how to provide that information. It is for them to bring forward the information to conclude this matter, to give confidence to the people of Ebbw Vale and to prove that this is a viable project for Wales.

Rydym eisoes wedi gwneud hynny. Dyna oedd holl ddiben nodi terfyn o bythefnos ar gyfer cyflwyno’r cynnig ffurfiol. Ers hynny, mae datblygwyr Cylchffordd Cymru wedi gwybod yn union pa wybodaeth sydd ei hangen yn yr ystafell ddata, ac maent yn gwybod yn union sut i ddarparu’r wybodaeth honno. Eu cyfrifoldeb hwy yw cyflwyno’r wybodaeth er mwyn dirwyn y mater hwn i ben, i roi hyder i bobl Glynebwy a phrofi bod hwn yn brosiect hyfyw i Gymru.

Ceir Awtonomaidd

Autonomous Cars

7. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am ddefnyddio ceir awtonomaidd yng nghanolbarth Cymru? OAQ(5)0146(EI)

7. Will the Cabinet Secretary make a statement on the use of autonomous cars in mid Wales? OAQ(5)0146(EI)

Yes. Current legislation permits the testing of autonomous vehicles across the UK. We recognise the potential that autonomous vehicles may have in improving road safety across the country and we’re maintaining a watching brief.

Gwnaf. Mae’r ddeddfwriaeth bresennol yn caniatáu profi cerbydau awtonomaidd ledled y DU. Rydym yn cydnabod potensial cerbydau awtonomaidd o ran gwella diogelwch ar y ffyrdd ledled y wlad ac rydym yn cadw golwg ar hyn.

Thank you, Cabinet Secretary. Well, driverless cars may eventually, of course, make an appearance on mid Wales’s roads in increasing numbers. As a result, what assessment has your department made of the use of autonomous cars, especially on minor roads and single-track roads, and especially in the circumstances where one of them requires you to decide who should reverse?

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Wel, efallai y bydd niferoedd cynyddol o geir diyrrwr yn ymddangos ar ffyrdd canolbarth Cymru maes o law. O ganlyniad, pa asesiad y mae eich adran wedi’i wneud o’r defnydd o geir awtonomaidd, yn enwedig ar is-ffyrdd a ffyrdd un trac, ac yn enwedig o dan amgylchiadau pan fydd angen penderfynu pa un ohonoch a ddylai facio’n ôl?

I’ve not reached the point of determining who is responsible for reversing. [Laughter.] But what we have been assessing is the potential of installing designated autonomous vehicle lanes on major trunk roads. I think this would give us an opportunity to capture a greater degree of investment in this particularly important sector of the automotive economy. Such investment is costly; it’s not inconsiderable, but it would give us an opportunity, for example, to test autonomous vehicles in a very safe way, including their ability to reverse when they meet head-on with other autonomous vehicles.

Nid wyf wedi cyrraedd y pwynt lle y mae’n rhaid i mi benderfynu pwy sy’n gyfrifol am facio’n ôl. [Chwerthin.] Ond rydym wedi bod yn asesu’r potensial ar gyfer gosod lonydd dynodedig ar y prif gefnffyrdd ar gyfer cerbydau awtonomaidd. Credaf y byddai hynny’n rhoi cyfle i ni sicrhau mwy o fuddsoddiad yn y sector pwysig hwn o’r economi fodurol. Mae buddsoddiad o’r fath yn gostus; nid yw’n rhad, ond byddai’n rhoi cyfle, er enghraifft, i ni brofi cerbydau awtonomaidd mewn ffordd ddiogel iawn, gan gynnwys eu gallu i facio’n ôl pan fyddant yn dod wyneb yn wyneb â cherbydau awtonomaidd eraill.

2. 2. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon
2. 2. Questions to the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Cwestiynau nawr i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon. Y cwestiwn cyntaf, Leanne Wood.

Questions now to the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport. The first question, Leanne Wood.

Mynediad i’r Gwasanaeth Iechyd

Access to the Health Service

1. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am fynediad i’r gwasanaeth iechyd yn y Rhondda? OAQ(5)0148(HWS)

1. Will the Cabinet Secretary make a statement on access to the health service in the Rhondda? OAQ(5)0148(HWS)

Thank you for the question. Cwm Taf university health board, with its partners, continues to develop and deliver its plan to improve access to services to meet the health and well-being needs of people living in the Rhondda, as locally as possible.

Diolch am y cwestiwn. Mae bwrdd iechyd prifysgol Cwm Taf, gyda’i bartneriaid, yn parhau i ddatblygu a chyflwyno ei gynllun i wella mynediad at wasanaethau er mwyn diwallu anghenion iechyd a lles pobl y Rhondda mor lleol â phosibl.

On this significant day in politics, I think it’s worth noting that 22 per cent of general practitioners in Cwm Taf university health board are not originally from the UK. The constituency that I live in and represent relies heavily on doctors from overseas. This is not a new phenomenon, I’m sure, and it’s not a unique situation to ours locally. There are now serious concerns about how withdrawal from the EU will affect Wales’s ability to attract doctors from overseas in the future. Cabinet Secretary, what work is your department carrying out to ensure that the impact of EU withdrawal is minimised on our health services here in Wales?

Ar y diwrnod mawr hwn yn y byd gwleidyddol, credaf y dylid nodi nad yw 22 y cant o feddygon teulu bwrdd iechyd prifysgol Cwm Taf yn hanu o’r DU. Mae’r etholaeth rwy’n byw ynddi ac yn ei chynrychioli yn dibynnu’n helaeth ar feddygon o dramor. Rwy’n sicr nad yw hon yn ffenomen newydd ac nid yw’n sefyllfa unigryw i ni yn lleol. Ceir pryderon difrifol bellach ynglŷn â sut y bydd gadael yr UE yn effeithio ar allu Cymru i ddenu meddygon o dramor yn y dyfodol. Ysgrifennydd y Cabinet, pa waith y mae eich adran yn ei wneud i sicrhau cyn lleied o effaith â phosibl ar ein gwasanaethau iechyd yma yng Nghymru o ganlyniad i adael yr UE?

I recognise fully the point that the Member for the Rhondda makes. It’s a concern, as you know, of this Government, too. In the aftermath of the referendum, and since then, we’ve made absolutely clear that members of staff and members of our communities from within the European Union and further afield are welcome here, not just as workers in our health and care services, but as citizens of our communities. Of course, you’re right to point out that there are significant numbers of people from outside of this country, from the Indian sub-continent in particular, but also those who are European Union citizens. Both the British Medical Association and the General Medical Council have done their own surveys, which show that a significant number of healthcare workers and doctors within our UK health system are reconsidering their future in the UK as a direct result of Brexit.

We are, of course, trying to consider and plan for future scenarios. The challenge is: until we have a viable plan before us as to what that means, it’s very difficult for us as a Government to have those conversations with the healthcare workers. We will be absolutely clear about the consistency of the message from this Government that people are welcome to stay and are valued, not just as workers but as part of our communities, but also I’ll continue to meet doctors’ representatives and other healthcare professionals themselves to discuss it. In fact, I’m due to meet the BMA to discuss this very issue next week.

Rwy’n llwyr gydnabod pwynt yr Aelod dros y Rhondda. Mae’n peri pryder, fel y gwyddoch, i’r Llywodraeth hon hefyd. Yn dilyn y refferendwm, ac ers hynny, rydym wedi dweud yn gwbl glir fod croeso yma i aelodau staff ac aelodau o’n cymunedau sy’n hanu o’r Undeb Ewropeaidd a thu hwnt, nid fel gweithwyr yn ein gwasanaethau iechyd a gofal yn unig, ond fel dinasyddion yn ein cymunedau. Wrth gwrs, rydych yn llygad eich lle i nodi bod yna nifer sylweddol o bobl yn dod o’r tu allan i’r wlad hon, ac o isgyfandir India yn arbennig, ond hefyd y rhai sy’n ddinasyddion yr Undeb Ewropeaidd. Mae Cymdeithas Feddygol Prydain a’r Cyngor Meddygol Cyffredinol wedi cynnal eu harolygon eu hunain, a ddangosai fod nifer sylweddol o weithwyr gofal iechyd a meddygon sy’n rhan o system iechyd y DU yn ailystyried eu dyfodol yn y DU o ganlyniad uniongyrchol i Brexit.

Wrth gwrs, rydym yn ceisio ystyried a chynllunio ar gyfer gwahanol sefyllfaoedd yn y dyfodol. Yr her yw hon: hyd nes y bydd gennym gynllun hyfyw ger ein bron o ran yr hyn y mae hynny’n ei olygu, mae’n anodd iawn i ni fel Llywodraeth gael y sgyrsiau hynny gyda’r gweithwyr gofal iechyd. Byddwn yn gwbl glir ynglŷn â neges gyson y Llywodraeth hon fod croeso i bobl aros, a’u bod yn cael eu gwerthfawrogi, nid yn unig fel gweithwyr, ond fel rhan o’n cymunedau, ond byddaf yn parhau i gyfarfod â chynrychiolwyr meddygon a gweithwyr gofal iechyd proffesiynol eraill i drafod hynny. Mewn gwirionedd, byddaf yn cyfarfod â Chymdeithas Feddygol Prydain yr wythnos nesaf i drafod yr union fater hwn.

Cabinet Secretary, pharmacists are very well placed to help GPs and improve access, therefore, to GP services, particularly around the management and review of medicines. I do think we could do better in this regard because there’s a lot of evidence that the poor use of medicines, or sometimes inappropriate use as well, is dragging back some of the health outcomes that we could otherwise gain.

Ysgrifennydd y Cabinet, mae fferyllwyr mewn sefyllfa dda iawn i helpu meddygon teulu, ac felly, i wella mynediad at wasanaethau meddygon teulu, yn arbennig o ran rheoli ac adolygu meddyginiaethau. Credaf y gallem wneud yn well yn hyn o beth gan fod llawer o dystiolaeth fod defnydd gwael o feddyginiaethau, neu ddefnydd amhriodol weithiau hefyd, yn llesteirio rhai o’r canlyniadau iechyd y gallem eu sicrhau fel arall.

Yes, I quite agree with you, which is why we’ve already invested in the Choose Pharmacy platform, the information technology platform that allows people to go for the minor ailments scheme to a range of pharmacies. Cwm Taf was one of the leading areas in Wales in delivering that, including in the Rhondda constituency that we’re discussing today. They’ve made the most progress of any health board in ensuring that the Choose Pharmacy facility is available.

It’s more than that; it is also about looking again at the previous initiatives I’ve announced, making sure that the payment for pharmacies isn’t just by volume, but the commitment we’ve made not to introduce the cuts they’ve had in England is also about delivering quality, not just volume, in the service provided, but also there’s the work that I’ve instigated with the chief pharmaceutical officer to discuss reviewing the medicines release scheme, and, actually, in particular, hospital pharmacies and what they do and what we could potentially get done on a community basis as well—that would help people to leave hospital on a more rapid basis, reinforcing the need for community services, and also mean that hospital pharmacies do what they really do need to do rather than having a longer wait for people to leave hospital. So, I agree entirely with you on the policy direction. The challenge is how fast we can move on an agreed area of practice.

Rwy’n cytuno â chi, a dyna pam rydym eisoes wedi buddsoddi yn y platfform Dewis Fferyllfa, y platfform technoleg gwybodaeth sy’n galluogi pobl i fynychu amrywiaeth o fferyllfeydd i gael mynediad at y cynllun mân anhwylderau. Roedd Cwm Taf yn un o’r ardaloedd mwyaf blaenllaw yng Nghymru o ran darparu hynny, gan gynnwys yn etholaeth y Rhondda, sydd o dan sylw heddiw. Hwy sydd wedi gwneud y cynnydd mwyaf o blith yr holl fyrddau iechyd o ran sicrhau bod y cyfleuster Dewis Fferyllfa ar gael.

Mae’n ymwneud â mwy na hynny; mae’n ymwneud hefyd ag edrych eto ar y cynlluniau blaenorol a gyhoeddais, er mwyn sicrhau nad ar sail niferoedd yn unig y gwneir y taliad i fferyllfeydd, ond mae’r ymrwymiad a wnaethom i beidio â chyflwyno’r toriadau a gafwyd yn Lloegr yn ymwneud hefyd â sicrhau ansawdd, nid niferoedd yn unig, o ran y gwasanaeth a ddarperir, ond dylid cofio’r gwaith a gychwynnais gyda’r prif swyddog fferyllol i drafod adolygu’r cynllun rhyddhau meddyginiaethau, a fferyllfeydd ysbytai, yn benodol, a’r hyn y maent yn ei wneud a’r hyn y gallem sicrhau o bosibl ei fod yn cael ei wneud ar sail gymunedol hefyd mewn gwirionedd—byddai hynny’n cynorthwyo pobl i adael yr ysbyty yn gynt, gan atgyfnerthu’r angen am wasanaethau cymunedol, a byddai hefyd yn golygu bod fferyllfeydd ysbytai yn gwneud yr hyn y mae angen go iawn iddynt ei wneud yn hytrach na bod pobl yn aros yn hwy cyn gadael yr ysbyty. Felly, rwy’n cytuno’n llwyr â chi o ran cyfeiriad y polisi. Yr her yw pa mor gyflym y gallwn symud ymlaen ar faes ymarfer a gytunwyd.

Gofal Sylfaenol

Primary Care

2. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi unrhyw sicrwydd o gynyddu’r gyfran o wariant cyllideb y GIG ar ofal sylfaenol yng Nghymru? OAQ(5)0143(HWS)

2. Will the Cabinet Secretary make any assurances to increase the proportion of the NHS budget spent on primary care in Wales? OAQ(5)0143(HWS)

We are already investing more in primary care in Wales. Overall, we spend some 22 per cent of our health budget on primary care services. I’m providing an additional £43 million a year through the national primary care fund and I recently announced that the new GP contract will increase investment by £27 million in the year just ahead of us.

Rydym eisoes yn buddsoddi mwy mewn gofal sylfaenol yng Nghymru. Ar y cyfan, rydym yn gwario oddeutu 22 y cant o’n cyllideb iechyd ar wasanaethau gofal sylfaenol. Rwy’n darparu £43 miliwn y flwyddyn yn ychwanegol drwy’r gronfa gofal sylfaenol genedlaethol, a chyhoeddais yn ddiweddar y bydd y contract meddygon teulu newydd yn sicrhau cynnydd o £27 miliwn yn y buddsoddiad yn ystod y flwyddyn sydd i ddod.

I welcome those increases. To the extent that health systems in the UK have a reputation internationally for delivering good value, considerable emphasis is placed on the role of GPs as gatekeepers to the significantly more expensive parts of the system, particularly in hospitals. Given the pressures on GPs, would it not potentially assist the health Secretary, with the deficits he faces at hospitals and pressures elsewhere in the system, if he could ensure a steeper increase still in the investment going into GPs and their recruitment?

Croesawaf y cynnydd hwnnw. O ran yr enw da sydd gan systemau iechyd y DU yn rhyngwladol mewn perthynas â darparu gwerth da am arian, rhoddir cryn bwyslais ar rôl meddygon teulu fel porthorion i rannau llawer mwy costus o’r system, yn enwedig mewn ysbytai. O ystyried y pwysau ar feddygon teulu, oni fyddai o fudd i’r Ysgrifennydd iechyd, o bosibl, gyda’r diffygion y mae’n eu hwynebu mewn ysbytai a’r pwysau ar rannau eraill o’r system, pe gallai sicrhau cynnydd mwy byth yn y buddsoddiad mewn meddygon teulu a’r broses o’u recriwtio?

I wouldn’t quite agree with your reference to GPs as being gatekeepers. GPs are much more than gatekeepers to other parts of our healthcare system and service. What we are progressively doing with our partners in both the Royal College of General Practitioners and in the BMA is we’re looking to develop an agreed agenda on having a broader multidisciplinary team, of which GPs are essential leaders for primary care. I’m genuinely encouraged by the work being done in primary care clusters. And it’s fair to say—and I think I’ve said this before—that a range of GPs were relatively cynical about clusters when they were introduced, whether it would be an exercise in bureaucracy rather than service development and improvement, to help them deal with the very real pressures that they face. But there’s been a real buy-in into clusters, and GPs themselves can see how services are being developed and delivered with them in a leadership position to improve the quality of care they’re providing, but also to do something about the workforce pressures that they themselves face.

So, we’ll continue to deliver investment to support our aims and objectives of making sure primary care really is the continuing engine of the NHS here in Wales and we’ll continue to respect doctors and to have a genuine conversation with them and other healthcare professionals. I’ll have more to say in the rest of this year about recruitment and a range of other issues as well.

Nid wyf yn cytuno’n llwyr â’ch cyfeiriad at feddygon teulu fel porthorion. Mae meddygon teulu yn llawer mwy na phorthorion i rannau eraill o’n system a’n gwasanaeth gofal iechyd. Yr hyn a wnawn yn gynyddol gyda’n partneriaid yng Ngholeg Brenhinol yr Ymarferwyr Cyffredinol a Chymdeithas Feddygol Prydain yw ceisio datblygu agenda gytûn ar sicrhau tîm amlddisgyblaethol ehangach, gyda meddygon teulu’n arweinwyr hanfodol ar gyfer gofal sylfaenol. Mae’r gwaith sy’n cael ei wneud mewn clystyrau gofal sylfaenol yn galonogol iawn. Ac mae’n deg dweud—a chredaf fy mod wedi dweud hyn eisoes—fod nifer o feddygon teulu wedi bod yn gymharol sinigaidd ynglŷn â chlystyrau pan gawsant eu cyflwyno, pa un a fyddai’n ymarfer biwrocrataidd yn hytrach na’n ddatblygiad ac yn welliant i’r gwasanaeth, i’w helpu i ymdopi â’r pwysau gwirioneddol y maent yn ei wynebu. Ond mae clystyrau wedi cael cefnogaeth go iawn, a gall y meddygon teulu eu hunain weld sut y mae gwasanaethau yn cael eu datblygu a’u darparu o dan eu harweinyddiaeth hwy i wella ansawdd y gofal a ddarperir ganddynt, ond hefyd er mwyn gwneud rhywbeth ynglŷn â’r pwysau y maent yn ei wynebu ar y gweithlu.

Felly, byddwn yn parhau i ddarparu buddsoddiad i gefnogi ein nodau a’n hamcanion er mwyn sicrhau bod gofal sylfaenol yn parhau i fod yn injan y GIG yma yng Nghymru, a byddwn yn parhau i barchu meddygon a chael trafodaethau go iawn gyda hwy a gweithwyr gofal iechyd eraill. Bydd rhagor gennyf i’w ddweud dros weddill y flwyddyn hon ynglŷn â recriwtio yn ogystal â sawl mater arall.

Cabinet Secretary, obviously earlier in the week it was well documented that four of the health boards are facing significant financial challenges, double what their equivalents over the other side of Offa’s Dyke are facing, and it will be a real struggle for many of these health boards to be able to reconfigure some of their services whilst managing those budgetary pressures. How confident are you that the four health boards—in particular, Hywel Dda has a budget deficit of nearly 10 per cent for this year—will be able to reconfigure services to the primary sector, given the pressures they face, on their budget, just managing what they’ve got?

Ysgrifennydd y Cabinet, yn amlwg, yn gynharach yr wythnos hon, rhoddwyd cryn sylw i’r ffaith fod pedwar o’r byrddau iechyd yn wynebu heriau ariannol sylweddol, ddwywaith cymaint â’r hyn y mae eu byrddau cyfatebol ar yr ochr draw i Glawdd Offa yn eu hwynebu, a bydd ad-drefnu rhai o’u gwasanaethau wrth reoli’r pwysau cyllidebol hwnnw yn gryn her i lawer o’r byrddau iechyd hyn. Pa mor hyderus ydych chi y bydd y pedwar bwrdd iechyd—yn enwedig Hywel Dda, sydd â diffyg o bron i 10 y cant yn ei gyllideb ar gyfer eleni—yn gallu ad-drefnu gwasanaethau i’r sector sylfaenol, o ystyried y pwysau sy’n eu hwynebu, ar eu cyllideb, gan reoli’r hyn sydd ganddynt yn unig?

I don’t accept your characterisation of the deficit as double what’s across our border. Over 90 per cent of trusts in England are in deficit. I just don’t accept that is an accurate and honest presentation of the position. In terms of the reality of managing within their means and managing to reconfigure services and deliver—a reshaped primary care—that actually relies on our relationship with our partners. It relies on our ability to recruit the right mix of staff into working in a different way. The direction of travel we are taking is actually encouraging people to work in Wales, and to stay in Wales as well. It’s a better environment for GPs to work in, as well as other professionals too.

There will never be a time when the NHS is free from financial pressures—and I don’t try to pretend that at all. But I don’t think that the conversations around the headline deficits that we’ve discussed at length over the last two days are any sort of excuse for not getting on with delivering a much greater emphasis on primary care, in shifting services into primary care, and recognising the key importance of this area of the service for the future of our national health service.

Nid wyf yn derbyn eich disgrifiad fod y diffyg ddwywaith cymaint â’r diffyg ar yr ochr arall i’r ffin. Mae dros 90 y cant o ymddiriedolaethau Lloegr yn wynebu diffyg. Nid wyf yn ei dderbyn fel darlun cywir a gonest o’r sefyllfa. O ran realiti ymdopi o fewn eu gallu a llwyddo i ad-drefnu gwasanaethau a darparu—gofal sylfaenol ar ei newydd wedd—mae hynny, mewn gwirionedd, yn dibynnu ar ein perthynas gyda’n partneriaid. Mae’n dibynnu ar ein gallu i recriwtio’r cymysgedd cywir o staff i weithio mewn ffordd wahanol. Mewn gwirionedd, ein cyfeiriad teithio yw annog pobl i weithio yng Nghymru, ac i aros yng Nghymru hefyd. Mae’n amgylchedd gwell i feddygon teulu weithio ynddo, yn ogystal â gweithwyr proffesiynol eraill hefyd.

Ni ddaw adeg byth pan na fydd pwysau ariannol ar y GIG—ac nid wyf yn ceisio esgus y bydd. Ond ni chredaf fod y sgyrsiau ynglŷn â’r prif ddiffygion a drafodwyd gennym yn helaeth dros y deuddydd diwethaf yn esgus o unrhyw fath dros beidio â bwrw ymlaen â chyflwyno llawer mwy o bwyslais ar ofal sylfaenol, o ran symud gwasanaethau i ofal sylfaenol, a chydnabod pwysigrwydd allweddol y maes hwn o’r gwasanaeth ar gyfer dyfodol ein gwasanaeth iechyd gwladol.

Can I raise a point of order, Presiding Officer?

A gaf fi nodi pwynt o drefn, Llywydd?

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth.

Questions now from the party spokespeople. The Plaid Cymru spokesperson, Rhun ap Iorwerth.

Diolch, Llywydd. My colleague Steffan Lewis yesterday asked the First Minister to reopen a specialist mother and baby perinatal unit, following the closure of Wales’s last unit in 2013. The First Minister said that, in the past few years, fewer than five new mothers were referred to an in-patient unit in Wales. I’ve no idea what he was talking about—we haven’t got a mother and baby unit in Wales. Where he got the figure five from, I’ve no idea either. But his argument was that we don’t have the demand.

Between January 2015 and January 2017, we have identified 21 women in the Cardiff area alone who would have been admitted to a unit had that still been open. Of those, six were referred to an out-of-area unit, but only two actually went, because the others did not want to be separated from their families. Do you accept that the demand is higher than the First Minister suggested yesterday?

Diolch, Llywydd. Ddoe, gofynnodd fy nghyd-Aelod, Steffan Lewis, i’r Prif Weinidog ailagor uned amenedigol arbenigol ar gyfer mamau a’u babanod, wedi i’r uned olaf yng Nghymru gau yn 2013. Dywedodd y Prif Weinidog fod llai na phump o famau newydd wedi cael eu hatgyfeirio yn y blynyddoedd diwethaf at uned cleifion mewnol yng Nghymru. Nid oedd gennyf unrhyw syniad am beth oedd yn sôn—nid oes gennym uned mam a’i baban yng Nghymru. O ble y cafodd y ffigur pump, nid oes gennyf unrhyw syniad chwaith. Ond ei ddadl ef oedd nad yw’r galw yno.

Rhwng mis Ionawr 2015 a mis Ionawr 2017, rydym wedi nodi 21 o fenywod yn ardal Caerdydd yn unig a fyddai wedi cael eu derbyn i uned, pe bai un wedi bod ar gael. O’r rheini, atgyfeiriwyd chwech ohonynt at uned y tu allan i’r ardal, ond dwy’n unig a aeth mewn gwirionedd, gan nad oedd y lleill am gael eu gwahanu oddi wrth eu teuluoedd. A ydych yn derbyn bod y galw’n uwch na’r hyn a awgrymodd y Prif Weinidog ddoe?

The First Minister was accurately presenting the number of women who had actually been admitted into an in-patient unit in each of the last three years. And there’s an issue of genuine significance and importance here, which I don’t try to underplay at all. What we have to be able to do is understand the evidence available to us of what a genuinely sustainable and the proper quality in the service we’re able to provide. The previous service, the staff weren’t able to maintain their skills to provide the sort of high-quality service people would want.

And the challenge is not whether a single unit in itself would actually resolve all of those problems, if it was physically located within Wales. As you know, I’ve commissioned, through the Welsh Health Specialised Services Committee, a review of the evidence on what is available in Wales from a need point of view, and our ability to meet that need, whether in Wales or otherwise. That review will report later in the year and, of course, I will expect to share the findings and the advice, and my response, with Members who are here today, and I’m sure will maintain an interest in it. I accept that it is, obviously, important to Members across this Chamber.

Roedd y Prif Weinidog yn llygad ei le yn nodi nifer y menywod a fu mewn uned cleifion mewnol yn ystod pob un o’r tair blynedd diwethaf. Ac mae hwn yn fater gwirioneddol bwysig nad wyf yn ceisio ei fychanu o gwbl. Mae’n rhaid i ni allu deall y dystiolaeth sydd ar gael i ni o ran beth sy’n wirioneddol gynaliadwy, yn ogystal â’r ansawdd priodol yn y gwasanaeth y gallwn ei ddarparu. O ran y gwasanaeth blaenorol, ni allai’r staff gynnal eu sgiliau i ddarparu’r math o wasanaeth o ansawdd uchel y byddai pobl yn dymuno’i gael.

Ac nid yw’r her yn ymwneud ag a fyddai un uned ynddi ei hun yn datrys pob un o’r problemau hynny pe bai wedi’i lleoli yng Nghymru. Fel y gwyddoch, rwyf wedi comisiynu adolygiad, drwy Bwyllgor Gwasanaethau Iechyd Arbenigol Cymru, o’r dystiolaeth ar yr hyn sydd ar gael yng Nghymru ar sail anghenion, a’n gallu i ddiwallu’r anghenion hynny, boed yng Nghymru neu fel arall. Bydd yr adolygiad hwnnw’n adrodd yn ddiweddarach eleni, ac wrth gwrs, byddaf yn rhannu’r canfyddiadau a’r cyngor, yn ogystal â fy ymateb, gyda’r Aelodau sydd yma heddiw, ac rwy’n siŵr y bydd ganddynt ddiddordeb ynddo. Rwy’n derbyn bod hyn, yn amlwg, yn bwysig i’r Aelodau ar draws y Siambr hon.

Referring to the answer of the First Minister yesterday, Steffan Lewis asked specifically, as I have done today, about mother and baby unit referrals. We have no mother and baby unit in Wales. Community services, they only came in three years after the closures, but, of course, we appreciate that they’re needed. But, in instances of post-partum psychosis, for example, we need in-patient mother and baby facilities. That is what the National Institute for Health and Care Excellence guidelines say. The service standards quoted by the Royal College of Psychiatrists don’t even refer to critical mass figures; they merely say that services should be planned on a regional basis, that people should have equity of access wherever they live. They speak of using staff to work in the community when in-patient occupancy levels are low. They certainly don’t advocate closing units.

The royal college tells us that we can expect 140 women a year in Wales to require admission to a mother and baby unit—more than enough to make a unit viable. Now, there must be, in that context, a case for reconsidering your position on whether Wales should have a specialist mother and baby unit. And, indeed, going beyond the situation in the south of Wales, the RCP figures point to the need not just to reopen that centre, but for a new centre in the north too, if it’s demand we’re looking for.

Gan gyfeirio at ymateb y Prif Weinidog ddoe, gofynnodd Steffan Lewis yn benodol, fel y gwneuthum innau heddiw, ynglŷn ag atgyfeiriadau at unedau mamau a’u babanod. Nid oes gennym unedau mamau a’u babanod yng Nghymru. Gwasanaethau cymunedol, cawsant eu cyflwyno dair blynedd wedi cau’r unedau, er ein bod, wrth gwrs, yn cydnabod bod eu hangen. Ond mewn achosion o seicosis ôl-enedigol, er enghraifft, mae angen cyfleusterau cleifion mewnol ar gyfer mamau a babanod. Dyna y mae canllawiau’r Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal yn e ddweud. Nid oedd y safonau gwasanaeth a nodwyd gan Goleg Brenhinol y Seiciatryddion yn cyfeirio at ffigurau màs critigol hyd yn oed; maent ond yn dweud y dylid cynllunio gwasanaethau ar sail ranbarthol, y dylai pobl gael mynediad cyfartal ble bynnag y maent yn byw. Maent yn sôn am ddefnyddio staff i weithio yn y gymuned pan fo cyfraddau’r cleifion mewnol yn isel. Yn sicr, nid ydynt yn cefnogi cau unedau.

Mae’r coleg brenhinol yn dweud wrthym y gallwn ddisgwyl y bydd 140 o fenywod yng Nghymru angen mynediad at uned mam a’i baban bob blwyddyn—mwy na digon i wneud uned yn hyfyw. Nawr, yn y cyd-destun hwnnw, rhaid bod achos dros ailystyried eich safbwynt ynglŷn ag a ddylai fod uned mam a’i baban arbenigol gan Gymru. Ac yn wir, gan fynd y tu hwnt i’r sefyllfa yn ne Cymru, mae ffigurau’r Coleg Brenhinol Pediatreg yn nodi, nid yn unig yr angen i ailagor y ganolfan, ond yr angen am ganolfan newydd yn y gogledd hefyd, os mai edrych ar y galw a wnawn.

I think we do need to think again, like I said, to take a step back, and think about what we are able to do, and able to do to the right quality and the right state that all of us would expect. I’ve indicated, the figures—I don’t think it’s fair to suggest that there’s been a misdescription of the figures. We’re talking about people referred to an in-patient unit, who have gone to an in-patient mother and baby unit, that we have actually commissioned that care for mothers and their babies. And the challenge over the figures is really about, ‘Is that enough to sustain a unit in Wales?’ as opposed to politicians’ arguments. That’s why I’ve commissioned WHSSC to undertake the review. So, it isn’t about you and me, as party politicians or individual representatives, trying to make a case on the basis of our understanding of figures. I’m actually going to people who run and deliver a service, and will commission that service, to understand if that need is there, and could and should we best meet that need by locating a unit physically within Wales. Because, of course, you’ll know that the distance to, say, a unit in Bristol is a challenge for a number of women in Wales, just as it would be if you lived in St David’s to a unit in Cardiff, if you lived in Ceredigion, or if you lived in Bangor. There’s a challenge here about that physical access to a unit regardless of where that unit is physically based, whether in Wales or outside. And that has to be part of the honest question that we ask ourselves, and that’s why I’ve commissioned the advice as a proper objective basis upon which to make a decision.

Rwy’n credu bod angen i ni feddwl eto, fel y dywedais, camu’n ôl, a meddwl am yr hyn y gallwn ei wneud, a’i wneud ar y lefel gywir o ran ansawdd ac yn y ffordd gywir y byddai pob un ohonom yn ei ddisgwyl. Nodais fod y ffigurau—nid wyf yn credu ei bod yn deg awgrymu bod y ffigurau wedi cael eu camddisgrifio. Rydym yn sôn am bobl a atgyfeiriwyd at uned cleifion mewnol, sydd wedi bod mewn uned mam a’i baban ar gyfer cleifion mewnol, a’n bod wedi comisiynu’r gofal hwnnw ar gyfer mamau a’u babanod mewn gwirionedd. A’r her gyda’r ffigurau mewn gwirionedd yw, ‘A yw hynny’n ddigon i gynnal uned yng Nghymru?’ yn hytrach na dadleuon gwleidyddion. Dyna pam y comisiynais Bwyllgor Gwasanaethau Iechyd Arbenigol Cymru i gynnal yr adolygiad. Felly, nid yw’n ymwneud â chi a fi, fel gwleidyddion pleidiau neu gynrychiolwyr unigol, yn ceisio gwneud achos ar sail ein dealltwriaeth o ffigurau. Rwy’n mynd at bobl sy’n rhedeg ac yn darparu gwasanaeth, a byddaf yn comisiynu’r gwasanaeth hwnnw, er mwyn deall os yw’r angen yno, ac y gallem ac y dylem ddiwallu’r angen hwnnw yn y ffordd orau bosibl drwy leoli uned yn ffisegol yng Nghymru. Oherwydd, wrth gwrs, fe fyddwch yn gwybod fod y pellter i uned ym Mryste, dyweder, yn her i nifer o fenywod yng Nghymru, yn union fel y byddai pe baech yn byw yn Nhyddewi ac yn teithio i uned yng Nghaerdydd, pe baech yn byw yng Ngheredigion, neu pe baech yn byw ym Mangor. Mae yna her yma ynghylch y mynediad ffisegol hwnnw at uned ni waeth ble y mae’r uned honno wedi’i lleoli’n ffisegol, boed yng Nghymru neu y tu allan i Gymru. Ac mae’n rhaid i hynny fod yn rhan o’r cwestiwn gonest y gofynnwn i ni’n hunain, a dyna pam y comisiynais y cyngor fel sail wrthrychol briodol i ni wneud penderfyniad arni.

But where units are based does matter. It matters in terms of access, as the Royal College of Psychiatrists say. It is quite clear, I think, from our figures and case studies, that the consequences of outsourcing have been to see mothers choosing no in-patient treatment over treatment that means separation from their families. So, patient care has suffered. There are child safety issues coming into play here, and it makes no financial sense either. It has become clear that the service being commissioned in England, whilst treating fewer patients, has ended up being more expensive. Your Government has pursued centralisation and outsourcing without question it seems. And on this one in particular, is it not time that you admitted you got it wrong?

Ond mae ble y mae unedau wedi’u lleoli yn bwysig. Mae’n bwysig o ran mynediad, fel y mae Coleg Brenhinol y Seiciatryddion yn ei ddweud. Mae’n eithaf amlwg, rwy’n credu, o’n ffigurau a’n hastudiaethau achos, mai canlyniadau prynu darpariaeth allanol yw mamau’n dewis peidio â chael triniaeth cleifion mewnol yn lle triniaeth sy’n golygu cael eu gwahanu oddi wrth eu teuluoedd. Felly, mae gofal cleifion wedi dioddef. Mae yna faterion sy’n ymwneud â diogelwch plant yn dod i’r amlwg yma, ac nid yw’n gwneud unrhyw synnwyr ariannol chwaith. Mae wedi dod yn amlwg bod y gwasanaeth sy’n cael ei gomisiynu yn Lloegr, er yn trin llai o gleifion, wedi bod yn fwy costus yn y pen draw. Ymddengys bod eich Llywodraeth wedi dilyn trywydd canoli a phrynu darpariaeth allanol yn ddi-gwestiwn. Ac ar y mater hwn yn benodol, onid yw’n bryd i chi gyfaddef eich bod yn anghywir?

I really don’t think that that is a responsible approach to a really challenging issue for all of us. Everyone in this Chamber will care that we ensure we get the right response for families and babies here in Wales. Just on the reference to outsourcing, just to be absolutely clear, ‘outsourcing’ is often referred to as ‘privatisation’ in that sort of language. We are commissioning care from the NHS in England. We aren’t privatising the service. You haven’t suggested we are, but ‘outsourcing’ is regularly used as a term that other people understand to be privatising the service. That absolutely hasn’t happened.

I don’t recognise where you say that there are child safety issues that arise from this because we don’t have a physical mother and baby unit here anywhere within Wales. And I simply say to you again: in terms of the location, I accept that location matters. That’s why I say that if you live in St David’s in west Wales and the unit is physically in Cardiff, that practically is a long way for you to travel in any event. Simply saying, ‘Locate a unit in Cardiff’ does not resolve all of the physical access issues. And there has to be a more sensible conversation to make sure we get the right response to this. That’s why we’ve commissioned expert advice, so that there’s a properly objective basis for me to be scrutinised upon, but also for the Government to make a decision upon. And I am proud of the fact that we are investing in community services, because, often, what people do want is support within their community and that’s often more appropriate.

I’m looking forward actually to—. I understand that the Children, Young People and Education Committee are looking to have an inquiry into this area, and I look forward to giving evidence to that committee, answering questions before Members and, again, having an evidence-based discussion for all of us about what is the right choice for families and their babies in Wales.

Nid wyf yn credu bod hwnnw’n ddull cyfrifol o drin mater sy’n heriol iawn i bob un ohonom. Bydd pawb yn y Siambr hon yn awyddus i sicrhau ein bod yn cael yr ymateb cywir i deuluoedd a babanod yma yng Nghymru. O ran y cyfeiriad at brynu darpariaeth allanol, er mwyn bod yn gwbl glir, cyfeirir at ‘brynu darpariaeth allanol’ yn aml fel ‘preifateiddio’ mewn iaith o’r fath. Rydym yn comisiynu gofal gan y GIG yn Lloegr. Nid ydym yn preifateiddio’r gwasanaeth. Nid ydych wedi awgrymu ein bod ni’n gwneud hynny, ond mae ‘prynu darpariaeth allanol’ yn cael ei ddefnyddio yn rheolaidd fel term y bydd pobl eraill yn ei ddeall fel preifateiddio’r gwasanaeth. Yn sicr, nid yw hynny wedi digwydd.

Nid wyf yn cydnabod yr hyn a ddywedwch fod yna faterion yn ymwneud â diogelwch plant yn codi o hyn am nad oes gennym uned mam a’i baban ffisegol yn unman yma yng Nghymru. Ac rwy’n dweud wrthych eto yn syml iawn: o ran y lleoliad, rwy’n derbyn bod lleoliad yn bwysig. Dyna pam rwy’n dweud, os ydych yn byw yn Nhyddewi yng ngorllewin Cymru a bod yr uned yn ffisegol yng Nghaerdydd, mae honno, yn ymarferol, yn ffordd bell i chi deithio beth bynnag. Nid yw dweud yn syml, ‘Lleolwch uned yng Nghaerdydd’ yn datrys yr holl faterion sy’n codi o ran mynediad ffisegol. Ac mae’n rhaid cael sgwrs fwy synhwyrol i wneud yn siŵr ein bod yn cael yr ymateb cywir i hyn. Dyna pam rydym wedi comisiynu cyngor arbenigol, fel bod yna sail wrthrychol briodol i mi gael fy nghraffu arni, ond hefyd i’r Llywodraeth wneud penderfyniad arni. Ac rwy’n falch o’r ffaith ein bod yn buddsoddi mewn gwasanaethau cymunedol, oherwydd, yn aml, yr hyn y mae pobl yn dymuno ei gael yw cefnogaeth yn eu cymuned ac mae hynny’n aml yn fwy addas.

Rwy’n edrych ymlaen mewn gwirionedd at—. Rwy’n deall fod y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg yn ystyried cael ymchwiliad i’r maes hwn, ac edrychaf ymlaen at roi tystiolaeth i’r pwyllgor hwnnw, gan ateb cwestiynau ger bron yr Aelodau a chael trafodaeth, unwaith eto, sy’n seiliedig ar dystiolaeth i bawb ohonom ynglŷn â beth yw’r dewis cywir i deuluoedd a’u babanod yng Nghymru.

Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Angela Burns.

Welsh Conservative spokesperson, Angela Burns.

Diolch, Presiding Officer. Cabinet Secretary, what assessment have you made of the rates of ill health and absences within the Welsh NHS?

Diolch, Llywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, pa asesiad a wnaethoch o gyfraddau afiechyd ac absenoldeb yn y GIG yng Nghymru?

We regularly review absence figures. In fact, it’s part of the appraisal process that I have with the chairs of each of the health boards. I look at their absence rates and whether there is improvement or otherwise. We’ve seen some improvement in the last three years generally, in particular in the Welsh ambulance service, and I don’t think that’s unrelated to their improvement in performance. So, it’s a regular cause of concern, but I wouldn’t pretend to have every single part of the detail at my fingertips today.

Rydym yn adolygu ffigurau absenoldeb yn rheolaidd. Yn wir, mae’n rhan o’r broses arfarnu sydd gennyf gyda chadeiryddion pob un o’r byrddau iechyd. Rwy’n edrych ar eu cyfraddau absenoldeb a gweld a oes gwelliant neu fel arall. Rydym wedi gweld rhywfaint o welliant yn y tair blynedd diwethaf yn gyffredinol, yn enwedig yn y gwasanaeth ambiwlans yng Nghymru, a chredaf fod cysylltiad rhwng hynny a’r gwelliant yn eu perfformiad. Felly, mae’n achos pryder rheolaidd, ond ni fyddwn yn esgus bod gennyf yr holl fanylion wrth law heddiw.

Let me give you a little bit of help on that one then. The data that the Welsh Conservatives have obtained from health boards show that anxiety, stress, depression and other unspecified psychiatric illnesses affected 7,945 NHS staff members in 2015-16. Those 7,945 staff members racked up a total of 345,957 days of absence, which is equivalent to 948 years of person hours that were lost to the NHS in one year. That’s 948 years’ worth of person hours. Cabinet Secretary, I’d be really interested to know what you are going to be doing to address this issue. And, remember, that was just on mental health issues. That did not take into account absences due to other diseases, musculoskeletal conditions, or any other physical ailment.

Gadewch i mi roi ychydig o gymorth i chi gyda hynny felly. Mae’r data y mae’r Ceidwadwyr Cymreig wedi’i gael gan fyrddau iechyd yn dangos bod pryder, straen, iselder ac afiechydon seiciatrig amhenodol eraill wedi effeithio ar 7,945 o aelodau staff y GIG yn 2015-16. Collodd y 7,945 aelod staff gyfanswm o 345,957 diwrnod o waith, sy’n gyfwerth â 948 mlynedd o oriau gwaith a gollwyd i’r GIG mewn un flwyddyn. Dyna werth 948 mlynedd o oriau gwaith. Ysgrifennydd y Cabinet, byddai gennyf ddiddordeb mawr mewn gwybod beth fyddwch chi’n ei wneud i fynd i’r afael â’r mater hwn. A chofiwch, ffigurau’n ymwneud â materion iechyd meddwl yn unig oedd y rhain. Nid oeddent yn cynnwys absenoldebau oherwydd clefydau eraill, cyflyrau cyhyrysgerbydol, neu unrhyw anhwylder corfforol arall.

This is why it’s a priority for discussion with chairs in their appraisal process between myself, as the relevant Cabinet Secretary, and chairs of health boards. So, there is an understanding that we want to see further improvement. Some of this, in terms of absence management, is understanding the reasons why people are ill and out of work: sometimes that is about work and sometimes those are reasons outside work. But it’s about what appropriate support is required to help some return to the workplace. That’s why we place importance on occupational health services. For example, we’ve actually expanded, alongside the British Medical Association, the occupational health service for GPs as well, to think about how that works for people employed in primary care too. So, this was also raised with me by Unison, when I recently met them in terms of the campaigning work that they’re doing with their members. I understand perfectly why any trade union would want to raise the issue with me in that conversation. So, it is an issue that we understand; it is an issue where we want to see further improvement because, ultimately, it’s better for the individual member of staff, better for the service that they work in and ultimately for the service that we fund and provide.

Dyma pam ei bod yn flaenoriaeth i’w thrafod gyda chadeiryddion yn rhan o’u proses arfarnu rhyngof fi, fel yr Ysgrifennydd Cabinet perthnasol, a chadeiryddion byrddau iechyd. Felly, mae yna ddealltwriaeth ein bod eisiau gweld gwelliant pellach. Mae rhywfaint o hyn, o ran rheoli absenoldeb, yn ymwneud â deall y rhesymau pam fod pobl yn sâl ac yn absennol o’r gwaith: weithiau mae hynny’n ymwneud â’r gwaith ac weithiau mae yna resymau y tu hwnt i’r gwaith. Ond mae’n ymwneud â pha gymorth priodol sydd ei angen i helpu rhai ohonynt i ddychwelyd i’r gweithle. Dyna pam y rhown bwyslais ar wasanaethau iechyd galwedigaethol. Er enghraifft, ochr yn ochr â Chymdeithas Feddygol Prydain, rydym wedi ehangu’r gwasanaeth iechyd galwedigaethol ar gyfer meddygon teulu yn ogystal, i feddwl sut y mae hynny’n gweithio ar gyfer pobl a gyflogir mewn gofal sylfaenol hefyd. Felly, daeth Unsain â hyn i fy sylw hefyd, pan gefais gyfarfod â hwy yn ddiweddar ar y gwaith ymgyrchu y maent yn ei wneud gyda’u haelodau. Rwy’n deall yn berffaith pam y byddai unrhyw undeb llafur yn dymuno dod â’r mater i fy sylw yn y sgwrs honno. Felly, mae’n fater a ddeallwn; mae’n fater lle yr hoffem weld gwelliannau pellach oherwydd, yn y pen draw, mae’n well i’r aelod unigol o staff, yn well i’r gwasanaeth y maent yn gweithio ynddo ac yn y pen draw, yn well i’r gwasanaeth rydym yn ei ariannu ac yn ei ddarparu.

I couldn’t agree with you more that this is an issue that needs to be addressed as a matter of urgency. It’s more than just the individual. Yesterday, we had a long discussion about the deficits that we are seeing in the Welsh NHS in some of our trusts. We know that we have a recruitment issue—we can’t get enough doctors, nurses and all the other staff. We also know that, for example, the cost of bank nurses who are on contracts for over a year is extraordinarily high, as is the cost of locum doctors and consultants. We know that health boards are not recruiting secretarial staff when they’re about to leave until after they’ve gone, which of course puts consultants and doctors really far behind because they can’t get the notes out on all the patients that they see, and it’s creating a real logjam. If we could just bring some of those hours back into play through adequate support for those individuals, then that would have an enormous financial and medical benefit for the NHS.

These statistics, in comparison to the English statistics, are pretty damning. You just mentioned ambulance staff, but the latest figures that are available, which are July to September 2016, show a rate of 7.5 per cent of staff off in Wales, compared to only 5.4 per cent of staff off in England. This gap’s been similar over the last five years.

Cabinet Secretary, in England, they’ve been piloting a rapid access to treatment system. I wonder if I can persuade you to start having a good look at this. I have discussed it with some of the health boards. This is not about trying to develop a two-tier NHS, and I want to make that absolutely crystal-clear, but given our lack of financial resource in the NHS, and given the difficulty that we have in replacing staff and recruiting staff to the NHS, it seems to be really imprudent not to try to encourage the NHS staff that we have to come back into work sooner rather than later. It’s good for them. You said it yourself: it’s great to support them. There are some good lessons to be learnt over the border and I’d like to see that you are big enough to be able to accept that there are other home nations that have tackled this in different ways. Let’s see if we can bring some of that best practice over here and get some of our hard-working staff back into the saddle, because we need them and they need to be back in their jobs, earning a good salary, and feeling much better themselves.

Ni allwn gytuno mwy â chi fod hwn yn fater y mae angen mynd i’r afael ag ef ar frys. Mae’n fwy na’r unigolyn yn unig. Ddoe, cawsom drafodaeth hir am y diffygion a welwn yn y GIG yng Nghymru yn rhai o’n hymddiriedolaethau. Rydym yn gwybod bod gennym broblem recriwtio—ni allwn gael digon o feddygon, nyrsys a’r holl staff arall. Rydym hefyd yn gwybod, er enghraifft, fod cost nyrsys cronfa sydd ar gontractau ers dros flwyddyn yn eithriadol o uchel, fel y mae cost meddygon ac ymgynghorwyr meddygol locwm. Rydym yn gwybod nad yw byrddau iechyd yn recriwtio staff ysgrifenyddol pan fyddant ar fin gadael tan ar ôl iddynt adael, sydd wrth gwrs yn llesteirio gwaith meddygon ymgynghorol a meddygon yn fawr am na allant gael gafael ar nodiadau’r holl gleifion y maent yn eu gweld, ac mae’n creu tagfa go iawn. Pe gallem ddod â rhai o’r oriau hynny’n ôl drwy gefnogaeth ddigonol i’r unigolion hyn, yna byddai’n eithriadol o fuddiol i’r GIG yn ariannol ac yn feddygol.

Mae’r ystadegau hyn, o’u cymharu ag ystadegau Lloegr, yn eithaf damniol. Rydych newydd grybwyll staff ambiwlans, ond mae’r ffigurau diweddaraf sydd ar gael, sef mis Gorffennaf i fis Medi 2016, yn dangos cyfradd o 7.5 y cant o staff absennol yng Nghymru, o’i chymharu â 5.4 y cant yn unig o staff absennol yn Lloegr. Mae’r bwlch hwn wedi bod yn debyg dros y pum mlynedd diwethaf.

Ysgrifennydd y Cabinet, yn Lloegr, maent wedi bod yn treialu system mynediad cyflym at driniaeth. Tybed a allaf eich perswadio i ddechrau edrych yn iawn ar hyn. Rwyf wedi trafod y mater gyda rhai o’r byrddau iechyd. Nid yw’n ymwneud â cheisio datblygu GIG dwy haen, ac rwyf am wneud hynny’n gwbl glir, ond o ystyried ein diffyg adnoddau ariannol yn y GIG, ac o ystyried yr anhawster a gawn gyda llenwi swyddi gwag a recriwtio staff i’r GIG, mae’n ymddangos yn wirioneddol annoeth i beidio â cheisio annog y staff GIG sydd gennym i ddod yn ôl i’r gwaith yn gynt yn hytrach nag yn hwyrach. Mae’n dda iddynt. Fe ddywedoch hynny eich hun: mae rhoi cefnogaeth iddynt yn wych. Mae rhai gwersi da i’w dysgu dros y ffin a hoffwn weld eich bod yn ddigon mawr i allu derbyn bod gwledydd eraill yn y DU wedi mynd i’r afael â hyn mewn ffyrdd gwahanol. Gadewch i ni weld a allwn ddod â rhywfaint o’r arfer gorau hwnnw yma a chael rhai o’n staff gweithgar yn ôl wrth eu gwaith, oherwydd rydym eu hangen ac mae angen iddynt fod yn ôl yn eu swyddi, yn ennill cyflog da, ac yn teimlo’n llawer gwell eu hunain.

I have no difficulty at all in looking at other parts of UK nations to understand where there is better practice for us to adopt or to adapt. In areas of HR management, we always look at where best practice exists so that staff do feel properly supported. I recognise the comments that you made about the financial position of the health service—about the very real challenges that exists, with health inflation always running at a higher rate than other services too.

The reason why our ambulance rates have improved and why I think, in the next figures to come out, we can expect to see improvement in our figures here in Wales is largely because the working environment has improved and because staff do feel better supported now. I won’t pretend that everything is perfect—far from it—but I do expect to see a continuing effort to see the partnership approach, which we value here in Wales, deliver improvement, not just in terms of our industrial relationships, but actually in our abilities to support people to get into work at an earlier stage because I think that the great majority of our staff want to be in work and want to be providing care directly for the communities that they live in and that they serve. So, I don’t think there’s any disagreement about the policy direction; it’s simply about our ability to deliver that improvement.

Nid wyf yn ei chael hi’n anodd o gwbl i edrych ar rannau eraill o wledydd y DU er mwyn deall lle y ceir arferion gwell i ni eu mabwysiadu neu eu haddasu. Ym meysydd rheoli adnoddau dynol, rydym bob amser yn edrych i weld ble y mae’r arferion gorau’n bodoli fel bod staff yn teimlo eu bod yn cael eu cefnogi’n briodol. Rwy’n cydnabod y sylwadau a wnaethoch am sefyllfa ariannol y gwasanaeth iechyd—am yr heriau go iawn sy’n bodoli, gyda chwyddiant iechyd bob amser ar gyfradd uwch na gwasanaethau eraill hefyd.

I raddau helaeth, y rheswm pam fod ein cyfraddau ambiwlans wedi gwella a pham rwy’n credu, yn y ffigurau nesaf a ddaw allan, y gallwn ddisgwyl gweld gwelliant yn ein ffigurau yma yng Nghymru yw oherwydd bod yr amgylchedd gwaith wedi gwella ac oherwydd bod staff yn teimlo eu bod yn cael eu cefnogi’n well erbyn hyn. Nid wyf am esgus fod popeth yn berffaith—mae’n bell o fod yn berffaith—ond rwy’n disgwyl gweld ymdrech barhaus i weld y dull partneriaeth, sy’n cael ei werthfawrogi gennym yma yng Nghymru, yn sicrhau gwelliant, nid yn unig o ran ein cysylltiadau diwydiannol, ond o ran ein gallu i gynorthwyo pobl i ddychwelyd i’r gwaith yn gynt mewn gwirionedd oherwydd credaf fod y mwyafrif helaeth o’n staff eisiau bod yn y gwaith ac eisiau bod wrthi’n darparu gofal uniongyrchol i’r cymunedau y maent yn byw ynddynt ac y maent yn eu gwasanaethu. Felly, nid wyf yn credu bod unrhyw anghytundeb ynghylch y cyfeiriad polisi; mae’n ymwneud yn syml â’n gallu ni i gyflawni’r gwelliant hwnnw.

Diolch, Llywydd. Cabinet Secretary, the overspending by the local health boards can be equated to the large amounts spent on agency nursing. Last year, the Welsh NHS was spending £2.5 million each week on agency staff, which will undoubtedly be cut back next year. However, we simply don’t have the permanent staff available to make up the shortfall, so it will be patient care that suffers. Cabinet Secretary, how will your Government ensure that local health boards are sufficiently funded to provide safe staffing levels in the coming financial year?

Diolch, Llywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, gellir cymharu gorwariant y byrddau iechyd lleol â’r symiau mawr a werir ar nyrsys asiantaeth. Y llynedd, roedd y GIG yng Nghymru yn gwario £2.5 miliwn bob wythnos ar staff asiantaeth, a fydd yn ddi-os yn cael ei dorri y flwyddyn nesaf. Fodd bynnag, yn syml iawn, nid oes gennym staff parhaol ar gael i wneud yn iawn am y diffyg, felly gofal cleifion fydd yn dioddef. Ysgrifennydd y Cabinet, sut y bydd eich Llywodraeth yn sicrhau bod byrddau iechyd lleol yn cael eu hariannu’n ddigonol i ddarparu lefelau staffio diogel yn ystod y flwyddyn ariannol sydd i ddod?

We fully expect every NHS service to have safe staffing levels. I recognise what you say about agency costs, in that it isn’t just nursing agency costs; there are agency and locum costs across our system that are part of the very real financial challenge that we face in delivering and sustaining models of care. There’s an honest conversation to be had about whether we are sustaining models of care that are right and appropriate, or whether we’re actually spending money in a way that isn’t very efficient or appropriate. So, that’s a conversation that each of us will need to engage in, but, of course, in the field of nursing, we’re extending nursing levels with the implementation of the nursing levels Act. So, I expect to see more nurses recruited to Wales on a permanent basis.

But, following the first question that’s been asked, you’ll recognise that there is a challenge to that with the reality of how European Union based staff feel about coming into the UK. There are figures that are publically available on the number of nurses that have either left the UK, or are no longer considering coming here. In particular, in England, the source of recruitment from the European Union, as I say, has dried up significantly, and that is a real challenge for us in sustaining our services, and what that does mean in terms of having to pay an even higher cost to get staff into our health service to provide the care that all of us would expect to be delivered.

Rydym yn llawn ddisgwyl y bydd gan bob gwasanaeth GIG lefelau staffio diogel. Rwy’n cydnabod yr hyn rydych yn ei ddweud am gostau asiantaeth, yn yr ystyr nad costau nyrsys asiantaeth yn unig ydynt; ceir costau asiantaeth a locwm ar draws ein system sy’n rhan o’r her ariannol wirioneddol a wynebwn wrth gyflwyno a chynnal modelau gofal. Mae yna sgwrs onest i’w chael ynglŷn ag a ydym yn cynnal modelau gofal sy’n gywir ac yn briodol, neu a ydym, mewn gwirionedd, yn gwario arian mewn ffordd nad yw’n effeithlon nac yn briodol iawn. Felly, bydd honno’n sgwrs y bydd angen i bob un ohonom gymryd rhan ynddi, ond wrth gwrs, ym maes nyrsio, rydym yn ymestyn lefelau nyrsio wrth roi’r Ddeddf lefelau staff nyrsio ar waith. Felly, rwy’n disgwyl gweld mwy o nyrsys yn cael eu recriwtio i Gymru ar sail barhaol.

Ond yn dilyn y cwestiwn cyntaf a ofynnwyd, fe fyddwch yn cydnabod bod yna her o ran hynny gyda realiti’r ffordd y mae staff sydd wedi’u lleoli yn yr Undeb Ewropeaidd yn teimlo ynglŷn â dod i’r DU. Mae ffigurau ar gael i’r cyhoedd ar nifer y nyrsys sydd naill ai wedi gadael y DU, neu nad ydynt bellach yn ystyried dod yma. Yn Lloegr yn arbennig, mae ffynhonnell recriwtio o’r Undeb Ewropeaidd, fel y dywedaf, wedi sychu’n sylweddol, ac mae honno’n her go iawn i ni o ran cynnal ein gwasanaethau, a beth y mae hynny’n ei olygu o ran gorfod talu costau hyd yn oed yn uwch i gael staff i mewn i’n gwasanaeth iechyd i ddarparu’r gofal y byddai pawb ohonom yn disgwyl iddo gael ei ddarparu.

Thank you, Cabinet Secretary. The Assembly passed the nurse staffing levels Act last year with the promise that this new legislation would deliver safeguards for patient safety and put an end to situations where nurses find they have insufficient time to properly care for patients. Your Government is currently consulting on the statutory guidance that leaves out any mention of the recommended nurse-to-patient ratios and any mention of the supernumerary status of ward sisters. Cabinet Secretary, do you agree with me that this consultation sends out the wrong message about safe staffing levels, and will you commit to revising the guidance to include everything that was promised when the Act was debated?

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet. Pasiodd y Cynulliad y Ddeddf lefelau staff nyrsio y llynedd gyda’r addewid y byddai’r ddeddfwriaeth newydd hon yn darparu mesurau diogelu ar gyfer diogelwch cleifion ac yn rhoi diwedd ar sefyllfaoedd lle y mae nyrsys yn teimlo nad oes ganddynt ddigon o amser i ofalu am gleifion yn iawn. Ar hyn o bryd mae eich Llywodraeth yn ymgynghori ar y canllawiau statudol nad ydynt yn cynnwys unrhyw gyfeiriad at y cymarebau nyrsys i gleifion argymelledig nac unrhyw sôn am statws ychwanegol prif nyrsys ward. Ysgrifennydd y Cabinet, a ydych yn cytuno â mi fod yr ymgynghoriad hwn yn anfon y neges anghywir am lefelau staffio diogel, ac a wnewch chi ymrwymo i adolygu’r canllawiau fel eu bod yn cynnwys popeth a addawyd pan oedd y Ddeddf yn cael ei thrafod?

It’s exactly what it is—it’s a consultation. I expect to have responses, I expect to have advice from our professional nursing officers here, including, of course, the chief nursing officer, on what is appropriate in terms of delivering patient care and meeting the objective of the Act that this place has passed, and in delivering high-quality nursing care as we look to further develop the nurse staffing Act in other areas of practice across our NHS here in Wales.

Dyna’n union beth ydyw—ymgynghoriad ydyw. Rwy’n disgwyl cael ymatebion, rwy’n disgwyl cael cyngor gan ein swyddogion nyrsio proffesiynol yma, gan gynnwys, wrth gwrs, y prif swyddog nyrsio, ar yr hyn sy’n briodol o ran darparu gofal i gleifion a bodloni amcan y Ddeddf a basiwyd gan y lle hwn, ac o ran darparu gofal nyrsio o ansawdd uchel wrth i ni geisio datblygu’r Ddeddf staff nyrsio ymhellach mewn meysydd ymarfer eraill ar draws ein GIG yma yng Nghymru.

Thank you, Cabinet Secretary. Safe staffing levels should apply to all settings. As we move to a health service that aims to deliver more and more services in the community, we must ensure that community nursing teams do not have an excessive patient workload. The number of district nurses working in Wales has fallen by over 40 per cent in recent years, but, according to the Royal College of Nursing, their workload has increased tenfold. What plans does your Government have to introduce safe staffing levels for community nurses and what actions are you taking to increase the number of district nurses and reduce their workload?

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet. Dylai lefelau staffio diogel fod yn berthnasol i bob lleoliad. Wrth i ni symud at wasanaeth iechyd sy’n anelu at ddarparu mwy a mwy o wasanaethau yn y gymuned, mae’n rhaid i ni sicrhau nad oes gan dimau nyrsio cymunedol lwyth gwaith gormodol o ran cleifion. Mae nifer y nyrsys ardal sy’n gweithio yng Nghymru wedi gostwng dros 40 y cant yn y blynyddoedd diwethaf, ond yn ôl Coleg Nyrsio Brenhinol Cymru, mae eu llwyth gwaith wedi cynyddu ddeg gwaith. Pa gynlluniau sydd gan eich Llywodraeth i gyflwyno lefelau staffio diogel ar gyfer nyrsys cymunedol a pha gamau rydych yn eu cymryd i gynyddu nifer y nyrsys ardal a lleihau eu llwyth gwaith?

Well, of course, we will be guided by evidence and the professional advice of the chief nursing officer’s office. That’s actually something that the RCN supports. They’re very pleased that we haven’t taken the approach across our border in effectively removing a chief nursing officer from within the Government to give professional advice to the relevant Minister. I’ve been absolutely clear with the RCN and other stakeholders that I’ll be guided by the evidence and advice on the implementation of the nurse staffing levels Act, and taking an evidence-led approach to further expanding that reach across the service. So, we’re looking at different options about where would be the next appropriate place within the service to introduce and to reinforce the Act.

But, in terms of our ability to recruit more nurses in district nursing and beyond, of course, recently I announced a £95 million additional investment in nursing and other professions for the NHS here in Wales, which should lead to another 3,000 training places across professions and that will include 30 per cent more nurses after an extra 10 per cent last year, a 22 per cent increase the year before that and more than a 4 per cent increase in midwives in this year, as well. So, we are investing in our future and I’m proud to have taken that decision to safeguard the future of our service here in Wales.

Wel, wrth gwrs, byddwn yn cael ein harwain gan dystiolaeth a chyngor proffesiynol swyddfa’r prif swyddog nyrsio. Mae hynny, mewn gwirionedd, yn rhywbeth y mae Coleg Nyrsio Brenhinol Cymru yn ei gefnogi. Maent yn falch iawn nad ydym wedi mabwysiadu’r dull ar draws y ffin o gael gwared, i bob pwrpas, ar brif swyddog nyrsio o’r Llywodraeth i roi cyngor proffesiynol i’r Gweinidog perthnasol. Rwyf wedi bod yn gwbl glir gyda’r Coleg Nyrsio Brenhinol a rhanddeiliaid eraill y byddaf yn cael fy arwain gan y dystiolaeth a’r cyngor ar weithrediad y Ddeddf lefelau staff nyrsio, ac yn mabwysiadu dull a arweinir gan dystiolaeth i ymestyn y cyrhaeddiad hwnnw ymhellach ar draws y gwasanaeth. Felly, rydym yn edrych ar wahanol opsiynau ynglŷn â ble fyddai’r lleoliad priodol nesaf o fewn y gwasanaeth ar gyfer cyflwyno ac atgyfnerthu’r Ddeddf.

Ond o ran ein gallu i recriwtio mwy o nyrsys ardal a thu hwnt, wrth gwrs, cyhoeddais fuddsoddiad ychwanegol o £95 miliwn yn ddiweddar mewn cartrefi nyrsio a phroffesiynau eraill ar gyfer y GIG yma yng Nghymru, a ddylai arwain at 3,000 o leoedd hyfforddi eraill ar draws y proffesiynau a bydd hynny’n cynnwys 30 y cant yn fwy o nyrsys ar ôl 10 y cant ychwanegol a gafwyd y llynedd, a chynnydd o 22 y cant y flwyddyn cyn hynny a chynnydd o fwy na 4 y cant mewn bydwragedd y flwyddyn hon hefyd. Felly, rydym yn buddsoddi yn ein dyfodol ac rwy’n falch ein bod wedi gwneud y penderfyniad i ddiogelu dyfodol ein gwasanaeth yma yng Nghymru.

Gofal Orthopaedig

Orthopaedic Care

3. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am ofal orthopaedig yng Ngogledd Cymru? OAQ(5)0140(HWS)

3. Will the Cabinet Secretary make a statement on orthopaedic care in North Wales? OAQ(5)0140(HWS)

Yes. I expect all patients to be seen in a timely manner based on clinical need. I expect the health board to continue to work closely with the planned care programme to develop a sustainable service.

Gwnaf. Rwy’n disgwyl y bydd pob claf yn cael eu gweld mewn modd amserol yn seiliedig ar eu hangen clinigol. Rwy’n disgwyl y bydd y bwrdd iechyd yn parhau i weithio’n agos gyda’r rhaglen gofal wedi’i gynllunio i ddatblygu gwasanaeth cynaliadwy.

Thank you, Cabinet Secretary. I understand that much of the routine orthopaedic surgery in the north Wales region is outsourced to the Robert Jones and Agnes Hunt hospital in Oswestry. May I just read from a letter I have received from a consultant orthopaedic surgeon in the Betsi Cadwaladr University Local Health Board, which, as I’m sure you’re aware, is under special measures? He says that not investing in elective orthopaedic services for decades has created a situation where the health board is trapped and now cannot even protect these elective orthopaedic services. He goes on to say that this poor investment planning, lack of vision and short-term arrangements that have gone on for probably over two decades is now encroaching on the quality of life of many chronic joint pain sufferers, who are waiting scandalous times for their treatments.

Do you know, Cabinet Secretary, how much money is going over the border for orthopaedic treatment? Do you agree that this money is better invested in north Wales? In reply to Mark Reckless, you said that you respect doctors and want to have a genuine conversation with them. In light of that, would you agree to meet with me and several orthopaedic surgeons in north Wales to help you to better understand what the actual problems are, but also to look at positive outcomes and how we can address these problems?

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet. Rwy’n deall bod llawer o’r llawdriniaethau orthopedig arferol yn rhanbarth gogledd Cymru yn cael eu darparu’n allanol gan ysbyty Robert Jones ac Agnes Hunt yng Nghroesoswallt. A gaf fi ddarllen llythyr a gefais gan lawfeddyg orthopedig ymgynghorol ym Mwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Betsi Cadwaladr, sydd, fel y byddwch yn gwybod rwy’n siŵr, yn destun mesurau arbennig? Mae’n dweud fod peidio â buddsoddi mewn gwasanaethau orthopedig dewisol ers degawdau wedi creu sefyllfa lle y mae’r bwrdd iechyd wedi’i ddal yn gaeth ac ni all hyd yn oed ddiogelu’r gwasanaethau orthopedig dewisol hyn yn awr. Mae’n mynd ymlaen i ddweud bod cynlluniau buddsoddi gwael o’r fath, y diffyg gweledigaeth a’r trefniadau tymor byr sydd, yn ôl pob tebyg, wedi bod yn mynd rhagddynt ers dros ddau ddegawd bellach yn amharu ar ansawdd bywyd llawer o bobl sy’n dioddef poen cronig yn y cymalau, sy’n aros am amseroedd gwarthus o hir am eu triniaethau.

Ysgrifennydd y Cabinet, a wyddoch faint o arian sy’n mynd dros y ffin ar driniaeth orthopedig? A ydych yn cytuno y byddai’n well i’r arian hwn gael ei fuddsoddi yng ngogledd Cymru? Mewn ymateb i Mark Reckless, fe ddywedoch eich bod yn parchu meddygon ac yn awyddus i gael sgwrs go iawn gyda hwy. Yng ngoleuni hynny, a fyddech yn cytuno i gyfarfod â mi a nifer o lawfeddygon orthopedig yng ngogledd Cymru er mwyn eich helpu i ddeall yn well beth yw’r problemau mewn gwirionedd, ond hefyd i edrych ar ganlyniadau cadarnhaol a sut y gallwn fynd i’r afael â’r problemau hyn?

Of course, I recognise the challenge of orthopaedics as a speciality in north Wales in particular. It makes up the greater number of those people waiting too long, and waiting beyond our waiting time standard, in the north Wales area. I also recognise that we commission care on a regular basis from providers within England. In fact, the spinal surgery speciality is commissioned from Robert Jones and Agnes Hunt, and we’re currently commissioning additional places and additional procedures over the border as well, and that’s because we do have a problem and some people waiting too long. We can either say that we’re prepared to invest some money in the here and now to try and make sure that we bring those numbers down, or we say that we’ll only spend that money within the system. It’s a balancing act, of course, and what I’ve been really clear about is that we need to maintain and improve the level of performance in the here and now, because it isn’t in a place that I or any other Member would say is acceptable. That also means, though, that the health board have to, with the clinical community, come up with a plan for the future.

I actually met the orthopaedic team in Ysbyty Glan Clwyd on my last trip to north Wales, just a few weeks ago, and they too recognise there’s a need for improvement. There’s a need to have a view across north Wales, rather than three or four centres competing with each other about what a new service might look like, so that it’s not just about the operative end where people go in for procedures, but also about the care in the community—so, primary care, the musculoskeletal service. We’ve got to look at the whole picture. I’m expecting that there will be a plan that will come to the health board within a matter of weeks, as opposed to several months, setting out proposals on what the future could look like. So, I’ve met surgeons in the past, and I’m sure I’ll meet members of the orthopaedic team in the future, but I’m looking forward to receiving that plan to then understand what the timescales are for success, and what they believe success could and should look like for people in north Wales.

Wrth gwrs, rwy’n cydnabod her orthopedeg fel arbenigedd yn enwedig yng ngogledd Cymru. Dyna sydd i gyfrif am y nifer fwyaf o bobl sy’n aros yn rhy hir, ac yn aros y tu hwnt i’n safon arferol o ran amseroedd aros yn ardal gogledd Cymru. Rwy’n cydnabod hefyd ein bod yn comisiynu gofal gan ddarparwyr yn Lloegr yn rheolaidd. Yn wir, mae arbenigedd llawdriniaeth ar asgwrn y cefn yn cael ei gomisiynu gan Robert Jones ac Agnes Hunt, ac ar hyn o bryd rydym yn comisiynu lleoedd ychwanegol a thriniaethau ychwanegol dros y ffin hefyd, a’r rheswm am hynny yw bod gennym broblem a bod rhai pobl yn aros yn rhy hir. Gallwn naill ai ddweud ein bod yn barod i fuddsoddi arian yn y presennol i geisio sicrhau ein bod yn lleihau’r niferoedd hynny, neu gallwn ddweud y byddwn yn gwario’r arian hwnnw o fewn y system yn unig. Mae’n fater o gydbwyso, wrth gwrs, a’r hyn y bûm yn hynod o glir yn ei gylch yw bod angen i ni gynnal a gwella lefel y perfformiad yn y presennol, oherwydd nid yw mewn sefyllfa y byddwn i nac unrhyw Aelod arall yn ei ystyried yn dderbyniol. Mae hynny hefyd yn golygu, fodd bynnag, fod yn rhaid i’r bwrdd iechyd, gyda’r gymuned glinigol, feddwl am gynllun ar gyfer y dyfodol.

Mewn gwirionedd, cyfarfûm â thîm orthopedig Ysbyty Glan Clwyd yn ystod fy ymweliad olaf â gogledd Cymru, ychydig wythnosau yn ôl, ac maent hwythau hefyd yn cydnabod bod angen gwella. Mae angen edrych ar draws gogledd Cymru yn ei gyfanrwydd, yn hytrach na bod tri neu bedwar o ganolfannau yn cystadlu â’i gilydd ynglŷn â sut y gallai gwasanaeth newydd edrych, fel nad yw’n ymwneud yn unig â’r pen triniaeth lle y mae pobl yn mynd i gael llawdriniaethau, ond ei fod hefyd yn ymwneud â gofal yn y gymuned—felly, gofal sylfaenol, y gwasanaeth cyhyrysgerbydol. Mae’n rhaid i ni edrych ar y darlun cyfan. Rwy’n disgwyl y bydd cynllun yn dod i’r bwrdd iechyd o fewn mater o wythnosau, yn hytrach na nifer o fisoedd, yn nodi cynigion ar sut y gallai pethau fod yn y dyfodol. Felly, rwyf wedi cyfarfod â llawfeddygon yn y gorffennol, ac rwy’n siŵr y byddaf yn cyfarfod ag aelodau o’r tîm orthopedig yn y dyfodol, ond rwy’n edrych ymlaen at dderbyn y cynllun hwnnw i ddeall beth yw’r amserlenni ar gyfer llwyddiant, a sut beth y gallai ac y dylai llwyddiant fod yn eu barn hwy ar gyfer pobl yng ngogledd Cymru.

Can I just ask you, Minister, given that this health board is in special measures—? We are almost two years into those special measures and one of the reasons it was put into special measures was because of the performance against referral-to-treatment waiting times, including on orthopaedic waiting times. Over the period it’s been in special measures, run, effectively, by the Welsh Government for those services, those waiting times have gone up. Do you accept some responsibility for the poor performance at the Betsi Cadwaladr university health board, and will you apologise to those constituents in my constituency who are waiting 112 weeks for routine appointments at Glan Clwyd for their orthopaedic surgery?

A gaf fi ofyn i chi, Gweinidog, o gofio bod y bwrdd iechyd hwn yn destun mesurau arbennig—? Rydym bron i ddwy flynedd i mewn i’r mesurau arbennig hynny, ac un o’r rhesymau pam y cafodd ei wneud yn destun mesurau arbennig oedd oherwydd y perfformiad yn erbyn amseroedd aros rhwng atgyfeirio a thriniaeth, gan gynnwys amseroedd aros orthopedig. Dros y cyfnod y mae wedi bod yn destun mesurau arbennig, a’i weithredu, i bob pwrpas, gan Lywodraeth Cymru ar gyfer y gwasanaethau hynny, mae’r amseroedd aros hynny wedi cynyddu. A ydych yn derbyn rhywfaint o gyfrifoldeb dros berfformiad gwael bwrdd iechyd prifysgol Betsi Cadwaladr, ac a wnewch chi ymddiheuro i’r etholwyr yn fy etholaeth sy’n aros 112 wythnos am apwyntiadau arferol yng Nglan Clwyd am lawdriniaeth orthopedig?

I’m ultimately responsible for everything that happens within the health service as the Cabinet Secretary for health. That means all the things that don’t go well, where people wait too long, as well as those things where people want to praise the service too. I don’t shy away from my responsibility in any regard whatsoever. In the discussion that I had recently with surgeons in Glan Clwyd, they were clear that they wanted to get over that those long waiters have not been waiting for routine appointments; they’re actually at the more complex end. But the challenge is, and they accept that—

Yn y pen draw, rwy’n gyfrifol am bopeth sy’n digwydd yn y gwasanaeth iechyd fel yr Ysgrifennydd Cabinet dros iechyd. Mae hynny’n golygu’r holl bethau nad ydynt yn mynd yn dda, lle y mae pobl yn aros yn rhy hir, yn ogystal â’r pethau y mae pobl eisiau canmol y gwasanaeth amdanynt hefyd. Nid wyf yn cilio rhag fy nghyfrifoldeb mewn unrhyw ffordd o gwbl. Yn y drafodaeth a gefais yn ddiweddar â llawfeddygon yng Nglan Clwyd, roeddent am ei gwneud yn glir nad yw’r bobl sydd wedi bod yn aros yn hir wedi bod yn aros am apwyntiadau arferol; mewn gwirionedd, maent ar y pen mwy cymhleth. Ond yr her yw, ac maent yn derbyn—

One hundred and twelve weeks is the routine waiting time.

Cant a deuddeg wythnos yw’r amser aros arferol.

[Continues.]—regardless as to whether it’s routine or complex—and these are complex patients that we’re talking about—they’re still waiting too long. And, actually, it’s the job of the health service to come up with a plan to resolve that, and that’s what the surgeons say they’re committed to doing, and that’s why, in response to Nathan Gill’s questions, I was able to indicate I’m expecting that plan to be delivered and discussed with the board over a matter of some weeks, and I look forward having a proper briefing on what that plan contains and the measures of success to be delivered within that. As you’ll know from our previous conversation in the last questions, Darren Millar, there’s been an 83 per cent increase in demand over the last four years against a one third increase in the number of operations carried out. We clearly need to do something to better manage the demand and the ability to meet that demand within north Wales.

[Yn parhau.]—ni waeth a yw’n arferol neu’n gymhleth—ac mae’r rhain y soniwn amdanynt yn gleifion cymhleth—maent yn dal i aros yn rhy hir. Ac mewn gwirionedd, gwaith y gwasanaeth iechyd yw meddwl am gynllun i ddatrys hynny, a dyna beth y mae’r llawfeddygon yn ei ddweud y maent yn ymrwymedig i’w wneud, a dyna pam, mewn ymateb i gwestiynau Nathan Gill, y gallwn ddynodi fy mod yn disgwyl i’r cynllun hwnnw gael ei gyflwyno a’i drafod â’r bwrdd dros gyfnod o rai wythnosau, ac rwy’n edrych ymlaen at gael cyfarwyddyd priodol ar yr hyn y mae’r cynllun yn ei gynnwys a’r mesurau llwyddiant sydd i’w cyflawni o fewn hynny. Fel y byddwch yn ei wybod o’n sgwrs flaenorol yn ystod y cwestiynau diwethaf, Darren Millar, mae cynnydd o 83 y cant wedi bod yn y galw dros y pedair blynedd diwethaf yn erbyn cynnydd o draean yn nifer y llawdriniaethau a gynhaliwyd. Yn amlwg, mae angen i ni wneud rhywbeth i reoli’r galw a’r gallu i ateb y galw hwnnw’n well yng ngogledd Cymru.

Cyllid ar gyfer Gofal Cymdeithasol

Social Care Funding

4. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi’r wybodaeth ddiweddaraf am gyllid Llywodraeth Cymru ar gyfer gofal cymdeithasol? OAQ(5)0141(HWS)

4. Will the Cabinet Secretary provide an update on the Welsh Government’s funding for social care? OAQ(5)0141(HWS)

We’ve continued to protect social care with significant funding. An additional £55 million has been made available for social care in 2017-18, and this includes the £20 million for social care announced earlier this week. We have also provided £60 million for the integrated care fund.

Rydym wedi parhau i ddiogelu gofal cymdeithasol gyda chyllid sylweddol. Mae £55 miliwn ychwanegol ar gael ar gyfer gofal cymdeithasol yn 2017-18, ac mae hyn yn cynnwys yr £20 miliwn ar gyfer gofal cymdeithasol a gyhoeddwyd yn gynharach yr wythnos hon. Rydym hefyd wedi darparu £60 miliwn ar gyfer y gronfa gofal integredig.

Thank you, Minister. I am happy to acknowledge the additional moneys that you’ve committed to social care. Even so, by my calculation, I don’t think the full Barnett consequential of the Chancellor’s £2 billion for social care has found its way into your budget, but I’ll leave that for another day. Because, despite those considerable additional funds made available for social care in Wales, local authorities in my region have cut next year’s social care budget by £2.2 million, raised it by just 0.3 per cent, or have predicted an underspend on last year by nearly £0.5 million. If you’ve found extra money for social care because social care needed that money, how are you making sure that local authorities are spending it on social care? I’m sure you can give me a far more informed answer than the default answer that I got from the First Minister yesterday. I think we all have far more confidence in you than in Jeremy Corbyn. Thank you.

Diolch yn fawr, Gweinidog. Rwy’n hapus i gydnabod yr arian ychwanegol rydych wedi’i neilltuo ar gyfer gofal cymdeithasol. Er hynny, yn ôl fy nghyfrifiad, nid wyf yn credu bod y cyllid canlyniadol Barnett llawn o £2 filiwn y Canghellor ar gyfer gofal cymdeithasol wedi cael ei gynnwys yn eich cyllideb, ond rwyf am adael hynny ar gyfer diwrnod arall. Oherwydd, er gwaethaf y cyllid ychwanegol sylweddol a neilltuwyd ar gyfer gofal cymdeithasol yng Nghymru, mae awdurdodau lleol yn fy rhanbarth wedi torri £2.2 miliwn oddi ar y gyllideb ar gyfer gofal cymdeithasol y flwyddyn nesaf, wedi’i gynyddu o 0.3 y cant yn unig, neu wedi rhagweld tanwariant o bron i £0.5 miliwn o’i gymharu â’r llynedd. Os daethoch o hyd i arian ychwanegol ar gyfer gofal cymdeithasol oherwydd bod gofal cymdeithasol angen yr arian hwnnw, sut rydych yn sicrhau bod awdurdodau lleol yn ei wario ar ofal cymdeithasol? Rwy’n siŵr y gallwch roi ateb llawer mwy gwybodus na’r ateb diofyn a gefais gan y Prif Weinidog ddoe. Rwy’n credu bod gan bawb ohonom lawer mwy o hyder ynoch chi nag yn Jeremy Corbyn. Diolch.

Well, the majority of funding, as you’ll know, provided by the Welsh Government to local authorities is unhypothecated through the revenue support grant, so that does give local authorities the freedom to spend this funding according to their own priorities and their own needs that they’ve found. But, it’s important to recognise that specific grants do have a role to play in ensuring that new priorities are resourced and given sufficient importance in delivery terms. So, I’d refer you particularly to the additional £10 million funding that we’re providing to local authorities to meet the challenges of the national living wage. This will be allocated to local authorities using the standard spending assessment formula, but half of that grant will be made available upon commitment of local authorities to the terms, grants and conditions, and then the second payment will be contingent on our confidence that the grant is delivering its objectives. So, meeting the pressures that the national living wage put on the sector is extremely important in terms of giving us a workforce that is sustainable and that is well paid, well remunerated and respected and that eventually will lead to a career that people want to come into, where they see career progression. Obviously, the work that Social Care Wales will be taking forward from Monday as of next week will be important in that, as will the registration of domiciliary care workers from 2020.

Wel, fel y byddwch yn gwybod, nid yw’r rhan fwyaf o’r arian a ddarperir gan Lywodraeth Cymru i awdurdodau lleol wedi’i neilltuo drwy’r grant cynnal refeniw, felly mae hynny’n rhoi’r rhyddid i awdurdodau lleol wario’r arian hwn yn ôl eu blaenoriaethau eu hunain a’u hanghenion eu hunain y maent wedi’u canfod. Ond mae’n bwysig cydnabod bod gan grantiau penodol rôl i’w chwarae yn sicrhau bod blaenoriaethau newydd yn cael eu hariannu a bod digon o bwys yn cael ei roi arnynt o ran eu darparu. Felly, byddwn yn eich cyfeirio’n arbennig at y cyllid ychwanegol o £10 miliwn a ddarparwn i awdurdodau lleol i oresgyn heriau’r cyflog byw cenedlaethol. Bydd hwn yn cael ei ddyrannu i awdurdodau lleol gan ddefnyddio’r fformiwla asesu gwariant safonol, ond bydd hanner y grant ar gael i awdurdodau lleol sy’n ymrwymo i delerau ac amodau’r grant, ac yna bydd yr ail daliad yn amodol ar ein hyder bod y grant yn cyflawni ei amcanion. Felly, mae lleddfu’r pwysau a roddodd y cyflog byw cenedlaethol ar y sector yn hynod o bwysig o ran rhoi gweithlu i ni sy’n gynaliadwy ac sy’n cael ei dalu’n dda, sy’n cael cydnabyddiaeth a pharch a bydd hynny, yn y pen draw, yn arwain at yrfa y bydd pobl eisiau ei dilyn, lle y maent yn gweld dilyniant gyrfa. Yn amlwg, bydd y gwaith y bydd Gofal Cymdeithasol Cymru yn bwrw ymlaen ag ef o ddydd Llun yr wythnos nesaf ymlaen yn bwysig yn hynny o beth, fel y bydd cofrestru gweithwyr gofal cartref o 2020 ymlaen.

Cyflyrau Iechyd Hirdymor

Long-term Health Conditions

5. Pa wasanaethau cefnogaeth sydd gan Lywodraeth Cymru ar gyfer cleifion sydd â chyflyrau iechyd hirdymor anwadal? OAQ(5)0137(HWS)

5. What support services does the Welsh Government have in place for patients with long-term, fluctuating health conditions? OAQ(5)0137(HWS)

We have a wide range of policies designed to help support people with long-term, fluctuating health conditions to maximise their quality of life for as long as possible.

Mae gennym ystod eang o bolisïau a luniwyd i helpu i gefnogi pobl sydd â chyflyrau iechyd hirdymor anwadal i sicrhau bod ansawdd eu bywydau cystal â phosibl cyhyd ag y bo modd.

Thank you. Given evidence that the suicide rate amongst people with the neurological condition myalgic encephalomyelitis, or ME, is more than six times higher than that of the general population, what actions is the Welsh Government taking to move forward with the recommendations set out in the ME/CFS and fibromyalgia task and finish group’s August 2014 report to address the lack of appropriate healthcare services for people with ME?

Diolch. O ystyried tystiolaeth fod y gyfradd hunanladdiad ymysg pobl gyda’r cyflwr niwrolegol enseffalomyelitis myalgig, neu ME, yn fwy na chwe gwaith yn uwch na’r gyfradd ar gyfer y boblogaeth gyffredinol, pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i fwrw ymlaen â’r argymhellion a nodwyd yn adroddiad Awst 2014 y grŵp gorchwyl a gorffen ar ME/syndrom blinder cronig a ffibromyalgia i fynd i’r afael â diffyg gwasanaethau gofal iechyd priodol ar gyfer pobl ag ME?

I don’t have the specific detail to answer the detail of that question. I’ll happily write to the Member, and copy in other Members, to give him detail on the specific questions that he raises.

Nid oes gennyf y manylion penodol i ateb manylion y cwestiwn hwnnw. Rwy’n hapus i ysgrifennu at yr Aelod, a chynnwys Aelodau eraill, i roi manylion iddo mewn perthynas â’r cwestiynau penodol y mae’n eu gofyn.

I’ve recently been doing some work to support the campaign to raise awareness of ME or chronic fatigue syndrome ahead of ME Awareness Week in May and to support the work of ME Support in Glamorgan, which is run by a constituent of mine. What the campaigners tell me is that they’d like not only better awareness among GPs about the condition, but faster diagnosis. They also say that they’d like specialist facilities here in Wales, as some are having to travel far afield to help their recovery. What can the Cabinet Secretary do to help promote faster diagnosis, and are there any plans to create a specialist centre in Wales?

Yn ddiweddar, rwyf wedi bod yn gwneud rhywfaint o waith i gefnogi’r ymgyrch i godi ymwybyddiaeth o ME neu’r syndrom blinder cronig cyn Wythnos Ymwybyddiaeth ME ym mis Mai ac i gefnogi gwaith Cymorth ME ym Morgannwg, sy’n cael ei redeg gan un o fy etholwyr. Yr hyn y mae’r ymgyrchwyr yn ei ddweud wrthyf yw y byddent yn hoffi gweld gwell ymwybyddiaeth o’r cyflwr ymhlith meddygon teulu, yn ogystal â diagnosis cyflymach. Maent hefyd yn dweud y byddent yn hoffi cyfleusterau arbenigol yma yng Nghymru, gan fod rhai yn gorfod teithio’n bell i gael cymorth i wella. Beth y gall Ysgrifennydd y Cabinet ei wneud i helpu i hybu diagnosis cyflymach, ac a oes unrhyw gynlluniau i greu canolfan arbenigol yng Nghymru?

I’m not aware that we have plans to create a specialist centre in Wales. We do, though, have a chronic fatigue syndrome and an ME implementation group that are considering how we improve the service here in Wales. And, again, when I respond on the initial point, I’m happy to provide a more general update for Members on the points you raised as well, about faster diagnosis and plans for the future service.

Nid wyf yn ymwybodol fod gennym gynlluniau i greu canolfan arbenigol yng Nghymru. Mae gennym, fodd bynnag, grŵp gweithredu syndrom blinder cronig a grŵp gweithredu ME sy’n ystyried sut y gallwn wella’r gwasanaeth yma yng Nghymru. Ac unwaith eto, pan fyddaf yn ymateb ar y pwynt cyntaf, rwy’n hapus i roi diweddariad mwy cyffredinol i’r Aelodau ar y pwyntiau a nodwyd gennych hefyd ynglŷn â diagnosis cyflymach a chynlluniau ar gyfer y gwasanaeth yn y dyfodol.

Gwasanaethau Meddygon Teulu

General Practitioner Services

6. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet amlinellu beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i wella mynediad at wasanaethau meddygon teulu? OAQ(5)0145(HWS)

6. Will the Cabinet Secretary outline what the Welsh Government is doing to improve access to GP services? OAQ(5)0145(HWS)

We’re pleased that the overall figures show access is improving, but recognise there is still more to be done, including scaling up new ways of accessing services, and we’re working with the General Practitioners Committee Wales and health boards on new initiatives to improve access to integrated, GP-led multi-professional services.

Rydym yn falch fod y ffigurau cyffredinol yn dangos bod mynediad yn gwella, ond yn cydnabod fod mwy i’w wneud o hyd, gan gynnwys datblygu ffyrdd newydd o gael mynediad at wasanaethau, ac rydym yn gweithio gyda Phwyllgor Ymarferwyr Cyffredinol Cymru a byrddau iechyd ar fentrau newydd i wella mynediad at wasanaethau amlbroffesiynol, integredig dan arweiniad meddygon teulu.

Thank you for that answer, but I wonder if you are intending to—or are working with the Older People’s Commissioner for Wales? Because, of course, you recently published a report that was entitled ‘GP Services in Wales: The Perspective of Older People’, and it highlighted that far too many of the older population find making an appointment challenging, find the GP service inflexible and unresponsive to their individual needs and circumstances, don’t recognise the difficulties they have in accessing or being IT literate, or using information technology communication methods. So, I just wonder what you and your Government are doing to ensure that older people do not feel that the one place that they should really be able to access with ease is actually being slowly walled off from them.

Diolch i chi am yr ateb hwnnw, ond tybed a ydych yn bwriadu gweithio—neu a ydych yn gweithio gyda Chomisiynydd Pobl Hŷn Cymru? Oherwydd cyhoeddwyd adroddiad gennych yn ddiweddar, wrth gwrs, a oedd yn dwyn y teitl ‘Gwasanaethau Meddygon Teulu yng Nghymru: Safbwynt Pobl Hŷn’, ac roedd yn dangos bod llawer gormod o’r boblogaeth hŷn yn ei chael yn anodd gwneud apwyntiad, yn credu bod y gwasanaeth meddygon teulu yn anhyblyg ac yn methu ymateb i’w hanghenion a’u hamgylchiadau unigol, yn methu cydnabod yr anawsterau a wynebant wrth geisio cael mynediad neu lythrennedd TG, neu wrth ddefnyddio dulliau cyfathrebu technoleg gwybodaeth. Felly, rwy’n meddwl tybed beth rydych chi a’ch Llywodraeth yn ei wneud i sicrhau nad yw pobl hŷn yn teimlo bod yr un lle y dylent allu cael mynediad ato’n rhwydd yn cael ei gau oddi wrthynt yn araf bach mewn gwirionedd.

I recognise the challenge, and, of course, it’s not just older people who occasionally have difficulties accessing primary care. The great majority of people don’t, but, if you’re in an area where it is a challenge, it doesn’t really help you that you get told that, somewhere else in Wales, access is much easier. On the specifics of the older person’s commissioner’s report, I’ve already written to health boards highlighting the recommendations and indicating that I expect them to respond to them. Because, in the new ways of working that are being developed, there is always a need for professionals running and delivering the service to discuss those with their patients, so they understand what they can expect and about how to make best use of any change in the system. Because I do recognise this is an area where improvement is needed, and that’s part of our conversations with the BMA through GPC Wales.

Rwy’n cydnabod yr her, ac wrth gwrs, nid pobl hŷn yn unig sy’n wynebu anawsterau rhag cael mynediad at ofal sylfaenol ar brydiau. Nid yw’r mwyafrif helaeth o bobl yn cael anawsterau, ond os ydych mewn ardal lle y mae’n her, nid yw’n help i chi wybod mewn gwirionedd fod mynediad yn llawer haws mewn mannau eraill yng Nghymru. O ran manylion adroddiad y comisiynydd pobl hŷn, rwyf eisoes wedi ysgrifennu at y byrddau iechyd yn tynnu sylw at yr argymhellion ac yn nodi fy mod yn disgwyl iddynt ymateb iddynt. Oherwydd yn y ffyrdd newydd o weithio sy’n cael eu datblygu, mae angen bob amser i weithwyr proffesiynol sy’n rhedeg ac yn darparu’r gwasanaeth i’w trafod gyda’u cleifion, fel eu bod yn deall yr hyn y gallant ei ddisgwyl a sut i wneud y defnydd gorau o unrhyw newid yn y system. Oherwydd rwy’n cydnabod bod hwn yn faes sydd angen ei wella, ac mae hynny’n rhan o’n trafodaethau gyda Chymdeithas Feddygol Prydain drwy Bwyllgor Ymarferwyr Cyffredinol Cymru.

Surely, Cabinet Secretary, one of the other ways of improving access to GPs is to reduce unnecessary burdens, and I’ve seen first hand the tremendous work of community pharmacists in my own constituency dealing with, for example, minor ailments. So, I wonder what hope he holds out that the Choose Pharmacy platform, where patients can, with some knowledge, actually access community pharmacies to deal with those things that will take some of the load away from GPs—so that GPs are freed up then to deal with very much the type of patients that Angela Burns has just been referring to.

‘Does bosibl, Ysgrifennydd y Cabinet, nad un o’r ffyrdd eraill o wella mynediad at feddygon teulu yw lleihau beichiau diangen, ac rwyf wedi gweld gwaith aruthrol fferyllwyr cymunedol yn fy etholaeth drosof fy hun, wrth iddynt ymdrin â mân anhwylderau er enghraifft. Felly, tybed pa mor obeithiol ydyw y bydd y cynllun Dewis Fferyllfa, lle y gall cleifion, gyda rhywfaint o wybodaeth, gael mynediad at fferyllfeydd cymunedol i ymdrin â’r pethau a fydd yn tynnu rhywfaint o’r baich oddi ar ysgwyddau meddygon teulu—fel bod gan feddygon teulu fwy o amser i ymdrin â’r math o gleifion y mae Angela Burns newydd fod yn cyfeirio atynt.

I’m generally optimistic about the ability of community pharmacy to play a larger role, as well as the pharmacists that clusters are employing themselves to help with access in their own individual areas. You’ll be aware that we invested £750,000 in introducing and delivering the community pharmacy IT platform across Wales. The roll-out is progressing, and I’m happy to say we remain absolutely on track for over half of pharmacies in Wales, by the end of March next year, to be able to deliver the Choose Pharmacy platform. That will mean the ability to go to a local pharmacy to undertake the minor ailments scheme is significantly improved. It should also mean demand is much more appropriately managed, so that people who really do need to see a GP have a better prospect of seeing them, but also the GP should then have more time to see those patients as well.

Rwy’n optimistaidd at ei gilydd ynglŷn â gallu fferyllfeydd cymunedol i chwarae rhan fwy, yn ogystal â’r fferyllwyr y mae clystyrau yn eu cyflogi eu hunain i helpu gyda mynediad yn eu hardaloedd eu hunain. Fe fyddwch yn gwybod ein bod wedi buddsoddi £750,000 ar gyflwyno a darparu platfform TG fferyllfeydd cymunedol ledled Cymru. Mae’r broses o’i gyflwyno yn symud yn ei blaen, ac rwy’n falch o ddweud ein bod yn parhau i fod ar y trywydd cywir ar gyfer dros hanner y fferyllfeydd yng Nghymru erbyn diwedd mis Mawrth y flwyddyn nesaf i allu cyflwyno’r cynllun Dewis Fferyllfa. Bydd hynny’n golygu y bydd y gallu i fynd at fferyllfa leol i ymgymryd â’r cynllun mân anhwylderau yn gwella’n sylweddol. Dylai hefyd olygu y bydd galw yn cael ei reoli yn llawer mwy priodol, fel y bydd gan bobl sydd â gwir angen gweld meddyg teulu well gobaith o’u gweld, ond hefyd dylai’r meddyg teulu fod â mwy o amser i weld y cleifion hynny wedyn hefyd.

Ar gefn y cwestiwn yna, wrth gwrs, yn naturiol mae’n dal yn rhaid cael meddygon teulu i ddelio â’r problemau yna y gall dim ond meddyg delio â nhw. Ac yr wythnos yma rydym ni wedi clywed bod meddygfa Coelbren yn fy rhanbarth i yn mynd i gau, gan fod bwrdd iechyd Abertawe Bro Morgannwg wedi methu’n deg â ffeindio meddygon teulu i weithio yna, er bod yn trio’n ddyfal ers rhai misoedd. O gofio hynny, felly, beth ydych chi fel Llywodraeth yn ei wneud i ffeindio ateb i’r broblem yma?

On the back of that question, of course, naturally, we still have to have GPs to deal with those problems that only a doctor can deal with. And this week we’ve heard that the Coelbren surgery in my region is going to close because the Abertawe Bro Morgannwg health board has failed to find general practitioners to work there, even though they’ve been trying for some months to do that. In light of that, what are you, as a Government, going to do to find a solution to this problem?

It’s a regular cause of comment and discussion with the profession and with partners around it. Of course, I was recently at the Health, Social Care and Sport Committee’s inquiry, giving evidence about doctor recruitment. I’m looking forward to providing figures on filling our training places for GPs in the next few weeks, and I do think that the ‘Train. Work. Live’ campaign has had a really positive impact. We’ll also know more about that—not just about the social media profile it’s had, but actually with actually filling those places as well. But there will always be a challenge in actually remodelling primary care and understanding, where those centres currently are now, should they still be the places where we recruit and deliver the service to in the future, So, it is part of that wider conversation on reshaping and reforming primary care.

I’ll say it again: the conversations we have with the British Medical Association, with the Royal College of General Practitioners, but other professionals as well, are really important in doing that. This isn’t a process of imposition. It’s a process of conversation, partnership and learning on what already works. That’s why the visit that I had to the Neath Pacesetter with both Jeremy Miles and David Rees was particularly important to see how some GPs are already living up to and changing the way they deliver care, with a wider range of care being available. Actually, for GPs themselves, they think it’s a better way for them to work and a better way for their patients to access the service.

Mae’n achos sylwadau a thrafodaeth reolaidd gyda’r proffesiwn a chyda phartneriaid yn ei gylch. Wrth gwrs, yn ddiweddar, bûm yn ymchwiliad y Pwyllgor Iechyd, Gofal Cymdeithasol a Chwaraeon, yn rhoi tystiolaeth ynglŷn â recriwtio meddygon. Rwy’n edrych ymlaen at ddarparu ffigurau ar lenwi ein lleoedd hyfforddi ar gyfer meddygon teulu yn ystod yr wythnosau nesaf, ac rwy’n credu bod yr ymgyrch ‘Hyfforddi. Gweithio. Byw’ wedi cael effaith gadarnhaol iawn. Cawn wybod mwy am hynny hefyd—nid yn unig am y proffil cyfryngau cymdeithasol y mae wedi’i gael, ond gyda llenwi’r lleoedd hynny hefyd mewn gwirionedd. Ond bydd yna her bob amser wrth ailfodelu gofal sylfaenol a deall, lle y ceir y canolfannau hynny ar hyn o bryd, a ddylent barhau i fod y mannau lle rydym yn recriwtio ac yn darparu’r gwasanaeth iddynt yn y dyfodol. Felly, mae’n rhan o’r sgwrs ehangach honno am ailffurfio a diwygio gofal sylfaenol.

Rwyf am ei ddweud eto: mae’r sgyrsiau rydym yn eu cael gyda Chymdeithas Feddygol Prydain, gyda Choleg Brenhinol yr Ymarferwyr Cyffredinol, ond gweithwyr proffesiynol eraill yn ogystal, yn bwysig iawn ar gyfer gwneud hynny. Nid proses o orfodi yw hon. Mae’n broses o drafod, partneriaeth a dysgu am yr hyn sydd eisoes yn gweithio. Dyna pam roedd fy ymweliad â’r prosiect pennu cyfeiriad yng Nghastell-nedd gyda Jeremy Miles a David Rees yn arbennig o bwysig er mwyn gweld sut y mae rhai meddygon teulu eisoes yn byw eu proffes ac yn newid y ffordd y maent yn darparu gofal, gydag ystod ehangach o ofal ar gael. A dweud y gwir, o ran y meddygon teulu eu hunain, maent yn credu ei bod yn ffordd well iddynt weithio ac yn ffordd well i’w cleifion gael mynediad at y gwasanaeth.

Hyrwyddo Ffyrdd Iach o Fyw

Promoting Healthy Lifestyles

7. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am hyrwyddo ffyrdd iach o fyw? OAQ(5)0138(HWS)

7. Will the Cabinet Secretary make a statement regarding promoting healthy lifestyles? OAQ(5)0138(HWS)

Taking Wales Forward’ sets out our commitment to embed healthy living in all of our programmes and to publish a ‘healthy and active’ strategy. This will build on our current legislation, programmes, and work across Government that aim to support people to make healthier choices.

Mae Symud Cymru Ymlaen yn nodi ein hymrwymiad i wreiddio byw’n iach ym mhob un o’n rhaglenni ac i gyhoeddi strategaeth ‘iach a gweithgar’. Bydd hyn yn adeiladu ar ein deddfwriaeth, ein rhaglenni, a’n gwaith presennol ar draws y Llywodraeth sy’n anelu at gynorthwyo pobl i wneud dewisiadau iachach.

Thank you for that. I believe the most important action that can be taken to improve the health of the people of Wales is to promote a healthy lifestyle. One of the successes of Communities First in Swansea was its programmes of smoking cessation, improving diet, and increasing physical activity. What is the Government doing to try and reduce smoking rates, reduce inactivity, and combat obesity in order to improve the health of the people of Wales?

Diolch i chi am hynny. Rwy’n credu mai’r cam pwysicaf y gellir ei gymryd i wella iechyd pobl Cymru yw hyrwyddo ffordd iach o fyw. Un o lwyddiannau Cymunedau yn Gyntaf yn Abertawe oedd ei raglenni rhoi’r gorau i smygu, gwella deiet, a chynyddu gweithgaredd corfforol. Beth y mae’r Llywodraeth yn ei wneud i geisio lleihau cyfraddau smygu, lleihau anweithgarwch, a mynd i’r afael â gordewdra er mwyn gwella iechyd pobl Cymru?

I thank you for that question. Over many years we have seen some good success in terms of reducing smoking levels in Wales. Actually, fewer people now smoke in Wales than have done since records began, but I think it’s fair to say that we still have some way to go. In order to move towards getting to our target of 16 per cent by 2020, we’ve established a new tobacco control strategic board to produce a new tobacco control delivery plan for 2017 to 2020 to oversee that action. I think it’s particularly important that we support young people not to start smoking in the first place, and we have the JustB programme, run by Public Health Wales, and that trains young people to talk to other young people about the benefits of staying smoke-free, and also the Commit to Quit programme, which is run by Action on Smoking and Health Wales, which helps young people to stop smoking.

With regard to tackling obesity, you’ll be pleased to know that, in our deliberations at Stage 2 of the public health Bill, I’ve agreed to bring forward amendment at Stage 3 that will commit the Welsh Government to introducing a strategy in order to tackle obesity. We also, of course, have that commitment for the ‘healthy and active’ strategy, which does put health and well-being as one of our priorities, where it rightly belongs, with numerous proposals then in order to take that forward as a cross-Government objective.

We also have some settings-based approaches through schools and workplaces, and also our legislative approaches, such as the Active Travel (Wales) Act 2013, and campaign work such as the Public Health Wales ‘10 Steps to a Healthy Weight’ programme, as well as many local interventions for preventing or managing obesity, some of which you referred to in your own area.

Diolch i chi am y cwestiwn hwnnw. Dros nifer o flynyddoedd, rydym wedi gweld llwyddiant da o ran lleihau lefelau smygu yng Nghymru. Mewn gwirionedd, mae llai o bobl yn smygu yng Nghymru yn awr nag a fu’n gwneud ers dechrau cadw cofnodion, ond rwy’n credu ei bod yn deg dweud fod gennym beth ffordd i fynd eto. Er mwyn symud tuag at gyrraedd ein targed o 16 y cant erbyn 2020, rydym wedi sefydlu bwrdd strategol rheoli tybaco newydd i gynhyrchu cynllun cyflawni newydd ar reoli tybaco ar gyfer 2017 i 2020 i oruchwylio’r camau hynny. Rwy’n credu ei bod yn arbennig o bwysig ein bod yn cefnogi pobl ifanc i beidio â dechrau smygu yn y lle cyntaf, ac mae gennym y rhaglen Byw Bywyd, a weithredir gan Iechyd Cyhoeddus Cymru, ac mae honno’n hyfforddi pobl ifanc i siarad â phobl ifanc eraill am fanteision byw bywyd di-fwg, a hefyd y rhaglen Commit to Quit, a drefnir gan Gweithredu ar Smygu ac Iechyd Cymru, sy’n helpu pobl ifanc i roi’r gorau i smygu.

O ran mynd i’r afael â gordewdra, byddwch yn falch o wybod fy mod, yn ein trafodaethau yn ystod Cyfnod 2 Bil iechyd y cyhoedd, wedi cytuno i gyflwyno gwelliant yng Nghyfnod 3 a fydd yn rhwymo Llywodraeth Cymru i gyflwyno strategaeth er mwyn mynd i’r afael â gordewdra. Mae gennym hefyd, wrth gwrs, yr ymrwymiad hwnnw i’r strategaeth ‘iach a gweithgar’, sy’n nodi iechyd a llesiant fel un o’n blaenoriaethau, fel y dylai fod, gyda nifer o gynigion felly er mwyn bwrw ymlaen â hynny fel amcan trawslywodraethol.

Mae gennym hefyd rai dulliau sy’n seiliedig ar leoliadau drwy ysgolion a gweithleoedd, a hefyd ein dulliau deddfwriaethol, fel Deddf Teithio Llesol (Cymru) 2013, a gwaith ymgyrchu megis rhaglen ‘10 Cam i Bwysau Iach’ Iechyd Cyhoeddus Cymru, yn ogystal â nifer o ymyriadau lleol ar gyfer atal neu reoli gordewdra, ac rydych wedi cyfeirio at rai ohonynt yn eich ardal eich hun.

Costau Parcio Ceir mewn Ysbytai

Hospital Car Parking Charges

8. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am gostau parcio ceir mewn ysbytai yng Nghanol De Cymru? OAQ(5)0150(HWS)

8. Will the Cabinet Secretary make a statement regarding hospital car parking charges in South Wales Central? OAQ(5)0150(HWS)

In South Wales Central, the University Hospital of Wales is the only site. Across NHS Wales there are three hospital sites that have external contracts in place until 2018 and that charge for parking. Parking at all other sites is free of charge to patients, staff, and visitors.

Yng Nghanol De Cymru, Ysbyty Athrofaol Cymru yw’r unig safle. Ar draws GIG Cymru, mae tri safle ysbyty sydd â chontractau allanol ar waith tan 2018 ac sy’n codi tâl am barcio. Mae parcio ar bob safle arall yn rhad ac am ddim i gleifion, staff ac ymwelwyr.

Yes, thanks for the answer. There has been a lot of contention about the charges, particularly at the university hospital, known as Heath hospital colloquially. Recently, there was an instance of a nurse who was charged despite leaving a sign on her dashboard saying that she was a cardiac emergency nurse on call. So, the wardens may have been over-zealous in their approach. I understand that the deal is running out next year. Could the Minister give any assurances that, once the deal does expire, parking charges will end at Heath hospital?

Ie, diolch am yr ateb. Mae llawer o ddadlau wedi bod ynglŷn â’r taliadau, yn enwedig yn Ysbyty Athrofaol Cymru, a elwir yn Ysbyty Mynydd Bychan ar lafar. Yn ddiweddar, cafwyd enghraifft o nyrs y codwyd tâl arni er ei bod wedi gadael arwydd yn ffenestr y car yn dweud ei bod yn nyrs gardiaidd ar alwad frys. Felly, efallai fod y wardeniaid wedi bod yn orfrwdfrydig yn eu hagwedd. Deallaf fod y cytundeb yn dod i ben y flwyddyn nesaf. A allai’r Gweinidog roi unrhyw sicrwydd y bydd taliadau parcio yn dod i ben yn Ysbyty Mynydd Bychan pan ddaw’r cytundeb i ben?

Yes, we’ve been absolutely upfront that those charges will end at the end of the contract. Look, I think there are two different issues, though, with respect, that I think may be slightly being confused, Presiding Officer. One is charges for car parking spaces, and the other is parking on site. There has been an issue at the Heath about parking on site. It’s helpful for all Members to remember that part of the reason why a different approach was taken to parking in other places outside of car parking zones and car parks themselves was because there were challenges about the site itself and, in fact, there was a death, probably as a result of parking in an inappropriate place on the site. So, we need to consider the two different things separately: one is how parking is managed on the Heath, outside of car parks, and the other is our clear commitment to free parking on all hospital sites by March 2018.

Byddant, rydym wedi bod yn gwbl onest y bydd y taliadau hynny’n dod i ben ar ddiwedd y contract. Edrychwch, gyda phob parch, rwy’n credu bod dau fater gwahanol yma, fodd bynnag, ac efallai bod peth drysu rhyngddynt, Llywydd. Mae un yn ymwneud â chodi tâl am lefydd parcio, ac mae’r llall yn ymwneud â pharcio ar y safle. Mae parcio ar y safle wedi bod yn broblem yn y Mynydd Bychan. Mae’n ddefnyddiol i’r holl Aelodau gofio mai rhan o’r rheswm pam y mabwysiadwyd ymagwedd wahanol tuag at barcio mewn mannau eraill ar wahân i barthau parcio a meysydd parcio eu hunain oedd oherwydd bod heriau ynglŷn â’r safle ei hun ac yn wir, bu farw un person, yn ôl pob tebyg, o ganlyniad i barcio mewn man amhriodol ar y safle. Felly, mae angen i ni ystyried y ddau beth gwahanol ar wahân: mae un yn ymwneud â sut y caiff parcio ei reoli yn y Mynydd Bychan, y tu allan i feysydd parcio, ac mae’r llall yn ymwneud â’n hymrwymiad clir i sicrhau parcio am ddim ar bob safle ysbyty erbyn mis Mawrth 2018.

3. 3. Datganiad: Ymateb i Erthygl 50
3. 3. Statement: Article 50 Response

Yr eitem nesaf ar ein hagenda ni yw’r datganiad gan y Prif Weinidog ar yr ymateb i erthygl 50. Rydw i’n galw ar y Prif Weinidog, Carwyn Jones.

The next item on the agenda is the statement by the First Minister on the response to article 50. I call on the First Minister, Carwyn Jones.

Diolch, Llywydd. Mae Aelodau yn gwybod bod y Prif Weinidog—sef Prif Weinidog y Deyrnas Unedig—wedi, y prynhawn yma, ysgrifennu at Lywydd y Cyngor Ewropeaidd i ddatgan yn ffurfiol bod y Deyrnas Unedig yn bwriadu gadael yr Undeb Ewropeaidd o dan erthygl 50 o’r cyfamod sydd yn llywodraethu’r Undeb Ewropeaidd. Felly, heddiw yw diwedd y cyfnod o siarad a dechrau’r cyfnod o drafod o ddifrif.

I can say, Llywydd, that I discussed the article 50 letter in general terms with the Prime Minister when we met in Swansea last week. I should be clear, though, that I didn’t see the letter before today and we were not invited to contribute to its drafting. This is unacceptable and is the culmination of a deeply frustrating process in which the devolved administrations have persistently been treated with a lack of respect. It’s all the more regrettable given that the UK Government’s own stated aim was to develop a negotiating framework for the whole of the UK. They have missed that opportunity to give clear expression to that aim.

Llywydd, the Welsh Government believes in the UK as much as the UK Government does, even if our vision is very different to theirs. If the Prime Minister truly believes in the union and in reflecting the wishes of the UK as a whole then she needs to adopt a very different approach. I don’t see how the Prime Minister can claim to negotiate on behalf of the whole of the UK when she disregards the rights of this Welsh Government to speak up for the people of Wales.

Llywydd, however, I have always made clear that the result of the referendum must be respected and the sending of the article 50 letter is the logical consequence of that result. I convened a meeting of the Cabinet earlier this afternoon and, after months of speculation, we can now move forward to the negotiations. Llywydd, in January, the Welsh Government, working with Plaid Cymru, set out in our White Paper ‘Securing Wales’ Future’ a credible, comprehensive and authoritative approach to EU exit. We defined clearly Wales’s priorities for the EU negotiations and did so in a way that works for the whole of the UK. We called for continuing full and unfettered access to the single market. We called for the achievement of greater control of migration through making a clear link to work, while guarding against exploitation of workers, for the replacement of the annual EU funding amount of £680 million with an uplift to the block grant, without any preconditions as to how that’s used. We called for the full respect of the devolution settlement while reforming the UK constitution to make it fit for purpose after EU exit—a subject that I’ve been discussing today with Labour Party colleagues from across the UK. We called for the preservation of the social, employment and environmental protections that have been developed through our membership of the EU, and for transitional arrangements to be put in place to ensure there is no cliff edge for businesses as we transition from the EU towards a new relationship with Europe.

Llywydd, I agree with the Prime Minister that a strong and successful European Union is in Britain’s interest, and that a strong and successful United Kingdom is in Europe’s interest. We need each other, inside the EU or out, and I welcome the Prime Minister’s emphasis on a ‘new deep and special’ relationship with the EU. I have always said that leaving the European Union does not mean leaving Europe. The approach to negotiations should reflect this spirit of mutual interest.

In a letter to us today, the UK Government says it has taken into account our six priorities in formulating its negotiating position, and, despite the huge flaws in the internal UK negotiating process, I believe we can see evidence of this. There is common ground on the single market—we call for ‘full and unfettered access’ while they say

freest and most frictionless trade possible’.

The UK wants to achieve this through a bespoke bilateral free trade agreement with the EU 27. We don’t think this is the only way, or even necessarily the best way, but we recognise that this approach could, in principle, work. The Prime Minister’s letter recognises that World Trade Organization rules represent the default position of the UK in the absence of an agreement. I repeat what I’ve said many times: such an outcome would be a disaster for Wales and, I believe, for the UK as a whole.

Llywydd, I agree, too, with the focus on the UK’s special relationship with Ireland. There is much attention given to retaining the soft land border between the north and the south of Ireland, and we support that priority. But my focus is on Wales’s maritime border with Ireland, especially the ports of Holyhead, Fishguard, and Pembroke Dock. The common travel area with our nearest neighbour is a vital interest for Wales, as it is for Ireland, and the Taoiseach and I agreed this when he came to see me a couple of weeks ago.

Llywydd, two sets of negotiations are, of course, required, as the Prime Minister’s letter references. The first is the treaty-based article 50 exit process. The second is the UK’s forward relationship with the EU. In our view, it is highly unlikely that—given the scale of this work, and even assuming maximum good will on both sides—finalising both agreements within a two-year timespan will prove possible. For that reason, we’ve argued consistently for a transitional period to bridge our changing relationship with Europe. Again, I believe the UK Government has gradually come around to the same view as it increasingly talks—and explicitly so, in fact, in the Prime Minister’s letter—about an implementation period to manage EU exit.

Llywydd, as with any negotiation, there will need to be some willingness on both sides to compromise and agree trade-offs. We are realistic and understand why the Prime Minister cannot at this stage speculate publicly about which trade-offs the Government will be prepared to make as the negotiations progress. But, for our part, we are clear that securing full and unfettered access to the single market must be the UK’s top priority. Anything less than this will be bad for Wales.

Llywydd, let me be clear. We are prepared to work with the UK Government to argue the case for a new, deep and special relationship with the EU, anchored in a comprehensive, broadly based free trade agreement with the EU-27, which provides full and unfettered access, or free and frictionless access if you prefer, to the single market. That is essential for our businesses, our economy, the future prosperity of Wales and, indeed, for the whole of the UK. We will do what we can to advance this cause, here in the UK, in Brussels and with our European partners. I repeat again: it cannot be said often enough that WTO rules would be a disaster for Wales.

Llywydd, as the Cabinet Secretary for Finance and Local Government and I have made abundantly clear, we’ve been severely disappointed and frustrated with the JMC process, through which we’ve arrived at this point, and we continue to press the UK Government to include us directly and fully in the negotiations themselves once the format has been agreed with the European Union. There are many important questions that remain to be resolved here within the UK, of course, especially on finance and our constitutional issues. Wales was promised it would not lose a penny of funding as a result of Brexit and we will hold the UK Government to that promise.

On the constitutional issues, the Prime Minister says we will have more devolved powers after our EU exit and that nothing we currently have will be clawed back. If that proves to be the case, I will welcome that outcome. If not, this Government will oppose vigorously—as, I have no doubt, will others in the Chamber—any attempt to claw back powers or to ensure that powers rest in Whitehall rather than coming straight here from the EU. I will have more to say on that after the White Paper on the great repeal Bill is published tomorrow.

Llywydd, as far as the EU negotiations are concerned, if the UK Government is prepared to work constructively with us, then we are prepared to do everything we can to help. We have a strong reputation within the EU, particularly in the institutions of the EU, as good Europeans. That’s been built up over many years through our high standards of implementation of European programmes, our visibility in Brussels and our active and enthusiastic participation in a wide range of European networks and partnerships. We are prepared to use our reputational capital to help argue the UK’s case for a mutually beneficial future relationship with the European Union.

The UK Government and the Prime Minister in particular now have a heavy responsibility in leading the negotiations. She and the team around her will need to realise that, in negotiating successfully, you need to listen to and respect the views and legitimate interests of your counterparts. But the first job of this Government is to speak up for Wales, and we will do that with vigour and determination. We will not sulk from the sidelines, but step up to the plate and do what we can to deliver the best outcome for our nation of Wales.

Thank you, Llywydd. Members will know that the Prime Minister of the UK has this afternoon written to the President of the European Council formally declaring the United Kingdom’s intention to leave the European Union, as required under article 50 of the treaty governing the EU. So, today marks the end of easy rhetoric and the beginning of serious negotiation.

Gallaf ddweud, Llywydd, fy mod wedi trafod y llythyr erthygl 50 yn gyffredinol â’r Prif Weinidog pan gyfarfuom yn Abertawe yr wythnos diwethaf. Dylwn ei gwneud yn glir, fodd bynnag, na welais y llythyr cyn heddiw ac ni chawsom ein gwahodd i gyfrannu at y broses o’i ddrafftio. Mae hyn yn annerbyniol ac yn benllanw i broses hynod rwystredig pan gafodd y gweinyddiaethau datganoledig eu trin â diffyg parch yn gyson. Mae hyn i gyd hyd yn oed yn fwy anffodus o ystyried mai nod datganedig Llywodraeth y DU ei hun oedd datblygu fframwaith negodi ar gyfer y DU gyfan. Maent wedi colli’r cyfle i roi mynegiant clir i’r nod hwnnw.

Lywydd, mae Llywodraeth Cymru yn credu yn y DU lawn cymaint ag y mae Llywodraeth y DU yn credu ynddi, hyd yn oed os yw ein gweledigaeth yn wahanol iawn i’w gweledigaeth hwy. Os yw’r Prif Weinidog yn credu go iawn yn yr undeb ac yn credu mewn adlewyrchu dymuniad y DU gyfan, yna mae angen iddi fabwysiadu ymagwedd wahanol iawn. Nid wyf yn gweld sut y gall y Prif Weinidog honni ei bod yn negodi ar ran y DU gyfan pan fo’n anwybyddu hawliau’r Llywodraeth hon i siarad ar ran pobl Cymru.

Fodd bynnag, Llywydd, rwyf bob amser wedi dweud yn glir fod yn rhaid parchu canlyniad y refferendwm ac anfon llythyr erthygl 50 yw’r canlyniad rhesymegol i’r canlyniad hwnnw. Galwais gyfarfod o’r Cabinet yn gynharach y prynhawn yma ac ar ôl misoedd o ddyfalu, gallwn symud ymlaen yn awr at y trafodaethau. Lywydd, ym mis Ionawr, amlinellodd Llywodraeth Cymru, gan weithio gyda Phlaid Cymru, ymagwedd gredadwy, gynhwysfawr ac awdurdodol tuag at adael yr UE yn ein Papur Gwyn ‘Diogelu Dyfodol Cymru’. Diffiniwyd blaenoriaethau Cymru yn glir gennym ar gyfer trafodaethau’r UE a gwnaethom hynny mewn ffordd sy’n gweithio ar gyfer y DU gyfan. Galwem am barhau mynediad llawn a dilyffethair at y farchnad sengl. Galwem am fwy o reolaeth ar fudo drwy wneud cyswllt clir â gwaith, gan warchod rhag camfanteisio ar weithwyr, am gynnydd yn y grant bloc i gymryd lle swm cyllid blynyddol yr UE o £680 miliwn, heb unrhyw ragamodau ynglŷn â sut y caiff hwnnw ei ddefnyddio. Galwem am barch llawn i’r setliad datganoli wrth ddiwygio cyfansoddiad y DU i’w wneud yn addas i’r diben ar ôl gadael yr UE—pwnc y bûm yn ei drafod heddiw gyda chyd-Aelodau’r Blaid Lafur o bob rhan o’r DU. Galwem am gadw’r mesurau diogelu cymdeithasol, cyflogaeth ac amgylcheddol a ddatblygwyd drwy ein haelodaeth o’r UE, ac am roi trefniadau trosiannol ar waith i sicrhau nad oes ymyl clogwyn i fusnesau wrth i ni bontio o’r UE tuag at berthynas newydd ag Ewrop.

Lywydd, rwy’n cytuno â’r Prif Weinidog fod Undeb Ewropeaidd gref a llwyddiannus yn fuddiol i Brydain, a bod Teyrnas Unedig gref a llwyddiannus yn fuddiol i Ewrop. Mae arnom angen ein gilydd, yn rhan o’r UE ai peidio, ac rwy’n croesawu pwyslais y Prif Weinidog ar berthynas ‘newydd, ddofn ac arbennig’ gyda’r UE. Rwyf bob amser wedi dweud nad yw gadael yr Undeb Ewropeaidd yn golygu gadael Ewrop. Dylai’r ymagwedd tuag at drafodaethau adlewyrchu’r ysbryd hwn o ddiddordeb cyffredin.

Mewn llythyr atom heddiw, mae Llywodraeth y DU yn dweud ei bod wedi ystyried ein chwe blaenoriaeth wrth lunio ei safbwynt negodi, ac er gwaethaf y diffygion enfawr ym mhroses negodi fewnol y DU, credaf y gallwn weld tystiolaeth o hyn. Ceir tir cyffredin ar y farchnad sengl—rydym yn galw am ‘fynediad llawn a dilyffethair’ tra’u bod hwy’n dweud y

‘fasnach fwyaf rhydd a mwyaf diffrithiant bosibl’.

Mae’r DU yn awyddus i gyflawni hyn drwy gytundeb masnach rydd dwyochrog pwrpasol â 27 gwlad yr UE. Nid ydym yn credu mai dyna’r unig ffordd, na’r ffordd orau o reidrwydd hyd yn oed, ond rydym yn cydnabod y gallai’r dull hwn weithio mewn egwyddor. Mae llythyr y Prif Weinidog yn cydnabod bod rheolau Sefydliad Masnach y Byd yn cynrychioli safbwynt diofyn y DU yn absenoldeb cytundeb. Ailadroddaf yr hyn a ddywedais sawl gwaith: byddai canlyniad o’r fath yn drychineb i Gymru ac yn fy marn i, i’r DU yn ei chyfanrwydd.

Lywydd, rwy’n cytuno hefyd â’r ffocws ar berthynas arbennig y DU ag Iwerddon. Mae llawer o sylw’n cael ei roi i gadw ffin feddal ar y tir rhwng gogledd a de Iwerddon, ac rydym yn cefnogi’r flaenoriaeth honno. Ond mae fy ffocws i ar ffin forol Cymru ag Iwerddon, yn enwedig porthladdoedd Caergybi, Abergwaun, a Doc Penfro. Mae’r ardal deithio gyffredin gyda’n cymydog agosaf o ddiddordeb allweddol i Gymru, fel y mae i Iwerddon, ac roedd y Taoiseach a minnau’n cytuno ar hyn pan ddaeth i fy ngweld ychydig wythnosau yn ôl.

Lywydd, mae angen dwy gyfres o drafodaethau wrth gwrs, fel y mae llythyr y Prif Weinidog yn ei ddweud. Y gyntaf yw proses ymadael erthygl 50 sy’n seiliedig ar gytuniad. Yr ail yw perthynas y DU â’r UE yn y dyfodol. Yn ein barn ni, o ystyried maint y gwaith hwn, a hyd yn oed gan dybio cymaint o ewyllys da â phosibl ar y ddwy ochr, mae’n annhebygol iawn y bydd hi’n bosibl cwblhau’r ddau gytundeb o fewn dwy flynedd. Am y rheswm hwnnw, rydym wedi dadlau’n gyson am gyfnod trosiannol i bontio ein perthynas newidiol ag Ewrop. Unwaith eto, rwy’n credu bod Llywodraeth y DU, yn raddol, wedi cyrraedd yr un safbwynt gan ei bod yn sôn fwyfwy—ac yn benodol felly, mewn gwirionedd, yn llythyr y Prif Weinidog—am gyfnod gweithredu i reoli’r broses o adael yr UE.

Lywydd, fel gydag unrhyw gyd-drafod, bydd angen rhywfaint o barodrwydd ar y ddwy ochr i gyfaddawdu a chytuno ar gyfnewidiadau. Rydym yn realistig ac yn deall pam na all y Prif Weinidog ddamcaniaethu’n gyhoeddus ar hyn o bryd ynglŷn â pha gyfnewidiadau y bydd y Llywodraeth yn barod i’w gwneud wrth i’r trafodaethau ddatblygu. Ond o’m rhan ni, rydym yn glir fod yn rhaid i fynediad llawn a dilyffethair at y farchnad sengl fod yn brif flaenoriaeth i’r DU. Bydd unrhyw beth llai na hyn yn ddrwg i Gymru.

Lywydd, gadewch i mi fod yn glir. Rydym yn barod i weithio gyda Llywodraeth y DU i ddadlau’r achos dros berthynas newydd, ddofn ac arbennig gyda’r UE, wedi’i hangori mewn cytundeb masnach rydd cynhwysfawr ac eang gyda 27 gwlad yr UE, sy’n darparu mynediad llawn a dilyffethair, neu fynediad rhydd a diffrithiant os yw hynny’n well gennych, at y farchnad sengl. Mae hynny’n hanfodol i’n busnesau, i’n heconomi, i ffyniant Cymru yn y dyfodol ac yn wir, i’r DU gyfan. Byddwn yn gwneud yr hyn a allwn i hyrwyddo’r achos hwn, yma yn y DU, ym Mrwsel a chyda’n partneriaid Ewropeaidd. Rwy’n ailadrodd eto: ni ellir dweud yn ddigon aml y byddai rheolau Sefydliad Masnach y Byd yn drychineb i Gymru.

Lywydd, fel y mae Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol a minnau wedi dweud yn ddigon clir, mae proses y Cyd-bwyllgor Gweinidogion a’n hebryngodd at y pwynt hwn wedi bod yn destun siom a rhwystredigaeth ddifrifol i ni, ac rydym yn parhau i bwyso ar Lywodraeth y DU i’n cynnwys yn uniongyrchol ac yn llawn yn y trafodaethau eu hunain wedi i’r fformat gael ei gytuno gyda’r Undeb Ewropeaidd. Mae llawer o gwestiynau pwysig sy’n parhau i fod heb eu hateb yma yn y DU, wrth gwrs, yn enwedig ar gyllid a’n materion cyfansoddiadol. Addawyd i Gymru na fyddai’n colli ceiniog o gyllid o ganlyniad i Brexit a byddwn yn dal Llywodraeth y DU at ei gair.

O ran y materion cyfansoddiadol, mae’r Prif Weinidog yn dweud y bydd gennym fwy o bwerau datganoledig ar ôl gadael yr UE ac na fydd unrhyw beth sydd gennym ar hyn o bryd yn cael ei fachu’n ôl. Os mai felly y bydd, fe groesawaf y canlyniad hwnnw. Os nad felly y bydd, bydd y Llywodraeth hon yn gwrthwynebu’n egnïol—fel y bydd eraill yn y Siambr, nid oes gennyf unrhyw amheuaeth—unrhyw ymgais i fachu pwerau’n ôl neu i sicrhau bod y pwerau’n aros yn Whitehall yn hytrach na dod yn syth yma o’r UE. Bydd gennyf fwy i’w ddweud am hynny ar ôl i’r Papur Gwyn ar y Bil diddymu mawr gael ei gyhoeddi yfory.

Lywydd, o ran trafodaethau’r UE, os yw Llywodraeth y DU yn barod i weithio’n adeiladol gyda ni, yna rydym yn barod i wneud popeth yn ein gallu i helpu. Mae gennym enw da o fewn yr UE, yn enwedig ymhlith sefydliadau’r UE, am fod yn Ewropeaid da. Mae hynny wedi cael ei ddatblygu dros lawer o flynyddoedd drwy ein safonau uchel wrth weithredu rhaglenni Ewropeaidd, ein gwelededd ym Mrwsel a’n cyfranogiad gweithgar a brwdfrydig mewn ystod eang o rwydweithiau a phartneriaethau Ewropeaidd. Rydym yn barod i ddefnyddio ein henw da fel cyfalaf i helpu i ddadlau achos y DU am berthynas â’r Undeb Ewropeaidd a fydd o fudd i’r ddwy ochr yn y dyfodol.

Mae gan Lywodraeth y DU, a’r Prif Weinidog yn arbennig, gyfrifoldeb trwm yn awr wrth arwain y trafodaethau. Bydd angen iddi hi a’r tîm o’i chwmpas sylweddoli bod negodi’n llwyddiannus yn ei gwneud yn ofynnol ichi wrando a pharchu barn a buddiannau cyfreithlon y rhai y byddwch yn negodi â hwy. Ond gorchwyl cyntaf y Llywodraeth hon yw siarad dros Gymru, a byddwn yn gwneud hynny gydag egni a phenderfyniad. Ni fyddwn yn pwdu ar y cyrion, ond yn hytrach, yn chwarae ein rhan ac yn gwneud yr hyn a allwn i sicrhau’r canlyniad gorau i’n cenedl yng Nghymru.

First Minister, thank you for your statement this afternoon. It clearly is an historic day—the Prime Minister triggering article 50 that begins the formal negotiation process after the referendum result in June last year.

I do take exception to your paragraph that talks about the Welsh Government being left out of the loop and not included in the negotiation process. I have to say that the Prime Minister herself has been to Wales five times, and David Davis himself has engaged many times with your good self and others in this Chamber, I might add, as has the Secretary of State for Wales. Whereas I look at the engagement the First Minister has sought to try and undertake with people who were on the majority vote after 23 June—neither he nor his Government have engaged at all with anyone who was on the majority side of the vote on 23 June and sit on this side of the Chamber. And so a bit of consistency, I think, would benefit the First Minister when he is throwing these allegations around. I also do regret bitterly the language that the First Minister used yesterday in First Minister’s questions: that he could see no money coming to agriculture after 2020, or structural funds. What evidence do you base that on, First Minister? Or are we to assume that that is official Labour Party policy and you are merely talking to Labour Party policy?

The letter today that the Prime Minister has sent to the President in Brussels clearly identifies the strands that she believes the negotiations should undertake. And I do hope that the First Minister does welcome the strands that the Prime Minister has identified in her letter, in particular with specific reference to Ireland and the peace process, and the significant discussions that will be require around that, and the importance of having parallel discussions and not isolating the settlement for the breakaway to the continuing relationships that the UK needs to develop with the EU. And I do hope that the First Minister will be able to endorse that sentiment; and indeed I do hope that he will able to endorse all the principles that are contained in the letter that the Prime minister has sent—and also the principles that the Prime Minister laid out in her Lancaster House speech, which clearly laid out 12 key principles that will form the basis of the negotiations over the next two years.

It is important that the UK Government does work with the devolved administrations to make sure that there is continuity in the message and continuity in the negotiations. I fully accept that, First Minister, and I will work tirelessly to make sure that does happen. And I do believe that there should be no—as the Prime Minister has clearly said—power grab or law grab back from any of the devolved administrations to Westminster. And the Prime Minister has clearly stated that, and, ultimately in her letter today, she clearly identifies the substantial passage of responsibilities and powers that she does see being transferred to the devolved administrations.

In your speech today, First Minister, you do identify—and I think it is a very relevant point to identity—the workings of the JMC, because there is a huge piece of work to be done domestically—as I have identified in other contributions that I’ve made within my speeches in this Chamber—about how the UK will function when we do come out of the European Union, and how—and it is my preferred model—the UK frameworks that would be put in place for agriculture, for structural funds and for HE funding will work on an equal basis to make sure that no one part of the UK is disproportionally affected by any changes that might come out. And so I would be grateful if the First Minister could give us a feeling of how he believes the JMC should develop in the coming weeks and months. Because I do think there’s a real danger that we do take our eye off what change we can effect in this Chamber, and the role that the Government here will have, by focusing too much on what’s going on in Brussels, while not focusing on what we need to be doing here in Wales to make sure that whatever negotiation and agreement arise out of that negotiation benefits all parts of the United Kingdom.

The other point I would like to make as well: What I think is really important is the great repeal Bill, the White Paper that will be published tomorrow. I notice that the First Minister does identify in his statement today that he will have much more to say on that, but it is important that, again, that is another area that we could have a huge impact on in making sure that Wales—in the transfer of responsibilities when they do come back from Brussels—that the right responsibilities do come back to this institution so that there is a positive dividend for devolution and a positive dividend for Wales, Scotland, Northern Ireland, and England in that restribution of powers and responsibilities at the end of the two-year negotiation period.

The other point the First Minister rightly identifies is the focus on transitional arrangements that potentially might have to kick in if the two years do not prove sufficiently long enough to conclude the majority of the negotiations. What type of transitional arrangements does the First Minister and his Government have in mind that might be required? It’s one thing talking about transitional arrangements, it’s another thing understanding what exactly they might mean. And I do think, given that the Prime Minister clearly identifies in her letter today that she’s not looking for having a no-deal approach—as she points out, it is important the deal is concluded, but a deal that is fair to both partners working in these negotiations. Because this is not about putting Europe down and it should not be about putting the UK down. This is about making sure that we retain our strong links with Europe as partners in security, defence and economic opportunities, whilst recognising that sovereignty will return to these islands and those decisions will be taken within these islands, but reflecting, importantly, that the islands that the sovereignty will return to are not the islands that were the same in 1972 when we first went in to the European Union. We do have devolved Government, we do need to recognise that and the Prime Minister has given that commitment. But I do make that point that I opened my remarks on, First Minister: I believe the UK Government is sincere in its commitment to work with you and the other devolved administrations. It is a real shame that, over the last eight or nine months, you have not chosen to work with others in this Chamber.

Brif Weinidog, diolch i chi am eich datganiad y prynhawn yma. Mae’n amlwg yn ddiwrnod hanesyddol—y Prif Weinidog yn sbarduno erthygl 50 sy’n cychwyn y broses negodi ffurfiol ar ôl canlyniad y refferendwm ym mis Mehefin y llynedd.

Rwy’n gwrthwynebu eich paragraff sy’n sôn am Lywodraeth Cymru yn cael ei hepgor o’r broses a heb gael ei chynnwys yn y broses negodi. Mae’n rhaid i mi ddweud bod y Prif Weinidog ei hun wedi ymweld â Chymru bum gwaith, ac mae David Davis ei hun wedi ymgysylltu sawl gwaith â chi, ac eraill yn y Siambr hon, dylwn ychwanegu, fel y mae Ysgrifennydd Gwladol Cymru. Ond pan edrychaf ar yr ymgysylltiad y mae Prif Weinidog Cymru wedi ceisio’i gael gyda phobl a bleidleisiodd gyda’r mwyafrif ar ôl 23 Mehefin—nid yw ef na’i Lywodraeth wedi ymgysylltu o gwbl ag unrhyw un a bleidleisiodd gyda’r mwyafrif ar 23 Mehefin ac sy’n eistedd ar yr ochr hon i’r Siambr. Ac felly byddai ychydig o gysondeb, rwy’n credu, o fudd i Brif Weinidog Cymru pan fo’n gwneud yr honiadau hyn. Rwy’n gresynu’n arw hefyd at yr iaith a ddefnyddiodd Prif Weinidog Cymru ddoe yn ystod y cwestiynau i’r Prif Weinidog: na allai weld unrhyw arian yn dod i amaethyddiaeth ar ôl 2020, na chronfeydd strwythurol. Ar ba dystiolaeth rydych chi’n seilio hynny, Brif Weinidog? Neu a ydym i fod i ragdybio mai dyna yw polisi swyddogol y Blaid Lafur a’ch bod yn siarad yn unig am bolisi’r Blaid Lafur?

Mae’r llythyr y mae’r Prif Weinidog wedi’i anfon at y Llywydd ym Mrwsel heddiw yn nodi’r meysydd y mae’n credu y dylai’r trafodaethau fynd i’r afael â hwy yn glir. Ac rwy’n gobeithio y bydd Prif Weinidog Cymru yn croesawu’r meysydd y mae’r Prif Weinidog wedi’u nodi yn ei llythyr, yn enwedig y cyfeiriad penodol at Iwerddon a’r broses heddwch, a’r trafodaethau sylweddol y bydd eu hangen ynghylch hynny, a phwysigrwydd cael trafodaethau cyfochrog a pheidio ag ynysu’r setliad ymwahanu rhag y berthynas barhaus y mae’r DU angen ei datblygu gyda’r UE. Ac rwy’n gobeithio y bydd Prif Weinidog Cymru yn gallu cymeradwyo’r safbwynt hwnnw; ac yn wir, rwy’n gobeithio y bydd yn gallu cefnogi pob un o’r egwyddorion sydd wedi’u cynnwys yn y llythyr y mae’r Prif weinidog wedi’i anfon—a hefyd yr egwyddorion a nododd y Prif Weinidog yn ei haraith yn Lancaster House, a oedd yn nodi’n glir y 12 egwyddor allweddol a fydd yn ffurfio sail i’r trafodaethau dros y ddwy flynedd nesaf.

Mae’n bwysig fod Llywodraeth y DU yn gweithio gyda’r gweinyddiaethau datganoledig i sicrhau bod parhad yn y neges a pharhad yn y trafodaethau. Rwy’n derbyn hynny’n llwyr, Brif Weinidog, a byddaf yn gweithio’n ddiflino i sicrhau bod hynny’n digwydd. Ac rwy’n credu na ddylid cael—fel y mae’r Prif Weinidog wedi’i ddweud yn glir—unrhyw fachu pŵer neu fachu cyfraith yn ôl oddi wrth unrhyw un o’r gweinyddiaethau datganoledig i San Steffan. Ac mae’r Prif Weinidog wedi datgan hynny’n glir, ac yn y pen draw, yn ei llythyr heddiw, mae’n nodi ei bod yn gweld y bydd cyfrifoldebau a phwerau sylweddol yn cael eu trosglwyddo i’r gweinyddiaethau datganoledig.

Yn eich araith heddiw, Brif Weinidog, rydych yn nodi—ac rwy’n credu ei fod yn bwynt perthnasol iawn i’w nodi—gwaith y Cyd-bwyllgor Gweinidogion, oherwydd mae llawer o waith i’w wneud yn ddomestig—fel y nodais mewn cyfraniadau eraill a wneuthum yn fy areithiau yn y Siambr hon—ynglŷn â sut y bydd y DU yn gweithredu pan fyddwn yn gadael yr Undeb Ewropeaidd, a sut—a dyma’r model rwy’n ei ffafrio—y bydd fframweithiau’r DU, a fyddai’n cael eu rhoi ar waith ar gyfer amaethyddiaeth, ar gyfer cronfeydd strwythurol ac ar gyfer ariannu addysg uwch, yn gweithio ar sail gyfartal i wneud yn siŵr nad oes unrhyw ran o’r DU yn cael ei heffeithio’n anghymesur gan unrhyw newidiadau a allai ddigwydd. Ac felly byddwn yn ddiolchgar pe gallai’r Prif Weinidog roi syniad i ni sut y mae’n credu y dylai’r Cyd-bwyllgor Gweinidogion ddatblygu yn ystod yr wythnosau a’r misoedd nesaf. Oherwydd rwy’n credu bod yna berygl gwirioneddol y byddwn yn colli golwg ar y newid y gallwn ei gyflawni yn y Siambr hon, a’r rôl a fydd gan y Llywodraeth hon, drwy ganolbwyntio gormod ar yr hyn sy’n digwydd ym Mrwsel, a pheidio â chanolbwyntio ar yr hyn sydd angen i ni ei wneud yma yng Nghymru i sicrhau bod pa bynnag negodiad a chytundeb sy’n codi o’r cyd-drafod hwnnw o fudd i bob rhan o’r Deyrnas Unedig.

Y pwynt arall yr hoffwn ei wneud hefyd: rwy’n credu bod y Bil diddymu mawr, y Papur Gwyn a fydd yn cael ei gyhoeddi yfory, yn bwysig iawn. Sylwaf fod y Prif Weinidog yn nodi yn ei ddatganiad heddiw y bydd ganddo lawer mwy i’w ddweud am hwnnw, ond mae’n bwysig, unwaith eto, fod hwnnw’n faes arall y gallem effeithio’n fawr iawn arno o ran sicrhau bod Cymru—wrth drosglwyddo cyfrifoldebau pan fyddant yn dychwelyd o Frwsel—fod y cyfrifoldebau cywir yn dychwelyd i’r sefydliad hwn fel bod difidend cadarnhaol i ddatganoli a difidend cadarnhaol i Gymru, yr Alban, Gogledd Iwerddon, a Lloegr o ran y modd y caiff pwerau a chyfrifoldebau eu hailddosbarthu ar ddiwedd y cyfnod negodi o ddwy flynedd.

Y pwynt arall y mae Prif Weinidog Cymru yn gywir yn ei nodi yw’r ffocws ar drefniadau trosiannol y bydd yn rhaid eu rhoi ar waith, o bosibl, os nad yw’r ddwy flynedd yn ddigon hir i gwblhau’r rhan fwyaf o’r trafodaethau. Pa fath o drefniadau trosiannol y mae’r Prif Weinidog a’i Lywodraeth yn ystyried y gallai fod eu hangen? Mae siarad am drefniadau trosiannol yn un peth, mae deall beth yn union y gallent ei olygu yn beth arall. Ac rwy’n credu, o ystyried bod y Prif Weinidog yn nodi’n glir yn ei llythyr heddiw nad yw hi’n anelu i gael ymagwedd ‘dim cytundeb’—fel y mae’n nodi, mae’n bwysig fod y cytundeb yn cael ei gwblhau, ond cytundeb sy’n deg i’r ddau bartner yn y trafodaethau hyn. Oherwydd nid yw hyn yn ymwneud â bychanu Ewrop ac ni ddylai ymwneud â bychanu’r DU. Mae hyn yn ymwneud â sicrhau ein bod yn cadw ein cysylltiadau cryf ag Ewrop fel partneriaid o ran diogelwch, amddiffyn a chyfleoedd economaidd, gan gydnabod y bydd sofraniaeth yn dychwelyd i’r ynysoedd hyn ac y bydd y penderfyniadau hynny’n cael eu gwneud o fewn yr ynysoedd hyn, ond gan adlewyrchu, yn bwysig, nad yw’r ynysoedd y bydd sofraniaeth yn dychwelyd iddynt yr un fath â’r ynysoedd ym 1972 pan ymunasom â’r Undeb Ewropeaidd. Mae gennym Lywodraeth ddatganoledig, mae angen i ni gydnabod hynny ac mae’r Prif Weinidog wedi rhoi’r ymrwymiad hwnnw. Ond rwy’n gwneud y pwynt a wneuthum wrth agor fy sylwadau, Brif Weinidog: rwy’n credu bod Llywodraeth y DU yn ddiffuant yn ei hymrwymiad i weithio gyda chi a’r gweinyddiaethau datganoledig eraill. Mae’n drueni mawr dros yr wyth neu naw mis diwethaf nad ydych wedi dewis gweithio gydag eraill yn y Siambr hon.

Well, we look to work with elected Governments, of course, where we can. But in terms of some of the questions that the leader of the Welsh Conservatives has raised, the problem—. He is right to say there’s been engagement; I’ve met with the Prime Minister and the engagement with David Davis has been good. I’m more than prepared to accept that. It’s not been good consistently across the UK Government, I have to say. Different approaches have been taken by different Ministers. Unfortunately, of course, as regards the letter, we were not aware of what was in the letter until it was actually announced in the Chamber of the House of Commons. As it happens, I thought the tone was right in terms of the way the letter was presented. It emphasised that we are fellow Europeans; that we should develop a deep and significant relationship with Europe, and I believe that is correct.

In terms of farming, I have to say to him that there are voices in DEFRA saying, ‘No subsidies after 2020’—I’ve heard them. There are people in his own party, like Boris Johnson, who take the view that WTO rules are fine. That is a 40 per cent tariff on what he produces on his farm: milk. Now, from his perspective, and he is one of many farmers, I have to say I don’t think any business can survive a 40 per cent tariff on dairy products while at the same time seeing a reduction in or the disappearance of subsidies. We have no guarantee beyond 2020 that anything will exist in terms of financial support for our farmers. If the UK Government was serious about that, it would say. All it has to say is this: that from 2020 onwards, the same amount of money will be available for our farmers and it will be distributed in the same way. That’s it. That resolves the issue. They have not done that. So, it’s perfectly right to point out to our farmers—and it was said to me over the weekend by farmers themselves that they are deeply concerned that this will see the end of farming subsidies and £260 million taken out of the rural economy.

Some of the issues that he has talked about: well, first of all he talked about the issue of devolution of powers. What is not clear is whether the UK Government have a definitive view on where powers rest when they return from the EU. They have said, on more than one occasion, that this institution will have more powers and there will be no clawback of existing powers, but I don’t believe they include the current EU frameworks as existing powers. That’s the problem for us. Now, if they say tomorrow that they are looking to replicate the current frameworks that exist in agriculture and fisheries—well, there is some merit in that in terms of the sense of it, but under no circumstances would we accept that they have a right to do so without the consent of this Chamber, or the consent, indeed, of the Scottish Parliament or the Northern Ireland Assembly. If there are to be any frameworks of any kind, even if they simply replicate what already exists for the time being, that must be done with the consent of this elected Assembly that represents the people of Wales.

Could I turn to the JMC? The JMC is just no longer fit for purpose. The JMC is a talking shop, and has been since it existed. We cannot afford for this to carry on. If we are to have an internal single market within the UK—and he’s heard me say this several times—it’s important that the JMC becomes a council of Ministers where common frameworks are negotiated and agreed, which everyone signs up to. For example, if there’s going to be a new regime regarding state aid rules within the internal market of the UK, well, there’s sense in that, but they have to be agreed. Otherwise, from our perspective as a Government, we will not feel that we have any duty to observe them. Secondly, of course, where there are rules there has to be a court to enforce those rules. It’s the same in the US; it’s the same within the European single market; and the same thing would have to apply within the UK single market as well.

I did note what he said about talking about the right responsibilities being devolved to this place. Let me make it absolutely clear: my view is that anything that is devolved now will return from the EU straight here when we leave the EU. It will not go via Whitehall. It will not go to Whitehall to decide whether we get it or not. That includes agriculture, it includes fisheries, it includes issues of regional economic development, it includes environmental issues—those are issues that are devolved. Our devolution settlement does not say that these matters are devolved, except issues that are currently dealt with by the EU. And that would be a substantial change to the devolution settlement, and would go against the 2011 referendum. And I do not think that would be democratic, nor would it be right for the people of Wales.

Transitional arrangements are hugely important. I’m glad they’ve been recognised. Bluntly, I don’t think any negotiations will start before the autumn—there are French and German elections. Any deal has to be agreed by next autumn, not next March. Why? Because there is a ratification process within the EU, not just with the Commission, not just with the Parliament, but with 28, I think it is—possibly more than that—28 different Parliaments, all of whom would need to ratify any new treaty, and that takes months. That means that, by March 2019, if we are to avoid a cliff edge, there would have to be a fully ratified treaty in place. That is unlikely, I would suggest—highly unlikely is what I would say.

What is the alternative? Well, the UK could slip into European Economic Area membership in the meantime. Outside of the EU, that is true, yes; it’s correct to say part of the single market, yes; it’s correct to say still within the jurisdiction of the European Court of Justice; and, yes, it’s correct to say with a contribution being made. It satisfies the result of the referendum, and is a way of providing a transitional arrangement until such time as a free trade agreement may or may not be agreed. I think that’s the sensible point.

I do agree with the observation that he made that the UK, when it leaves the EU, will not be the UK of 1972—a unitary state, with one Government—and that’s worth remembering. It’s worth remembering as well the UK was desperate to join the common market in the first place, because its economy was tanking. And those of us who remember the early 1970s, remember that the UK economy was in a real mess, particularly manufacturing, and had been for about 20 or 25 years at that point. But it is right to say that going back to the way things were, pre-1973, is not an option. We are now four nations, four Governments, and a partnership, to my mind, that needs to work towards a common purpose. That is recognised by the UK Government, and I welcome that, but it’s important that’s turned into reality.

Wel, rydym yn bwriadu gweithio gyda Llywodraethau etholedig, wrth gwrs, lle y gallwn. Ond o ran rhai o’r cwestiynau y mae arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig wedi’u gofyn, y broblem—. Mae’n gywir yn dweud bod ymgysylltu wedi bod; rwyf wedi cyfarfod â’r Prif Weinidog ac mae’r ymgysylltiad â David Davis wedi bod yn dda. Rwy’n fwy na pharod i dderbyn hynny. Nid yw wedi bod yn dda yn gyson ar draws Llywodraeth y DU, mae’n rhaid i mi ddweud. Mae gwahanol ddulliau wedi cael eu mabwysiadu gan wahanol Weinidogion. Yn anffodus, wrth gwrs, o ran y llythyr, nid oeddem yn ymwybodol o’r hyn a oedd yn y llythyr nes iddo gael ei gyhoeddi yn Siambr Tŷ’r Cyffredin. Fel y mae’n digwydd, roeddwn yn credu bod y naws yn gywir o ran y ffordd y cyflwynwyd y llythyr. Mae’n pwysleisio ein bod yn gyd-Ewropeaid; y dylem ddatblygu perthynas ddofn ac arwyddocaol ag Ewrop, a chredaf fod hynny’n gywir.

O ran ffermio, mae’n rhaid i mi ddweud wrtho fod yna leisiau yn Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig yn dweud, ‘Dim cymorthdaliadau ar ôl 2020’—rwyf wedi’u clywed. Mae yna bobl yn ei blaid ei hun, fel Boris Johnson, sydd o’r farn fod rheolau Sefydliad Masnach y Byd yn iawn. Dyna dariff o 40 y cant ar yr hyn y mae’n ei gynhyrchu ar ei fferm: llaeth. Nawr, o’i safbwynt ef, ac mae’n un o nifer o ffermwyr, mae’n rhaid i mi ddweud nad wyf yn credu y gall unrhyw fusnes oroesi tariff o 40 y cant ar gynhyrchion llaeth a gweld cymorthdaliadau’n gostwng neu’n diflannu ar yr un pryd. Nid oes gennym unrhyw sicrwydd y tu hwnt i 2020 y bydd unrhyw beth yn bodoli o ran cymorth ariannol i’n ffermwyr. Pe bai Llywodraeth y DU o ddifrif ynglŷn â hynny, byddai’n dweud. Y cyfan sy’n rhaid iddi ddweud yw hyn: y bydd yr un faint o arian ar gael ar gyfer ein ffermwyr o 2020 ymlaen, ac y bydd yn cael ei ddosbarthu yn yr un ffordd. Dyna ni. Mae hynny’n datrys y mater. Nid ydynt wedi gwneud hynny. Felly, mae’n hollol iawn i dynnu sylw ein ffermwyr—a dywedodd ffermwyr eu hunain wrthyf dros y penwythnos eu bod yn bryderus iawn y bydd hyn yn arwain at ddiwedd cymorthdaliadau ffermio a £260 miliwn yn cael ei dynnu allan o’r economi wledig.

Rhai o’r materion y mae wedi sôn amdanynt: wel, yn gyntaf oll soniodd am ddatganoli pwerau. Yr hyn nad yw’n glir yw a oes gan Lywodraeth y DU farn bendant ynglŷn â phwy fydd â’r pwerau pan fyddant yn dychwelyd o’r UE. Maent wedi dweud, ar fwy nag un achlysur, y bydd y sefydliad hwn yn cael mwy o bwerau ac na fydd unrhyw ymgais i fachu pwerau presennol yn ôl, ond nid wyf yn credu eu bod yn cynnwys fframweithiau cyfredol yr UE fel pwerau presennol. Dyna’r broblem i ni. Nawr, pe baent yn dweud yfory eu bod yn ystyried efelychu’r fframweithiau presennol sy’n bodoli ym maes amaethyddiaeth a physgodfeydd—wel, mae rhywfaint o rinwedd yn hynny o ran y synnwyr sy’n sail iddo, ond ni fyddem yn derbyn o dan unrhyw amgylchiadau fod ganddynt hawl i wneud hynny heb ganiatâd y Siambr hon, neu gydsyniad, yn wir, Senedd yr Alban neu Gynulliad Gogledd Iwerddon. Os oes unrhyw fframweithiau o unrhyw fath yn mynd i fod, hyd yn oed os ydynt ond yn ail-greu’r hyn sydd eisoes yn bodoli am y tro, mae’n rhaid i hynny gael ei wneud gyda chydsyniad y Cynulliad etholedig hwn sy’n cynrychioli pobl Cymru.

A gaf fi droi at y Cyd-bwyllgor Gweinidogion? Nid yw’r Cyd-bwyllgor Gweinidogion yn addas i’r diben mwyach. Siop siarad yw’r Cyd-bwyllgor Gweinidogion, a dyna a fu ers iddo ddod i fodolaeth. Ni allwn fforddio gadael i hyn barhau. Os ydym am gael marchnad sengl fewnol o fewn y DU—ac mae wedi fy nghlywed yn dweud hyn sawl gwaith—mae’n bwysig fod y Cyd-bwyllgor Gweinidogion yn datblygu i fod yn gyngor Gweinidogion lle y caiff fframweithiau cyffredin eu negodi a’u cytuno, a bod pawb yn cymeradwyo hynny. Er enghraifft, os oes gweithdrefn newydd yn mynd i fod mewn perthynas â rheolau cymorth gwladwriaethol ym marchnad fewnol y DU, wel, mae yna synnwyr yn hynny, ond mae’n rhaid iddynt gael eu cytuno. Fel arall, o’n safbwynt ni fel Llywodraeth, ni fyddwn yn teimlo bod unrhyw ddyletswydd arnom i ufuddhau iddynt. Yn ail, wrth gwrs, lle y ceir rheolau mae’n rhaid cael llys i orfodi’r rheolau hynny. Mae’r un peth yn wir yn yr Unol Daleithiau; mae’r un peth yn wir yn y farchnad sengl Ewropeaidd; a byddai’n rhaid i’r un peth fod yn wir ym marchnad sengl y DU yn ogystal.

Nodais yr hyn a ddywedodd ynglŷn â’r cyfrifoldebau cywir yn cael eu datganoli i’r lle hwn. Gadewch i mi ei gwneud yn gwbl glir: fy marn i yw y bydd unrhyw beth sydd wedi’i ddatganoli yn awr yn dychwelyd yma’n syth o’r UE pan fyddwn yn gadael yr UE. Ni fydd yn mynd drwy Whitehall. Ni fydd yn mynd i Whitehall i benderfynu a ydym yn ei gael ai peidio. Mae hynny’n cynnwys amaethyddiaeth, mae’n cynnwys pysgodfeydd, mae’n cynnwys materion datblygu economaidd rhanbarthol, mae’n cynnwys materion amgylcheddol—mae’r rheini’n faterion sydd wedi’u datganoli. Nid yw ein setliad datganoli yn dweud bod y materion hyn wedi’u datganoli, ac eithrio’r materion y mae’r UE yn ymdrin â hwy ar hyn o bryd. A byddai hwnnw’n newid sylweddol i’r setliad datganoli, ac yn mynd yn groes i refferendwm 2011. Ac nid wyf yn credu y byddai hynny’n ddemocrataidd, ac ni fyddai’n iawn i bobl Cymru.

Mae trefniadau trosiannol yn hynod o bwysig. Rwy’n falch eu bod wedi cael eu cydnabod. Y gwir plaen yw nad wyf yn credu y bydd unrhyw drafodaethau’n cychwyn cyn yr hydref—mae yna etholiadau yn Ffrainc a’r Almaen. Bydd yn rhaid cytuno ar unrhyw gytundeb erbyn yr hydref nesaf, nid fis Mawrth nesaf. Pam? Oherwydd bod yna broses gadarnhau o fewn yr UE, nid gyda’r Comisiwn yn unig, nid gyda’r Senedd yn unig, ond gyda’r 28, rwy’n credu—mwy na hynny o bosibl—28 o wahanol Seneddau, a byddai angen i bob un ohonynt gadarnhau unrhyw gytuniad newydd, ac mae hynny’n cymryd misoedd. Mae hynny’n golygu, erbyn mis Mawrth 2019, os ydym am osgoi ymyl y clogwyn, byddai’n rhaid cael cytuniad wedi’i gadarnhau’n llawn ar waith. Mae hynny’n annhebygol, byddwn yn awgrymu—yn dra annhebygol, byddwn yn dweud.

Beth yw’r dewis arall? Wel, gallai’r DU fynd yn aelod o’r Ardal Economaidd Ewropeaidd yn y cyfamser. Y tu allan i’r UE, ie, mae hynny’n wir; mae’n gywir dweud yn rhan o’r farchnad sengl, ie; mae’n gywir dweud o fewn awdurdodaeth Llys Cyfiawnder Ewrop o hyd; ac ie, mae’n gywir dweud gyda chyfraniad yn cael ei wneud. Mae’n bodloni canlyniad y refferendwm, ac mae’n ffordd o ddarparu trefniant trosiannol hyd nes y bydd cytundeb masnach rydd yn cael ei gytuno neu fel arall. Rwy’n credu mai dyna yw’r pwynt synhwyrol.

Rwy’n cytuno â’r sylw a wnaeth nad y DU yn 1972—gwladwriaeth unedol, gydag un Llywodraeth—fydd y DU pan fydd yn gadael yr UE, ac mae’n werth cofio hynny. Mae’n werth cofio hefyd fod y DU yn daer am ymuno â’r farchnad gyffredin yn y lle cyntaf, oherwydd bod ei heconomi’n methu. Ac mae’r rhai ohonom sy’n cofio’r 1970au cynnar yn cofio bod economi’r DU mewn llanast go iawn, yn enwedig gweithgynhyrchu, ac roedd hi wedi bod felly ers tua 20 neu 25 mlynedd ar y pwynt hwnnw. Ond mae’n gywir dweud nad yw dychwelyd i’r ffordd yr oedd pethau, cyn 1973, yn opsiwn. Rydym bellach yn bedair gwlad, yn bedair Llywodraeth, ac yn bartneriaeth, yn fy marn i, y mae angen iddi weithio tuag at bwrpas cyffredin. Mae hynny’n cael ei gydnabod gan Lywodraeth y DU, ac rwy’n croesawu hynny, ond mae’n bwysig gwireddu hynny.

Today will mark a profound day in the history of Wales. While Wales voted narrowly to leave the European Union, the UK Government’s intention is to take us out of the European single market as well. This is the largest economic and trading bloc in the world. For Wales, that single market is the destination for some 67 per cent of our exports, a higher level than any other part of the UK. And the UK Government’s intention to reach a free trade agreement will not put us in the same position as Norway, Iceland or Switzerland. I do hope that we will be in a position to debate the UK Government’s statement very soon. It will be essential for this Assembly to scrutinise that statement, of course, but I have some immediate questions now on the Welsh Government’s view.

First Minister, we need to be very wary of the UK Government’s actual intentions, compared to the warm words that we’ve seen from the Government earlier today. They admit that the UK will lose influence over the European economy. They speak of securing the freest possible trade in goods and services, but they admit that this won’t be a single market membership—it won’t comply with the four freedoms—and, therefore, it could lead to tariffs. I’d like to know the Labour Government’s position on this, please. Do you believe that a free trade agreement can lead to continued single market participation? Do you anticipate tariffs, and if so, which sectors do you think would be most at risk? What does today’s triggering of article 50 mean for Airbus, for Toyota, for manufacturing as a whole?

I want to turn now to the future of this Assembly, and the future of this nation. We should be under no illusions about today’s article 50 notice. It does not fulfil the wishes of the Scottish Government, nor, to my mind, the Welsh Government. It certainly doesn’t satisfy Plaid Cymru. The language from the UK Government is that they have an expectation of a significant increase in devolved powers. Anyone who takes that at face value needs a reality check. The UK Government, by definition, is in power. The balance of powers within the UK is within their remit, and it doesn’t have to be negotiated with EU institutions. The UK Government should be providing us with guarantees, not expectations. First Minister, what will the Welsh Government be doing to secure that increase in powers that we will need to protect and boost our economy as Brexit happens? Is it now time to make the case for a new Wales Bill, a Wales Bill that is actually fit for purpose?

The UK Government statement on article 50 contained no mention of agriculture or the environment. EU funds are only guaranteed up to 2020, meaning we need to secure the replacement arrangements during this Assembly term. First Minister, you stated in response to my questioning yesterday that agricultural subsidies could disappear. The need for certainty is now urgent. Plaid Cymru will not accept any loss of agricultural funding as a result of Brexit. We have been clear that Wales should receive the same funding and that we should have full policy control over how it is allocated. Are you prepared to fight for that funding in the coming period, First Minister?

Turning to the actual negotiations, the UK Government has indicated that the devolved Governments will be consulted. I haven’t been filled with confidence about how the Welsh Government has described the consultation that has happened to date. Today, we hear language about the United Kingdom negotiating with the EU as a single state, but there are now two years ahead of us, which are critical for the future of Wales. You say in your statement that today marks the beginning of serious negotiation. Given that you’re disappointed and frustrated with the JMC process, how will you now work with the UK Government? You’ve stated that you will not sulk from the sidelines, so how are you going to put the Welsh national interest on the agenda? And given that you didn’t see that letter beforehand, nor did you have any opportunity to input into it, can you honestly say that, up until this point, you have been listened to by the Prime Minister? You claim to see evidence of movement, but, First Minister, to us, it doesn’t look like there’s been much movement at all.

Mae heddiw’n ddiwrnod dwys yn hanes Cymru. Er bod Cymru wedi pleidleisio o drwch blewyn i adael yr Undeb Ewropeaidd, bwriad Llywodraeth y DU yw mynd â ni allan o’r farchnad sengl Ewropeaidd yn ogystal. Dyma’r bloc economaidd a’r bloc masnachu mwyaf yn y byd. I Gymru, y farchnad sengl honno yw cyrchfan oddeutu 67 y cant o’n hallforion, lefel uwch nag unrhyw ran arall o’r DU. Ac ni fydd bwriad Llywodraeth y DU i ddod i gytundeb masnach rydd yn ein rhoi yn yr un sefyllfa â Norwy, Gwlad yr Iâ neu’r Swistir. Rwy’n gobeithio y byddwn mewn sefyllfa i drafod datganiad Llywodraeth y DU yn fuan iawn. Bydd yn hanfodol i’r Cynulliad hwn graffu ar y datganiad hwnnw, wrth gwrs, ond mae gennyf rai cwestiynau uniongyrchol yn awr ar farn Llywodraeth Cymru.

Brif Weinidog, mae angen i ni fod yn wyliadwrus iawn o fwriadau go iawn Llywodraeth y DU, o’i gymharu â’r geiriau cynnes a gawsom gan y Llywodraeth yn gynharach heddiw. Maent yn cyfaddef y bydd y DU yn colli dylanwad dros yr economi Ewropeaidd. Maent yn sôn am sicrhau’r fasnach fwyaf rhydd sy’n bosibl mewn nwyddau a gwasanaethau, ond maent yn cyfaddef na fydd hyn yn aelodaeth o’r farchnad sengl—ni fydd yn cydymffurfio â’r pedwar rhyddid—ac felly, gallai arwain at dariffau. Hoffwn wybod beth yw safbwynt y Llywodraeth Lafur ar hyn, os gwelwch yn dda. A ydych yn credu y gall cytundeb masnach rydd arwain at barhau ein cyfranogiad yn y farchnad sengl? A ydych yn rhagweld tariffau, ac os felly, pa sectorau a fyddai fwyaf mewn perygl yn eich barn chi? Beth y mae sbarduno erthygl 50 heddiw yn ei olygu i Airbus, i Toyota, i weithgynhyrchu yn gyffredinol?

Rwyf am droi yn awr at ddyfodol y Cynulliad hwn, a dyfodol y genedl hon. Ni ddylem fod dan unrhyw gamargraff heddiw ynglŷn â rhybudd erthygl 50. Nid yw’n cyflawni dymuniad Llywodraeth yr Alban, na Llywodraeth Cymru yn fy marn i. Yn sicr nid yw’n bodloni Plaid Cymru. Mae iaith Llywodraeth y DU yn dynodi eu bod yn disgwyl gweld cynnydd sylweddol yn y pwerau datganoledig. Mae unrhyw un sy’n derbyn hynny’n ddigwestiwn yn colli golwg ar realiti. Llywodraeth y DU, drwy ddiffiniad, sydd mewn grym. Mae cydbwysedd pwerau yn y DU o fewn eu cylch gorchwyl, ac nid oes rhaid iddo gael ei negodi gyda sefydliadau’r UE. Dylai Llywodraeth y DU fod yn rhoi gwarantau i ni, nid disgwyliadau. Brif Weinidog, beth fydd Llywodraeth Cymru yn ei wneud i sicrhau cynnydd o’r fath yn y pwerau y bydd eu hangen arnom i ddiogelu a hybu ein heconomi wrth i Brexit digwydd? A yw hi bellach yn bryd cyflwyno’r achos dros Fil Cymru newydd, Bil Cymru sy’n addas at y diben mewn gwirionedd?

Nid oedd datganiad Llywodraeth y DU ar erthygl 50 yn cynnwys unrhyw sôn am amaethyddiaeth neu’r amgylchedd. Hyd at 2020 yn unig y mae cyllid yr UE yn cael ei warantu, sy’n golygu bod angen inni sicrhau’r trefniadau newydd yn ystod tymor y Cynulliad hwn. Brif Weinidog, fe ddywedoch mewn ymateb i fy nghwestiynau ddoe y gallai cymorthdaliadau amaethyddol ddiflannu. Mae’r angen am sicrwydd yn daer bellach. Ni fydd Plaid Cymru yn derbyn unrhyw golli cyllid amaethyddol o ganlyniad i Brexit. Rydym wedi dweud yn glir y dylai Cymru gael yr un arian ac y dylem gael rheolaeth lawn dros bolisi ynglŷn â sut y caiff ei ddyrannu. A ydych yn barod i ymladd am y cyllid hwnnw yn y cyfnod sydd i ddod, Brif Weinidog?

Gan droi at y trafodaethau eu hunain, mae Llywodraeth y DU wedi nodi y bydd yn ymgynghori â’r Llywodraethau datganoledig. Nid wyf wedi cael fy llenwi â hyder ynglŷn â’r modd y mae Llywodraeth Cymru wedi disgrifio’r ymgynghoriad sydd wedi digwydd hyd yn hyn. Heddiw, clywsom siarad am y Deyrnas Unedig yn negodi â’r UE fel un wladwriaeth, ond mae dwy flynedd o’n blaenau yn awr sy’n mynd i fod yn allweddol i ddyfodol Cymru. Rydych yn dweud yn eich datganiad fod heddiw’n ddechrau ar negodi o ddifrif. O gofio eich bod yn siomedig ac yn rhwystredig gyda phroses y cyd-bwyllgor gweinidogion, sut y byddwch yn gweithio gyda Llywodraeth y DU yn awr? Rydych wedi dweud na fyddwch yn pwdu ar y cyrion, felly sut rydych yn mynd i roi budd cenedlaethol Cymru ar yr agenda? Ac o ystyried na welsoch y llythyr hwnnw ymlaen llaw, ac na chawsoch unrhyw gyfle i gyfrannu ato, a allwch ddweud yn onest fod y Prif Weinidog wedi gwrando arnoch hyd at y pwynt hwn? Rydych yn honni eich bod yn gweld tystiolaeth o symud, ond Brif Weinidog, i ni, nid yw’n edrych fel pe bai yna fawr o symud wedi bod.

A number of questions there that were asked of me by the leader of Plaid Cymru. First of all, one of the ironies of the argument that I’ve heard from the Prime Minister is that the Scottish referendum should not take place because people don’t really know what they’re going to be voting on. Well, that’s exactly what happened last year. People were asked whether we should be members of the EU, but, of course, the detail and minutiae are not known. We don’t know what people’s view is of the single market, or whether we should be in the customs union or not, or their views, particularly, on immigration. We can guess what some people thought about it, of course, we heard it ourselves. But the problem is that now is the time for detail to be filled in, although my hope is that the pragmatists in the UK Government at the moment hold the upper hand over the nationalists, and that sense will prevail. I listened carefully to Phillip Hammond’s interview this morning on Radio 4. It was an interesting interview. He talked about—. He was frank about the challenges for the UK. You heard the Prime Minister say today that membership of the single market is not an option. Well, she and I will know—we’ve had this debate. It may be a semantic debate, but, nevertheless, it is a debate, as to whether participation is the same thing as membership. But for the Prime Minister to use the words ‘to rule out membership, but not rule out participation’, I actually thought was interesting, but we’ll have to wait and see. Maybe Kremlinology or Whitehallology only takes you so far.

With regard to immigration—again, I’ve said this before, and I welcome what the Prime Minister said today about immigration being important, particularly, of course, ensuring that people are able to come to the UK and use their skills. And as I’ve said before, there will be no control over immigration. It never was going to be—it was always a myth, because of the open border with the Republic of Ireland. You cannot control your immigration if you have an open border. It’s an oxymoron just by definition.

In terms of the free trade agreement, the problem I think with the free trade agreement is that, if you look at FTAs across the world, they almost always exclude food, agriculture and fisheries. They are always outside of the agreement, and they are, therefore, subject to tariffs. And my great worry is that we end up with some kind of agreement with the EU that excludes agriculture and fisheries, where tariffs are imposed. There are other dangers in having free trade agreements with, for example, Australia or New Zealand. They are not in Wales’s interest at all. Replacing a market of 500 million with a market of 4.8 million in New Zealand, while, at the same time, allowing New Zealand lamb to flow unhindered into Wales must be great for New Zealand, but very bad for Wales, and we would oppose tooth and nail any free trade agreement with New Zealand or Australia, or any other country that threatens our farming industry.

In terms of the effect on Airbus and Toyota, there are two issues that those organisations are concerned about. First of all, tariffs—increasing their costs, but, secondly, of course, their ability to move workers around. It’s literally the case for Airbus that they need to move people from Broughton to Toulouse within a day. They don’t want to be playing around with visas and trying to deal with the paperwork. That will inevitably mean that Broughton is at a disadvantage in the years to come. So, there must be the ability to shift people around in the course of a day or two so that they can work in another country or within the European Union without the need to go through unnecessary paperwork.

Well, in terms of devolved powers, I can only read what I’ve seen thus far. The proof of the pudding will come in the eating, of course. We’ll have to wait and see what happens in terms of devolved powers in the future.

I think that one of the issues as well that the UK has to be wary of is that the EU was actually, or had become, part of the glue that held the UK together. Without that, then it’s hugely important to restructure the UK in order for it to be robust in the future. The case, for example, of Northern Ireland—the only identity that people shared in Northern Ireland was a European one. Beyond that, they have nothing in common in terms of an identity. We must be careful, then, that Northern Ireland doesn’t find itself staring, or looking backwards, into what happened before. There’s no need for that to happen, but we must be wary of that.

Wales Bill—there has to be another Wales Bill. I mean, the one we’ve got now is something that we can use for April next year, but it’s far from sustainable—we know that. The issues such as policing, jurisdiction and air passenger duty, just to name three issues, are not resolved—they need to be resolved. There is no reason why, in the future, Wales should be treated in a second-class fashion compared to Scotland.

In terms of subsidies, the issues that I’ve already mentioned are important, that is we need to see certainty beyond 2020. We need to see the allocation ring-fenced at a UK level and then, of course, us getting our Welsh allocation. It cannot be Barnettised, otherwise we get an enormous cut through Barnett; it cannot come with strings attached either. By all means, we can negotiate and agree a common framework—fine, but by negotiation and not by imposition. But I am concerned that what might happen to that money is that it will stick to fingers in Whitehall rather than come to Wales at the moment.

The other issue that worries me about farming is this: for years, agricultural subsidies have been outside of the normal budget process. I believe that agricultural subsidies need to be ring-fenced and a ring fence agreed by all four nations, otherwise, every year, in this Chamber, the debate will be as to whether farmers get more money or the health service gets more money. I just don’t think that’s in the interest of agriculture, to be honest. I think it should be taken out of that arena.

In terms of negotiation, as I’ve said before, the JMC is not fit for purpose. If the UK is going to survive, it has to adapt. It can adapt, but that does mean a proper council of Ministers with a proper decision-making process and a dispute-resolution process that is independent, because how else could any of us have faith in it if it carried on with the current situation, where, if there is a dispute between ourselves and the UK Treasury, the dispute is resolved by the UK Treasury? That’s hardly an independent and disinterested system for dealing with disputes. Tomorrow will give us more of an idea of the direction of travel and, of course, over the course of the next week, I’m sure, there’ll be ample opportunity, as there should be, to examine very carefully the issues that arise over the next few days.

Mae arweinydd Plaid Cymru wedi gofyn nifer o gwestiynau i mi. Yn gyntaf oll, un o eironïau’r ddadl a glywais gan y Prif Weinidog yw na ddylai refferendwm yr Alban ddigwydd am nad yw pobl yn gwybod yn iawn am beth y byddant yn pleidleisio. Wel, dyna’n union a ddigwyddodd y llynedd. Gofynnwyd i bobl a ddylem fod yn aelodau o’r UE, ond wrth gwrs, nid yw’r manylion a’r manion yn hysbys. Nid ydym yn gwybod beth yw barn pobl am y farchnad sengl, neu a ddylem fod yn yr undeb tollau ai peidio, neu eu safbwyntiau ar fewnfudo yn arbennig. Gallwn ddyfalu beth oedd rhai pobl yn meddwl am y peth, wrth gwrs—clywsom hynny ein hunain. Ond y broblem yw mai nawr yw’r amser i roi’r manylion, er mai fy ngobaith yw bod y pragmatyddion yn Llywodraeth y DU ar hyn o bryd â’r llaw uchaf ar y cenedlaetholwyr, ac y bydd synnwyr yn drech. Gwrandewais yn astud ar gyfweliad Phillip Hammond y bore yma ar Radio 4. Roedd yn gyfweliad diddorol. Siaradodd am—. Roedd yn agored am yr heriau i’r DU. Clywsoch y Prif Weinidog yn dweud heddiw nad yw aelodaeth o’r farchnad sengl yn opsiwn. Wel, bydd hi a minnau’n gwybod—rydym wedi cael y ddadl hon. Efallai ei bod yn ddadl semantig, ond serch hynny, mae’n ddadl, ynglŷn ag a yw cyfranogiad yr un peth ag aelodaeth. Ond roeddwn yn meddwl bod defnydd y Prif Weinidog o’r geiriau ‘diystyru aelodaeth, heb ddiystyru cyfranogiad’, yn ddiddorol, ond bydd rhaid i ni aros i weld. Efallai nad yw Cremlinoleg neu Whitehalloleg ond yn mynd â chi ran o’r ffordd.

O ran mewnfudo—eto, rwyf wedi dweud hyn o’r blaen, a chroesawaf yr hyn a ddywedodd y Prif Weinidog heddiw ynglŷn â pha mor bwysig yw mewnfudo, yn enwedig, wrth gwrs, sicrhau bod pobl yn gallu dod i’r DU a defnyddio eu sgiliau. Ac fel y dywedais o’r blaen, ni fydd unrhyw reolaeth dros fewnfudo. Nid oedd hynny byth yn mynd i ddigwydd—myth oedd hynny o’r cychwyn, oherwydd y ffin agored gyda Gweriniaeth Iwerddon. Ni allwch reoli eich mewnfudo os oes gennych ffin agored. Mae’n ocsimoron drwy ddiffiniad.

O ran y cytundeb masnach rydd, y broblem gyda chytundeb masnach rydd yn fy marn i, os edrychwch ar gytundebau masnach rydd ar draws y byd, yw eu bod bron bob amser yn eithrio bwyd, amaethyddiaeth a physgodfeydd. Maent bob amser y tu allan i’r cytundeb, ac maent, felly, yn amodol ar dariffau. A fy mhryder mawr yw ein bod yn cael rhyw fath o gytundeb â’r UE yn y pen draw sy’n eithrio amaethyddiaeth a physgodfeydd, lle y caiff tariffau eu gosod. Mae yna beryglon eraill o gael cytundebau masnach rydd gydag Awstralia neu Seland Newydd er enghraifft. Nid ydynt o fudd i Gymru o gwbl. Mae disodli marchnad o 500 miliwn gan farchnad o 4.8 miliwn yn Seland Newydd, a chaniatáu i gig oen o Seland Newydd lifo’n ddirwystr i mewn i Gymru ar yr un pryd yn wych i Seland Newydd, ond yn wael iawn i Gymru, a byddem yn gwrthwynebu i’r carn unrhyw gytundeb masnach rydd gyda Seland Newydd neu Awstralia, neu unrhyw wlad arall sy’n bygwth ein diwydiant ffermio.

O ran yr effaith ar Airbus a Toyota, mae’r sefydliadau hynny’n poeni am ddau beth. Yn gyntaf oll, tariffau—sy’n cynyddu eu costau, ond yn ail, wrth gwrs, eu gallu i symud gweithwyr o gwmpas. Mae’n llythrennol wir fod Airbus angen symud pobl o Frychdyn i Toulouse o fewn diwrnod. Nid ydynt eisiau chwarae o gwmpas gyda fisas a cheisio ymdrin â’r gwaith papur. Bydd hynny’n anochel yn golygu bod Brychdyn dan anfantais yn y blynyddoedd i ddod. Felly, rhaid gallu symud pobl o gwmpas o fewn diwrnod neu ddau fel y gallant weithio mewn gwlad arall neu o fewn yr Undeb Ewropeaidd heb fod angen mynd drwy waith papur diangen.

Wel, o ran pwerau datganoledig, ni allaf ond darllen yr hyn a welais hyd yn hyn. Wrth ei flas y bydd profi’r pwdin, wrth gwrs. Bydd rhaid i ni aros i weld beth fydd yn digwydd o ran pwerau datganoledig yn y dyfodol.

Credaf mai un o’r ystyriaethau sy’n rhaid i’r DU fod yn wyliadwrus ohoni hefyd yw bod yr UE mewn gwirionedd yn, neu wedi dod yn rhan o’r glud a oedd yn dal y DU at ei gilydd. Heb hynny, mae’n hynod o bwysig ailstrwythuro’r DU er mwyn iddi fod yn gadarn yn y dyfodol. Yn achos Gogledd Iwerddon, er enghraifft—roedd yr unig hunaniaeth yr oedd pobl yn ei rhannu yng Ngogledd Iwerddon yn un Ewropeaidd. Y tu hwnt i hynny, nid oes ganddynt unrhyw beth yn gyffredin o ran hunaniaeth. Rhaid i ni fod yn ofalus, felly, nad yw Gogledd Iwerddon yn rhythu, neu’n syllu’n ôl ar yr hyn a ddigwyddodd o’r blaen. Nid oes angen i hynny ddigwydd, ond mae’n rhaid i ni fod yn wyliadwrus o hynny.

Bil Cymru—mae’n rhaid cael Bil Cymru arall. Hynny yw, mae’r un sydd gennym yn awr yn rhywbeth y gallwn ei ddefnyddio ar gyfer mis Ebrill y flwyddyn nesaf, ond mae’n bell o fod yn gynaliadwy—fe wyddom hynny. Nid yw materion megis plismona, awdurdodaeth a tholl teithwyr awyr, i enwi tri mater yn unig, wedi cael eu datrys—mae angen iddynt gael eu datrys. Nid oes unrhyw reswm pam, yn y dyfodol, y dylai Cymru gael ei thrin mewn ffordd eilradd o gymharu â’r Alban.

O ran cymorthdaliadau, mae’r materion a grybwyllais eisoes yn bwysig, hynny yw bod angen i ni weld sicrwydd y tu hwnt i 2020. Mae angen i ni weld y dyraniad wedi’i neilltuo ar lefel y DU a’n bod yn cael ein dyraniad yng Nghymru wedyn wrth gwrs. Ni ellir ei roi drwy fformiwla Barnett, neu fel arall, byddwn yn cael toriad enfawr drwy Barnett; ni all ddod â llinynnau ynghlwm wrtho ychwaith. Ar bob cyfrif, gallwn negodi a chytuno ar fframwaith cyffredin—iawn, ond drwy negodi ac nid drwy orfodaeth. Ond rwy’n pryderu mai’r hyn a allai ddigwydd i’r arian hwnnw yw y bydd yn glynu at fysedd yn Whitehall yn hytrach na dod i Gymru ar hyn o bryd.

Y mater arall sy’n fy mhoeni am ffermio yw hyn: ers blynyddoedd, mae cymorthdaliadau amaethyddol wedi bod y tu allan i broses y gyllideb arferol. Credaf fod angen clustnodi cymorthdaliadau amaethyddol, a’r pedair gwlad i gytuno ar yr arian sydd i’w glustnodi, neu fel arall, bob blwyddyn yn y Siambr hon, bydd dadlau ynglŷn ag a yw ffermwyr yn cael mwy o arian neu’r gwasanaeth iechyd yn cael mwy o arian. Nid wyf yn credu bod hynny er lles amaethyddiaeth, i fod yn onest. Rwy’n credu y dylid ei dynnu allan o’r arena honno.

O ran negodi, fel y dywedais o’r blaen, nid yw Cyd-bwyllgor y Gweinidogion yn addas at y diben. Os yw’r DU yn mynd i oroesi, mae’n rhaid iddi addasu. Fe all addasu, ond mae hynny’n golygu cyngor Gweinidogion priodol gyda phroses briodol ar gyfer gwneud penderfyniadau a phroses ddatrys anghydfodau sy’n annibynnol, oherwydd sut arall y gallai unrhyw un ohonom gael ffydd ynddo os yw’n parhau â’r sefyllfa bresennol, lle y caiff unrhyw anghydfod rhyngom a Thrysorlys y DU ei ddatrys gan Drysorlys y DU? Prin fod honno’n system annibynnol a diduedd ar gyfer ymdrin ag anghydfod. Bydd yfory yn rhoi mwy o syniad i ni o’r cyfeiriad teithio ac wrth gwrs, yn ystod yr wythnos nesaf, rwy’n siŵr y bydd digon o gyfle, fel y dylai fod, i edrych yn ofalus iawn ar y materion sy’n codi yn ystod y dyddiau nesaf.

Can I regret that the First Minister, yet again, has failed to rise to the level of events? Does he not see that today actually is a great day for the United Kingdom, and a great day for Wales, because what we’re seeing here is the beginning of a process of the restoration of democratic self-Government to Assemblies such as this, where we’ll have Ministers who make decisions and are held to account for them, and if we don’t like what they do, we can vote against them? That’s a privilege also that the people will have on a regular basis in the form of elections. So, is that surely not an unambiguous gain for this country? Of course, I don’t expect the Welsh regionalist party opposite—the European regionalist party, which is the excuse for the Welsh nationalists opposite, to understand that. They would far rather that we were governed from Brussels than from Cardiff. Surely, the Welsh Labour Government should take a more sensible view.

One of the reasons why—if this is the case—the First Minster has not been listened to by the Prime Minister, no doubt, is because he’s still refighting the referendum campaign and he is the voice of doom and gloom. He makes Gordon Brown look positively cheerful in comparison. He sees none of the opportunities and all of the potential problems. Nicola Sturgeon uses the process for political posturing for a referendum that she actually doesn’t want to have because she knows she will lose it. Surely, if we want to play a full part in the process of negotiation with the UK Government about the future after we leave the EU, the time to do that, on a positive basis, is now, and not to constantly harp on about the negatives and the uncertainties that exist, come what may.

It is somewhat rich for the First Minister, as the leader of the Conservatives pointed out, to complain about not being involved in the process when he has resolutely set his face like flint against the involvement of other parties, other than Plaid Cymru, in the process of negotiating a common position that Wales could have vis-à-vis the UK.

As regards full and unfettered access to the single market, insofar as that means free trade, he knows that the Government is already committed to trying to obtain that objective, and it’s in the mutual interest of both parties—the EU and the UK—that it should be secured. We have a massive trade deficit with the EU amounting to £60 billion a year. In cars alone we have a £20 billion a year deficit with Germany, so there is a massive bargaining counter that we have in our hands in the negotiating process, yet all the First Minister can say is that we won’t be able to sell any cars because there might potentially be a 10 per cent tariff on cars. Well, we’ve already seen an 18 per cent devaluation in the pound in the last 12 months anyway, which more than compensates for that compared to where we were last time.

Of course there will be problems for agriculture in the way that he describes, but it will be within our competence here in this place to decide how to deal with those. He will be the leader of an administration that will have complete control over agriculture as a result of our leaving the EU, and I wholly agree with him—I wholly agree with the point that he made—that there should be an immediate repatriation of powers from Brussels to Cardiff where that is appropriate under the devolution settlement we already have, and that there should be no blockage in Whitehall or Westminster in the meantime.

As regards a transition process lasting more than two years, a lot of people will see that as a thinly disguised ploy to try to keep us in the EU for even longer than the process that is set out under the Lisbon treaty. There should be no prospect whatsoever of elongating the negotiating process, because Parkinson’s law might then come into play, whereby the work expands to fill the time available and an infinite amount of time will mean an infinite extension to the time that we remain members of the European Union.

There’s plenty of time now for the Welsh Labour Government to develop lines of policy that they would like to see. For example, in agriculture, what kind of subsidy regime do we want to have in Wales after we leave the EU? That’ll be something that will be completely within his control. I do agree with him that we need to sort out the funding of future policy, and I agree with both Plaid Cymru and the Government that we should have every single penny that has been sourced via Brussels—all British taxpayers’ money in any case. Every single penny of that should come to Wales, whether it’s for agricultural support, structural funds or whatever, and it should then be for the Welsh Labour Government to set its own priorities in the light of that. The Welsh people can take their own view on whether those priorities are right or not at the time of the next Assembly elections.

As regards the constitution, I again wholly agree with him that the devolution settlement must not in any way be undermined. But, what is happening now through the triggering of article 50 is that we’re actually enhancing the devolution settlement—we’re actually enhancing the powers of this Assembly and enhancing the power of Welsh Ministers to govern ourselves in a way—. This is the paradox of the so-called nationalists’ position, of course: they don’t want to have democratic institutions such as the National Assembly for Wales deciding what our environmental policy is going to be, what our agricultural policy is going to be and so many other areas of policy that are currently the preserve of the European Union.

So, I say to the First Minister: do cheer up. This is a great opportunity for us, as well as a challenge. Of course, there are challenges and opportunities in life in general, but surely the opportunity to strike free trade agreements with the 85 per cent of the global economy that is outside the EU—. Given that the United States takes 22 per cent of Welsh exports, for example, is there not a great opportunity there to plug into the process of negotiation on free trade agreements in order to ensure that the UK Government, negotiating on our behalf in a unitary state insofar as we still are one, takes Welsh interests fully into account? They’re unlikely to do that if he carries on with the dire dirge of doom and gloom that we regularly get, day in and day out, in Wales. He was at it yesterday in question time, and today: ‘WTO rules will be a disaster for Wales.’ Well, the average tariff under WTO rules is about 3.5 per cent. Admittedly, they would be higher for certain sectors that are important for Wales, such as automotive and agriculture, which is, generally speaking, as the First Minister said, not the subject of agreement in free trade agreements. But, surely, the opportunity from being positive rather than negative is to play a real part in the process of negotiation with the UK Government and if he carries on as he is, then he will continue to be ignored.

Rwy’n gresynu bod y Prif Weinidog, unwaith eto, wedi methu â chodi i lefel y digwyddiadau? Onid yw’n gweld bod heddiw mewn gwirionedd yn ddiwrnod gwych i’r Deyrnas Unedig, ac yn ddiwrnod gwych i Gymru, am mai’r hyn a welwn yma yw dechrau proses o adfer hunanlywodraeth ddemocrataidd i Gynulliadau fel hwn, lle y bydd gennym Weinidogion sy’n gwneud penderfyniadau ac yn cael eu dwyn i gyfrif amdanynt, ac os nad ydym yn hoffi’r hyn a wnânt, gallwn bleidleisio yn eu herbyn? Ceir braint hefyd i bobl ar sail reolaidd ar ffurf etholiadau. Felly, onid yw hynny’n fantais ddiamwys i’r wlad hon? Wrth gwrs, nid wyf yn disgwyl i’r blaid ranbarthol gyferbyn—y blaid ranbarthol Ewropeaidd, sef yr esgus o genedlaetholwyr Cymreig gyferbyn, ddeall hynny. Byddai’n llawer gwell ganddynt i ni gael ein llywodraethu o Frwsel nag o Gaerdydd. ‘Does bosibl na ddylai Llywodraeth Lafur Cymru fabwysiadu safbwynt mwy synhwyrol.

Un o’r rhesymau—os yw hyn yn wir—pam nad yw’r Prif Weinidog wedi gwrando ar Brif Weinidog Cymru, yn ddiau, yw oherwydd ei fod yn dal i ailymladd ymgyrch y refferendwm ac ef yw llais gofid a gwae. Mae’n gwneud i Gordon Brown edrych yn wirioneddol siriol mewn cymhariaeth. Nid yw’n gweld unrhyw gyfleoedd ac mae’n gweld yr holl broblemau posibl. Mae Nicola Sturgeon yn defnyddio’r broses ar gyfer gosod ei stondin yn wleidyddol ar gyfer refferendwm nad yw mo’i heisiau mewn gwirionedd am ei bod yn gwybod y bydd yn ei cholli. Yn sicr, os ydym am chwarae rhan lawn yn y broses o negodi â Llywodraeth y DU ynglŷn â’r dyfodol ar ôl i ni adael yr UE, yr amser i wneud hynny, ar sail gadarnhaol, yw nawr, ac nid rhefru’n gyson am yr agweddau negyddol a’r ansicrwydd sy’n bodoli, doed a ddel.

Fel y nododd arweinydd y Ceidwadwyr, mae wyneb gan y Prif Weinidog i gwyno nad yw’n cael rhan yn y broses ag yntau mor bendant ei wrthwynebiad i gynnwys pleidiau eraill ar wahân i Blaid Cymru yn y broses o negodi safbwynt cyffredin y gallai Cymru ei arddel o ran y DU.

O ran mynediad llawn a dilyffethair at y farchnad sengl, i’r graddau y mae hynny’n golygu masnach rydd, mae’n gwybod bod y Llywodraeth eisoes wedi ymrwymo i geisio sicrhau’r nod hwnnw, a byddai sicrhau hynny’n fuddiol i’r ddwy ochr—yr UE a’r DU. Mae gennym ddiffyg masnach enfawr o £60 biliwn y flwyddyn gyda’r UE. O ran ceir yn unig, mae gennym ddiffyg o £20 biliwn y flwyddyn gyda’r Almaen, felly mae gennym destun bargeinio enfawr yn ein dwylo yn y broses negodi, ond eto i gyd y cyfan y gall y Prif Weinidog ei ddweud yw na fyddwn yn gallu gwerthu unrhyw geir am y gallai fod tariff o 10 y cant ar geir o bosibl. Wel, rydym eisoes wedi gweld gostyngiad o 18 y cant yng ngwerth y bunt yn y 12 mis diwethaf beth bynnag, sy’n mwy na gwneud iawn am hynny o’i gymharu â lle roeddem y tro diwethaf.

Wrth gwrs fe fydd yna broblemau i amaethyddiaeth yn y ffordd y mae’n disgrifio, ond bydd o fewn ein cymhwysedd yma yn y lle hwn i benderfynu sut i ymdrin â’r problemau hynny. Fe fydd yn arweinydd gweinyddiaeth a fydd â rheolaeth lwyr dros amaethyddiaeth o ganlyniad i adael yr UE, ac rwy’n cytuno’n llwyr ag ef—rwy’n cytuno’n llwyr â’r pwynt a wnaeth—y dylid dychwelyd pwerau o Frwsel i Gaerdydd ar unwaith lle y bo hynny’n briodol o dan y setliad datganoli sydd gennym eisoes, ac na ddylai fod unrhyw rwystr yn Whitehall neu San Steffan yn y cyfamser.

O ran proses bontio sy’n para mwy na dwy flynedd, bydd llawer o bobl yn gweld hynny fel ystryw amlwg i geisio ein cadw yn yr UE yn hwy hyd yn oed na’r broses a bennwyd o dan gytundeb Lisbon. Ni ddylai fod unrhyw bosibilrwydd o gwbl o ymestyn y broses negodi, oherwydd gallai Deddf Parkinson ddod yn weithredol wedyn, lle y mae’r gwaith yn ehangu i lenwi’r amser sydd ar gael, a bydd cyfnod diddiwedd o amser yn golygu ymestyn yr amser y byddwn yn parhau i fod yn aelodau o’r Undeb Ewropeaidd yn ddiddiwedd.

Mae digon o amser yn awr i Lywodraeth Lafur Cymru ddatblygu llinellau polisi y byddent yn hoffi eu gweld. Er enghraifft, mewn amaethyddiaeth, pa fath o drefn cymhorthdal yr hoffem ei chael yng Nghymru ar ôl i ni adael yr Undeb Ewropeaidd? Bydd hynny’n rhywbeth a fydd o fewn ei reolaeth yn gyfan gwbl. Rwy’n cytuno ag ef fod angen i ni roi trefn ar gyllido polisïau yn y dyfodol, ac rwy’n cytuno gyda Phlaid Cymru a’r Llywodraeth y dylem gael pob ceiniog a ddaeth drwy Frwsel—holl arian trethdalwyr Prydeinig beth bynnag. Dylai pob ceiniog o hwnnw ddod i Gymru, boed ar gyfer cymorth amaethyddol, cronfeydd strwythurol neu beth bynnag, ac yna dylai Llywodraeth Lafur Cymru osod ei blaenoriaethau ei hun yng ngoleuni hynny. Gall pobl Cymru ffurfio’u barn eu hunain ynglŷn ag a yw’r blaenoriaethau hynny’n gywir ai peidio adeg etholiadau nesaf y Cynulliad.

O ran y cyfansoddiad, unwaith eto rwy’n cytuno’n llwyr ag ef na ddylid tanseilio’r setliad datganoli mewn unrhyw ffordd. Ond yr hyn sy’n digwydd yn awr drwy sbarduno erthygl 50 yw ein bod mewn gwirionedd yn gwella’r setliad datganoli—mewn gwirionedd rydym yn gwella pwerau’r Cynulliad hwn ac yn gwella pŵer Gweinidogion Cymru i lywodraethu ein hunain mewn ffordd—. Dyma baradocs sefyllfa’r cenedlaetholwyr honedig, wrth gwrs: nid ydynt am gael sefydliadau democrataidd megis Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn penderfynu beth fydd ein polisi amgylcheddol, beth fydd ein polisi amaethyddol a chymaint o feysydd polisi eraill sydd ar hyn o bryd yn eiddo i’r Undeb Ewropeaidd.

Felly, rwy’n dweud wrth y Prif Weinidog: codwch eich calon. Dyma gyfle gwych i ni, yn ogystal â her. Wrth gwrs, mae yna heriau a chyfleoedd mewn bywyd yn gyffredinol, ond yn sicr mae’r cyfle i ffurfio cytundebau masnach rydd â’r 85 y cant o’r economi fyd-eang sydd y tu allan i’r yr UE—. O ystyried bod yr Unol Daleithiau yn mynd â 22 y cant o allforion Cymru, er enghraifft, onid oes cyfle gwych yno i gymryd rhan yn y broses o negodi cytundebau masnach rydd er mwyn sicrhau bod Llywodraeth y DU, wrth drafod ar ein rhan mewn gwladwriaeth unedol i’r graddau ein bod yn dal i fod yn un, yn rhoi sylw llawn i fuddiannau Cymru? Maent yn annhebygol o wneud hynny os yw ef yn parhau â’r alarnad enbyd o ofid a gwae a gawn yn rheolaidd, ddydd ar ôl dydd, yng Nghymru. Roedd wrthi ddoe yn ystod y cwestiynau, a heddiw: ‘Bydd rheolau Sefydliad Masnach y Byd yn drychineb i Gymru.’ Wel, mae’r tariff cyfartalog o dan reolau Sefydliad Masnach y Byd oddeutu 3.5 y cant. Rhaid cyfaddef, byddent yn uwch ar gyfer rhai sectorau sy’n bwysig i Gymru, megis y sector modurol ac amaethyddiaeth nad ydynt, yn gyffredinol, fel y dywedodd y Prif Weinidog, yn destun cytundeb mewn cytundebau masnach rydd. Ond yn sicr, y cyfle a ddaw o fod yn gadarnhaol yn hytrach na negyddol yw chwarae rhan go iawn yn y broses o drafod â Llywodraeth y DU ac os yw ef yn parhau fel y mae wedi bod yn ei wneud, yna bydd yn parhau i gael ei anwybyddu.

Well, I have to say to the leader of UKIP: he describes the day as the day of the return of democratic self-government; if Scotland votes ‘out’ in a referendum, I wonder if he would say that about Scotland. But, it’s a strange point to make in that regard.

The UK never lost its sovereignty. It always kept its sovereignty. It’s a sovereign state and it still shares its—. It always will share its sovereignty. It’s a member of national organisations that are multistate organisations where sovereignty is shared with those organisations, otherwise you’d never have any treaties, you shouldn’t be a member of the UN, and you shouldn’t be a member of any supranational organisations. It’s cloud-cuckoo-land to suggest that the UK or any other state, for that example, is in any way wholly sovereign in the classical sense of the nineteenth-century.

There is some irony—and I know this annoyed Plaid Cymru Members, but to me it caused me some amusement—but I never thought I’d see the day when UKIP would accuse Plaid Cymru of not being Welsh or nationalist enough. Given that five years ago, UKIP as a party was robustly anti-Welsh and robustly anti-devolution, there is some irony there, isn’t there, in terms of that? Yes, things have changed. There’s no doubt about that.

In terms of refighting the campaign, the campaign has finished; that was last year. This is a question of what we do next. I have to say to the leader of UKIP that I’ve heard nothing from him constructive at all. We have accepted the result. We’ve put forward concrete proposals. We’ve put forward a White Paper. We’ve put forward proposals for the internal governance of the UK. What I get from him is, ‘It’ll all be fine.’ No concrete proposals at all. I look forward to seeing them when, and if, they get round in UKIP—if they can agree with each other, that is—to producing them.

The other thing I have to say to him is that I disagree fundamentally with him that a free trade agreement will cover everything. It just will not do it. He must understand, surely, that the European Council of Ministers represents 27 different countries. The ratification process for any deal will require the ratification of some national parliaments and, indeed, some regional ones, particularly in Belgium. The ratification process, however, does not include BMW and Mercedes-Benz, who do not have a seat on the table of the European Council of Ministers and will not have the opportunity to influence what the entire European Union does in terms of its final trade arrangements.

In terms of tariffs, I can say to him that the average tariff is 5.5 per cent. There are hundreds of them: there are tariffs on hats and umbrellas. But more seriously, there are tariffs on automotive, aircraft components and most heavily on food, most heavily on food, particularly dairy products. I cannot believe that he believes that the answer to the imposition of tariffs and their effect is to crash the currency. Keep the pound low, make it really expensive for us to import goods, send inflation through the roof, but that’s fine because that will offset tariffs. That is not a sound or sustainable economic policy.

In terms of the WTO, again, he seems to think that crashing out with WTO rules is a good thing. The UK is just 60 million people. The European Union is far, far bigger as a market. We will be hurt hugely by the imposition of tariffs. Our manufacturers will find that their goods are more expensive. Apart from the financial barrier, there is a psychological barrier. If you were an investor from another large economy, why would you invest in a country where there was a tariff barrier in place between one of your factories and the other? That is clearly not going to happen. The automotive industry tells us that, the aircraft industry tells us that. I wonder who he’s speaking to when he takes the views of people on board.

I do look forward to the £350 million a week that will now spent on the NHS across the UK. That has been completely forgotten about, and conveniently. He reminds me of somebody who is part of a group of people who threw a brick through the window and now are criticising the people who are trying to put the window back together again by saying that the window was never broken in the first place or that we’re putting it back together in the wrong way, or even some of his party are arguing that they never put the brick through the window in the first place. The reality is that there are some of us who are trying to move on, some of us who are trying to ensure that the UK has a future outside of the EU, that Wales is not damaged as a result of leaving the EU, but his party has come forward with no proposals at all—no proposals at all. Even yesterday—this is a good one—there was a leaflet saying that UK fishermen would have access to a 200 mile fishing zone. In case he hasn’t noticed, the UK is within 200 miles of other countries all around the UK. There is no 200 mile fishing zone. That only exists if you have a 200 mile gap between you and another country, and that doesn’t exist as far as the UK is concerned. I have to say, the nonsense still continues with UKIP, but I offer him the chance to come forward in the next few weeks with something sensible and concrete that we can debate and examine.

Wel, rhaid i mi ddweud wrth arweinydd UKIP: mae’n disgrifio’r diwrnod fel diwrnod dychweliad hunanlywodraeth democrataidd; os yw’r Alban yn pleidleisio dros ‘adael’ mewn refferendwm, tybed a fyddai’n dweud hynny am yr Alban. Ond mae’n bwynt rhyfedd i’w wneud yn hynny o beth.

Nid yw’r DU erioed wedi colli ei sofraniaeth. Mae bob amser wedi cadw ei sofraniaeth. Mae’n wladwriaeth sofran, ac mae’n dal i rannu ei—. Bydd bob amser yn rhannu ei sofraniaeth. Mae’n aelod o sefydliadau cenedlaethol sy’n sefydliadau amlwladol lle y caiff sofraniaeth ei rhannu gyda’r sefydliadau hynny, fel arall ni fyddech byth yn cael unrhyw gytuniadau, ni fyddech yn aelod o’r Cenhedloedd Unedig, ac ni fyddech yn aelod o unrhyw sefydliadau uwch-genedlaethol. Ffolineb llwyr yw awgrymu bod y DU neu unrhyw wladwriaeth arall, o ran yr enghraifft honno, mewn unrhyw ffordd yn gyfan gwbl sofran yn ystyr glasurol y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Ceir peth eironi—ac rwy’n gwybod bod hyn wedi digio Aelodau Plaid Cymru, ond achosodd rywfaint o ddifyrrwch i mi—ond ni chredais erioed y byddwn yn gweld y dydd pan fyddai UKIP yn cyhuddo Plaid Cymru o beidio â bod yn ddigon Cymreig neu’n ddigon cenedlaetholgar. O ystyried bod UKIP bum mlynedd yn ôl yn blaid a oedd yn gadarn wrth-Gymreig ac yn gadarn wrth-ddatganoli, mae rhywfaint o eironi yn hynny onid oes? Mae pethau wedi newid yn wir. Nid oes amheuaeth am hynny.

O ran ailymladd yr ymgyrch, mae’r ymgyrch ar ben; y llynedd oedd hynny. Mae hwn yn gwestiwn ynglŷn â beth a wnawn nesaf. Mae’n rhaid i mi ddweud wrth arweinydd UKIP nad wyf wedi clywed unrhyw beth adeiladol ganddo o gwbl. Rydym wedi derbyn y canlyniad. Rydym wedi cyflwyno cynigion pendant. Rydym wedi cyflwyno Papur Gwyn. Rydym wedi cyflwyno cynigion ar gyfer llywodraethu’r DU yn fewnol. Yr hyn a gaf ganddo yw, ‘Bydd popeth yn iawn.’ Dim cynigion pendant o gwbl. Edrychaf ymlaen at eu gweld pan, ac os dônt i ben â’u cynhyrchu yn UKIP—os gallant gytuno â’i gilydd, hynny yw.

Y peth arall sy’n rhaid i mi ei ddweud wrtho yw fy mod yn anghytuno’n sylfaenol ag ef y bydd cytundeb masnach rydd yn cwmpasu popeth. Ni fydd yn gwneud hynny. Mae’n rhaid ei fod yn deall, ‘does bosibl, fod Cyngor Gweinidogion Ewrop yn cynrychioli 27 o wledydd gwahanol. Bydd y broses gadarnhau ar gyfer unrhyw gytundeb yn galw am gadarnhad seneddau cenedlaethol ac yn wir, rhai rhanbarthol, yn enwedig yng Ngwlad Belg. Fodd bynnag, nid yw’r broses gadarnhau yn cynnwys BMW a Mercedes-Benz, nad oes ganddynt sedd ar fwrdd Cyngor Gweinidogion Ewrop ac ni fydd yn cael cyfle i ddylanwadu ar yr hyn y mae’r Undeb Ewropeaidd cyfan yn ei wneud o ran ei drefniadau masnach terfynol.

O ran tariffau, gallaf ddweud wrtho mai’r tariff cyfartalog yw 5.5 y cant. Mae cannoedd ohonynt: mae tariffau ar hetiau ac ymbarelau. Ond yn fwy difrifol, mae tariffau ar gydrannau modurol ac awyrennau ac mae’r tariffau trymaf ar fwyd, yn drymaf ar fwyd, yn enwedig cynnyrch llaeth. Ni allaf gredu ei fod o’r farn mai’r ateb i osod tariffau a’u heffaith yw gostwng gwerth arian. Cadw’r bunt yn isel, ei gwneud yn ddrud dros ben i ni fewnforio nwyddau, gwthio chwyddiant drwy’r to, ond mae hynny’n iawn oherwydd bydd yn gwrthbwyso tariffau. Nid yw hwnnw’n bolisi economaidd cadarn a chynaliadwy.

O ran Sefydliad Masnach y Byd, unwaith eto, mae’n ymddangos ei fod yn meddwl bod chwalu rheolau Sefydliad Masnach y Byd yn beth da. Nid oes ond 60 miliwn o bobl yn y DU. Mae’r Undeb Ewropeaidd yn farchnad lawer iawn yn fwy o faint. Cawn ein brifo’n fawr gan y tariffau a osodir. Bydd ein cynhyrchwyr yn gweld bod eu nwyddau’n ddrutach. Ar wahân i’r rhwystr ariannol, ceir rhwystr seicolegol. Pe baech yn fuddsoddwr o economi fawr arall, pam y byddech yn buddsoddi mewn gwlad lle roedd rhwystr tariff ar waith rhwng un o’ch ffatrïoedd a’r llall? Mae’n amlwg nad yw hynny’n mynd i ddigwydd. Mae’r diwydiant modurol yn dweud hynny wrthym, mae’r diwydiant awyrennau yn dweud hynny wrthym. Tybed â phwy y mae’n siarad pan fydd yn ystyried safbwyntiau pobl.

Rwy’n edrych ymlaen at y £350 miliwn yr wythnos a fydd yn cael ei wario yn awr ar y GIG ar draws y DU. Mae hynny wedi cael ei anghofio’n llwyr, ac yn gyfleus. Mae’n fy atgoffa o rywun sy’n rhan o grŵp o bobl a daflodd fricsen drwy ffenestr ac sydd bellach yn beirniadu’r bobl sy’n ceisio rhoi’r ffenestr yn ôl at ei gilydd eto drwy ddweud na chafodd y ffenestr ei thorri yn y lle cyntaf neu ein bod yn ei rhoi’n ôl at ei gilydd yn y ffordd anghywir, neu mae rhai o’i blaid hyd yn oed yn dadlau na wnaethant daflu’r fricsen drwy’r ffenestr yn y lle cyntaf. Y realiti yw bod rhai ohonom yn ceisio symud ymlaen, mae rhai ohonom yn ceisio sicrhau bod gan y DU ddyfodol y tu allan i’r UE, nad yw Cymru yn cael ei niweidio o ganlyniad i adael yr UE, ond nid yw ei blaid wedi cyflwyno unrhyw gynigion o gwbl—dim cynigion o gwbl. Hyd yn oed ddoe—mae hon yn un dda—roedd yna daflen yn dweud y byddai pysgotwyr yn y DU yn cael mynediad i barth pysgota 200 milltir. Rhag ofn nad yw wedi sylwi, mae’r DU o fewn 200 milltir i wledydd eraill yr holl ffordd o gwmpas y DU. Nid oes parth pysgota 200 milltir. Nid yw hwnnw ond yn bodoli os oes gennych fwlch o 200 milltir rhyngoch chi a gwlad arall, ac nid yw’n bodoli yn achos y DU. Rhaid i mi ddweud, mae’r nonsens yn dal i barhau gydag UKIP, ond rwy’n cynnig cyfle iddo gyflwyno rhywbeth synhwyrol a chadarn yn ystod yr wythnosau nesaf i ni allu ei drafod a’i archwilio.

Could I ask one very straightforward question based on the contributions already from opposition spokesmen? Has the Prime Minister given any guarantee at all on funding for agriculture and rural development up until 2020, and that that funding would be passed for Wales? And my second question is: in response to the comments last week by one of the prime ‘leave’ campaigners—now somewhat in exile himself, Michael Gove—that this was now an opportunity to diminish or strip out entirely the European habitats and wildlife directives—and bearing in mind the implications of that for Wales, let alone the ecological coherence of networks around the UK and EU—what are his thoughts on the idea that this is now an opportunity to engage in a race to the bottom of environmental standards?

A gaf fi ofyn un cwestiwn syml iawn yn seiliedig ar y cyfraniadau eisoes gan lefarwyr y gwrthbleidiau? A yw’r Prif Weinidog wedi rhoi unrhyw warant o gwbl ar gyllid ar gyfer amaethyddiaeth a datblygu gwledig hyd at 2020, ac y byddai’r cyllid hwnnw’n cael ei basio ar gyfer Cymru? A fy ail gwestiwn yw hwn: mewn ymateb i’r sylwadau yr wythnos diwethaf gan un o’r prif ymgyrchwyr o blaid ‘gadael’—sydd bellach yn rhywfaint o alltud ei hun, sef Michael Gove—fod hwn yn awr yn gyfle i leihau neu gael gwared yn llwyr ar gyfarwyddebau cynefinoedd a bywyd gwyllt Ewropeaidd—a chan gofio goblygiadau hynny i Gymru, heb sôn am gydlyniad ecolegol rhwydweithiau o amgylch y DU a’r UE—beth yw ei farn ar y syniad fod hwn yn awr yn gyfle i gymryd rhan mewn ras i’r gwaelod o ran safonau amgylcheddol?

I can say to the Member that guarantees are in place until 2020 but not beyond. That’s the problem. Beyond that, there are no guarantees of a single penny and that’s why we need certainty with regard to that. Michael Gove, I’m afraid, represents a section of the Conservative Party who are minimal government enthusiasts. They will sit quite happily on the right wing of the Republican party, I suspect, in the US. They see things like environmental protection as a burden on business. I can say that, for example, the habitats directive will be a matter entirely for this institution to decide what it wishes to do with in terms of environmental regulation in the future. But I can certainly guarantee that despite the views of Michael Gove, what we will not be doing is going back to the days of high pollution levels in our rivers and making Wales a less green and attractive place than it is now.

Gallaf ddweud wrth yr Aelod fod gwarantau ar waith tan 2020, ond nid y tu hwnt i hynny. Dyna’r broblem. Y tu hwnt i hynny, nid oes sicrwydd o un geiniog a dyna pam y mae angen sicrwydd o ran hynny. Mae Michael Gove, yn anffodus, yn cynrychioli rhan o’r Blaid Geidwadol sy’n frwdfrydig dros lywodraeth leiafsymiol. Byddent yn eistedd yn eithaf hapus ar asgell dde’r blaid Weriniaethol yn yr Unol Daleithiau, rwy’n amau. Maent yn gweld pethau fel diogelu’r amgylchedd fel baich ar fusnes. Gallaf ddweud mewn perthynas â’r gyfarwyddeb cynefinoedd, er enghraifft, mai mater i’r sefydliad hwn yn llwyr fydd penderfynu beth y mae’n dymuno ei wneud o ran rheoleiddio amgylcheddol yn y dyfodol. Ond gallaf yn sicr warantu, er gwaethaf barn Michael Gove, mai’r hyn na fyddwn yn ei wneud yw dychwelyd at ddyddiau lefelau llygredd uchel yn ein hafonydd a gwneud Cymru yn lle llai gwyrdd a deniadol na’r hyn ydyw yn awr.

We are out of time on this statement. I have many speakers left uncalled. I will call a few further contributions as long as they promise to be short and concise. David Melding, set the tone.

Mae ein hamser ar y datganiad hwn wedi dod i ben. Mae gennyf lawer o siaradwyr yn dal heb eu galw. Fe alwaf am rai cyfraniadau pellach ar yr amod eu bod yn addo bod yn fyr ac yn gryno. David Melding, gosodwch y naws.

Diolch yn fawr, Llywydd. Last week, First Minister, the president of the Committee of the Regions, Markku Markkula, said that the Committee of the Regions would provide the EU’s chief negotiator, Mr Barnier, with a picture of the evolving situation at regional level. Mr Markkula also said in a debate in the Committee of the Regions last week, and I quote,

we must work to protect well-established ties between regional and local authorities in the EU and the UK’.

It seems to me this is turning in a positive direction and it’s important that we use our membership of the Committee of the Regions to ensure that those who are negotiating on behalf of the EU get a full picture of the situation here. I wonder, as well as the representatives, whether the Welsh Government will perhaps meet with Mr Markkula and his colleagues.

Diolch yn fawr, Llywydd. Yr wythnos diwethaf, Brif Weinidog, dywedodd llywydd Pwyllgor y Rhanbarthau, Markku Markkula, y byddai Pwyllgor y Rhanbarthau yn rhoi darlun i brif negodwr yr UE, Mr Barnier, o’r sefyllfa sy’n datblygu ar lefel ranbarthol. Dywedodd Mr Markkula hefyd mewn dadl ym Mhwyllgor y Rhanbarthau yr wythnos diwethaf, ac rwy’n dyfynnu,

rhaid i ni weithio i ddiogelu cysylltiadau hirsefydlog rhwng awdurdodau rhanbarthol a lleol yn yr UE a’r DU.

Mae’n ymddangos i mi fod hyn yn mynd i gyfeiriad cadarnhaol ac mae’n bwysig ein bod yn defnyddio ein haelodaeth o Bwyllgor y Rhanbarthau er mwyn sicrhau bod y rhai sy’n negodi ar ran yr UE yn cael darlun llawn o’r sefyllfa yma. Tybed, yn ogystal â’r cynrychiolwyr, a fydd Llywodraeth Cymru yn cyfarfod â Mr Markkula a’i gydweithwyr o bosibl?

Well, I’m more than happy, assuming a meeting is possible, but it’s absolutely right to say that, in keeping with what the Prime Minister said this afternoon, that we are not leaving Europe. It’s hugely important that we retain and strengthen our ties with organisations across Europe—that is in Wales’s interests and it’s in the interests of all people across Europe to co-operate in such a way.

Wel, rwy’n fwy na hapus gan ragdybio bod cyfarfod yn bosibl, ond mae’n hollol iawn i ddweud, yn unol â’r hyn a ddywedodd y Prif Weinidog y prynhawn yma, nad ydym yn gadael Ewrop. Mae’n hynod bwysig ein bod yn cadw ac yn cryfhau ein cysylltiadau gyda sefydliadau ar draws Ewrop—mae cydweithio yn y fath fodd er lles Cymru ac er lles yr holl bobl ar draws Ewrop.

I thank the First Minister for his statement and I must say, even though I’m unsurprised, I still find it remarkable that in this so-called family of nations, the democratically elected First Minister of this country is excluded from drafting a letter to mark our withdrawal from the European Union.

My questions to the First Minister today are regarding the process itself, but in terms of the process, not to lose sight of the things that we can still lead the initiative on. So, the First Minister has spoken about the reformation of the JMC into a proper council of Ministers with independent arbitration. Does he plan to publish further detail on that and how the UK internal market can be governed in a fair and democratic way post Brexit? But, not just the structures within the UK as well, because he’s rightly pointed to the relationship that we have with Ireland and the common travel area. Does he agree with me that it’s time now for us to look at reforming the British-Irish Council so that it more closely resembles the Nordic council model where, of course, you have a mixture of sovereign states, devolved territories, EU member states, non-EU member states and so on?

And finally, does the First Minister share my anger that as things stand, only two parliaments in these islands will have a meaningful vote on the final treaty with the European Union—the Westminster Parliament and the Irish Parliament, as an EU 27 member state—and that parliamentarians in Wallonia will have a greater say on the future of this country than the parliamentarians of Wales?

Diolch i’r Prif Weinidog am ei ddatganiad ac mae’n rhaid i mi ddweud, er nad wyf yn synnu, rwy’n dal i’w hystyried yn rhyfeddol fod Prif Weinidog y wlad hon a etholwyd yn ddemocrataidd yn y teulu hwn o wledydd, fel y’i gelwir, wedi ei eithrio rhag drafftio llythyr i nodi’r ffaith ein bod yn gadael yr Undeb Ewropeaidd.

Mae fy nghwestiynau i’r Prif Weinidog heddiw yn ymwneud â’r broses ei hun, ond o ran y broses, i beidio â cholli golwg ar y pethau y gallwn ddal i arwain arnynt. Felly, mae’r Prif Weinidog wedi siarad am ailffurfio Cydbwyllgor y Gweinidogion yn gyngor priodol o Weinidogion gyda chyflafareddu annibynnol. A yw’n bwriadu cyhoeddi rhagor o fanylion am hynny a sut y gellir llywodraethu marchnad fewnol yn y DU mewn modd teg a democrataidd ar ôl Brexit? Ond nid y strwythurau o fewn y DU yn unig, oherwydd mae’n tynnu sylw’n gywir at y berthynas sydd gennym gydag Iwerddon a’r ardal deithio gyffredin. A yw’n cytuno â mi ei bod yn bryd bellach i ni edrych ar ddiwygio’r Cyngor Prydeinig-Gwyddelig fel ei fod yn debycach i fodel y cyngor Nordig lle y mae gennych gymysgedd, wrth gwrs, o wladwriaethau sofran, tiriogaethau datganoledig, aelod-wladwriaethau’r UE, aelod-wladwriaethau nad ydynt yn yr UE ac yn y blaen?

Ac yn olaf, a yw’r Prif Weinidog yn rhannu fy nicter fel y mae pethau, mai dwy senedd yn unig yn yr ynysoedd hyn fydd yn cael pleidlais ystyrlon ar y cytundeb terfynol gyda’r Undeb Ewropeaidd—Senedd San Steffan a Senedd Iwerddon, fel un o 27 aelod-wladwriaeth yr UE—ac y bydd seneddwyr yn Wallonia yn cael mwy o lais ar ddyfodol y wlad hon na seneddwyr Cymru?

Yes, I do, and he will have heard me say many times it’s my belief that any treaty should be ratified by the four Parliaments and not just by one, for any number of reasons, including the fact that any agreement may well affect areas that are wholly devolved, such as agriculture and fisheries. It wouldn’t be right in principle for us to be bound by something that we had no role in negotiating nor agreeing. I think that’s a fundamental principle that is well known in Belgium. It’s not yet known in the UK, but it needs to be known in as a principle in the UK.

In terms of relationships with other countries, Ireland will be an important partner for us in the future. We have a maritime border with the republic and those links will be strengthened in the future, and we will look to work with our friends in the Irish Government for mutual interest.

With the British-Irish Council, it’s in a curious position in the sense that one of the members of the British-Irish Council will be remaining in the EU. There are some issues as to whether Ireland can be part of discussions on the EU, because of its EU membership, in the British Irish Council—that’s complicated. There are three other members that are not members of the EU, but are members of the customs union and may well find themselves hauled out of the customs union without being asked—the Isle of Man, Jersey and Guernsey. They never had a vote on it, but they will be told by the UK Government, ‘You’re leaving, like it or not’. They have no means of renegotiating entry into the customs union, because they have no control or power over foreign affairs. So, their position is even worse in the sense that they will be taken out of a trading arrangement without their people ever being asked their opinion on it. So, there are a number of complications that will need to be dealt with via the JMC process and the BIC.

In terms of the detail, yes, we’re more than happy to publish details, but he will know the principles that I’ve already explained, which are: a council of Ministers, four Governments agreeing frameworks on the way forward, and also, of course, an independent adjudication process, so that we can all have faith that there is a trade court or other body that is policing the agreed rules of the single market fairly. That’s the way it works in the European Union, that’s the way it works in the United States, that’s the way it should work in the UK.

Ydw’n wir, a bydd wedi fy nghlywed yn dweud sawl gwaith fy mod yn credu y dylai unrhyw gytuniad gael ei gadarnhau gan y pedair Senedd, ac nid un yn unig am nifer o resymau, gan gynnwys y ffaith y gall unrhyw gytundeb yn hawdd effeithio ar feysydd sydd wedi’u datganoli’n gyfan gwbl, megis amaethyddiaeth a physgodfeydd. Ni fyddai’n iawn mewn egwyddor i ni gael ein rhwymo gan rywbeth nad oedd gennym unrhyw rôl yn ei negodi na’i gytuno. Rwy’n credu bod honno’n egwyddor sylfaenol sy’n gyfarwydd iawn yng Ngwlad Belg. Nid yw’n gyfarwydd eto yn y DU, ond mae angen iddi fod yn gyfarwydd fel egwyddor yn y DU.

O ran perthynas â gwledydd eraill, bydd Iwerddon yn bartner pwysig i ni yn y dyfodol. Mae gennym ffin forol gyda’r Weriniaeth a bydd y cysylltiadau hynny’n cael eu cryfhau yn y dyfodol, a byddwn yn ceisio gweithio gyda’n cyfeillion yn Llywodraeth Iwerddon er budd y ddwy ochr.

Mae’r Cyngor Prydeinig-Gwyddelig mewn sefyllfa ryfedd yn yr ystyr y bydd un o aelodau’r Cyngor Prydeinig-Gwyddelig yn aros yn yr UE. Mae yna rai problemau ynglŷn ag a all Iwerddon fod yn rhan o drafodaethau ar yr UE, oherwydd ei haelodaeth o’r UE, yn y Cyngor Prydeinig-Gwyddelig—mae hynny’n gymhleth. Ceir tri aelod arall nad ydynt yn aelodau o’r UE, ond maent yn aelodau o’r undeb tollau a gallant yn hawdd gael eu tynnu allan o’r undeb tollau heb i neb ofyn iddynt—Ynys Manaw, Jersey a Guernsey. Ni chawsant bleidlais arno, ond byddant yn cael gwybod gan Lywodraeth y DU, ‘Rydych yn gadael, hoffi neu beidio’. Nid oes ganddynt unrhyw ffordd o ailnegodi mynediad i’r undeb tollau am nad oes ganddynt reolaeth neu bŵer dros faterion tramor. Felly mae eu sefyllfa hyd yn oed yn waeth yn yr ystyr y byddant yn cael eu tynnu allan o drefniant masnachu heb i neb ofyn barn eu pobl ar y mater. Felly, ceir nifer o gymhlethdodau y bydd angen ymdrin â hwy drwy broses Cyd-bwyllgor y Gweinidogion a’r Cyngor Prydeinig-Gwyddelig.

O ran y manylion, ydym, rydym yn fwy na pharod i gyhoeddi manylion, ond bydd yn gwybod am yr egwyddorion rwyf eisoes wedi’u hegluro, sef: cyngor o Weinidogion, pedair Llywodraeth yn cytuno ar fframweithiau ar y ffordd ymlaen, a hefyd, wrth gwrs, proses ddyfarnu annibynnol, er mwyn i bawb ohonom gael ffydd fod yna lys masnach neu gorff arall sy’n plismona’r rheolau y cytunwyd arnynt ar gyfer y farchnad sengl yn deg. Dyna’r ffordd y mae’n gweithio yn yr Undeb Ewropeaidd, dyna’r ffordd y mae’n gweithio yn yr Unol Daleithiau, dyna sut y dylai weithio yn y DU.