Y Cyfarfod Llawn
Plenary
11/02/2026Cynnwys
Contents
Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny.
In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches.
Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.
The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.
Prynhawn da a chroeso, bawb, i'r Cyfarfod Llawn. Y cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Drafnidiaeth a Gogledd Cymru sydd yn gyntaf heddiw, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Rhys ab Owen.
Good afternoon and welcome to today's Plenary meeting. The first item will be questions to the Cabinet Secretary for Transport and North Wales, and the first question is from Rhys ab Owen.
1. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am sut mae Llywodraeth Cymru yn delio â pharcio ar balmentydd? OQ63823
1. Will the Cabinet Secretary provide an update on how the Welsh Government is tackling pavement parking? OQ63823
Yes, of course. Pavement parking creates serious safety risks for all pedestrians, and particularly disabled people, older people and young children. Ultimately, our goal is safer, more inclusive streets that work for everyone. We are working closely with the Department for Transport and local authorities to address the issue.
Gwnaf, wrth gwrs. Mae parcio ar balmentydd yn creu risgiau diogelwch difrifol i bob cerddwr, ac yn enwedig pobl anabl, pobl hŷn a phlant ifanc. Yn y pen draw, ein nod yw strydoedd mwy diogel a chynhwysol sy'n gweithio i bawb. Rydym yn gweithio'n agos gyda'r Adran Drafnidiaeth ac awdurdodau lleol i fynd i'r afael â'r mater.
Diolch yn fawr, Ysgrifennydd y Cabinet.
Thank you very much, Cabinet Secretary.
In 2019, the Welsh Government set up one of its consultations, and this had to deal with pavement parking this time. Last month, in this place, four politicians asked the First Minister about pavement parking, and it's clear that nothing much has happened since 2019. In the meantime, the Scottish Government has legislated on this matter and is now enforcing the ban in Scotland. The First Minister mentioned the narrow streets in some places in Wales being an issue in banning pavement parking. Well, of course the Scottish Government has dealt with that. Local authorities in Scotland have the power to exempt certain roads from the ban. What discussions have you had with colleagues in Scotland to see when we can enforce this rule in Wales? Diolch yn fawr.
Yn 2019, sefydlodd Llywodraeth Cymru un o'i hymgynghoriadau, ac roedd yr un hwn yn ymwneud â pharcio ar balmentydd. Y mis diwethaf, yn y lle hwn, gofynnodd pedwar gwleidydd i'r Prif Weinidog ynglŷn â pharcio ar balmentydd, ac mae'n amlwg nad oes llawer wedi digwydd ers 2019. Yn y cyfamser, mae Llywodraeth yr Alban wedi deddfu ar y mater hwn a bellach yn gorfodi'r gwaharddiad yn yr Alban. Soniodd y Prif Weinidog fod y strydoedd cul mewn rhai mannau yng Nghymru yn broblem wrth wahardd parcio ar balmentydd. Wel, wrth gwrs, mae Llywodraeth yr Alban wedi delio â hynny. Mae gan awdurdodau lleol yn yr Alban bŵer i eithrio rhai ffyrdd rhag y gwaharddiad. Pa drafodaethau a gawsoch chi gyda swyddogion yn yr Alban i weld pryd y gallwn orfodi'r rheol hon yng Nghymru? Diolch yn fawr.
Well, can I thank Rhys for his question? This is an issue that really affects many, many communities across Wales. It's a very serious issue. I've got a personal grievance not just with those who park on pavements, but also with people who sit with their engines idling, especially outside of schools—[Interruption.]—and playgrounds, indeed. I think, first of all, there are two approaches that need to be taken here. One is education and exposure to the risks. I know that a lot of schools do a huge amount of work in this area. A lot of schools also have used different types of barriers to prevent pavement parking and parking outside of the entrance. In communities that are built up, where people park on pavements, it can be particularly dangerous for people who face regular disabling challenges in life—people who are partially sighted and blind. So, one strand of our actions is about educating the public, the motorist. The second is to look at what can be done in terms of the law. Now, the UK Government has recently published its pavement parking consultation and set out the intention to give local authority powers to act against unnecessary obstruction of pavements. The Welsh Government endorses this approach and we are in discussions with the UK Government on how it can be applied in Wales. The outcome, hopefully, of the discussions will mean that Wales, should we wish to join, can introduce a traffic contravention for pavement parking subject to civil enforcement.
The Member asks about what discussions have taken place with the Scottish Government. Very, very good and in-depth discussions have taken place across all of the devolved administrations and with UK Government Ministers on this particular subject matter. It was on the agenda at the last meeting of Ministers. So, we're sharing best practice, we're sharing experience. We all recognise that the challenge is not just to do with the legal element, but also with educating the motorist.
Wel, a gaf i ddiolch i Rhys am ei gwestiwn? Mae hwn yn fater sy'n effeithio'n fawr ar lawer iawn o gymunedau ledled Cymru. Mae'n fater difrifol iawn. Yn bersonol, mae gennyf broblem nid yn unig â'r bobl sy'n parcio ar balmentydd, ond hefyd gyda phobl sy'n eistedd gyda'u hinjan yn segura, yn enwedig y tu allan i ysgolion—[Torri ar draws.]—a meysydd chwarae, yn wir. Yn gyntaf oll, credaf fod dau ddull gweithredu y mae angen eu defnyddio yma. Un yw addysg a dysgu am y risgiau. Gwn fod llawer o ysgolion yn gwneud llawer iawn o waith yn y maes hwn. Mae llawer o ysgolion hefyd wedi defnyddio gwahanol fathau o rwystrau i atal parcio ar balmentydd a pharcio ger y fynedfa. Mewn cymunedau adeiledig, lle mae pobl yn parcio ar balmentydd, gall hyn fod yn arbennig o beryglus i bobl sy'n wynebu rhwystrau sy’n anablu yn rheolaidd—pobl sy'n gweld yn rhannol a phobl ddall. Felly, un agwedd ar ein camau gweithredu yw addysgu'r cyhoedd, y modurwr. Yr ail yw edrych ar yr hyn y gellir ei wneud o ran y gyfraith. Nawr, mae Llywodraeth y DU wedi cyhoeddi ei hymgynghoriad ar barcio ar balmentydd yn ddiweddar ac wedi nodi'r bwriad i roi pwerau i awdurdodau lleol gymryd camau yn erbyn rhwystro palmentydd yn ddiangen. Mae Llywodraeth Cymru’n cymeradwyo'r dull hwn ac rydym mewn trafodaethau gyda Llywodraeth y DU ynghylch sut y gellir ei roi ar waith yng Nghymru. Rwy'n gobeithio y bydd canlyniad y trafodaethau yn golygu y gallai Cymru, pe baem yn ymuno, gyflwyno tramgwydd traffig ar gyfer parcio ar balmentydd, a fyddai'n destun gorfodaeth sifil.
Mae'r Aelod yn gofyn pa drafodaethau a gafwyd gyda Llywodraeth yr Alban. Mae trafodaethau manwl da iawn wedi digwydd ar draws yr holl weinyddiaethau datganoledig a chyda Gweinidogion Llywodraeth y DU ynglŷn â'r pwnc penodol hwn. Roedd ar yr agenda yng nghyfarfod diwethaf y Gweinidogion. Felly, rydym yn rhannu arferion gorau, rydym yn rhannu profiadau. Mae pob un ohonom yn cydnabod nad her yn ymwneud â'r elfen gyfreithiol yn unig yw hi, ond un yn ymwneud ag addysgu'r modurwr hefyd.
Cabinet Secretary, pavement parking is a huge issue for residents across many parts of Wales, and I think we can all name problematic areas in our own constituencies. But you all know that the areas that seem to stand out the most are in new-build housing estates, where streets are too narrow to allow parking without climbing the kerb, where homes have not had the required amount of private parking spaces laid from the start. Cabinet Secretary, this seems so easy to rectify and all it would need is for the Welsh Government to finally recognise how crucial car ownership is to people and for this to be properly recognised in the planning policy. What discussions have you had with the relevant Cabinet Secretary to achieve this? Thank you.
Ysgrifennydd y Cabinet, mae parcio ar balmentydd yn broblem enfawr i drigolion ar draws sawl rhan o Gymru, a chredaf y gall pob un ohonom enwi ardaloedd problemus yn ein hetholaethau ein hunain. Ond gŵyr pob un ohonoch mai'r ardaloedd sy'n sefyll allan fwyaf yw mewn ystadau tai newydd, lle mae'r strydoedd yn rhy gul i ganiatáu parcio heb fynd ar y palmant, lle na chafwyd nifer gofynnol o leoedd parcio preifat ar gyfer y cartrefi o'r cychwyn cyntaf. Ysgrifennydd y Cabinet, mae hyn yn rhywbeth sydd i'w weld mor hawdd i'w unioni, a'r cyfan a fyddai ei angen yw i Lywodraeth Cymru gydnabod o'r diwedd pa mor hanfodol yw bod yn berchen ar gar i bobl a chydnabod hyn yn iawn yn y polisi cynllunio. Pa drafodaethau rydych chi wedi'u cael gyda'r Ysgrifennydd Cabinet perthnasol i gyflawni hyn? Diolch.
Well, first of all, making provision for cars is not the only solution in terms of urban design and the design of housing estates. There are some excellent examples, including the Living Village Trust, which constructed—I think it's in Shropshire—an incredible community, which puts the car second to the pedestrian. And it means that all of the houses that were built were looking into a communal space, and rather than have the car at the front of a property, you had a welcoming door at the front of a property, and it made for greater social cohesion. Incidentally, these houses were far more advanced at the time when it came to renewables and energy efficiency. So, actually, the design of properties can be pursued in such a way as to put the pedestrian first rather than the car.
Secondly, though, on the point that you make about provision for cars, yes, I do recognise that, in many housing estates where there are multiple cars owned by those who are living in those houses, there is insufficient space. But, equally, they wouldn't need more than one car if they had decent public transport. That's why we have re-regulated bus services, so that we can better plan the bus network to meet people's needs, because we're told time and again that the No. 1 reason that people don't use buses, or public transport, is a lack of availability. That's why we passed that legislation, so that we can create a network that ensures that it meets passenger needs, so that people can leave the car at home, if they wish, or not have to have one or two or more cars on their drive or on the road.
Wel, yn gyntaf, nid darparu ar gyfer ceir yw'r unig ateb o ran cynllunio trefol a chynllunio ystadau tai. Ceir rhai enghreifftiau rhagorol, gan gynnwys Ymddiriedolaeth y Pentref Byw, a adeiladodd—yn swydd Amwythig, rwy'n credu—gymuned anhygoel, sy'n rhoi'r car yn ail i'r cerddwr. Ac mae'n golygu bod yr holl dai a adeiladwyd yn wynebu gofod cymunedol, ac yn hytrach na bod car o flaen yr eiddo, roedd gennych ddrws croesawgar ar flaen yr eiddo, ac roedd hynny'n creu mwy o gydlyniant cymdeithasol. Roedd y tai hyn hefyd yn flaengar iawn ar y pryd o ran ynni adnewyddadwy ac effeithlonrwydd ynni. Felly, mewn gwirionedd, gellir cynllunio eiddo mewn ffordd lle rydych chi'n rhoi'r cerddwr yn gyntaf yn hytrach na'r car.
Yn ail, serch hynny, ar y pwynt a wnewch ynglŷn â darpariaeth ar gyfer ceir, ydw, rwy'n cydnabod, mewn llawer o ystadau tai lle mae'r bobl sy'n byw yn y tai hynny'n berchen ar fwy nag un car, nad oes digon o le. Ond yn yr un modd, ni fyddai angen mwy nag un car arnynt pe bai ganddynt drafnidiaeth gyhoeddus dda. Dyna pam ein bod wedi ailreoleiddio gwasanaethau bysiau, fel y gallwn gynllunio'r rhwydwaith bysiau'n well er mwyn diwallu anghenion pobl, gan y dywedir wrthym dro ar ôl tro mai'r prif reswm pam nad yw pobl yn defnyddio bysiau neu drafnidiaeth gyhoeddus yw diffyg argaeledd. Dyna pam y gwnaethom gyflwyno'r ddeddfwriaeth honno, fel y gallwn greu rhwydwaith sy'n sicrhau ei fod yn diwallu anghenion teithwyr, fel y gall pobl adael y car gartref, os ydynt yn dymuno, neu beidio â gorfod cael un neu ddau neu fwy o geir y tu allan i'w tŷ neu ar y ffordd.
Cabinet Secretary, you mentioned idling engines and schools. That really is a very significant problem in Newport East, where you have parents, sometimes with young children, lined along the pavement waiting to collect their other children from school, and a whole row of parked vehicles, some of them on the pavement, some of them not, but many of them with idling engines. While those parents and children are waiting to collect the pupils from school, obviously, they're breathing in those fumes, particularly the children, who are lower down, as it were. It really is a very significant health issue, I think, and it applies to many schools in Newport East, and I'm sure that's the case right across Wales. So, is there any more you can say today in terms of what Welsh Government can do, and perhaps do quickly, to deal with that problem?
Ysgrifennydd y Cabinet, fe sonioch chi am injans yn segura ac ysgolion. Mae hynny'n broblem sylweddol iawn yn Nwyrain Casnewydd, lle mae gennych rieni, weithiau gyda phlant ifanc, mewn rhes ar hyd y palmant yn aros i gasglu eu plant eraill o'r ysgol, a rhes gyfan o gerbydau wedi'u parcio, rai ohonynt ar y palmant, rai ohonynt oddi ar y palmant, ond llawer ohonynt â'u hinjans yn segura. Tra bo'r rhieni a'r plant hynny'n aros i gasglu'r disgyblion o'r ysgol, yn amlwg, maent yn anadlu'r mwg hwnnw, yn enwedig y plant, sy'n is i lawr, fel petai. Rwy'n credu ei bod yn broblem iechyd sylweddol iawn, ac mae'n berthnasol i lawer o ysgolion yn Nwyrain Casnewydd, ac rwy'n siŵr fod hynny'n wir ledled Cymru. Felly, a oes unrhyw beth arall y gallwch chi ei ddweud heddiw ynghylch yr hyn y gall Llywodraeth Cymru ei wneud, ac efallai ei wneud yn gyflym, i fynd i'r afael â'r broblem honno?
Can I thank John Griffiths? Of course, breathing in all of those carcinogens at a young age means that their lives are being shortened. It's incredibly anti-social to have your car idling, particularly where children are present. Now, this is going to be a problem of the past in the not-too-distant future, with the advent of electric cars and also advances in technology in conventional internal combustion engines—for example, the on-off systems that are incorporated into many vehicles now. It's not just a problem, though, with cars; it's also a problem with larger vehicles. So, the greatest thing that we can do in the short term, whilst we phase towards electrification and greater use of technology to prevent this sort of activity taking place, is to educate the motorist. The best way to do that, we've found, is through schools. Schools have been extremely proactive in many areas when it comes to impressing upon parents the need to stop idling their engines, not because it's dangerous for themselves, but because it's dangerous for their children and their children's friends.
A gaf i ddiolch i John Griffiths? Wrth gwrs, mae anadlu'r holl garsinogenau hynny pan fônt yn ifanc yn golygu bod eu bywydau'n cael eu byrhau. Mae'n hynod o wrthgymdeithasol i geir segura, yn enwedig lle mae plant o gwmpas. Nawr, bydd hyn yn un o broblemau'r gorffennol cyn bo hir iawn, gyda dyfodiad ceir trydan a datblygiadau technolegol mewn injans tanio mewnol confensiynol—er enghraifft, y systemau tanio a diffodd sydd wedi'u cynnwys mewn llawer o gerbydau bellach. Nid problem gyda cheir yn unig yw hon, serch hynny; mae hefyd yn broblem gyda cherbydau mwy o faint. Felly, y peth gorau y gallwn ei wneud yn y tymor byr, wrth inni symud tuag at drydaneiddio a mwy o ddefnydd o dechnoleg i atal y math hwn o weithgarwch, yw addysgu'r modurwr. Rydym wedi canfod mai'r ffordd orau o wneud hynny yw drwy ysgolion. Mae ysgolion wedi bod yn hynod ragweithiol mewn sawl man yn pwysleisio i rieni yr angen i roi'r gorau i adael i'w hinjans segura, nid am ei fod yn beryglus iddynt eu hunain, ond am ei fod yn beryglus i'w plant a ffrindiau eu plant.
2. Sut mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda Trafnidiaeth Cymru i wella gwasanaethau i gymudwyr yng nghanolbarth Cymru? OQ63819
2. How is the Welsh Government working with Transport for Wales to improve services for commuters in mid Wales? OQ63819
Our significant investment in both rail and bus is transforming travel for passengers across mid Wales. Brand-new trains will be introduced to the Cambrian line this year, and bus reform will allow us to build on the incredibly successful TrawsCymru network, to deliver a truly integrated public transport system.
Mae ein buddsoddiad sylweddol mewn rheilffyrdd a bysiau'n trawsnewid teithio i deithwyr ledled canolbarth Cymru. Bydd trenau newydd sbon yn cael eu cyflwyno ar reilffordd y Cambrian eleni, a bydd diwygio bysiau yn caniatáu inni adeiladu ar rwydwaith hynod lwyddiannus TrawsCymru, i ddarparu system drafnidiaeth gyhoeddus wirioneddol integredig.
Can I thank you for your answer, Cabinet Secretary? I look forward to the day when there will be a good service on the Cambrian line, but, unfortunately, there are still too many reports of poor service. One constituent who contacted me recently got on the train with their family at Caersws only to find there was standing room only, and the return journey from Birmingham wasn't much better. There was another experience of someone who got on the train with their wife and son at Newtown. The train was on time, but then that transport service was later terminated at short notice.
We're told that the new rolling stock will be the answer to many of the issues, and you just said that it will be later this year, which is good news. However, I've reported to constituents time and time again that I've been told it will be 2023, then it was 2024, then it was 2025. So, I think there's a lack of confidence that that will actually happen. I wonder if you could confirm when in 2026 the new rolling stock will come online, and when, in your view, do you think that there will be a reasonable guarantee of a good service on the Cambrian line, in terms of trains arriving on time and also a very good chance of being able to find a seat—just the basics?
A gaf i ddiolch i chi am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet? Edrychaf ymlaen at y diwrnod pan fydd gwasanaeth da ar reilffordd y Cambrian, ond yn anffodus, mae gormod o adroddiadau o hyd am wasanaeth gwael. Aeth un etholwr a gysylltodd â mi yn ddiweddar ar y trên gyda'i deulu yng Nghaersŵs, a gweld mai dim ond lle i sefyll oedd yno, ac nid oedd y daith yn ôl o Birmingham yn llawer gwell. Cafodd rhywun arall brofiad o fynd ar y trên gyda'i wraig a'i fab yn y Drenewydd. Roedd y trên ar amser, ond cafodd y gwasanaeth trafnidiaeth hwnnw ei ganslo ar fyr rybudd yn nes ymlaen.
Dywedir wrthym mai'r cerbydau trên newydd a fydd yr ateb i lawer o'r problemau, ac rydych chi newydd ddweud y bydd hynny'n digwydd yn nes ymlaen eleni, sy'n newyddion da. Fodd bynnag, rwyf wedi dweud wrth etholwyr dro ar ôl tro fy mod wedi cael gwybod y byddai hynny'n digwydd yn 2023, yna roedd yn 2024, yna roedd yn 2025. Felly, rwy'n credu bod diffyg hyder y bydd hynny'n digwydd mewn gwirionedd. Tybed a allech chi gadarnhau pryd yn 2026 y bydd y cerbydau newydd hynny'n dod yn weithredol, a phryd y credwch chi y ceir sicrwydd resymol o wasanaeth da ar reilffordd y Cambrian, o ran trenau'n cyrraedd ar amser a gobaith da iawn o allu cael sedd—y pethau sylfaenol?
Absolutely. So, two questions there, really. On the exact timing of the new trains, and when they are going to be introduced, I'm not going to give you a season, because that can be interpreted in many ways. Instead, what I'll do is I'll write to you, or, in fact, I'll ask Transport for Wales to write to you, with the date when it's anticipated that those trains will be introduced to the line. But I can guarantee that it will be 2026.
In terms of performance, as the Member is aware, performance can be dependent on a number of factors. One is the trains themselves, and the £800 million of investment in new trains is certainly making a difference. And the second is seasonal effects, which are now year-round—extreme storms, and so forth—which both Network Rail and Transport for Wales are increasingly planning for around the calendar. And then the other factor is the system itself—the rail line, the signalling. There are also, sadly, increasingly, incidents of self-harm related to railway lines, and that can have a particularly devastating effect on families, and on timetables as well. And it can lead to very significant delays across the network. So, there are many factors that contribute towards rail performance and that can inhibit rail performance from achieving the maximum. But, during the most recent rail period, I'm very pleased to say that almost 89 per cent of Transport for Wales services arrived on time to three minutes, and 4.4 per cent of services were cancelled. That's an incredibly low number compared to other rail operators.
But I think what's most important is what the passenger actually feels and experiences, and I'm delighted to say that the latest Transport Focus report shows that Transport for Wales scored a huge 91 per cent for passenger satisfaction, and that's the best ranking operator in and out of Wales, and the fourth overall from the 20-plus operators in Great Britain. And significantly as well, it showed that Transport for Wales recorded the largest improvement of punctuality of any rail operator in Britain. That's a huge achievement. But I do recognise that services on the Marches and the Heart of Wales lines have been impacted very much by adverse weather conditions over recent weeks. We're very aware of this. I can write to the Member with more detail on the work that's taking place right now by Transport for Wales and Network Rail to address the long-term and more frequent weather systems that are going to impact on public transport.
Yn sicr. Felly, roedd dau gwestiwn yno, mewn gwirionedd. Ar union amseriad y trenau newydd, a phryd y byddant yn cael eu cyflwyno, nid wyf am roi tymor i chi, gan y gellir dehongli hynny mewn sawl ffordd. Yn hytrach, yr hyn a wnaf yw ysgrifennu atoch, neu fe ofynnaf i Trafnidiaeth Cymru ysgrifennu atoch, gyda'r dyddiad y disgwylir y bydd y trenau hynny'n cael eu cyflwyno ar y rheilffordd. Ond gallaf warantu y bydd yn digwydd yn 2026.
O ran perfformiad, fel y gŵyr yr Aelod, gall perfformiad ddibynnu ar nifer o ffactorau. Un yw'r trenau eu hunain, ac mae'r £800 miliwn o fuddsoddiad mewn trenau newydd yn sicr yn gwneud gwahaniaeth. A'r ail yw effeithiau tymhorol, sydd bellach yn digwydd drwy gydol y flwyddyn—stormydd eithafol, ac yn y blaen—y mae Network Rail a Trafnidiaeth Cymru’n cynllunio fwyfwy ar eu cyfer drwy gydol y flwyddyn. Ac yna, y ffactor arall yw'r system ei hun—y rheilffordd, y signalau. Yn anffodus, mae mwy a mwy o achosion o hunan-niweidio sy'n gysylltiedig â rheilffyrdd, a gall hynny gael effaith arbennig o ddinistriol ar deuluoedd, ac ar amserlenni hefyd. A gall arwain at oedi sylweddol iawn ar draws y rhwydwaith. Felly, mae llawer o ffactorau'n cyfrannu at berfformiad rheilffyrdd ac a all atal perfformiad rheilffyrdd rhag cyflawni i'r graddau gorau posib. Ond yn y cyfnod rheilffordd diweddaraf, rwy'n falch iawn o ddweud bod bron i 89 y cant o wasanaethau Trafnidiaeth Cymru wedi cyrraedd ar amser o fewn tair munud, a bod 4.4 y cant o wasanaethau wedi'u canslo. Mae hwnnw'n nifer anhygoel o isel o gymharu â gweithredwyr rheilffordd eraill.
Ond credaf mai'r hyn sydd bwysicaf yw beth y mae'r teithiwr yn ei deimlo ac yn ei brofi mewn gwirionedd, ac rwy'n falch iawn o ddweud bod yr adroddiad diweddaraf gan Transport Focus yn dangos bod Trafnidiaeth Cymru wedi cael sgôr enfawr o 91 y cant o ran boddhad teithwyr, ac mai nhw oedd y gweithredwr gorau sy'n teithio i mewn ac allan o Gymru, a'r pedwerydd gweithredwr gorau yn gyffredinol o'r 20 a mwy o weithredwyr ym Mhrydain. Ac yn arwyddocaol hefyd, dangosodd mai Trafnidiaeth Cymru a gofnododd y gwelliant mwyaf o ran prydlondeb o blith holl weithredwyr rheilffordd Prydain. Mae honno'n gamp enfawr. Ond rwy'n cydnabod bod gwasanaethau ar reilffyrdd y Gororau a Calon Cymru wedi cael eu heffeithio'n fawr gan amodau tywydd garw dros yr wythnosau diwethaf. Rydym yn ymwybodol iawn o hyn. Gallaf ysgrifennu at yr Aelod gyda mwy o fanylion ynglŷn â'r gwaith y mae Trafnidiaeth Cymru a Network Rail yn ei wneud ar hyn o bryd i fynd i'r afael â'r systemau tywydd hirdymor a mwy mynych a fydd yn effeithio ar drafnidiaeth gyhoeddus.
Cabinet Secretary, many of the communities I represent in rural Radnorshire have no access to bus transport at all. And what I'd like to see is those communities being connected to places in England, in south Wales, so that they can get to out to hospital appointments, get their groceries, and do whatever they want to do, really. But they're hindered, especially if they don't drive. So, I'm just interested in what work you can insist that Transport for Wales do, with Powys County Council, to make sure that we have got reliable bus networks for those people who don't just live in towns, but who live in our rural communities, especially in places like rural Radnorshire.
Ysgrifennydd y Cabinet, nid oes gan lawer o’r cymunedau rwy'n eu cynrychioli yng nghefn gwlad sir Faesyfed unrhyw fynediad at drafnidiaeth bysiau o gwbl. A'r hyn yr hoffwn ei weld yw'r cymunedau hynny'n cael eu cysylltu â lleoedd yn Lloegr, yn ne Cymru, fel y gallant fynd i apwyntiadau ysbyty, siopa bwyd, a gwneud beth bynnag y maent eisiau ei wneud mewn gwirionedd. Ond maent yn cael eu hatal rhag gwneud hynny, yn enwedig os nad ydynt yn gyrru. Felly, mae gennyf ddiddordeb ym mha waith y gallwch fynnu bod Trafnidiaeth Cymru yn ei wneud, gyda Chyngor Sir Powys, i sicrhau bod gennym rwydweithiau bysiau dibynadwy nid yn unig ar gyfer y bobl sy'n byw mewn trefi, ond y bobl sy'n byw yn ein cymunedau gwledig, yn enwedig mewn lleoedd fel cefn gwlad sir Faesyfed.
This is a really important point. The reason that people often hanker after rail services over bus services is because they see them as permanent, because under the system that's been in operation since the mid-1980s, it's been far too easy to pull services at the last minute. So, people, the travelling public, have not felt security in the long-term provision of bus services and believe that they're going to be there for the long term, and that's led to a decline in patronage. With the regulation of bus services, we will be seeking to address that. But, crucially, we're already doing it. We're doing it with the TrawsCymru network, which has seen huge increases in patronage in recent times. This is a network that connects those communities that are not served by rail. And I'm delighted to be able to say that, in direct response to your question, Transport for Wales are already working very closely with Powys County Council. They're going to be trialling a new X48 bus service that links Shrewsbury to numerous communities in Powys. And it will complement rail services—it won't compete with, it will complement rail services—on the Heart of Wales line, connecting those communities that are not connected through rail transport. So, it's already happening. And Transport for Wales, I'm pleased to say, are also monitoring passenger demand, looking at where there is unmet demand for services and then planning TrawsCymru services based on that data.
Mae hwn yn bwynt pwysig iawn. Y rheswm pam ei bod yn aml yn well gan bobl wasanaethau rheilffyrdd na gwasanaethau bysiau yw am eu bod yn eu hystyried yn rhywbeth parhaol, oherwydd o dan y system sydd wedi bod ar waith ers canol y 1980au, mae wedi bod yn llawer rhy hawdd canslo gwasanaethau ar y funud olaf. Felly, nid yw pobl, y cyhoedd sy'n teithio, wedi teimlo sicrwydd ynghylch darpariaeth hirdymor gwasanaethau bysiau ac yn credu eu bod yn mynd i fod yno'n hirdymor, ac mae hynny wedi arwain at ddirywiad yn y nifer sy'n eu defnyddio. Gyda rheoleiddio gwasanaethau bysiau, byddwn yn ceisio mynd i’r afael â hynny. Ond yn hollbwysig, rydym eisoes yn ei wneud. Rydym yn ei wneud gyda rhwydwaith TrawsCymru, sydd wedi gweld cynnydd aruthrol yn y defnydd a wneir o wasanaethau yn ddiweddar. Mae hwn yn rhwydwaith sy’n cysylltu’r cymunedau hynny na chânt eu gwasanaethu gan y rheilffyrdd. Ac rwy'n falch iawn o allu dweud, mewn ymateb uniongyrchol i'ch cwestiwn, fod Trafnidiaeth Cymru eisoes yn gweithio'n agos iawn gyda Chyngor Sir Powys. Maent yn mynd i fod yn treialu gwasanaeth bws X48 newydd sy'n cysylltu'r Amwythig â nifer o gymunedau ym Mhowys. A bydd yn ategu gwasanaethau rheilffordd—ni fydd yn cystadlu â nhw, bydd yn ategu gwasanaethau rheilffordd—ar reilffordd Calon Cymru, gan gysylltu cymunedau nad ydynt wedi'u cysylltu drwy drafnidiaeth rheilffyrdd. Felly, mae eisoes yn digwydd. Ac mae Trafnidiaeth Cymru, rwy’n falch o ddweud, hefyd yn monitro’r galw gan deithwyr, gan edrych ar ble mae galw heb ei ddiwallu am wasanaethau ac yna’n cynllunio gwasanaethau TrawsCymru yn seiliedig ar y data hwnnw.
Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd Plaid Cymru, Peredur Owen Griffiths.
Questions now from the party spokespeople. The Plaid Cymru spokesperson, Peredur Owen Griffiths.
Diolch, Llywydd. The legislative consent motion for the Railways Bill has been laid, and simplifying and integrating freight, passenger services, ticketing and long-term planning is welcome and makes perfect sense for England. But Wales will lose out again because of this Bill.
I have two initial flaws in the Bill that I'd like to raise with you. The Bill allows Great British Railways to prioritise its own services, whilst Transport for Wales will be paying GBR for access to constrained network capacity. And, at the same time, key protections for Wales rely on informal working relations rather than statute. The GBR Cymru business unit is not statutory. There is no legal requirement for GBR to have regard to the memorandum of understanding between the UK and Welsh Governments. There is little accountability of GBR to Ministers. Do you accept that these flaws create an inherent conflict of interest and leave Welsh rail services exposed, particularly if political relationships change? And if you don't agree with that assessment, can you explain how the Bill genuinely safeguards the interests in law, rather than with goodwill?
Diolch, Lywydd. Mae’r cynnig cydsyniad deddfwriaethol ar gyfer y Bil Rheilffyrdd wedi’i osod, ac mae symleiddio ac integreiddio cludo nwyddau, gwasanaethau teithwyr, tocynnau a chynllunio hirdymor i’w groesawu ac yn gwneud synnwyr perffaith i Loegr. Ond bydd Cymru ar ei cholled eto oherwydd y Bil hwn.
Mae gennyf ddau wendid cychwynnol yn y Bil yr hoffwn eu codi gyda chi. Mae’r Bil yn caniatáu i Great British Railways flaenoriaethu ei wasanaethau ei hun, tra bydd Trafnidiaeth Cymru yn talu GBR am fynediad i gapasiti rhwydwaith cyfyngedig. Ac ar yr un pryd, mae amddiffyniadau allweddol i Gymru yn dibynnu ar gysylltiadau gwaith anffurfiol yn hytrach na'u bod yn statudol. Nid yw uned fusnes GBR Cymru yn statudol. Nid oes unrhyw ofyniad cyfreithiol i GBR ystyried y memorandwm cyd-ddealltwriaeth rhwng Llywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru. Nid oes llawer o atebolrwydd gan GBR i Weinidogion. A ydych chi'n derbyn bod y diffygion hyn yn creu gwrthdaro buddiannau sylfaenol ac yn gadael gwasanaethau rheilffyrdd Cymru yn agored i niwed, yn enwedig os bydd cysylltiadau gwleidyddol yn newid? Ac os nad ydych chi'n cytuno â'r asesiad hwnnw, a allwch chi egluro sut y mae'r Bil yn diogelu buddiannau mewn cyfraith, yn hytrach na thrwy ewyllys da?
I thank the Member for his question and his keenness to look into rail reform, which I do welcome. Rail reform is overdue. It will finally lead to track and train being integrated. It will lead to passenger services benefiting passengers first and foremost, over these who seek to make a profit out of public transport.
In terms of the questions that he asked regarding the Bill itself and the components of the Bill, UK Ministers will be saying more about provisions in the Bill for Wales and the strength and the role of the Wales rail board. It's going to be the Wales rail board that are really in the commanding position when it comes to determining services and determining enhancements and maintenance. They're going to be saying more about that when there's an industry-led vision and prospectus launch next week.
Diolch i'r Aelod am ei gwestiwn a'i barodrwydd i edrych ar ddiwygio'r rheilffyrdd, rhywbeth rwy'n ei groesawu. Mae'n hen bryd diwygio'r rheilffyrdd. Bydd o'r diwedd yn arwain at integreiddio traciau a threnau. Bydd yn arwain at wasanaethau teithwyr sydd o fudd i deithwyr yn gyntaf ac yn bennaf, yn hytrach na'r rhai sy'n ceisio gwneud elw o drafnidiaeth gyhoeddus.
O ran y cwestiynau a ofynnodd ynglŷn â'r Bil ei hun a chydrannau'r Bil, bydd Gweinidogion y DU yn dweud mwy am ddarpariaethau yn y Bil ar gyfer Cymru a chryfder a rôl bwrdd rheilffyrdd Cymru. Bwrdd rheilffyrdd Cymru sydd yn y sefyllfa orau o ran pennu gwasanaethau a phennu gwelliannau a gwaith cynnal a chadw. Byddant yn dweud mwy am hynny pan fydd gweledigaeth a phrosbectws a arweinir gan y diwydiant yn cael eu lansio yr wythnos nesaf.
Based on that, then, are you going to be pushing to try and put some of this on the statute book, so that at least it's not left to that goodwill aspect? It's giving us that confidence that that will happen. The Welsh Government also has said that its ambition remains the full devolution of rail services and infrastructure. Yet, under the Bill, the Welsh Ministers will only be able to request consultation on long-term rail planning within the England and Wales framework. Wales will remain the only nation in Great Britain without full control over its rail infrastructure, and the Bill is silent on the funding consequences of that imbalance. So, in those discussions that you're having with your colleagues in London, can you explain how the Welsh Government consenting to the Bill advances rail devolution for Wales in any meaningful way? And if it does not, why do you believe further devolution is likely once this legislation has passed?
Yn seiliedig ar hynny, felly, a ydych chi'n mynd i fod yn pwyso i geisio rhoi rhywfaint o hyn ar y llyfr statud, fel nad yw'n cael ei adael i ewyllys da yn unig? Mae'n fater o roi hyder i ni y bydd hynny'n digwydd. Mae Llywodraeth Cymru hefyd wedi dweud mai ei huchelgais o hyd yw datganoli gwasanaethau a'r seilwaith rheilffyrdd yn llawn. Ac eto, o dan y Bil, dim ond gofyn am ymgynghoriad ar gynllunio rheilffyrdd hirdymor o fewn fframwaith Cymru a Lloegr y bydd Gweinidogion Cymru yn gallu ei wneud. Cymru fydd yr unig genedl ym Mhrydain heb reolaeth lawn dros ei seilwaith rheilffyrdd, ac mae'r Bil yn ddistaw ar ganlyniadau'r anghydbwysedd o ran ariannu. Felly, yn y trafodaethau yr ydych yn eu cael gyda swyddogion yn Llundain, a allwch chi esbonio sut y mae cydsyniad Llywodraeth Cymru i'r Bil yn hyrwyddo datganoli rheilffyrdd i Gymru mewn unrhyw ffordd ystyrlon? Ac os nad yw, pam y credwch fod datganoli pellach yn debygol ar ôl i'r ddeddfwriaeth hon basio?
I think it would be better to reference the experts who have given evidence to committees here and at Westminster. What is clear is that this piece of reform moves on the relationship between Wales and the UK Government and provides a far, far stronger position for Welsh influence through the Wales rail board and through GBR Cymru.
In terms of devolution of rail, I think we've done a magnificent job on the metro. The metro is a discrete and contained piece of infrastructure. Devolving the entire swathe of infrastructure requires us to answer one key exam question: what is it that we're actually seeking to devolve? Is it the Wales route, which includes components within England? Is it just what's within Wales, in which case it wouldn't actually achieve much for the passenger, because unless we deal with some of the congestion points that are right on the border but in England, we're not going to get more through trains, and that's what a lot of passengers, a huge number of passengers, use? Is it about devolving systems, the digital systems, the signalling? Is it about devolving British Transport Police? These are key considerations.
First and foremost, though, there's the cost aspect. I've compared the rail network to a particularly rusty classic car. There was a recent article on BBC online, and I think it was taken up elsewhere, about an Aston Martin, the DB5. I actually once considered parking up and offering the gentleman with this particularly rusty car my slightly less rusty Rover 200 Sprint in exchange. [Laughter.] This car—he had to spend, I think, something in the region of £400,000 on it. This is why I compare the rail network to a very rusty classic car. Rather than pay for someone else's car, once you've taken ownership of it, to be restored, what you should do is, first of all, get the restoration completed, get the restoration paid for by someone else, and only take it on when you are sure that the work has been done properly. That's what I see as the ultimate devolution of rail.
The ultimate devolution of rail would not be just what's within Wales. Through agreements with metro mayors in England, I think it makes far more sense to devolve the entire Wales route network. That would be the ideal solution. That is based on passenger movements, not on administrative boundaries.
Rwy'n credu y byddai'n well cyfeirio at yr arbenigwyr sydd wedi rhoi tystiolaeth i bwyllgorau yma ac yn San Steffan. Yr hyn sy'n amlwg yw bod y diwygio hwn yn datblygu'r berthynas rhwng Cymru a Llywodraeth y DU ac yn creu sefyllfa gryfach o lawer o ran dylanwad Cymru drwy fwrdd rheilffyrdd Cymru a thrwy GBR Cymru.
O ran datganoli rheilffyrdd, credaf ein bod wedi gwneud gwaith gwych ar y metro. Mae'r metro yn ddarn o seilwaith caeedig ar wahân. Er mwyn datganoli'r holl seilwaith, mae angen ateb un cwestiwn arholiad allweddol: beth y ceisiwn ei ddatganoli mewn gwirionedd? Ai llwybr Cymru, sy'n cynnwys rhannau yn Lloegr? Ai dim ond yr hyn sydd yng Nghymru, ac os felly, ni fyddai'n cyflawni llawer i'r teithiwr mewn gwirionedd, oherwydd oni bai ein bod yn delio â rhai o'r tagfeydd ar y ffin ond yn Lloegr, nid ydym yn mynd i gael mwy o drenau trwodd, a dyna y mae llawer o deithwyr, nifer enfawr o deithwyr, yn eu defnyddio? A yw'n ymwneud â datganoli systemau, y systemau digidol, y signalau? A yw'n ymwneud â datganoli'r Heddlu Trafnidiaeth Prydeinig? Mae'r rhain yn ystyriaethau allweddol.
Yn gyntaf, serch hynny, mae elfen y gost. Rwyf wedi cymharu'r rhwydwaith rheilffyrdd â hen gar rhydlyd. Roedd erthygl ddiweddar ar BBC ar-lein, ac rwy'n credu ei bod wedi'i chyhoeddi mewn man arall, am Aston Martin, y DB5. Ystyriais unwaith gynnig fy Rover 200 Sprint ychydig yn llai rhydlyd i'r gŵr dan sylw yn gyfnewid am y car rhydlyd iawn hwn. [Chwerthin.] Y car hwn—rwy'n credu ei fod wedi gorfod gwario oddeutu £400,000 arno. Dyma pam fy mod yn cymharu'r rhwydwaith rheilffyrdd â hen gar rhydlyd iawn. Yn hytrach na thalu am atgyweirio car rhywun arall ar ôl ichi ei brynu, yr hyn y dylech ei wneud, yn gyntaf oll, yw cwblhau'r gwaith atgyweirio, cael rhywun arall i dalu am y gwaith, a dim ond ei brynu pan fyddwch yn sicr fod y gwaith wedi'i wneud yn iawn. Dyna'r ffordd ddelfrydol o ddatganoli rheilffyrdd yn fy marn i.
Ni fyddai datganoli rheilffyrdd yn y ffordd ddelfrydol yn golygu datganoli'r hyn sydd yng Nghymru yn unig. Drwy gytundebau â'r meiri metro yn Lloegr, rwy'n credu ei bod yn gwneud llawer mwy o synnwyr datganoli rhwydwaith cyfan llwybr Cymru. Dyna fyddai'r ateb delfrydol. Mae hynny'n seiliedig ar symudiadau teithwyr, nid ar ffiniau gweinyddol.
In your analogy, it's getting who is supposed to pay to pay for that, and then taking it on because, obviously, that Aston Martin is worth more than £400,000 now. If my memory serves, it's a fair few million, I think, because it was quite a unique vehicle.
But going back to the LCM itself, in your explanatory memorandum, you state that you want further discussions with the UK Government before assessing whether key provisions of that Bill are in Wales's best interests. What are your red lines when consenting to the Bill? What concrete changes must result from those discussions for you to be able to support the legislative consent motion, or will you be happy to vote in favour even if the Bill doesn't have any improvements made to it?
Yn eich cymhariaeth, mae'n ymwneud â chael pwy sydd i fod i dalu i dalu, ac yna prynu'r car, oherwydd, yn amlwg, mae'r Aston Martin hwnnw'n werth mwy na £400,000 bellach. Os cofiaf yn iawn, rwy'n credu ei fod yn werth sawl miliwn, gan ei fod yn gerbyd eithaf unigryw.
Ond i fynd yn ôl at y cynnig cydsyniad deddfwriaethol ei hun, yn eich memorandwm esboniadol, rydych chi'n nodi eich bod eisiau trafodaethau pellach gyda Llywodraeth y DU cyn asesu a yw darpariaethau allweddol y Bil hwnnw er budd gorau Cymru. Beth yw eich llinellau coch wrth gydsynio i'r Bil? Pa newidiadau pendant y mae'n rhaid iddynt ddod o'r trafodaethau hynny er mwyn ichi allu cefnogi'r cynnig cydsyniad deddfwriaethol, neu a fyddwch chi'n barod i bleidleisio o'i blaid hyd yn oed os nad oes unrhyw welliannau wedi'u gwneud i'r Bil?
First of all, extremely constructive discussions are ongoing with UK Government Ministers regarding the Bill and the provisions contained within it. Those discussions are ongoing. Clearly, a red line is that the current situation is the base situation in terms of the power and authority that Welsh Ministers have. The Bill and the reforms that are going to take place as a consequence will enhance the relationship that we have, enhance the power that we have and the influence that we have.
To go back to that analogy, you're absolutely right. It's about being able to tell that other authority what to restore on the classic car, how to restore it and when to restore it, and that they should pay for it. Now, crucially, with the establishment of the Wales rail board and the beefed-up authority that it has in the establishment of GBR Cymru, we will have that ability to be able to direct the funding to particular infrastructure improvements. So, it moves us from a position of being passive to actually having greater control, and it's the control that enables us to be able to improve infrastructure across Wales alongside the funding.
Yn gyntaf oll, mae trafodaethau hynod adeiladol yn mynd rhagddynt gyda Gweinidogion Llywodraeth y DU ynghylch y Bil a'r darpariaethau sydd ynddo. Mae'r trafodaethau hynny'n parhau. Yn amlwg, un llinell goch yw mai'r sefyllfa bresennol yw'r sefyllfa sylfaenol o ran y pŵer a'r awdurdod sydd gan Weinidogion Cymru. Bydd y Bil a'r diwygiadau o ganlyniad iddo yn gwella'r berthynas sydd gennym, yn gwella'r pŵer sydd gennym a'r dylanwad sydd gennym.
I fynd yn ôl at y gymhariaeth, rydych chi'n llygad eich lle. Mae'n ymwneud â gallu dweud wrth yr awdurdod arall beth i'w atgyweirio ar yr hen gar, sut i'w atgyweirio a phryd i'w atgyweirio, ac mai nhw ddylai dalu amdano. Nawr, yn hollbwysig, gyda sefydlu bwrdd rheilffyrdd Cymru a'r awdurdod cryfach sydd ganddo gyda sefydlu GBR Cymru, bydd gennym y gallu i gyfeirio'r cyllid at welliannau seilwaith penodol. Felly, mae'n ein symud o sefyllfa o fod yn oddefol i gael mwy o reolaeth, a'r rheolaeth sy'n ein galluogi i wella seilwaith ledled Cymru ochr yn ochr â'r cyllid.
Llefarydd y Ceidwadwyr, Gareth Davies.
Conservative spokesperson, Gareth Davies.
Diolch, Llywydd. The ongoing closures and restrictions on the Menai bridge have now dragged on for more than three years, Cabinet Secretary, with repairs recently extended again until at least spring 2027, with faults including defective cross beams and bolts. This year marks the two hundredth anniversary of the bridge, a symbol of world-leading engineering for which our nation was once known. Yet we seem incapable of carrying out basic repairs or even doing anything these days without years of disruption, and it's totally embarrassing. The result has been chronic congestion, weight restrictions and serious economic damage to Ynys Môn and the surrounding area.
This isn't a minor inconvenience that people should simply learn to live with. It's a clear failure of project management by this Labour Government, enabled by Plaid Cymru, and it's having a real and lasting impact on the communities of that local area and the local businesses. This crossing is a lifeline, connecting communities, supporting jobs and underpinning the tourism industry. So, can the Cabinet Secretary explain why these repairs have taken so long, and does he now agree with me that the disruption proves that the Welsh Conservatives are right in calling for a third Menai crossing to safeguard the economy of Ynys Môn and north Wales in the future?
Diolch, Lywydd. Mae'r cau a'r cyfyngiadau parhaus ar bont Menai bellach wedi llusgo ymlaen am fwy na thair blynedd, Ysgrifennydd y Cabinet, gyda gwaith atgyweirio wedi'i ymestyn eto'n ddiweddar tan wanwyn 2027 fan lleiaf, gyda namau'n cynnwys trawstiau a bolltau diffygiol. Mae eleni yn nodi deucanmlwyddiant y bont, symbol o'r beirianneg flaengar yr oedd ein cenedl yn adnabyddus amdani ar un adeg. Ac eto, ymddengys na allwn wneud atgyweiriadau sylfaenol neu wneud unrhyw beth y dyddiau hyn heb flynyddoedd o darfu, ac mae'n gywilyddus. Y canlyniad yw tagfeydd cronig, cyfyngiadau pwysau a niwed economaidd difrifol i Ynys Môn a'r cyffiniau.
Nid anghyfleustra bach y dylai pobl ddysgu byw gydag ef yw hyn. Mae'n fethiant clir i reoli prosiect gan y Llywodraeth Lafur hon, wedi'u galluogi gan Blaid Cymru, ac mae'n cael effaith wirioneddol a pharhaol ar gymunedau'r ardal leol honno a'r busnesau lleol. Mae'r bont hon yn rhaff achub, yn cysylltu cymunedau, yn cefnogi swyddi ac yn sail i'r diwydiant twristiaeth. Felly, a all Ysgrifennydd y Cabinet egluro pam fod yr atgyweiriadau hyn wedi cymryd cyhyd, ac a yw bellach yn cytuno â mi fod y tarfu yn brawf fod y Ceidwadwyr Cymreig yn iawn wrth alw am drydedd bont dros y Fenai i ddiogelu economi Ynys Môn a gogledd Cymru yn y dyfodol?
Llywydd, the Member calls for repairs and maintenance with zero disruption. You'd need to be a wizard to be able to carry out that sort of work. This is a bridge that is 200 years old. This bridge was designed for horses and carts. [Interruption.] This bridge does need to be properly maintained. I hear the Member for Ynys Môn. It does need to be properly maintained. But I think it's an insult to say that engineers are incapable of doing their job. I would urge the Member not to question the capabilities of people who are not present here, and who clearly you have not met with. So, I will personally ensure that you are sent an invitation to meet with the engineers who are maintaining this bridge. Yes, let's celebrate the fantastic two hundredth anniversary of it, but also recognise that this is a bridge that does need repairs carrying out to bring it to its former glory.
Lywydd, mae'r Aelod yn galw am waith atgyweirio a chynnal a chadw heb unrhyw darfu. Byddai angen ichi fod yn ddewin i allu gwneud y math hwnnw o waith. Mae hon yn bont sydd yn 200 mlwydd oed. Cynlluniwyd y bont ar gyfer ceffyl a throl. [Torri ar draws.] Mae angen cynnal a chadw'r bont hon yn iawn. Rwy'n clywed yr Aelod dros Ynys Môn. Mae angen ei chynnal a'i chadw'n iawn. Ond credaf ei bod yn sarhad dweud nad yw'r peirianwyr yn gallu gwneud eu gwaith. Buaswn yn annog yr Aelod i beidio â chwestiynu galluoedd pobl nad ydynt yma, ac nad ydych chi wedi cyfarfod â nhw. Felly, byddaf yn sicrhau'n bersonol eich bod yn cael gwahoddiad i gyfarfod â'r peirianwyr sy'n gwneud y gwaith cynnal a chadw ar y bont hon. Gadewch inni ddathlu ei deucanmlwyddiant, ond gan gydnabod hefyd fod hon yn bont sydd angen ei hatgyweirio i'w hadfer i'w gogoniant blaenorol.
This is infrastructure that was built by Thomas Telford in the days when people used basic tools and their bare hands, and that's not what I said—it's the project management. I said that clearly in my remarks—that it's the project management and the structures that are in place from central Government here in Cardiff Bay, from Labour and Plaid Cymru. And I did hear—[Interruption.] Enabled by Plaid Cymru.
Wales overall has poor road infrastructure compared to England, with significantly fewer motorways and dual carriageways, and some of the most congested routes are in north Wales. As the north Wales joint committee's regional transport plan points out, the economic well-being of north Wales requires a transport system that provides reliable and convenient access to employment and training opportunities, but the vast majority of people travel by car—that’s a fact—and public transport infrastructure is simply not good enough for most people to make the transition. The lack of investment in roads is also causing people to burn up more fuel, and efforts to reduce the number of cars on the road are clearly not working, and the congestion is hurting our economy. A study by INRIX found that traffic congestion costs the Welsh economy approximately £1.8 billion to £2 billion annually. So, will the Cabinet Secretary agree with me that the Welsh Government’s suicidal obsession with carbon reduction is strangling the Welsh economy? And should they instead end the freeze on road building and invest both in public transport and the road infrastructure that the people of that area so rightly deserve?
Mae hwn yn seilwaith a adeiladwyd gan Thomas Telford yn y dyddiau pan oedd pobl yn defnyddio offer sylfaenol a'u dwylo, ac nid dyna a ddywedais—mae'n fater o reoli'r prosiect. Dywedais hynny'n glir yn fy sylwadau—fod hyn yn ymwneud â'r gwaith o reoli'r prosiect a'r strwythurau sydd ar waith gan y Llywodraeth ganolog yma ym Mae Caerdydd, gan Lafur a Phlaid Cymru. Ac fe glywais—[Torri ar draws.] Wedi'u galluogi gan Blaid Cymru.
Yn gyffredinol, mae gan Gymru seilwaith ffyrdd gwael o gymharu â Lloegr, gyda llawer llai o draffyrdd a ffyrdd deuol, ac mae rhai o'r llwybrau gwaethaf o ran tagfeydd yng ngogledd Cymru. Fel y mae cynllun trafnidiaeth rhanbarthol cyd-bwyllgor corfforedig y gogledd yn ei nodi, mae lles economaidd y gogledd yn dibynnu ar system drafnidiaeth sy'n darparu mynediad dibynadwy a chyfleus at gyfleoedd cyflogaeth a hyfforddiant, ond mae'r mwyafrif helaeth o bobl yn teithio mewn car—mae hynny'n ffaith—ac nid yw seilwaith trafnidiaeth gyhoeddus yn ddigon da i'r rhan fwyaf o bobl wneud y newid. Mae'r diffyg buddsoddiad mewn ffyrdd hefyd yn achosi i bobl losgi mwy o danwydd, ac mae'n amlwg nad yw ymdrechion i leihau nifer y ceir ar y ffordd yn gweithio, ac mae'r tagfeydd yn niweidio ein heconomi. Canfu astudiaeth gan INRIX fod tagfeydd traffig yn costio oddeutu £1.8 biliwn i £2 biliwn yn flynyddol i economi Cymru. Felly, a wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet gytuno â mi fod obsesiwn hunanladdol Llywodraeth Cymru gyda lleihau carbon yn tagu economi Cymru? Ac a ddylent, yn hytrach, roi diwedd ar rewi prosiectau adeiladu ffyrdd a buddsoddi mewn trafnidiaeth gyhoeddus a'r seilwaith ffyrdd y mae pobl yr ardal honno'n ei haeddu?
I'll ask the Member to just question his choice of terms in reference to climate change and self-harm.
I think, first of all, the Member raised the north Wales regional transport plan. Well, it's as a result of this Welsh Government that the corporate joint committee in north Wales will be getting the power and the funding to be able to deliver against its regional transport plan. It will decide what to fund. It will decide what projects should be taken forward. The regional transport plan contains reference to a third Menai crossing. I don't think it's for any single political party to own that particular issue, because all local authorities across north Wales have contributed to that plan.
In terms of giving greater reference and regard to motorists, well, we're spending huge sums repairing and maintaining roads across Wales. In north Wales, I think we've filled and prevented almost 50,000 potholes in this financial year alone, and we've resurfaced tens upon tens of roads in north Wales, amounting to around 100 km of road surface.
But also we're investing in public transport as well. We're not making the car a requirement to get in and out of employment. And it's a social justice issue, because making the car a requirement is actually what's cutting people out from the jobs market. It's what's making people economically inactive. Twenty per cent of young people, I'm afraid, are still unable to access a job interview because they can't afford or access public transport to get there. That's a reason why we passed the bus Bill, which your party opposed. So, we're investing in and reforming public transport as much as we possibly can to ensure that every person is given an equal opportunity to thrive in Wales.
Fe ofynnaf i'r Aelod gwestiynu ei ddewis o dermau mewn perthynas â newid hinsawdd a hunan-niweidio.
Credaf, yn gyntaf oll, i'r Aelod sôn am gynllun trafnidiaeth rhanbarthol y gogledd. Wel, o ganlyniad i'r Llywodraeth hon yng Nghymru, bydd y cyd-bwyllgor corfforedig yn y gogledd yn cael pŵer a chyllid i allu cyflawni ei gynllun trafnidiaeth rhanbarthol. Bydd yn penderfynu beth i'w ariannu. Bydd yn penderfynu pa brosiectau y dylid bwrw ymlaen â nhw. Mae'r cynllun trafnidiaeth rhanbarthol yn cynnwys cyfeiriad at drydedd bont y Fenai. Ni chredaf mai lle unrhyw blaid wleidyddol yw hawlio perchnogaeth ar y mater penodol hwnnw, gan fod pob awdurdod lleol yn y gogledd wedi cyfrannu at y cynllun.
O ran rhoi mwy o sylw ac ystyriaeth i fodurwyr, wel, rydym yn gwario symiau enfawr ar atgyweirio a chynnal a chadw ffyrdd ledled Cymru. Yn y gogledd, credaf ein bod wedi llenwi ac atal bron i 50,000 o dyllau yn y ffyrdd yn y flwyddyn ariannol hon yn unig, ac rydym wedi gosod wyneb newydd ar ddegau ar ddegau o ffyrdd yn y gogledd, sy'n cyfateb i oddeutu 100 km o wyneb ffordd.
Ond rydym hefyd yn buddsoddi mewn trafnidiaeth gyhoeddus. Nid ydym yn gwneud y car yn ofyniad i fynd i mewn ac allan o gyflogaeth. Ac mae'n fater o gyfiawnder cymdeithasol, gan mai gwneud y car yn ofyniad yw'r hyn sy'n torri pobl allan o'r farchnad swyddi mewn gwirionedd. Dyna sy'n gwneud pobl yn economaidd anweithgar. Mae arnaf ofn fod 20 y cant o bobl ifanc yn dal i fethu cael mynediad at gyfweliad swydd gan na allant fforddio neu gael mynediad at drafnidiaeth gyhoeddus i gyrraedd yno. Dyna reswm pam y gwnaethom basio'r Bil bysiau, a wrthwynebwyd gan eich plaid chi. Felly, rydym yn diwygio ac yn buddsoddi mewn trafnidiaeth gyhoeddus i'r graddau mwyaf posib i sicrhau bod pob unigolyn yn cael cyfle cyfartal i ffynnu yng Nghymru.
It almost sums up the take by the establishment within your Government that you've deliberately misconstrued people's comments, particularly from the opposition, in linking certain remarks that are made for your own political gain, and trying to take the moral high ground over these sorts of issues. That's not what I was saying, and I would just say politely that's a naughty comparison to make, I would say, particularly given the mental health struggles that I’ve relayed to this Chamber on more than one occasion. So, I take those comparisons very seriously.
I'd also like to focus, finally, on the A55. The A55 is the backbone of north Wales, a lifeline for our communities, our businesses, our hauliers and our tourism industry, yet year after year, this critical route suffers from chronic congestion, frequent crashes causing gridlocked traffic, and sections running above capacity during peak times. I've previously raised some of the issues on this route. There are regular collisions, sadly some of them fatal, at junction 32 near Pentre Halkyn, regular crashes in the Conwy tunnel and ongoing problems with the Penmaenmawr roundabout. I wrote to the Cabinet Secretary about this in August, and I know—
Mae bron yn crynhoi'r agwedd gan y sefydliad yn eich Llywodraeth eich bod wedi camddehongli sylwadau pobl yn fwriadol, yn enwedig gan yr wrthblaid, wrth gysylltu rhai sylwadau a wneir er eich budd gwleidyddol eich hun, a cheisio honni mai chi sy'n iawn yn foesol gyda'r mathau hyn o faterion. Nid dyna roeddwn i'n ei ddweud, a hoffwn ddweud yn gwrtais fod honno'n gymhariaeth ddrygionus i'w gwneud, yn enwedig o ystyried yr anawsterau iechyd meddwl y soniais amdanynt wrth y Siambr hon ar fwy nag un achlysur. Felly, rwy’n cymryd y cymariaethau hynny o ddifrif.
Hoffwn ganolbwyntio hefyd, i gloi, ar yr A55. Yr A55 yw asgwrn cefn y gogledd, rhaff achub i'n cymunedau, ein busnesau, ein cludwyr nwyddau a'n diwydiant twristiaeth, ond flwyddyn ar ôl blwyddyn, mae'r llwybr hollbwysig hwn yn dioddef o dagfeydd cronig, damweiniau mynych sy'n achosi tagfeydd eithafol, a rhannau o'r ffordd yn rhedeg uwchlaw'r capasiti yn ystod oriau brig. Rwyf wedi codi rhai o'r problemau gyda'r llwybr hwn o'r blaen. Mae yna wrthdrawiadau rheolaidd, gyda rhai ohonynt yn angheuol, gwaetha'r modd, ar gyffordd 32 ger Pentre Helygain, damweiniau rheolaidd yn nhwnnel Conwy a phroblemau parhaus gyda chylchfan Penmaenmawr. Ysgrifennais at Ysgrifennydd y Cabinet ynglŷn â hyn ym mis Awst, a gwn—
Can you come to the question, please? I’ve been generous.
A wnewch chi ofyn y cwestiwn, os gwelwch yn dda? Rwyf wedi bod yn hael.
Yes, I will now. So, in that regard, I'd like to know how the Welsh Government's study into the transport needs and resilience of the A55 has looked at the middle stretch of the A55, between junction 33 and junction 32, and what progress has there been with regard to swift safety improvements to reduce the frequency of collisions in this area?
Iawn, fe wnaf hynny nawr. Felly, yn hynny o beth, hoffwn wybod sut y mae astudiaeth Llywodraeth Cymru o anghenion trafnidiaeth a gwydnwch yr A55 wedi edrych ar ran ganol yr A55, rhwng cyffordd 33 a chyffordd 32, a pha gynnydd a wnaed o ran gwelliannau diogelwch cyflym i leihau amlder gwrthdrawiadau yn yr ardal hon?
Thank you. And I thank the Member for just reflecting, I think, properly and fully on comments earlier. The A55 is a crucial artery; you're absolutely right. It's vitally important to communities and to businesses across north Wales. The resilience study that is taking place right now covers the entire stretch, and it also covers key components, including the Conwy tunnels, the Menai bridge and the Britannia bridge. The initial report is likely to be made available in the spring, and then the final report in the summer, with recommendations for the next Government to be able to consider. I would be more than happy to write to Members regarding figures concerning serious crashes, closures and fatalities on the A55. I asked this question myself just last week, whether there was a particular problem with the A55. The answer I was given was that the statistics relating to the A55 are in line with other roads. My conclusion was that there is still a need to do more on public safety to reduce lives lost.
Diolch. A diolch i'r Aelod am fyfyrio'n briodol ac yn llawn ar sylwadau cynharach. Mae'r A55 yn ffordd brifwythiennol allweddol; rydych chi'n hollol iawn. Mae'n hanfodol bwysig i gymunedau ac i fusnesau ledled gogledd Cymru. Mae'r astudiaeth wydnwch sy'n cael ei chynnal ar hyn o bryd yn cynnwys y cyfan ohoni, ac mae hefyd yn ystyried rhannau allweddol, gan gynnwys twneli Conwy, pont Menai a phont Britannia. Mae'r adroddiad cychwynnol yn debygol o fod ar gael yn y gwanwyn, a'r adroddiad terfynol yn yr haf, gydag argymhellion i'r Llywodraeth nesaf allu eu hystyried. Rwy'n fwy na pharod i ysgrifennu at yr Aelodau ynglŷn â ffigurau damweiniau difrifol, achosion o gau'r ffordd a marwolaethau ar yr A55. Gofynnais y cwestiwn fy hun yr wythnos diwethaf, a oedd problem benodol gyda'r A55. Yr ateb a roddwyd i mi oedd bod yr ystadegau sy'n ymwneud â'r A55 yn cyd-fynd ag ystadegau ffyrdd eraill. Fy nghasgliad oedd bod angen gwneud mwy o hyd ar ddiogelwch y cyhoedd i ostwng nifer y marwolaethau.
3. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet ddatganiad ar ddatblygiad Metro De Cymru? OQ63847
3. Will the Cabinet Secretary make a statement on the development of the South Wales Metro? OQ63847
Yes, of course. The south Wales metro is delivering modern trains, better rail services, pay-as-you-go ticketing and improved performance, transforming travel for passengers. Combined with our plans for bus reform, we will deliver a fully integrated 'turn up and go' system across south Wales, connecting communities, creating opportunities and driving prosperity.
Wrth gwrs. Mae metro de Cymru yn darparu trenau modern, gwell gwasanaethau rheilffyrdd, tocynnau talu wrth fynd a pherfformiad gwell, gan drawsnewid teithio i deithwyr. Ynghyd â'n cynlluniau ar gyfer diwygio bysiau, byddwn yn darparu system 'cyrraedd a mynd' gwbl integredig ledled de Cymru, gan gysylltu cymunedau, creu cyfleoedd a gyrru ffyniant.
Cabinet Secretary, I was delighted to welcome you to the Ebbw Fach valley last week, where you were able to speak to people in Abertillery and Six Bells about the potential development of the Abertillery spur. I know they were very grateful to you for both the time you spent and also the conversation that you were able to have with people there.
At that time, you made a series of commitments about the place of rail enhancements, the development of new services, investments in infrastructure, both within the Ebbw Fach valley but also across the wider network, which you've already referenced this afternoon. It may be useful, Cabinet Secretary, if you were able to outline how you see these enhancements being made and how you see further investments in rail infrastructure benefiting my constituents.
Ysgrifennydd y Cabinet, roeddwn yn falch iawn o'ch croesawu i gwm Ebwy Fach yr wythnos diwethaf, lle galloch chi siarad â phobl yn Abertyleri a Six Bells am ddatblygiad posib llinell gangen Abertyleri. Rwy'n gwybod eu bod yn ddiolchgar iawn i chi am yr amser a dreulioch chi yno a hefyd am y sgwrs a gawsoch chi gyda phobl yno.
Fe wnaethoch chi gyfres o ymrwymiadau bryd hynny ynglŷn â lle gwelliannau rheilffyrdd, datblygu gwasanaethau newydd, buddsoddiadau mewn seilwaith, yng nghwm Ebwy Fach ond hefyd ar draws y rhwydwaith ehangach, ac rydych chi eisoes wedi cyfeirio at hynny y prynhawn yma. Efallai y byddai'n ddefnyddiol, Ysgrifennydd y Cabinet, pe baech chi'n gallu amlinellu sut y gwelwch chi'r gwelliannau hyn yn cael eu gwneud a sut y gwelwch chi fuddsoddiadau pellach mewn seilwaith rheilffyrdd yn bod o fudd i fy etholwyr.
Can I thank the Member? I was equally delighted to meet with him and local stakeholders in Abertillery last week to discuss the proposals for further improvements to the Ebbw line, including, of course, an Abertillery spur. I didn't get a chance to eat, I'm afraid, because the conversation was so excellent, but I hope the Member made up for my loss of lunch. I am supportive of the proposals, and I do recognise the huge improvement to connectivity that reopening the line to Abertillery would deliver. And, of course, as we discussed, the Member is aware that the UK Government is responsible for funding any additional work.
Now, in the coming days, an industry-led plan for rail will be published, and I'm sure that the Member and his constituents will be as happy to read that as I was to visit last week. Again, it was a heartening visit. What really, really came through loud and strong was that people recognise the enormous benefits of the metro, but they want it and need it and deserve it as well.
Diolch i'r Aelod. Roeddwn innau yr un mor falch o gyfarfod ag ef a rhanddeiliaid lleol yn Abertyleri yr wythnos diwethaf i drafod y cynigion ar gyfer gwelliannau pellach i linell Ebwy, gan gynnwys llinell gangen Abertyleri. Mae arnaf ofn na chefais gyfle i fwyta am fod y sgwrs mor ardderchog, ond rwy'n gobeithio bod yr Aelod wedi gwneud iawn am i mi golli cinio. Rwy'n gefnogol i'r cynigion, ac rwy'n cydnabod y gwelliant enfawr i gysylltedd y byddai ailagor y llinell i Abertyleri yn ei gyflawni. Ac wrth gwrs, fel y trafodwyd, mae'r Aelod yn ymwybodol mai Llywodraeth y DU sy'n gyfrifol am ariannu unrhyw waith ychwanegol.
Nawr, yn y dyddiau nesaf, bydd cynllun a arweinir gan y diwydiant ar gyfer rheilffyrdd yn cael ei gyhoeddi, ac rwy'n siŵr y bydd yr Aelod a'i etholwyr yr un mor hapus i ddarllen hwnnw ag yr oeddwn innau i ymweld yr wythnos diwethaf. Unwaith eto, roedd yn ymweliad calonogol. Yr hyn a ddaeth drwodd yn gryf oedd bod pobl yn cydnabod manteision enfawr y metro, ond maent ei eisiau a'i angen ac yn ei haeddu hefyd.
Yn debyg iawn, yn amlwg, mae metro de Cymru wedi galluogi nifer mawr o fy etholwyr i gael mantais o hynny. Y ffaith, wrth gwrs, ydy bod Llywodraeth Cymru wedi gorfod rhoi buddsoddiad sylweddol i mewn er mwyn adlewyrchu hefyd y tanfuddsoddiad sylweddol sydd wedi bod gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig o ran isadeiledd rheilffyrdd. Y cwestiynau dwi'n eu cael gan etholwyr megis yn Ynysybwl ydy, 'Beth nesaf? Sut ydyn ni'n mynd i gael manteision o'r metro?' Mae yna sôn wedi bod yn y gorffennol o ran yr halt yng Nglyncoch; rydym ni wedi bod yn clywed, wrth gwrs, ynglŷn â'r posibilrwydd o ailagor y rheilffordd yn cysylltu Pont-y-clun a Beddau. Felly, eisiau gwybod ydw i pa drafodaethau ydych chi wedi'u cael gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig er mwyn sicrhau ein bod ni yn gallu mynd â'r weledigaeth metro de Cymru ymhellach, a hefyd cydgysylltu cymunedau, oherwydd, ar y funud, mae gormod o gysylltu'n digwydd rhwng Caerdydd, ond dim o gwm i gwm.
Very similarly, the south Wales metro has allowed many of my constituents to benefit from that. The fact, of course, is that the Welsh Government has had to invest significantly in order to reflect the significant underinvestment from the UK Government in terms of rail infrastructure. What I get asked by my constituents, such as those in Ynysybwl, is, 'What next? How are we going to benefit from the metro?' There has been mention made of the halt in Glyncoch; we've heard about the possibility of reopening the railway that connects Pontyclun and Beddau. So, I want to know what discussions have you had with the UK Government in order to ensure that we can take the vision for the south Wales metro further and connect communities, because, at the moment, there are too many connections happening with Cardiff, but not from valley to valley.
Can I thank Heledd for her question? Of course, the south Wales metro, although we've almost completed electrification of 170 km of line, is far from over. There will be more phases to come in the future, with incredibly exciting plans, including the ones that I discussed with Alun Davies and his constituents last week.
In the coming days, the plan for rail will be published by the industry. That will contain a short-, medium- and long-term pipeline of enhancements, including how the south-east Wales metro will be vastly expanded in the years to come, with new stations, new lines and so forth, and that will be happening in the next week.
Diolch i Heledd am ei chwestiwn. Wrth gwrs, er ein bod bron wedi cwblhau'r gwaith o drydaneiddio 170 km o linell, mae metro de Cymru ymhell o fod wedi'i gwblhau. Bydd mwy o gyfnodau i ddod yn y dyfodol, gyda chynlluniau hynod gyffrous, gan gynnwys y rhai a drafodais gydag Alun Davies a'i etholwyr yr wythnos diwethaf.
Yn y dyddiau nesaf, bydd y cynllun ar gyfer rheilffyrdd yn cael ei gyhoeddi gan y diwydiant. Bydd hwnnw'n cynnwys ffrwd o welliannau ar gyfer y tymor byr, canolig a hir, gan gynnwys sut y bydd metro de-ddwyrain Cymru yn cael ei ehangu'n sylweddol yn y blynyddoedd i ddod, gyda gorsafoedd newydd, llinellau newydd ac yn y blaen, a bydd hynny'n digwydd yn ystod yr wythnos nesaf.
Cabinet Secretary, whilst I'm supportive of the south Wales metro project, I do believe very strongly in value for money, especially when it's taxpayers' cash that we're specifically talking about. Now, the cost of this particular project has spiralled from its original estimate, and it now stands in the region of £1 billion. Should we really be surprised, though, here in this Chamber, given that it's no secret that this Labour administration plays quite fast and loose when it comes to spending from the public purse? With a whopping 1 billion quid being spent on this project, which, for around 106 miles of track, works out to be £9.5 million per mile, Cabinet Secretary, my question is very simple here today: are you confident that the people of Wales will see this as value for money? And are you confident that the bill for the metro will no longer further increase? Thank you.
Ysgrifennydd y Cabinet, er fy mod yn cefnogi prosiect metro de Cymru, rwy'n credu'n gryf iawn mewn gwerth am arian, yn enwedig pan fyddwn yn sôn yn benodol am arian trethdalwyr. Nawr, mae cost y prosiect penodol hwn wedi cynyddu o'i amcangyfrif gwreiddiol, ac mae bellach oddeutu £1 biliwn. Ond a ddylem synnu, yma yn y Siambr, o ystyried nad yw'n gyfrinach bod y weinyddiaeth Lafur hon yn ddi-hid ynglŷn â gwario o'r pwrs cyhoeddus? Gyda £1 biliwn yn cael ei wario ar y prosiect hwn, sydd, ar gyfer tua 106 milltir o drac, yn £9.5 miliwn y filltir, Ysgrifennydd y Cabinet, mae fy nghwestiwn yn syml iawn yma heddiw: a ydych chi'n hyderus y bydd pobl Cymru yn gweld gwerth am arian? Ac a ydych chi'n hyderus na fydd y bil ar gyfer y metro yn codi ymhellach? Diolch.
Can I thank Natasha for her questions? First of all, when it comes to value for money, if we were to base all of our public transport decisions on value for money, then we would only have public transport in those most intensely urban areas like London. That's been one of the problems that we've faced for many years, that the Treasury Green Book has traditionally benefited those areas where you get the highest return. I see public transport as a public service, a public service that requires a subsidy, and a subsidy that we should not shy away from. And the more rural the area, the higher the level of subsidy. We often hear in this Chamber calls for more services on rural routes. They carry with them the highest level of subsidy—on a value-for-money basis, we would never, ever, ever choose to deliver them. We do it because of social justice and to connect rural communities.
As Lord Peter Hendy, the rail Minister, has said, with rail it always costs more than you first anticipate, and it always takes longer than you anticipate, but you never, ever regret it once it's delivered. With the south Wales metro having being electrified, we're seeing the results already. We're seeing those passenger responses to it, the 91 per cent satisfaction rate—that's incredible. We're seeing the huge increase in patronage as well. We're seeing, through pay-as-you-go, a vast increase in the farebox coming through. But it will still require a subsidy. If we want to put on more rail services and more bus services, that subsidy will be required for the long term and could have to increase. But I see no problem in that if it's affordable and if it's getting people out of unemployment and into work.
Diolch i Natasha am ei chwestiynau. Yn gyntaf oll, pan fo'n fater o werth am arian, pe baem yn seilio ein holl benderfyniadau trafnidiaeth gyhoeddus ar werth am arian, dim ond trafnidiaeth gyhoeddus yn yr ardaloedd mwyaf trefol fel Llundain fyddai gennym. Dyna un o'r problemau a wynebwyd gennym ers blynyddoedd lawer, fod Llyfr Gwyrdd y Trysorlys yn draddodiadol wedi bod o fudd i'r ardaloedd lle mae'r enillion mwyaf. Rwy'n gweld trafnidiaeth gyhoeddus fel gwasanaeth cyhoeddus, gwasanaeth cyhoeddus sy'n galw am gymhorthdal, a chymhorthdal na ddylem gamu'n ôl rhag ei dalu. A pho fwyaf gwledig yw'r ardal, yr uchaf yw lefel y cymhorthdal. Rydym yn aml yn clywed galwadau yn y Siambr hon am fwy o wasanaethau ar lwybrau gwledig. Dyna'r llwybrau sy'n cael y lefel uchaf o gymhorthdal—ar sail gwerth am arian, ni fyddem byth bythoedd yn dewis eu darparu. Rydym yn gwneud hynny oherwydd cyfiawnder cymdeithasol ac i gysylltu cymunedau gwledig.
Fel y dywedodd yr Arglwydd Peter Hendy, y Gweinidog rheilffyrdd, gyda rheilffyrdd mae bob amser yn costio mwy na'r hyn a ragwelwch ar y dechrau, ac mae bob amser yn cymryd mwy o amser nag a ragwelwch, ond ni fyddwch chi byth yn difaru pan gaiff ei gyflawni. Gyda thrydaneiddio metro de Cymru, gwelwn y canlyniadau eisoes. Gwelwn ymatebion teithwyr iddo, y gyfradd foddhad cwsmeriaid o 91 y cant—mae hynny'n anhygoel. Gwelwn y cynnydd enfawr yn nifer y teithwyr hefyd. Gyda thalu wrth fynd, gwelwn gynnydd enfawr yn yr arian tocynnau a ddaw i mewn. Ond fe fydd angen cymhorthdal arno o hyd. Os ydym eisiau darparu mwy o wasanaethau rheilffyrdd a mwy o wasanaethau bws, bydd angen cymhorthdal hirdymor a gallai fod yn rhaid ei gynyddu. Ond nid wyf yn gweld unrhyw broblem gyda hynny os yw'n fforddiadwy ac os yw'n cael pobl allan o ddiweithdra ac i mewn i waith.
4. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet ddatganiad ar ffyrdd sydd heb eu mabwysiadu yng Ngogledd Cymru? OQ63822
4. Will the Cabinet Secretary make a statement on unadopted roads in North Wales? OQ63822
Yes, of course. Through the regional transport fund, local authorities can prioritise unadopted roads in line with regional priorities, with decisions on individual schemes taken by regions. We're working with the Welsh Local Government Association to support those regions that want to include schemes in their regional transport fund programmes.
Wrth gwrs. Drwy'r gronfa trafnidiaeth ranbarthol, gall awdurdodau lleol flaenoriaethu ffyrdd heb eu mabwysiadu yn unol â blaenoriaethau rhanbarthol, gyda phenderfyniadau ar gynlluniau unigol yn cael eu gwneud gan y rhanbarthau. Rydym yn gweithio gyda Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru i gefnogi'r rhanbarthau sydd am gynnwys cynlluniau yn rhaglenni'r gronfa trafnidiaeth ranbarthol.
Thank you for that answer, Cabinet Secretary. I've raised on many occasions in this Chamber the situation in Sandy Cove in Kinmel Bay, which is a very significant housing estate—over 250 homes—with no adopted roads there at all, no pavements, full of potholes and flooded every time water comes over the sea wall or there's a big downpour. The situation is intolerable. There's no proper lighting either, from a community safety point of view. This is a saga that has been going on and on and on, and now requires some Welsh Government leadership and intervention in order to bring stakeholders together to resolve this issue. Can I ask whether the Welsh Government has any appetite to bring those stakeholders together, from the local authority and from the local community, in order to try to move a project forward so that we can solve this situation once and for all?
Diolch am yr ateb hwnnw, Ysgrifennydd y Cabinet. Ar sawl achlysur yn y Siambr hon rwyf wedi codi'r sefyllfa yn Sandy Cove ym Mae Cinmel, sy'n ystad dai sylweddol iawn—dros 250 o gartrefi—heb unrhyw ffyrdd mabwysiedig yno o gwbl, dim palmentydd, yn llawn tyllau a llifogydd bob tro y daw dŵr dros wal y môr neu ar yr adegau pan fo'n arllwys y glaw. Mae'r sefyllfa'n annioddefol. Nid oes goleuadau priodol chwaith, o safbwynt diogelwch cymunedol. Mae hon yn saga sydd wedi parhau ers amser maith, ac erbyn hyn mae angen arweinyddiaeth ac ymyrraeth gan Lywodraeth Cymru er mwyn dod â rhanddeiliaid at ei gilydd i ddatrys y mater. A oes gan Lywodraeth Cymru unrhyw awydd dod â'r rhanddeiliaid hynny at ei gilydd, o'r awdurdod lleol a'r gymuned leol, er mwyn ceisio symud prosiect yn ei flaen fel y gallwn ddatrys y sefyllfa unwaith ac am byth?
Can I thank the Member for raising the question about Sandy Cove? For the benefit of other Members and for viewers today, Sandy Cove is an estate in the Member's constituency. It was during the 1930s, I think it was, that a company, Kinmel Estates, came up with the idea of building a holiday park there—a holiday village. These houses obviously produced quite a bit of interest at the time, with people wanting to make their own holiday homes there. And why wouldn't you? It's a fantastic place. By the 1940s, most were sold. But the company then went into liquidation, and it was then taken over by the Crown, I think, and the council in the years afterwards, and remained in the hands of the Crown and the council until about 1996, 1997, when it passed to the Kinmel Bay and Towyn Community Association.
Since that time, there has been this ongoing problem with unadopted roads and the way that that's inconveniencing people who live there. Now, I am pleased to say that the unadopted road fund was utilised by Conwy council to design an initial solution for Sandy Cove. That funding was provided, obviously, on the understanding that there was no further obligation on Welsh Government to fund what is a local authority responsibility. But, following this, Conwy council then calculated a redevelopment cost in the region of £5.5 million. It's a significant sum. I am more than happy, though, to check with the north Wales corporate joint committee where this particular project sits in their regional transport plan, because that's going to be the mechanism to ensure that the funding is made available to solve the problem that residents have faced.
A gaf i ddiolch i'r Aelod am godi'r cwestiwn am Sandy Cove? Er budd yr Aelodau eraill ac i'r gwylwyr heddiw, ystad yn etholaeth yr Aelod yw Sandy Cove. Yn ystod y 1930au, rwy'n credu, fe gafodd cwmni, Kinmel Estates, y syniad o adeiladu parc gwyliau yno—pentref gwyliau. Yn amlwg, fe wnaeth y tai hyn gynhyrchu cryn dipyn o ddiddordeb ar y pryd, gyda phobl eisiau gwneud eu cartrefi gwyliau eu hunain yno. A pham na fyddech chi? Mae'n lle gwych. Erbyn y 1940au, roedd y rhan fwyaf ohonynt wedi'u gwerthu. Ond aeth y cwmni i'r wal, ac aeth yr ystad i ddwylo'r Goron, rwy'n meddwl, a'r cyngor yn y blynyddoedd wedyn, ac arhosodd yn nwylo'r Goron a'r cyngor tan tua 1996, 1997, pan gafodd ei throsglwyddo i Gymdeithas Gymunedol Bae Cinmel a Thywyn.
Ers hynny, mae problem barhaus wedi bodoli gyda ffyrdd heb eu mabwysiadu a'r ffordd y mae hynny'n peri anghyfleustra i'r bobl sy'n byw yno. Nawr, rwy'n falch o ddweud bod y gronfa ffyrdd heb eu mabwysiadu wedi'i defnyddio gan gyngor Conwy i lunio ateb cychwynnol i Sandy Cove. Darparwyd y cyllid hwnnw, yn amlwg, ar y ddealltwriaeth nad oedd unrhyw rwymedigaeth bellach ar Lywodraeth Cymru i ariannu'r hyn sy'n gyfrifoldeb i awdurdod lleol. Ond yn dilyn hyn, cyfrifodd cyngor Conwy gost ailddatblygu o oddeutu £5.5 miliwn. Mae'n swm sylweddol. Rwy'n fwy na hapus, fodd bynnag, i edrych i weld gyda chyd-bwyllgor corfforedig gogledd Cymru ble mae'r prosiect penodol hwn arni yn eu cynllun trafnidiaeth rhanbarthol, oherwydd dyna fydd y mecanwaith i sicrhau bod y cyllid ar gael i ddatrys y broblem y mae'r trigolion wedi'i hwynebu.
5. Sut mae Llywodraeth Cymru yn gwella seilwaith trafnidiaeth ym Mro Morgannwg? OQ63838
5. How is the Welsh Government improving transport infrastructure in the Vale of Glamorgan? OQ63838
I've awarded £4 million in local transport grants this year to the Vale of Glamorgan to fix local roads and pavements, improve road safety, active travel and bus infrastructure. From April, I'm giving local leaders a greater say over investment in transport priorities through the new regional transport fund.
Rwyf wedi dyfarnu £4 miliwn mewn grantiau trafnidiaeth leol eleni i Bro Morgannwg i drwsio ffyrdd a phalmentydd lleol, gwella diogelwch ar y ffyrdd, teithio llesol a seilwaith bysiau. O fis Ebrill, rwy'n rhoi mwy o lais i arweinwyr lleol dros fuddsoddiad mewn blaenoriaethau trafnidiaeth drwy'r gronfa trafnidiaeth ranbarthol newydd.
What would be really welcome in the Vale of Glamorgan is a new railway station in the village of St Athan. The local development programme signifies significant new housing development, and, in the past, there's been significant housing development in that particular area. The former MP for the Vale of Glamorgan, Alun Cairns, promoted this with the Department for Transport in London and they commissioned a business case study of such a project. The new Labour Government that took over in 2024 has not taken that business case proposition forward, and it is a vital piece of infrastructure that will take a lot of traffic off the road if it is built. Will you commit the Welsh Government, in the limited time it has available before dissolution, to lobbying your colleagues in London to reactivate that business case and relook at this important piece of transport infrastructure for the Vale of Glamorgan?
Yr hyn a fyddai'n cael croeso gwirioneddol ym Mro Morgannwg yw gorsaf reilffordd newydd ym mhentref Sain Tathan. Mae'r rhaglen datblygu lleol yn nodi datblygiad tai newydd sylweddol, ac yn y gorffennol, fe gafwyd datblygiadau tai sylweddol yn yr ardal honno. Fe wnaeth cyn-AS Bro Morgannwg, Alun Cairns, hyrwyddo hyn gyda'r Adran Drafnidiaeth yn Llundain ac fe wnaethant gomisiynu astudiaeth achos busnes o brosiect o'r fath. Nid yw'r Llywodraeth Lafur newydd a gymerodd yr awenau yn 2024 wedi bwrw ymlaen â'r cynnig achos busnes hwnnw, ac mae'n ddarn hanfodol o seilwaith a fydd yn mynd â llawer o draffig oddi ar y ffordd os caiff ei adeiladu. A wnewch chi ymrwymo Llywodraeth Cymru, yn yr amser cyfyngedig sydd ganddi cyn diddymu'r Senedd, i lobïo'ch cyd-bleidwyr yn Llundain i ailgychwyn yr achos busnes hwnnw ac i ailedrych ar y darn pwysig hwn o seilwaith trafnidiaeth ar gyfer Bro Morgannwg?
I'm very well aware of the interest in a new station at St Athan. I've had discussions both with regional leaders and with UK Government Ministers regarding this. We're also working very closely with the Wales rail board to develop priorities for rail in Wales, and, as I've said to Members, a prospectus will be published that contains the short-, medium- and long-term priorities for Welsh rail. That's going to happen in the coming days and the work that's taking place at the moment through the Wales rail board, I can assure the Member, is including consideration for a potential new railway station at St Athan. And I know that, with the use of the regional transport fund, there is the possibility of drawing down development funding to take this project forward.
Rwy'n ymwybodol iawn o'r diddordeb mewn gorsaf newydd yn Sain Tathan. Rwyf wedi cael trafodaethau gydag arweinwyr rhanbarthol a chyda Gweinidogion Llywodraeth y DU ynglŷn â hyn. Rydym hefyd yn gweithio'n agos iawn gyda bwrdd rheilffyrdd Cymru i ddatblygu blaenoriaethau ar gyfer rheilffyrdd yng Nghymru, ac fel y dywedais wrth yr Aelodau, bydd prosbectws yn cael ei gyhoeddi sy'n cynnwys y blaenoriaethau tymor byr, tymor canolig a hirdymor ar gyfer rheilffyrdd Cymru. Mae hynny'n mynd i ddigwydd yn y dyddiau nesaf a gallaf sicrhau'r Aelod fod y gwaith sy'n digwydd ar hyn o bryd drwy fwrdd rheilffyrdd Cymru yn cynnwys ystyriaeth o'r posibilrwydd o orsaf reilffordd newydd yn Sain Tathan. A chyda'r defnydd o'r gronfa trafnidiaeth ranbarthol, rwy'n gwybod y byddai'n bosib tynnu cyllid datblygu i lawr i fwrw ymlaen â'r prosiect hwn.
6. Sut mae Llywodraeth Cymru yn sicrhau diogelwch pobl sy'n dewis teithio llesol? OQ63828
6. How is the Welsh Government ensuring the safety of people choosing active travel? OQ63828
The safety of all road users is extremely important to us and we'll soon publish our new road safety partnership plan. We invest in safe and accessible active travel infrastructure through grants to local authorities and are currently consulting on updated guidance that will strengthen the design of routes further.
Mae diogelwch holl ddefnyddwyr y ffordd yn hynod bwysig i ni a byddwn yn cyhoeddi ein cynllun partneriaeth newydd ar gyfer diogelwch ar y ffyrdd cyn bo hir. Rydym yn buddsoddi mewn seilwaith teithio llesol diogel a hygyrch drwy grantiau i awdurdodau lleol ac ar hyn o bryd rydym yn ymgynghori ar ganllawiau wedi'u diweddaru a fydd yn cryfhau cynllun llwybrau ymhellach.
Thank you, Cabinet Secretary. The recent proliferation of e-bikes and e-scooters represents the biggest challenge to the safety of the pedestrian and cyclist alike. While e-scooters are illegal on UK roads, many parents still purchase them for their kids. Those who are aware of the illegality of e-scooters have mistakenly put their children on electric bikes. These bicycles are more akin to motorbikes than pushbikes. As a result, we have seen an enormous rise in accidents. Last week, a 13-year-old was arrested after a hit and run involving a pregnant pedestrian. Cabinet Secretary, what additional measures can be taken to protect pedestrians from these high-speed bikes and scooters? Thank you.
Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae'r cynnydd diweddar mewn e-feiciau ac e-sgwteri yn creu'r her fwyaf i ddiogelwch cerddwyr a beicwyr fel ei gilydd. Er bod e-sgwteri'n anghyfreithlon ar ffyrdd y DU, mae llawer o rieni'n dal i'w prynu i'w plant. Mae'r rhai sy'n ymwybodol o anghyfreithlondeb e-sgwteri wedi rhoi eu plant ar feiciau trydan, a hynny'n gyfeiliornus. Mae'r beiciau hyn yn debycach i feiciau modur na beiciau arferol. O ganlyniad, rydym wedi gweld cynnydd enfawr yn nifer y damweiniau. Yr wythnos diwethaf, cafodd bachgen 13 oed ei arestio ar ôl achos o daro a ffoi yn ymwneud â cherddwr beichiog. Ysgrifennydd y Cabinet, pa fesurau ychwanegol y gellir eu cymryd i warchod cerddwyr rhag y beiciau a'r sgwteri cyflym hyn? Diolch.
Can I thank Altaf for the question? It's a hugely important issue and a growing problem, a growing menace across communities. I met recently with police chiefs and with UK Government Ministers to discuss this challenge. I know that police forces are already taking enforcement action. They recognise that, with greater sales numbers of these particular e-mobility systems, they're going to have to take greater action in the months and years to come. A large part of the problem rests with online sales, second-hand sales platforms, because you can regulate in shops when they're sold first; what you can't regulate so well is when they're sold on. Many of these e-bikes are way too powerful for people to use, certainly on pavements—they shouldn't be on there—but on roads as well. Unless they're licensed, they shouldn't be on there. They can travel at up to 80 mph, and I'm afraid that far too many that I see don't have lights on. They are way too powerful for use by young people. The police are very, very concerned about this, and they're working collectively across Wales to deal with what is an increasing menace.
Diolch i Altaf am y cwestiwn. Mae'n fater hynod bwysig ac yn broblem gynyddol, yn fygythiad cynyddol ar draws cymunedau. Yn ddiweddar, cyfarfûm â phenaethiaid yr heddlu a Gweinidogion Llywodraeth y DU i drafod yr her. Rwy'n gwybod bod heddluoedd eisoes yn rhoi camau gorfodi ar waith. Gyda mwy o'r systemau e-symudedd penodol hyn yn cael eu gwerthu, maent yn cydnabod y bydd yn rhaid iddynt roi mwy o gamau ar waith yn y misoedd a'r blynyddoedd i ddod. Mae rhan fawr o'r broblem yn gysylltiedig â gwerthiannau ar-lein, platfformau gwerthu ail-law, oherwydd gallwch reoleiddio mewn siopau pan gânt eu gwerthu gyntaf; yr hyn na allwch ei reoleiddio mor dda yw pan gânt eu gwerthu ymlaen. Mae llawer o'r e-feiciau hyn yn llawer rhy bwerus i bobl eu defnyddio, yn sicr ar balmentydd—ni ddylent fod yno—ond ar ffyrdd hefyd. Oni bai eu bod wedi'u trwyddedu, ni ddylent fod yno. Gallant deithio ar hyd at 80 mya, ac rwy'n ofni fy mod yn gweld llawer gormod ohonynt heb eu goleuadau ymlaen. Maent yn llawer rhy bwerus i'w defnyddio gan bobl ifanc. Mae'r heddlu'n bryderus iawn am hyn, ac maent yn gweithio gyda'i gilydd ledled Cymru i ddelio â'r bygythiad cynyddol hwn.
7. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am brosiectau ffyrdd ym Mhreseli Sir Benfro? OQ63813
7. Will the Cabinet Secretary provide an update on road projects in Preseli Pembrokeshire? OQ63813
Yes, of course. Our transport strategy sets out our ambition for a better, more connected transport system across Wales. In Preseli Pembrokeshire, we'll deliver projects through our national transport delivery plan. We support local leadership through the regional transport plans, enabling communities to shape the priorities that meet their needs.
Wrth gwrs. Mae ein strategaeth drafnidiaeth yn nodi ein huchelgais ar gyfer system drafnidiaeth well a mwy cysylltiedig ledled Cymru. Ym Mhreseli Sir Benfro, byddwn yn cyflawni prosiectau drwy ein cynllun cyflawni cenedlaethol ar gyfer trafnidiaeth. Rydym yn cefnogi arweinyddiaeth leol drwy'r cynlluniau trafnidiaeth rhanbarthol, gan alluogi cymunedau i siapio'r blaenoriaethau sy'n diwallu eu hanghenion.
Cabinet Secretary, as you know, there has been some contention over the development of a coastal road adaptation scheme in Newgale in my constituency. I've been supporting the local campaign group Stand Up For Newgale, which has developed a significantly cheaper solution than the local authority's £40 million-plus road realignment scheme. On Monday, Pembrokeshire County Council's cabinet voted to pause its own scheme and agreed to review the position in the next 18 to 24 months. Cabinet Secretary, it's vital that this matter isn't ignored for the next two years. So, can you provide any update on any discussions the Welsh Government have had with Pembrokeshire County Council on this particular issue? Will you now join me in calling for the council to support the local community's more affordable and more environmentally sensitive proposal?
Ysgrifennydd y Cabinet, fel y gwyddoch, bu rhywfaint o ddadlau ynglŷn â datblygu cynllun addasu ffyrdd arfordirol yn Niwgwl yn fy etholaeth i. Rwyf wedi bod yn cefnogi'r grŵp ymgyrchu lleol Sefyll dros Niwgwl (STUN), sydd wedi datblygu ateb cryn dipyn yn rhatach na chynllun adlinio ffyrdd yr awdurdod lleol sy'n costio £40 miliwn a mwy. Ddydd Llun, pleidleisiodd cabinet Cyngor Sir Penfro o blaid oedi ei gynllun ei hun a chytunodd i adolygu'r sefyllfa yn y 18 i 24 mis nesaf. Ysgrifennydd y Cabinet, mae'n hanfodol nad yw'r mater hwn yn cael ei anwybyddu am y ddwy flynedd nesaf. Felly, a allwch chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf am unrhyw drafodaethau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cael gyda Chyngor Sir Penfro ar y mater penodol hwn? A wnewch chi ymuno â mi nawr i alw ar y cyngor i gefnogi cynnig y gymuned leol sy'n fwy fforddiadwy ac yn fwy sensitif i'r amgylchedd?
Can I thank the Member for introducing me to that community group, Stand Up For Newgale, who did present an alternative case that is far more affordable? I know that the local authority has considered that particular alternative, and the Member is right, the council took the decision to pause the scheme for the next 18 months to be able to consider other options, not just the affordability of the proposal that was on the table that they'd worked up.
I haven't had an opportunity since Monday to speak with the local authority regarding this particular matter, but I will be chasing it up and having a conversation with the council leader, I'm in no doubt, in the weeks to come. It is a local authority matter, but it's also a matter that can be taken up at the regional level, and I'm pleased to say that there's an indicative allocation of £24.7 million for the south-west Wales region for those leaders to be able to allocate as they see fit.
A gaf i ddiolch i'r Aelod am fy nghyflwyno i'r grŵp cymunedol, Sefyll dros Niwgwl, a gyflwynodd achos amgen sy'n llawer mwy fforddiadwy? Rwy'n gwybod bod yr awdurdod lleol wedi ystyried y dewis amgen hwnnw, ac mae'r Aelod yn iawn, fe wnaeth y cyngor benderfynu oedi'r cynllun am y 18 mis nesaf er mwyn gallu ystyried opsiynau eraill, ac nid dim ond fforddiadwyedd y cynnig a luniwyd ganddynt a oedd ar y bwrdd.
Nid wyf wedi cael cyfle ers dydd Llun i siarad â'r awdurdod lleol ynglŷn â'r mater, ond fe af ar ei drywydd a chael sgwrs gydag arweinydd y cyngor yn yr wythnosau i ddod, yn sicr. Mater i'r awdurdod lleol ydyw, ond mae hefyd yn fater y gellir mynd ar ei drywydd ar lefel ranbarthol, ac rwy'n falch o ddweud bod yna ddyraniad dangosol o £24.7 miliwn ar gyfer rhanbarth de-orllewin Cymru i'r arweinwyr hynny allu ei ddyrannu fel y barnant yn briodol.
Ac yn olaf, cwestiwn 8, Siân Gwenllian.
And finally, question 8, Siân Gwenllian.
8. Sut mae Ysgrifennydd y Cabinet yn gweithio gyda Ysgrifennydd y Cabinet dros Economi, Ynni a Chynllunio i ddenu digwyddiadau chwaraeon i ogledd Cymru? OQ63835
8. How is the Cabinet Secretary working with the Cabinet Secretary for Economy, Energy and Planning to attract sporting events to north Wales? OQ63835
North Wales has recently staged some top-class sporting events, including the Wrexham Open tennis championships, the trail world championships and the women’s Tour of Britain bike race. We're working to attract major events across north Wales, including nominating Wrexham as a host city for the FIFA World Cup in 2035.
Cynhaliwyd digwyddiadau chwaraeon o'r radd flaenaf yng ngogledd Cymru yn ddiweddar, gan gynnwys pencampwriaeth tenis agored Wrecsam, pencampwriaeth rhedeg llwybrau'r byd a ras feicio Tour of Britain i fenywod. Rydym yn gweithio i ddenu digwyddiadau mawr ledled gogledd Cymru, gan gynnwys enwebu Wrecsam fel dinas ar gyfer cynnal gemau Cwpan y Byd FIFA yn 2035.
Diolch yn fawr. Yr hyn sydd gen i dan sylw yn benodol ydy rowndiau terfynol Cwpan Cymru, a dwi wedi cefnogi'r galwadau am symud ffeinal Cwpan Cymru o Gasnewydd i'r gogledd, gan mai dim ond clybiau o'r gogledd sydd ar ôl yn y gystadleuaeth, a llongyfarchiadau iddyn nhw. Fe gyhoeddodd Cymdeithas Pêl-droed Cymru ym mis Rhagfyr y byddai rownd derfynol y dynion yn cael ei chynnal yn stadiwm Rodney Parade yng Nghasnewydd. Mae'r penderfyniad yma wedi cael ei gadarnhau erbyn hyn, wrth gwrs, am eleni, ac mae'n siŵr, dwi'n deall, fod yna resymau cytundebol dros hynny. Ond, pedwar tîm o'r gogledd sydd wedi sicrhau lle yn y rownd gynderfynol: Bangor, Fflint, Rhyl a Chaernarfon. A gaf i ofyn i chi felly drafod efo Cymdeithas Pêl-droed Cymru y posibilrwydd o gynnal y ffeinal yn y gogledd, ar rota rheolaidd efallai, bob yn ail flwyddyn neu rywbeth felly? Mi fyddai hynny yn ffordd deg ymlaen o ran y cefnogwyr sy'n gwario arian i gyrraedd y ffeinal, ond hefyd yn deg o ran rhannu'r budd economaidd lleol sy'n dod yn sgil cynnal Cwpan Cymru. Diolch.
Thank you very much. What I have in mind specifically are the final rounds of the Welsh Cup, and I have supported the calls to move the final of the Welsh Cup from Newport to north Wales, given that only clubs from north Wales are left in the competition, and congratulations to them. The Football Association of Wales announced in December that the men's final would be played at Rodney Parade in Newport. That decision has been confirmed by now, of course, for this year, and I do understand that there are some contractual factors associated with that. But, four teams from north Wales are the ones who have secured a place in the semi-final: Bangor, Flint, Rhyl and Caernarfon. So, could I ask you, therefore, to discuss again with the FAW the possibility of holding the final in north Wales, on a regular rota perhaps, every other year or so? That would be a fair way forward in terms of the fans who spend their money to attend the final, but it would also be fair in terms of sharing the local economic benefit that stems from holding the Welsh Cup matches. Thanks.
Can I thank Siân for her question and also welcome the fact that four clubs from north Wales have reached the semi-final? That's quite an achievement. I'll just repeat that: all four are from north Wales. I know that the FAW is an independent governing body, so decisions are rightly made by the FAW without any Government interference, but I equally recognise what Siân was outlining about the convenience of being able to travel closer to home for the events. I understand that the final has previously been moved around Wales to accommodate and reflect the teams that have made the final itself, so that people don't have to travel great distances. The Welsh Government does not intervene in operation or competition-related matters; however, I think as individual MSs, we are able to raise our concerns with the FAW and I'd encourage Siân and any other north Wales Members to do so.
A gaf i ddiolch i Siân am ei chwestiwn a chroesawu'r ffaith bod pedwar clwb o ogledd Cymru wedi cyrraedd y rownd gynderfynol? Mae hynny'n dipyn o gyflawniad. Fe ailadroddaf hynny: mae'r pedwar yn dod o ogledd Cymru. Rwy'n gwybod bod Cymdeithas Bêl-droed Cymru yn gorff llywodraethu annibynnol, felly mae penderfyniadau'n cael eu gwneud, yn briodol ddigon, gan y gymdeithas heb unrhyw ymyrraeth gan y Llywodraeth, ond rwy'n cydnabod yr hyn a nododd Siân am y cyfleustra o allu teithio'n agosach at adref ar gyfer y digwyddiadau. Rwy'n deall bod y rownd derfynol wedi cael ei symud o amgylch Cymru yn y gorffennol er hwylustod y timau ac i adlewyrchu'r timau sydd wedi cyrraedd y rownd derfynol ei hun, fel nad oes rhaid i bobl deithio pellteroedd mawr. Nid yw Llywodraeth Cymru yn ymyrryd mewn materion gweithredol na materion yn ymwneud â'r gystadleuaeth; fodd bynnag, rwy'n credu ein bod fel ASau unigol, yn gallu codi ein pryderon gyda Chymdeithas Bêl-droed Cymru ac rwy'n annog Siân ac unrhyw Aelodau eraill o ogledd Cymru i wneud hynny.
Diolch i'r Ysgrifennydd Cabinet.
Thank you, Cabinet Secretary.
Yr eitem nesaf fydd y cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol, y Trefnydd a'r Prif Chwip, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Paul Davies.
The next item will be questions to the Cabinet Secretary for Social Justice, Trefnydd and Chief Whip, and the first question is from Paul Davies.
1. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gefnogi elusennau ym Mhreseli Sir Benfro? OQ63814
1. What action is the Welsh Government taking to support charities in Preseli Pembrokeshire? OQ63814
Diolch yn fawr am eich cwestiwn.
Thank you very much for your question.
We have provided £10.9 million to Third Sector Support Wales in 2025–26 to strengthen support for voluntary organisations across Wales. Of this, £224,000 will go to Pembrokeshire Association of Voluntary Services to help local groups with fundraising, governance, safeguarding and volunteering.
Rydym wedi darparu £10.9 miliwn i Cefnogi Trydydd Sector Cymru yn 2025–26 i gryfhau'r gefnogaeth i fudiadau gwirfoddol ledled Cymru. O'r arian hwn, bydd £224,000 yn mynd i Gymdeithas Gwasanaethau Gwirfoddol Sir Benfro i helpu grwpiau lleol gyda chodi arian, llywodraethiant, diogelu a gwirfoddoli.
Cabinet Secretary, as I'm sure you are aware, it is Welsh Charities Week, and it's a great opportunity to highlight the fantastic contribution of charities in our respective local communities. I'd like to highlight the VC Gallery in Haverfordwest, which runs a range of projects aimed at supporting veterans and the wider community. One of those projects is a Friday breakfast club on the high street, and the charity has been inviting representatives from organisations like Citizens Advice Pembrokeshire and the Wallich to attend and connect with residents and share information about the help that's available locally. These events are just one way in which the VC Gallery brings people together, provides advice and support, and ensures that there is a safe, warm space and meal for those who need it.
So, Cabinet Secretary, can you tell us what the Welsh Government is doing to identify and roll out best practice like this, so that more and more people can benefit from the work of charities like the VC Gallery in Pembrokeshire?
Ysgrifennydd y Cabinet, fel y gwyddoch rwy'n siŵr, mae'n Wythnos Elusennau Cymru, ac mae'n gyfle gwych i dynnu sylw at gyfraniad gwych elusennau yn ein cymunedau lleol. Hoffwn dynnu sylw at Oriel VC yn Hwlffordd, sy'n rhedeg ystod o brosiectau gyda'r nod o gefnogi cyn-filwyr a'r gymuned ehangach. Un o'r prosiectau hynny yw clwb brecwast dydd Gwener ar y stryd fawr, ac mae'r elusen wedi bod yn gwahodd cynrychiolwyr o sefydliadau fel Cyngor ar Bopeth Sir Benfro a'r Wallich i fynychu a chysylltu â thrigolion a rhannu gwybodaeth am yr help sydd ar gael yn lleol. Un ffordd yn unig yw'r digwyddiadau hyn o ddod â phobl at ei gilydd drwy Oriel VC, ac mae'n darparu cyngor a chefnogaeth, ac yn sicrhau bod lle diogel a phryd cynnes ar gael i'r rhai sydd ei angen.
Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, a allwch chi ddweud wrthym beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i nodi a chyflwyno arferion gorau fel hyn, fel y gall mwy a mwy o bobl elwa o waith elusennau fel Oriel VC yn sir Benfro?
Diolch yn fawr, Paul Davies. I would like to come and visit the VC Gallery in Haverfordwest. It sounds like an excellent example of what charities can do. And can I say that I'm very glad that you highlighted the fact that it is Welsh Charities Week? Yesterday, I think a number of us were at events. In the Senedd, the Wales Council for Voluntary Action had a really important event focusing on volunteering and the role of the private sector. I went to speak at the St Giles Trust as well, which is doing important work with women in the justice system.
But you've highlighted a really important charity in your constituency, and I think just in terms of best practice, this again is where the fact that we do give this strong support to all our councils for voluntary service—which includes Pembrokeshire Association of Voluntary Services—means they all meet together and share good practice. Of course, the breakfast club, the gallery, the fact that it's providing food, engagement, outreach to Citizens Advice, is very much what we're doing with our warm hubs. Interestingly, Swansea University is doing some research about the impact of these centres across Wales, which we have helped to fund. Thank you for that important question.
Diolch yn fawr, Paul Davies. Hoffwn ddod i ymweld â'r Oriel VC yn Hwlffordd. Mae'n swnio'n enghraifft ardderchog o'r hyn y gall elusennau ei wneud. A gaf i ddweud fy mod yn falch iawn eich bod wedi tynnu sylw at y ffaith ei bod hi'n Wythnos Elusennau Cymru? Ddoe, roedd yna nifer ohonom mewn digwyddiadau. Yn y Senedd, cynhaliodd Cyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru ddigwyddiad pwysig iawn yn canolbwyntio ar wirfoddoli a rôl y sector preifat. Euthum i siarad ag Ymddiriedolaeth St Giles hefyd, sy'n gwneud gwaith pwysig gyda menywod yn y system gyfiawnder.
Ond rydych chi wedi tynnu sylw at elusen wirioneddol bwysig yn eich etholaeth, ac o ran arfer gorau, mae'r ffaith ein bod yn rhoi'r gefnogaeth gref hon i'n holl gynghorau ar gyfer gwasanaeth gwirfoddol—sy'n cynnwys Cymdeithas Gwasanaethau Gwirfoddol Sir Benfro—yn golygu eu bod i gyd yn cyfarfod â'i gilydd ac yn rhannu arferion da. Wrth gwrs, y clwb brecwast, yr oriel, y ffaith ei bod yn darparu bwyd, cysylltiad, allgymorth i Cyngor ar Bopeth, yw'r hyn a wnawn gyda'n hybiau cynnes. Yn ddiddorol, mae Prifysgol Abertawe yn gwneud ymchwil ar effaith y canolfannau hyn ledled Cymru, canolfannau yr ydym wedi helpu i'w hariannu. Diolch am y cwestiwn pwysig hwnnw.
2. Sut mae Llywodraeth Cymru yn helpu pobl yng Ngorllewin De Cymru gyda phwysau costau byw? OQ63809
2. How is the Welsh Government helping people in South Wales West with cost-of-living pressures? OQ63809
Thank you for the question. We're supporting families across Wales by directing help to those who need it most and by supporting people to access good-quality jobs. We're taking action to alleviate financial pressures, investing over £7 billion in programmes to ensure people can access their entitlements and keep more money in their pockets.
Diolch am y cwestiwn. Rydym yn cefnogi teuluoedd ledled Cymru drwy gyfeirio help at y rhai sydd ei angen fwyaf a thrwy gefnogi pobl i gael mynediad at swyddi o ansawdd da. Rydym yn rhoi camau ar waith i liniaru pwysau ariannol, gan fuddsoddi dros £7 biliwn mewn rhaglenni i sicrhau bod pobl yn gallu cael mynediad at yr hyn y mae ganddynt hawl iddo a chadw mwy o arian yn eu pocedi.
I agree that keeping more money in people's pockets is important, but unfortunately, the record of the Welsh Labour Government and their partners in Plaid Cymru and the Liberal Democrats show that left-wing parties like yours have an ideological addiction to higher taxes. We see that time and time again as this Welsh Government and the UK Government in Westminster find new and innovative ways to hit people in their pockets and take money away from them.
But the Welsh Conservatives are different. We're the only party going into this election with a plan to cut people's taxes, putting £450 back into the pockets of ordinary working people right across Wales. So, do you agree with me that this forthcoming election is a choice between the Welsh Conservatives, with a plan to cut people's taxes, and left-wing parties that only serve to raise their taxes?
Rwy'n cytuno bod cadw mwy o arian ym mhocedi pobl yn bwysig, ond yn anffodus, mae hanes Llywodraeth Lafur Cymru a'u partneriaid ym Mhlaid Cymru a'r Democratiaid Rhyddfrydol yn dangos bod gan bleidiau asgell chwith fel eich un chi ymlyniad ideolegol at drethi uwch. Rydym yn gweld hynny dro ar ôl tro wrth i Lywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU yn San Steffan ddod o hyd i ffyrdd newydd ac arloesol o daro pobl yn eu pocedi a mynd ag arian oddi wrthynt.
Ond mae'r Ceidwadwyr Cymreig yn wahanol. Ni yw'r unig blaid sy'n mynd i mewn i'r etholiad hwn gyda chynllun i dorri trethi pobl, gan roi £450 yn ôl ym mhocedi pobl gyffredin sy'n gweithio ledled Cymru. Felly, a ydych chi'n cytuno â mi bod yr etholiad sydd ar y ffordd yn ddewis rhwng y Ceidwadwyr Cymreig, gyda chynllun i dorri trethi pobl, a phleidiau asgell chwith sydd ond yn mynd i godi eu trethi?
Well, I'm not quite sure how that relates to the question. In fact, I'm amazed that you actually stood up and didn't recognise the 14 years of Tory misrule, I have to say, in terms of austerity, which saw the highest levels of taxation—a 70-year high.
But what I'm enthused to do in response to your question is to say that we are putting money into people's pockets as a result of the work we do with the single advice fund. And I'm sure you recognise the funding that we give to Citizens Advice—we've just heard about the good work of Citizens Advice. There's the funding that we give in our discretionary assistance fund for people who are in difficulties, in terms of vulnerable people. 'Claim what's yours', I hope you're playing your part, Tom Giffard, in publicising that. 'Claim what's yours' advisers have helped over 90,300 people—and this is the important point about getting money into people's pockets, their entitlements—and the people helped were supported to claim over £30.4 million in additional income. That's what our investment in social justice has done in terms of impact and putting money into people's pockets.
Wel, nid wyf yn hollol siŵr sut y mae hynny'n cysylltu â'r cwestiwn. Mewn gwirionedd, rwy'n synnu eich bod chi wedi codi a heb gydnabod y 14 mlynedd o gamlywodraethu'r Torïaid o ran y cyni ariannol a arweiniodd at y lefelau uchaf o drethiant—y lefel uchaf mewn 70 mlynedd.
Ond yr hyn rwy'n awyddus iawn i'w wneud mewn ymateb i'ch cwestiwn yw dweud ein bod yn rhoi arian ym mhocedi pobl o ganlyniad i'r gwaith a wnawn gyda'r gronfa gynghori sengl. Ac rwy'n siŵr eich bod chi'n cydnabod y cyllid a roddwn i Gyngor ar Bopeth—rydym newydd glywed am waith da Cyngor ar Bopeth. Rydym yn rhoi cyllid drwy ein cronfa cymorth dewisol i bobl mewn anawsterau, a phobl agored i niwed. 'Hawliwch yr hyn sy'n ddyledus i chi', ac rwy'n gobeithio eich bod chi'n chwarae eich rhan, Tom Giffard, yn rhoi cyhoeddusrwydd i hynny. Mae cynghorwyr 'Hawliwch yr hyn sy'n ddyledus i chi' wedi helpu dros 90,300 o bobl—a dyma'r pwynt pwysig ynglŷn â chael arian i bocedi pobl, eu hawliau—a chafodd y bobl a helpwyd gymorth i hawlio dros £30.4 miliwn mewn incwm ychwanegol. Dyna beth y mae ein buddsoddiad mewn cyfiawnder cymdeithasol wedi'i wneud o ran effaith a rhoi arian ym mhocedi pobl.
Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd Plaid Cymru, Sioned Williams.
Questions now from the party spokespeople. Plaid Cymru spokesperson, Sioned Williams.
Diolch, Llywydd. For all the fanfare we've heard recently about the recently announced White Paper on policing representing the most radical shake-up to policing in two centuries, it risks replicating all of the flaws of what came before. And by prioritising centralisation over devolution, it threatens to make the jagged edge of devolution, of which we speak so often when it comes to social justice, even sharper for some of Wales's most vulnerable citizens. So, Cabinet Secretary, what direct and specific action are you taking to challenge your Labour partners in Westminster's disdainful refusal to devolve power and oversight over policing to Wales, in spite of the difference that could make to the effectiveness of Welsh Government's own social justice policy outcomes? Have you made a formal request to the UK Government for the devolution of policing in Wales?
Diolch, Lywydd. Er y ffanffer fawr a glywsom yn ddiweddar am y Papur Gwyn ar blismona a gyhoeddwyd yn ddiweddar a'r newid mwyaf radical i blismona mewn dwy ganrif, mae perygl y bydd yn ailadrodd holl ddiffygion yr hyn a ddaeth o'i flaen. A thrwy flaenoriaethu canoli dros ddatganoli, mae'n bygwth gwneud ymyl garw datganoli, y siaradwn amdano mor aml yng nghyd-destun cyfiawnder cymdeithasol, hyd yn oed yn fwy garw i rai o ddinasyddion mwyaf agored i niwed Cymru. Felly, Ysgrifennydd y Cabinet, pa gamau uniongyrchol a phenodol rydych chi'n eu cymryd i herio'ch partneriaid Llafur yn San Steffan a'r modd dirmygus y maent yn gwrthod datganoli pŵer a goruchwyliaeth dros blismona i Gymru, er gwaethaf y gwahaniaeth y gallai ei wneud i effeithiolrwydd canlyniadau polisi cyfiawnder cymdeithasol Llywodraeth Cymru ei hun? A ydych chi wedi gwneud cais ffurfiol i Lywodraeth y DU am ddatganoli plismona yng Nghymru?
Thank you for that question—a very topical question. Indeed, meetings over the last few weeks since the announcement of the abolition of police and crime commissioners and, indeed, the publication of the police landscape reform White Paper, which actually, I would say, has opened the door for reviewing the police governance systems within Wales, have included not only meetings with the UK Government Minister, Sarah Jones, but regular meetings with the PCCs, including the PCCs that represent you and your constituents, and also with the chief constables and the Welsh Local Government Association. And it's also important that we bring in local government as well. So, the UK Government has acknowledged that Wales needs a distinct approach to policing, and we are working constructively with them and our Welsh partners to develop a bespoke model of police governance in Wales.
Diolch am y cwestiwn hwnnw—cwestiwn amserol iawn. Yn wir, mae cyfarfodydd dros yr wythnosau diwethaf ers y cyhoeddiad am ddiddymu comisiynwyr heddlu a throseddu, a chyhoeddi Papur Gwyn ar ddiwygio'r dirwedd blismona, y buaswn i'n dweud ei fod wedi agor y drws ar gyfer adolygu systemau llywodraethu'r heddlu yng Nghymru, wedi cynnwys cyfarfodydd â Gweinidog Llywodraeth y DU, Sarah Jones, a chyfarfodydd rheolaidd hefyd gyda'r comisiynwyr heddlu a throseddu, gan gynnwys y comisiynwyr heddlu a throseddu sy'n eich cynrychioli chi a'ch etholwyr, a hefyd gyda'r prif gwnstabliaid a Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru. Ac mae'n bwysig ein bod ni'n dod â llywodraeth leol i mewn hefyd. Felly, mae Llywodraeth y DU wedi cydnabod bod angen dull neilltuol o blismona ar Gymru, ac rydym yn gweithio'n adeiladol gyda nhw a'n partneriaid yng Nghymru i ddatblygu model pwrpasol o lywodraethiant heddlu yng Nghymru.
You talk about opening the door, but I would argue that that door was slammed shut firmly by Shabana Mahmood in Westminster, when Liz Saville-Roberts, the leader of Plaid Cymru in Westminster, asked that specific question, about whether this was an opportunity to have a different approach. I didn't hear an answer as to whether you had made, as a Welsh Government—as you've said is your policy—a formal request to the UK Government as a part of those discussions to devolve policing. So, could you give me that clarity now?
Rydych chi'n sôn am agor y drws, ond buaswn i'n dadlau bod y drws hwnnw wedi'i gau'n gadarn gan Shabana Mahmood yn San Steffan, pan ofynnodd Liz Saville-Roberts, arweinydd Plaid Cymru yn San Steffan, gwestiwn penodol ynglŷn ag a oedd hwn yn gyfle i gael dull gwahanol. Nid wyf wedi clywed ateb i'r cwestiwn a oeddech chi fel Llywodraeth Cymru—fel y nodoch chi yw eich polisi—wedi gwneud cais ffurfiol i Lywodraeth y DU yn rhan o'r trafodaethau hynny i ddatganoli plismona. Felly, a wnewch chi roi'r eglurder hwnnw i mi nawr?
Well, the Welsh Government's ambition, as I've stated on many occasions in this Chamber, is to secure the devolution of policing and justice in its entirety, and we continue to work with the UK Government and others to secure the next steps. It is about taking the steps towards devolution to allow this to happen. Of course, we've always recognised, indeed, in consultation with our colleagues in the policing community, that this will be a phased approach in terms of the devolution of policing, but we have got an opportunity now in terms of that announcement of the abolition of police and crime commissioners to take this forward. And I'd also say, because I chair the policing partnership board, that we've got ideal structures. We work already in partnership, so I think we're in a good place in terms of moving this forward.
Wel, uchelgais Llywodraeth Cymru, fel y dywedais ar sawl achlysur yn y Siambr hon, yw sicrhau datganoli plismona a chyfiawnder yn ei gyfanrwydd, ac rydym yn parhau i weithio gyda Llywodraeth y DU ac eraill i sicrhau'r camau nesaf. Mae'n ymwneud â chymryd y camau tuag at ddatganoli i ganiatáu i hyn ddigwydd. Wrth gwrs, rydym bob amser wedi cydnabod mewn ymgynghoriad â'n cymheiriaid yn y gymuned blismona, y bydd hwn yn ddull graddol o ddatganoli plismona, ond mae gennym gyfle nawr yn sgil y cyhoeddiad ar ddiddymu comisiynwyr heddlu a throseddu i symud hyn yn ei flaen. Ac oherwydd fy mod yn cadeirio'r bwrdd partneriaeth plismona, buaswn yn dweud hefyd fod gennym strwythurau delfrydol. Rydym yn gweithio mewn partneriaeth eisoes, felly rwy'n credu ein bod mewn lle da i symud hyn yn ei flaen.
As you say, it is a no-brainer, especially where the social justice policy aims are in question, for instance, and that piece about justice is really important alongside policing. Because expert research tells us that imprisonment of a household member, for example, has been identified as an adverse childhood experience, which can negatively impact on children's future health and well-being. Recognising this fact, your Government undertook research to consider how future support for children in Wales affected by parental imprisonment could be improved. That report was published about a year ago.
That report emphasised that collecting, aggregating and publishing data would provide the necessary information to be able to respond to those needs. But the Equality and Social Justice Committee have recently received a response to our request to HM Prison and Probation Service asking how many children in Wales are affected by parental imprisonment. We were told no reliable data is currently held, due to the division of responsibilities between the Ministry of Justice and the Welsh Government, and that all the figures they have are held on an England and Wales basis. What action are you taking on this, given that Welsh legislation and policies are meant to support a trauma-informed, ACE-responsive children's rights approach?
Fel y dywedwch, mae'n gwneud synnwyr perffaith, yn enwedig o ran amcanion polisi cyfiawnder cymdeithasol, er enghraifft, ac mae cyfiawnder yn wirioneddol bwysig ochr yn ochr â phlismona. Oherwydd dywed ymchwil arbenigol wrthym fod cael aelod o'r teulu yn y carchar, er enghraifft, wedi'i nodi fel profiad niweidiol yn ystod plentyndod, a all gael effaith negyddol ar iechyd a lles plant yn y dyfodol. I gydnabod y ffaith hon, cyflawnodd eich Llywodraeth ymchwil i ystyried sut y gellid gwella cymorth yn y dyfodol i blant yng Nghymru yr effeithir arnynt gan riant yn y carchar. Cyhoeddwyd yr adroddiad hwnnw oddeutu blwyddyn yn ôl.
Pwysleisiodd yr adroddiad y byddai casglu, cydgrynhoi a chyhoeddi data yn darparu'r wybodaeth angenrheidiol i allu ymateb i'r anghenion hynny. Ond yn ddiweddar, mae'r Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol wedi cael ymateb i'n cais i Wasanaeth Carchardai a Phrawf EF yn gofyn faint o blant yng Nghymru yr effeithir arnynt gan riant yn y carchar. Dywedwyd wrthym nad oes unrhyw ddata dibynadwy'n cael ei gadw ar hyn o bryd, oherwydd rhaniad cyfrifoldebau rhwng y Weinyddiaeth Gyfiawnder a Llywodraeth Cymru, a bod yr holl ffigurau sydd ganddynt yn cael eu cadw ar sail Cymru a Lloegr. Pa gamau rydych chi'n eu cymryd ar hyn, o ystyried bod deddfwriaeth a pholisïau Cymru i fod i gefnogi dull gweithredu ystyriol o drawma a phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod?
Thank you for that really pertinent point about how children are caught up in the criminal justice system. In fact, I met with Dr Robert Jones from the Wales Governance Centre when he published his fact file showing appalling statistics. I'm particularly concerned about the imprisonment of women, because imprisonment of women then has the impact on children.
What I am pleased about—and in fact we had a round-table about this this morning—is the fact that we now have more data disaggregated—and we had academics engaged, including Dr Jones, in that meeting—so that we can actually ensure that we do get that evidence and provide that evidence through that data disaggregation in order to address that issue, which, of course, is crucially important in terms of the health and well-being of our children in Wales.
Diolch am y pwynt perthnasol iawn hwnnw ynglŷn â sut y mae plant yn cael eu dal yn y system cyfiawnder troseddol. Mewn gwirionedd, cyfarfûm â Dr Robert Jones o Ganolfan Llywodraethiant Cymru pan gyhoeddodd ei ffeil ffeithiau yn dangos ystadegau ofnadwy. Rwy'n arbennig o bryderus am garchariadau menywod, gan fod carcharu menywod wedyn yn cael effaith ar blant.
Yr hyn rwy'n falch ohono—ac mewn gwirionedd, cawsom gyfarfod bord gron am hyn y bore yma—yw'r ffaith bod gennym fwy o ddata wedi'i ddadgyfuno nawr—ac roedd gennym academyddion, gan gynnwys Dr Jones, yn y cyfarfod hwnnw—fel y gallwn sicrhau ein bod yn cael y dystiolaeth honno ac yn darparu'r dystiolaeth honno drwy'r data wedi'i ddadgyfuno er mwyn mynd i'r afael â'r mater, sydd, wrth gwrs, yn hanfodol bwysig o ran iechyd a lles ein plant yng Nghymru.
Llefarydd y Ceidwadwyr, Altaf Hussain.
Welsh Conservative spokesperson, Altaf Hussain.
Thank you, Presiding Officer. Cabinet Secretary, how do you respond to the news that the number of police officers in England and Wales charged with criminal offences has risen by over 40 per cent in the past year? Do you agree with me that this adds to an erosion of trust in our police officers and damages community cohesion? Will you therefore call an urgent meeting with police and crime commissioners to ascertain what actions they are taking to tackle falling trust in our police forces?
Diolch, Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, sut rydych chi'n ymateb i'r newyddion fod nifer y swyddogion heddlu yng Nghymru a Lloegr sy'n cael eu cyhuddo o droseddau wedi codi dros 40 y cant yn y flwyddyn ddiwethaf? A ydych chi'n cytuno â mi fod hyn yn ychwanegu at ddirywiad ymddiriedaeth yn ein swyddogion heddlu ac yn niweidio cydlyniant cymunedol? A wnewch chi felly alw cyfarfod brys gyda'r comisiynwyr heddlu a throseddu i ganfod pa gamau y maent yn eu cymryd i fynd i'r afael â'r dirywiad mewn ymddiriedaeth yn ein heddluoedd?
Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.
The Deputy Presiding Officer (David Rees) took the Chair.
Thank you for that question. It is, again, really important that we are discussing policing this afternoon. It's not devolved to Wales, although we would like that to be the ultimate outcome. But I do enjoy a very constructive and full working relationship with our elected police and crime commissioners and, indeed, with the chief constables at our policing partnership board, which I chair. Trust and confidence in policing has become a regular issue on our agendas. That is something where I have the opportunity to speak to the policing Minister, Sarah Jones, about these issues. It is an important question and we have to look at it and engage with it in terms of the operational delivery of policing in Wales, but also in terms of the integrity and trust that the people of Wales can have in our policing service.
Diolch am eich cwestiwn. Mae'n wirioneddol bwysig, unwaith eto, ein bod yn trafod plismona y prynhawn yma. Nid yw wedi'i ddatganoli i Gymru, er yr hoffem i hynny ddigwydd yn y pen draw. Ond rwy'n mwynhau perthynas waith adeiladol a llawn iawn gyda'n comisiynwyr heddlu a throseddu etholedig, ac yn wir, gyda'r prif gwnstabliaid ar ein bwrdd partneriaeth plismona, yr wyf yn ei gadeirio. Mae ymddiriedaeth a hyder mewn plismona wedi dod yn fater rheolaidd ar ein hagendâu. Mae hynny'n rhywbeth lle caf gyfle i siarad â'r Gweinidog plismona, Sarah Jones, ynglŷn â'r materion hyn. Mae'n gwestiwn pwysig ac mae'n rhaid inni edrych arno a gweithio arno o ran cyflawniad gweithredol plismona yng Nghymru, ond hefyd o ran uniondeb ac ymddiriedaeth pobl Cymru yn ein gwasanaeth plismona.
Thank you, Cabinet Secretary. Of course, we would hope that the individual police forces would be better at vetting officers, but that is for the Home Office to enforce. I want to stick with the theme of community cohesion.
The UK Government recently appointed the British Muslim Trust to introduce a reporting system for anti-Muslim hatred. The BMT launched their national Islamophobia reporting service on Monday. The trouble is we still don't have a definition of Islamophobia or anti-Muslim hatred from the Government. We also have no clarity from those appointed to record Islamophobic incidents. The chief executive of the British Muslim Trust refused requests from journalists to expand upon her submission to the UK Government.
I and many Muslims are concerned that the UK Government will stick with the all-party parliamentary group definition, which effectively reintroduces blasphemy laws. I believe this could lead to an increase in anti-Muslim hatred as our faith would be offered protections not given to Christians or Jews. Cabinet Secretary, are you able to provide any clarity on the definition or on when we can expect an announcement from UK Ministers?
Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Wrth gwrs, byddem yn gobeithio y byddai'r heddluoedd unigol yn well am fetio swyddogion, ond cyfrifoldeb y Swyddfa Gartref yw gorfodi hynny. Hoffwn gadw at thema cydlyniant cymunedol.
Yn ddiweddar, penododd Llywodraeth y DU Ymddiriedolaeth Fwslimaidd Prydain i gyflwyno system adrodd ar gasineb gwrth-Fwslimaidd. Lansiodd Ymddiriedolaeth Fwslimaidd Prydain eu gwasanaeth cenedlaethol adrodd am Islamoffobia ddydd Llun. Y drafferth yw nad oes gennym ddiffiniad o Islamoffobia na chasineb gwrth-Fwslimaidd gan y Llywodraeth o hyd. Nid oes gennym eglurder chwaith gan y rhai a benodwyd i gofnodi digwyddiadau Islamoffobig. Gwrthododd prif weithredwr Ymddiriedolaeth Fwslimaidd Prydain geisiadau gan newyddiadurwyr i ehangu ar ei chyflwyniad i Lywodraeth y DU.
Rwyf i a llawer o Fwslimiaid yn pryderu y bydd Llywodraeth y DU yn glynu wrth ddiffiniad y grŵp hollbleidiol seneddol, sydd i bob pwrpas yn ailgyflwyno deddfau cabledd. Credaf y gallai hyn arwain at gynnydd mewn casineb gwrth-Fwslimaidd gan y byddai ein ffydd yn cael cynnig amddiffyniadau nad ydynt yn cael eu cynnig i Gristnogion neu Iddewon. Ysgrifennydd y Cabinet, a allwch chi roi unrhyw eglurder ynglŷn â'r diffiniad neu ba bryd y gallwn ddisgwyl cyhoeddiad gan Weinidogion y DU?
Thank you very much for that question, a really important question, Altaf Hussain. This is something where we are fully engaged, I have to say, through our faith and belief groups. I chair the faith communities forum, which is meeting in due course, and we have, as across this Chamber, engaged fully in working with our interfaith council.
Also, we have our Wales Hate Support Centre, run by Victim Support. We've asked our Wales Hate Support Centre to monitor any spikes in the reporting of Islamophobic hate crime and to ensure that service users receive the support they need. Of course, this is something where we want this to be considered fully across all of our public services, including in our school and education settings as well.
In terms of exploring a new definition of anti-Muslim hostility and Islamophobia, the UK Government has asked an independent group to explore this. We're awaiting the findings from this work and subsequent UK Government actions. But it's important that any definition works for Wales. It's also useful, of course, in terms of combating anti-Muslim hatred through legal processes.
After Christmas, I visited a mosque in Cardiff that had been targeted. Of course, when I visited them, and talked through the situation, they were also concerned not just about those who come to the mosque, who worship, but about the community they live in and they're a part of. It was wonderful to see the work that they're doing with welcoming a Scout group, which now meets at the mosque. So, it is in working together that we overcome this.
Diolch yn fawr am eich cwestiwn, cwestiwn pwysig iawn, Altaf Hussain. Mae hyn yn rhywbeth rydym yn ymwneud yn llawn ag ef, rhaid imi ddweud, drwy ein grwpiau ffydd a chred. Rwy'n cadeirio'r fforwm cymunedau ffydd, sy'n cyfarfod cyn bo hir, ac ar draws y Siambr hon, rydym wedi ymwneud yn llawn wrth weithio gyda'n cyngor rhyng-ffydd.
Hefyd, mae gennym ein Canolfan Cymorth Casineb Cymru, sy'n cael ei rhedeg gan Cymorth i Ddioddefwyr. Rydym wedi gofyn i'n Canolfan Cymorth Casineb Cymru fonitro unrhyw gynnydd sydyn yn nifer yr achosion o adrodd am droseddau casineb Islamoffobig ac i sicrhau bod defnyddwyr gwasanaethau yn cael y cymorth sydd ei angen arnynt. Wrth gwrs, mae hyn yn rhywbeth yr hoffem iddo gael ei ystyried yn llawn ar draws ein holl wasanaethau cyhoeddus, gan gynnwys yn ein hysgolion a'n lleoliadau addysg.
O ran archwilio diffiniad newydd o elyniaeth wrth-Fwslimaidd ac Islamoffobia, mae Llywodraeth y DU wedi gofyn i grŵp annibynnol archwilio hyn. Rydym yn aros am ganfyddiadau'r gwaith hwn a chamau gweithredu dilynol Llywodraeth y DU. Ond mae'n bwysig fod unrhyw ddiffiniad yn gweithio i Gymru. Mae hefyd yn ddefnyddiol, wrth gwrs, o ran mynd i'r afael â chasineb gwrth-Fwslimaidd drwy brosesau cyfreithiol.
Ar ôl y Nadolig, ymwelais â mosg yng Nghaerdydd a oedd wedi'i dargedu. Wrth gwrs, pan ymwelais â nhw, a thrafod y sefyllfa, roeddent hefyd yn bryderus nid yn unig am y rhai sy'n dod i'r mosg, sy'n addoli, ond am y gymuned y maent yn byw ynddi ac y maent yn rhan ohoni. Roedd yn hyfryd gweld y gwaith y maent yn ei wneud gyda chroesawu grŵp o Sgowtiaid, sydd bellach yn cyfarfod yn y mosg. Felly, drwy gydweithio y gwnawn oresgyn hyn.
I am grateful, Cabinet Secretary. Sadly, many groups are seeking to exploit such situations and are doing all they can to foster division online. As we draw ever closer to May's election, the messages of division are growing louder and are being amplified by foreign influences seeking to undermine our democratic processes. Dark money is being funnelled into groups determined to sow doubt about our institutions, and these doubts are being seized upon by those who would like to see an end to devolution in Wales. Cabinet Secretary, what steps are the Welsh Government taking to tackle the disinformation aimed at tearing our communities apart and undermining our election?
Rwy'n ddiolchgar, Ysgrifennydd y Cabinet. Yn anffodus, mae llawer o grwpiau'n ceisio manteisio ar sefyllfaoedd o'r fath ac yn gwneud popeth yn eu gallu i feithrin ymraniad ar-lein. Wrth inni agosáu at etholiad mis Mai, mae negeseuon ymrannol yn dod yn gryfach ac yn cael eu chwyddo gan ddylanwadau tramor sy'n ceisio tanseilio ein prosesau democrataidd. Mae arian amheus yn cael ei sianelu i grwpiau sy'n benderfynol o hau amheuaeth ynghylch ein sefydliadau, ac mae'r rhai a hoffai weld diwedd ar ddatganoli yng Nghymru yn manteisio ar yr amheuon hyn. Ysgrifennydd y Cabinet, pa gamau y mae Llywodraeth Cymru’n eu cymryd i fynd i'r afael â'r dwyllwybodaeth hon sydd â'r nod o chwalu ein cymunedau a thanseilio ein hetholiad?
I think this, again, is something that we are working very closely with. I think it's a really important question for the Senedd, and for all political parties, as well as the Welsh Government. But we do have a responsibility, and we take this very seriously, in trying to support and deal with that online hate and misinformation. Of course, the risk and the impact of online hate and misinformation is increasing, and we've seen those organisations and individuals targeted in recent months.
I have to say that I would like to applaud the way that the BBC spoke about the nation of sanctuary on Sunday on Politics Wales. I thought it was fairly done. It was really important to see the benefits of our approach to enabling people to feel safe and integrated when they come to Wales.
Last week, I met with the Minister responsible for online safety, Kanishka Narayan, and talked about what the UK Government is doing. But I do want to draw the attention of Members to the 'Keeping safe online' area of Hwb, which provides resources for young people in terms of education, and to parents, to understand online hate and extremism.
We've commissioned Cwmpas to deliver a media literacy pilot across the south Wales Valleys, with the aim of improving the ability of Welsh adults to identify and deal with misinformation and online hate. We're also providing training sessions on countering disinformation to local councillors. This is affecting all levels of democracy, and we seek to foster good relations and build cohesion. We need to come together in terms of tackling those messages of hate and division that are blighting our communities leading up to our elections in May.
Rwy'n credu bod hyn, unwaith eto, yn rhywbeth yr ydym yn gweithio'n agos iawn arno. Credaf ei fod yn gwestiwn pwysig iawn i'r Senedd, ac i bob plaid wleidyddol, yn ogystal â Llywodraeth Cymru. Ond mae gennym gyfrifoldeb, ac rydym o ddifrif ynglŷn â cheisio cefnogi a delio â chasineb a chamwybodaeth ar-lein. Wrth gwrs, mae risg ac effaith casineb a chamwybodaeth ar-lein yn cynyddu, ac rydym wedi gweld sefydliadau ac unigolion yn cael eu targedu yn y misoedd diwethaf.
Rhaid imi ddweud yr hoffwn gymeradwyo'r ffordd y siaradodd y BBC am y genedl noddfa ddydd Sul ar Politics Wales. Credaf eu bod wedi gwneud hynny mewn ffordd gwbl deg. Roedd yn bwysig iawn gweld manteision ein dull o alluogi pobl i deimlo'n ddiogel a theimlo eu bod yn integreiddio pan ddônt i Gymru.
Yr wythnos diwethaf, cyfarfûm â'r Gweinidog sy'n gyfrifol am ddiogelwch ar-lein, Kanishka Narayan, a buom yn trafod yr hyn y mae Llywodraeth y DU yn ei wneud. Ond hoffwn dynnu sylw'r Aelodau at yr adran 'Cadw'n ddiogel ar-lein' ar Hwb, sy'n darparu adnoddau i bobl ifanc o ran addysg, ac i rieni, i ddeall casineb ac eithafiaeth ar-lein.
Rydym wedi comisiynu Cwmpas i gynnal cynllun peilot ar lythrennedd yn y cyfryngau ar draws Cymoedd de Cymru, gyda'r nod o wella gallu oedolion Cymru i nodi a delio â chamwybodaeth a chasineb ar-lein. Rydym hefyd yn darparu sesiynau hyfforddi i gynghorwyr lleol ar wrthsefyll camwybodaeth. Mae hyn yn effeithio ar bob lefel o ddemocratiaeth, ac rydym yn ceisio meithrin cysylltiadau da ac adeiladu cydlyniant. Mae angen inni ddod ynghyd a mynd i'r afael â'r negeseuon o gasineb ac ymraniad sy'n difetha ein cymunedau yn y cyfnod cyn ein hetholiad ym mis Mai.
3. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am ymateb Llywodraeth Cymru i ddyfarniad y Goruchaf Lys bod menyw yn cael ei diffinio gan ryw fiolegol? OQ63840
3. Will the Cabinet Secretary provide an update on the Welsh Government's response to the Supreme Court ruling that a woman is defined by biological sex? OQ63840
Thank you for the question. I laid a statement setting out the Welsh Government’s response to the judgment on 29 April, and work is under way across the Welsh Government to identify cross-Government policy areas that may be impacted by the Supreme Court ruling to ensure we meet our obligations under the Equality Act 2010.
Diolch am eich cwestiwn. Cyflwynais ddatganiad yn nodi ymateb Llywodraeth Cymru i'r dyfarniad ar 29 Ebrill, ac mae gwaith ar y gweill ar draws Llywodraeth Cymru i nodi meysydd polisi trawslywodraethol a allai gael eu heffeithio gan ddyfarniad y Goruchaf Lys er mwyn sicrhau ein bod yn cyflawni ein rhwymedigaethau o dan Ddeddf Cydraddoldeb 2010.
Thanks for your response, Cabinet Secretary. Frankly, I cannot believe that it's necessary for me to be tabling questions like this, but here we are again. It's fast approaching a year since the Supreme Court ruled that a woman is defined by biological sex, and this Labour Government is still refusing to act. By failing to act, the Government is continuing to let down our young girls and women across Wales. In light of the ruling, Scotland has acted, declaring that the country's schools must provide separate toilets for boys and girls, and they must be available on the basis of biological sex. Yet here in Wales, it's just crickets, it's radio silence from the Welsh Government.
The cynic in me is saying that your Government is hoping that if you kick this deep enough into the long grass, you can simply run down the clock until the dissolution of this Welsh Parliament and not take any action. Cabinet Secretary, does this Government actually care about protecting women and girls? Because your failure to act so far makes me think otherwise. This is something I'm very happy to be proved wrong upon, so please show me that I am wrong, Cabinet Secretary, by acting now. Thank you.
Diolch am eich ymateb, Ysgrifennydd y Cabinet. A dweud y gwir, ni allaf gredu ei bod yn angenrheidiol imi gyflwyno cwestiynau fel hyn, ond dyma ni unwaith eto. Mae'n prysur agosáu at flwyddyn ers i'r Goruchaf Lys ddyfarnu bod menyw wedi'i diffinio gan ryw biolegol, ac mae'r Llywodraeth Lafur hon yn dal i wrthod gweithredu. Drwy fethu gweithredu, mae'r Llywodraeth yn parhau i wneud cam gwag â'n merched ifanc a'n menywod ledled Cymru. Yng ngoleuni'r dyfarniad, mae'r Alban wedi cymryd camau, gan ddatgan bod yn rhaid i ysgolion y wlad ddarparu toiledau ar wahân i fechgyn a merched, a bod yn rhaid iddynt fod ar gael ar sail rhyw biolegol. Ac eto, yma yng Nghymru, nid ydym wedi cael unrhyw beth ond distawrwydd gan Lywodraeth Cymru.
Mae'r sinig ynof yn dweud bod eich Llywodraeth yn gobeithio, os oedwch chi'n ddigon hir cyn ymateb, y gallwch wastraffu amser tan ei bod yn bryd diddymu'r Senedd hon ac osgoi gweithredu. Ysgrifennydd y Cabinet, a yw'r Llywodraeth hon yn malio am ddiogelu menywod a merched? Oherwydd mae eich methiant i weithredu hyd yma'n gwneud imi feddwl fel arall. Mae hyn yn rhywbeth rwy'n fwy na pharod i gael fy mhrofi'n anghywir yn ei gylch, felly dangoswch i mi fy mod yn anghywir, Ysgrifennydd y Cabinet, drwy weithredu nawr. Diolch.
I have answered a number of questions and I'm very pleased to repeat the situation. You saw my written statement, of course, back in April, when the Supreme Court judgment was announced. I think what you need to recognise—and it's been said more than once—is that, in terms of the timing of the publication of the code that has come out of the Equality and Human Rights Commission, it is a matter for the UK Government. You know that it's a matter for the UK Government, and that we are awaiting the outcome of it.
Just very helpfully, though, I'd like to say that the latest news is that I did meet with the new UK chair of the Equality and Human Rights Commission, Dr Mary-Ann Stephenson, to discuss a number of issues, including the implications of the Supreme Court judgment and the forthcoming EHRC code of practice. So, I think that may reassure you, that I met with her. And I said again, as I've said before, that I am clear that the Welsh Government will comply fully with the code of practice once issued.
Rwyf wedi ateb nifer o gwestiynau ac rwy'n falch iawn o ailadrodd y sefyllfa. Fe weloch chi fy natganiad ysgrifenedig, wrth gwrs, yn ôl ym mis Ebrill, pan gyhoeddwyd dyfarniad y Goruchaf Lys. Credaf mai'r hyn sydd angen i chi ei gydnabod—ac mae hyn wedi'i ddweud fwy nag unwaith—o ran amseriad cyhoeddi'r cod a gyhoeddwyd gan y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol, yw mai mater i Lywodraeth y DU yw hwn. Fe wyddoch mai mater i Lywodraeth y DU ydyw, a'n bod yn aros am ganlyniad yn ei gylch.
Er hynny, hoffwn ddweud yn garedig mai'r newyddion diweddaraf yw fy mod wedi cyfarfod â chadeirydd newydd y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol (CCHD) ar gyfer y DU, Dr Mary-Ann Stephenson, i drafod nifer o faterion, gan gynnwys goblygiadau dyfarniad y Goruchaf Lys a chod ymarfer CCHD sydd ar y ffordd. Felly, gallai hynny roi rhywfaint o sicrwydd i chi, y ffaith fy mod wedi cyfarfod â hi. Ac rwy'n dweud eto, fel y dywedais o'r blaen, fy mod yn glir y bydd Llywodraeth Cymru’n cydymffurfio'n llawn â'r cod ymarfer wedi iddo gael ei gyhoeddi.
4. Sut mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda'r Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol i hyrwyddo hawliau dynol pobl yng Nghymru? OQ63832
4. How is the Welsh Government working with the Equality and Human Rights Commission to promote the human rights of people in Wales? OQ63832
Thank you, Julie, for that question. We work closely with the EHRC as key partners in advancing human rights in Wales, including through the human rights advisory group and their UN treaty monitoring. We value their independent scrutiny, and I was pleased to welcome their recent Wales impact report for 2024-25 with a written statement.
Diolch am eich cwestiwn, Julie. Rydym yn gweithio'n agos gyda'r CCHD fel partneriaid allweddol i hyrwyddo hawliau dynol yng Nghymru, gan gynnwys drwy'r grŵp cynghori ar hawliau dynol a'u gwaith yn monitro cytuniadau'r Cenhedloedd Unedig. Rydym yn gwerthfawrogi eu gwaith craffu annibynnol, ac roeddwn yn falch o groesawu eu hadroddiad effaith ar gyfer Cymru 2024-25 gyda datganiad ysgrifenedig.
Diolch am yr ateb.
Thank you for the answer.
Cabinet Secretary, I was very pleased to read your statement welcoming the new Chair of the Equality and Human Rights Commission, Dr Mary-Ann Stephenson, because the work of the EHRC in promoting equality and human rights helps to make Wales a fairer nation. And I know that the Welsh Government works closely with the EHRC. So, could the Cabinet Secretary tell us what representation from Wales is on the EHRC, and what more can the Cabinet Secretary do, in conjunction with the EHRC, to help promote equality, fairness and human rights across Wales?
Ysgrifennydd y Cabinet, roeddwn yn falch iawn o ddarllen eich datganiad yn croesawu Cadeirydd newydd y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol, Dr Mary-Ann Stephenson, gan fod gwaith y CCHD yn hyrwyddo cydraddoldeb a hawliau dynol yn helpu i wneud Cymru yn genedl decach. A gwn fod Llywodraeth Cymru’n gweithio'n agos gyda'r CCHD. Felly, a allai Ysgrifennydd y Cabinet ddweud wrthym pa gynrychiolaeth sydd gan Gymru ar y CCHD, a beth arall y gall Ysgrifennydd y Cabinet ei wneud, ar y cyd â'r CCHD, i helpu i hyrwyddo cydraddoldeb, tegwch a hawliau dynol ledled Cymru?
Thank you for that question. It's very topical, following on from the previous question, and I'll say that I was very pleased to meet with the new chair, Dr Mary-Ann Stevenson, to welcome her to Wales. Our discussions reaffirmed our commitment to collaborative working, particularly in advancing the human rights agenda across Wales. We explored opportunities for future engagement. It is important that we have a human rights advisory group in Wales. In fact, that advisory group is meeting tomorrow, and I will be chairing that meeting. Right across this term, we've shifted how we think about equality. We work in a more joined-up way, so that we can see how we are affecting people's lives, and the different rights and inequalities that people experience. It has strengthened our human rights work. Also, we have produced a human rights statement, and EHRC contributed to that.
In terms of the work that has been done, with the disabled people's rights plan, Gypsy, Roma and Traveller needs, and the race equality 'Anti-racist Wales Action Plan', all of those have been important indications in terms of the outcomes of our work. Can I just say that I'd also like to put on record that I'm also urging the UK Government—and I think this is now going to happen—to appoint the new chair of the Wales committee for the EHRC? We've approved the process, and we hope now that this will progress, but I'm very grateful to Martyn Jones, who has stepped in and covered the Wales chair role in the interim.
Diolch am eich cwestiwn. Mae'n amserol iawn, yn dilyn y cwestiwn blaenorol, ac fe ddywedaf fy mod yn falch iawn o gyfarfod â'r cadeirydd newydd, Dr Mary-Ann Stephenson, i'w chroesawu i Gymru. Cadarnhaodd ein trafodaethau ein hymrwymiad i gydweithio, yn enwedig ar hyrwyddo'r agenda hawliau dynol ledled Cymru. Fe wnaethom archwilio cyfleoedd ar gyfer ymgysylltu yn y dyfodol. Mae'n bwysig fod gennym grŵp cynghori ar hawliau dynol yng Nghymru. Mewn gwirionedd, mae'r grŵp cynghori hwnnw'n cyfarfod yfory, a byddaf yn cadeirio'r cyfarfod hwnnw. Drwy gydol y tymor hwn, rydym wedi newid ein ffordd o feddwl am gydraddoldeb. Rydym yn gweithio mewn ffordd fwy cydgysylltiedig, fel y gallwn weld sut rydym yn effeithio ar fywydau pobl, a'r gwahanol hawliau ac anghydraddoldebau y mae pobl yn eu hwynebu. Mae wedi cryfhau ein gwaith ar hawliau dynol. Rydym hefyd wedi cynhyrchu datganiad ar hawliau dynol, a chyfrannodd y CCHD at hwnnw.
O ran y gwaith a wnaed, gyda'r cynllun hawliau pobl anabl, anghenion Sipsiwn, Roma a Theithwyr, a'r cynllun cydraddoldeb hiliol, 'Cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol', mae'r rheini oll wedi bod yn ddangosyddion pwysig o ran canlyniadau ein gwaith. A gaf i ddweud yr hoffwn gofnodi hefyd fy mod yn annog Llywodraeth y DU—a chredaf fod hyn yn mynd i ddigwydd bellach—i benodi cadeirydd newydd i bwyllgor Cymru ar gyfer y CCHD? Rydym wedi cymeradwyo'r broses, ac rydym yn gobeithio nawr y bydd hyn yn symud yn ei flaen, ond rwy'n ddiolchgar iawn i Martyn Jones, sydd wedi camu i mewn a chyflawni rôl cadeirydd Cymru yn y cyfamser.
Cabinet Secretary, the Equality and Human Rights Commission has repeatedly raised concerns about the gap between policy commitments and lived experience, particularly for disabled people, older people and ethnic minority communities. How do you and the Welsh Government assess and measure the outcomes of your policies to make sure that they genuinely improve people's day-to-day experience in relation to human rights? Too often, we hear about strategies and reports and plans that convince us that we're doing the right thing, but how do we monitor to make sure those outcomes make a real difference?
Ysgrifennydd y Cabinet, mae'r Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol wedi codi pryderon dro ar ôl tro ynghylch y bwlch rhwng ymrwymiadau polisi a phrofiad bywyd, yn enwedig i bobl anabl, pobl hŷn a chymunedau ethnig leiafrifol. Sut rydych chi a Llywodraeth Cymru’n asesu ac yn mesur canlyniadau eich polisïau i sicrhau eu bod o ddifrif yn gwella profiad dydd i ddydd pobl mewn perthynas â hawliau dynol? Yn rhy aml, rydym yn clywed am strategaethau ac adroddiadau a chynlluniau sy'n ein hargyhoeddi ein bod yn gwneud y peth iawn, ond sut yr awn ati i fonitro i sicrhau bod y canlyniadau hynny'n gwneud gwahaniaeth go iawn?
Thank you for that question. This is something that is crucial to the delivery of change—the cultural change we want to see in Wales in terms of respecting equality, advancing equality and human rights. That's what our disabled people's rights plan seeks to do. It's a 10-year plan. It's built on the social model of disability. It was shaped by the work of the disability rights taskforce, and it has long-term goals. Crucially, you need to ensure that it's monitored independently and that it actually delivers on its outcomes. I'm pleased that we are having an external advisory group. Its first meeting will be held on 23 March, with expert guidance to steer delivery and maximise impact.
Diolch am eich cwestiwn. Mae hyn yn rhywbeth sy'n hanfodol i gyflawni newid—y newid diwylliannol yr ydym am ei weld yng Nghymru o ran parchu cydraddoldeb, hyrwyddo cydraddoldeb a hawliau dynol. Dyna mae ein cynllun hawliau pobl anabl yn ceisio'i wneud. Mae'n gynllun 10 mlynedd. Mae wedi'i adeiladu ar y model cymdeithasol o anabledd. Cafodd ei lunio gan waith y tasglu hawliau pobl anabl, ac mae iddo nodau hirdymor. Yn hollbwysig, mae angen ichi sicrhau ei fod yn cael ei fonitro'n annibynnol a'i fod o ddifrif yn cyflawni ei ganlyniadau. Rwy'n falch fod gennym grŵp cynghori allanol. Bydd ei gyfarfod cyntaf yn cael ei gynnal ar 23 Mawrth, gydag arweiniad arbenigol i lywio'r gwaith o gyflawni a sicrhau'r effaith fwyaf sy'n bosib.
Cabinet Secretary, as has already been said to you today, yesterday marked 300 days since the Supreme Court ruled that 'sex' in the Equality Act 2010 means biological sex. That's 300 days that Labour Governments at both ends of the M4 have been stalling whilst women and girls remain unprotected and are not getting the right to safe spaces or fairness in sport. It is not good enough. The ruling was quite simple: a 'woman' means a biological woman. Yet, we have not seen anything from you suggesting that you are trying to pressurise the Government and the EHRC to act hastily in this regard. Can you publish, please, any correspondence you've had with the EHRC and the UK Government asking them to act quickly on this due to the importance of this matter to protect women and girls here in Wales? Have you been given a date of when you will get the guidance that relates to the updated code? Diolch.
Ysgrifennydd y Cabinet, fel y dywedwyd wrthych eisoes heddiw, ddoe roedd hi'n 300 diwrnod ers i'r Goruchaf Lys ddyfarnu bod 'rhyw' yn Neddf Cydraddoldeb 2010 yn golygu rhyw biolegol. Dyna 300 diwrnod y mae Llywodraethau Llafur ar ddau ben yr M4 wedi bod yn tin-droi tra bod menywod a merched yn parhau i fod heb eu diogelu a heb yr hawl i fannau diogel na thegwch mewn chwaraeon. Nid yw'n ddigon da. Roedd y dyfarniad yn eithaf syml: mae 'menyw' yn golygu menyw fiolegol. Eto i gyd, nid ydym wedi gweld unrhyw beth gennych chi yn awgrymu eich bod yn ceisio rhoi pwysau ar y Llywodraeth a'r CCHD i weithredu ar frys yn hyn o beth. A wnewch chi gyhoeddi unrhyw ohebiaeth a gawsoch gyda'r CCHD a Llywodraeth y DU yn gofyn iddynt weithredu'n gyflym ar hyn oherwydd pwysigrwydd y mater i ddiogelu menywod a merched yma yng Nghymru? A ydych chi wedi cael dyddiad o ran pryd y byddwch yn cael y canllawiau sy'n gysylltiedig â'r diweddariad i'r cod? Diolch.
I can give you the background. I have already given quite extensive feedback on this issue. The Equality and Human Rights Commission submitted the updated code of practice to the Minister for Women and Equalities and the Secretary of State for Education in September last year. It is a lengthy and complex document, and the forthcoming guidance won't change the law or alter the legal impact of the Supreme Court judgment. It is the judgment, not the guidance, which sets out the law on these issues. The UK Government is now considering the code. The Minister for Women and Equalities and the Secretary of State wrote to the Welsh Government in the autumn, and they have to consult with us. We submitted our response on 20 November, and, indeed, the UK Government will decide whether to approve the code and lay it before Parliament for 40 days.
Indeed, this is something I spoke to Dr Mary-Ann Stephenson about last week, and I just want to say one thing about this: my focus at the moment, I have to say, in terms of women, is tackling the endemic violent sexual and domestic abuse of women in Wales. That is my focus—that is my focus—and when I met with Dr Mary-Ann Stephenson, I told her of the groups that I'd met: WEN Wales, Pride Cymru, trans stakeholders, Stonewall, Women's Rights Network Wales, LGB Alliance Cymru, Merched Cymru. I've listened to everyone. I've listened to all their views. And when I met with her, we discussed the need for compassion and dialogue to develop solutions, so that everyone in Wales can access the services they need while public bodies meet their legal duties.
Gallaf roi'r cefndir i chi. Rwyf eisoes wedi rhoi adborth eithaf helaeth ar y mater hwn. Cyflwynodd y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol y cod ymarfer wedi'i ddiweddaru i'r Gweinidog Menywod a Chydraddoldeb a'r Ysgrifennydd Gwladol dros Addysg ym mis Medi y llynedd. Mae'n ddogfen hir a chymhleth, ac ni fydd y canllawiau sydd ar y ffordd yn newid y gyfraith nac yn newid effaith gyfreithiol dyfarniad y Goruchaf Lys. Y dyfarniad, nid y canllawiau, sy'n nodi'r gyfraith ar y materion hyn. Mae Llywodraeth y DU bellach yn ystyried y cod. Ysgrifennodd y Gweinidog Menywod a Chydraddoldeb a'r Ysgrifennydd Gwladol at Lywodraeth Cymru yn yr hydref, ac mae'n rhaid iddynt ymgynghori â ni. Fe wnaethom gyflwyno ein hymateb ar 20 Tachwedd, ac yn wir, bydd Llywodraeth y DU yn penderfynu a ddylent gymeradwyo'r cod a'i gyflwyno gerbron y Senedd am 40 diwrnod.
Yn wir, dyma rywbeth y siaradais amdano gyda Dr Mary-Ann Stephenson yr wythnos diwethaf, a hoffwn ddweud un peth ynglŷn â hyn: fy ffocws ar hyn o bryd, rhaid imi ddweud, o ran menywod, yw mynd i'r afael â'r cam-drin rhywiol a'r cam-drin domestig treisgar endemig y mae menywod yn ei wynebu yng Nghymru. Dyna fy ffocws—dyna fy ffocws—a phan gyfarfûm â Dr Mary-Ann Stephenson, dywedais wrthi am y grwpiau yr oeddwn wedi cyfarfod â nhw: Rhwydwaith Cydraddoldeb Menywod Cymru, Pride Cymru, rhanddeiliaid traws, Stonewall, Rhwydwaith Hawliau Menywod Cymru, LGB Alliance Cymru, Merched Cymru. Rwyf wedi gwrando ar bawb. Rwyf wedi gwrando ar eu holl safbwyntiau. A phan gyfarfûm â hi, trafodwyd yr angen am dosturi a deialog i ddatblygu atebion, fel y gall pawb yng Nghymru gael mynediad at y gwasanaethau sydd eu hangen arnynt tra bo cyrff cyhoeddus yn cyflawni eu dyletswyddau cyfreithiol.
5. Sut bydd cynllun hawliau pobl anabl Llywodraeth Cymru yn cefnogi pobl anabl? OQ63817
5. How will the Welsh Government's disabled people's rights plan support disabled people? OQ63817
Thank you, Joyce Watson. Our 10-year disabled people's rights plan sets out practical actions and long-term goals to tackle barriers across employment, transport, education, healthcare, housing and digital access. And we're making a £100 cost-of-living payment for disabled people in the council tax disabled band reduction scheme who also claim council tax reduction.
Diolch, Joyce Watson. Mae ein cynllun hawliau pobl anabl 10 mlynedd yn nodi camau ymarferol a nodau hirdymor i fynd i'r afael â rhwystrau ar draws cyflogaeth, trafnidiaeth, addysg, gofal iechyd, tai a mynediad digidol. Ac rydym yn gwneud taliad costau byw o £100 i bobl anabl sy'n rhan o'r cynllun gostyngiad band anabl ar gyfer y dreth gyngor sydd hefyd yn hawlio gostyngiad y dreth gyngor.
Diolch, Cabinet Secretary. I really do welcome the disabled people's rights plan, because we all recognise that everyone has the right to be treated fairly and equally in our society and given the same opportunities as everybody else. So, I believe the plan addresses those fundamental issues and, with people working collaboratively, I'm sure it can be successful in achieving its aims. Cabinet Secretary, disabled people in Wales are one of the target audiences for the 'Claim what's yours' campaign that helps people to claim what they're entitled to, and you mentioned the £100 cost-of-living payment already. Are you able to give more details on this and when people will receive that payment?
Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Rwy'n croesawu'r cynllun hawliau pobl anabl yn fawr iawn, gan fod pob un ohonom yn cydnabod bod gan bawb hawl i gael eu trin yn deg ac yn gyfartal yn ein cymdeithas a chael yr un cyfleoedd â phawb arall. Felly, credaf fod y cynllun yn mynd i'r afael â'r materion sylfaenol hynny, a chyda phobl yn cydweithio, rwy'n siŵr y gall lwyddo i gyflawni ei nodau. Ysgrifennydd y Cabinet, mae pobl anabl yng Nghymru yn un o'r cynulleidfaoedd targed ar gyfer yr ymgyrch 'Hawliwch yr hyn sy’n ddyledus i chi' sy'n helpu pobl i hawlio'r hyn y maent yn gymwys i'w gael, ac rydych chi eisoes wedi sôn am y taliad costau byw o £100. A allwch chi roi mwy o fanylion ynglŷn â hyn a phryd y bydd pobl yn cael y taliad hwnnw?
Thank you very much, Joyce Watson. The council tax disabled band reduction scheme is a one-off cash payment of £100 to households receiving means-tested support through the council tax reduction scheme who also receive a disabled band reduction. All payments will be made by this March, in the next few weeks. We've asked local authorities to make payments as soon as possible after they conclude a household is eligible. I think what's really important—and this is part of our Welsh benefits system here now—is that households don't have to apply or provide evidence to receive the £100 payment. So, councils are using the data they've got to identify who's eligible. They're contacting households only to confirm the bank details needed to issue the payment. So, I hope the Senedd will recognise this is a dramatic, great step forward. It's removing barriers that often prevent people from accessing their entitlements, and it does show how local authorities can deliver financial support in a straightforward, person-centered way aligned to the Welsh benefits charter principles.
Diolch yn fawr, Joyce Watson. Mae'r cynllun gostyngiad band anabl ar gyfer y dreth gyngor yn daliad arian parod untro o £100 i aelwydydd sy'n derbyn cymorth sy'n dibynnu ar brawf modd drwy gynllun gostyngiadau'r dreth gyngor sydd hefyd yn derbyn gostyngiad band anabl. Bydd pob taliad yn cael ei wneud erbyn mis Mawrth, yn yr ychydig wythnosau nesaf. Rydym wedi gofyn i awdurdodau lleol wneud taliadau cyn gynted â phosib ar ôl iddynt bennu bod aelwyd yn gymwys. Rwy'n credu mai'r hyn sy'n wirioneddol bwysig—ac mae hyn yn rhan o'n system fudd-daliadau Cymru yma nawr—yw nad oes yn rhaid i aelwydydd wneud cais na darparu tystiolaeth i dderbyn y taliad o £100. Felly, mae cynghorau'n defnyddio'r data sydd ganddynt i nodi pwy sy'n gymwys. Dim ond i gadarnhau'r manylion banc sydd eu hangen i wneud y taliad y byddant yn cysylltu ag aelwydydd. Felly, rwy'n gobeithio y bydd y Senedd yn cydnabod bod hwn yn gam dramatig, gwych ymlaen. Mae'n cael gwared ar rwystrau sy'n aml yn atal pobl rhag cael mynediad at eu hawliau, ac mae'n dangos sut y gall awdurdodau lleol ddarparu cymorth ariannol mewn ffordd syml, sy'n canolbwyntio ar yr unigolyn, yn unol ag egwyddorion siarter budd-daliadau Cymru.
6. Sut mae Llywodraeth Cymru yn monitro dibynadwyedd y ffordd y mae'r Post Brenhinol yn ymdrin â gohebiaeth gwasanaeth cyhoeddus? OQ63844
6. How does the Welsh Government monitor the reliability of Royal Mail's handling of public service correspondence? OQ63844
Tank you for this question, Carolyn Thomas. The Royal Mail, of course, as you know, is not devolved, and the postal service is regulated by Ofcom. But I recognise the postal service is vital in connecting our communities, and I am concerned that there are some areas where this service is failing to deliver.
Diolch am eich cwestiwn, Carolyn Thomas. Wrth gwrs, fel y gwyddoch, nid yw'r Post Brenhinol wedi'i ddatganoli, ac mae'r gwasanaeth post yn cael ei reoleiddio gan Ofcom. Ond rwy'n cydnabod bod y gwasanaeth post yn hanfodol i gysylltu ein cymunedau, ac rwy'n pryderu bod yna rai meysydd lle mae'r gwasanaeth hwn yn methu cyflawni.
Thank you for that answer, Cabinet Secretary. So, as a former postie, I am deeply disappointed to hear that Royal Mail continues to put profit ahead of its public service duty. I've been made aware by postal workers that they are instructed to prioritise the more lucrative parcels, leaving behind large volumes of letters, including vital NHS correspondence, sometimes amounting to up to five days' worth, and so vital appointments are being missed. This is not just a failure of service to the NHS; it is a serious social justice issue. People who depend on healthcare letters, older residents and those who are digitally excluded are being left at a real disadvantage, with potentially serious consequences for their health and well-being, and missed appointments have an impact on our NHS. So, can I ask what discussions you have had with Royal Mail about this practice, and what action the Welsh Government can take to ensure that letters from public services, such as our NHS, are treated with the urgency that they deserve? Thank you.
Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Felly, fel cyn-weithiwr post, rwy'n siomedig iawn o glywed bod y Post Brenhinol yn parhau i roi elw o flaen ei ddyletswydd gwasanaeth cyhoeddus. Cefais wybod gan weithwyr post eu bod yn cael cyfarwyddyd i flaenoriaethu'r parseli mwy proffidiol, gan adael llawer iawn o lythyrau ar ôl, gan gynnwys gohebiaeth hanfodol gan y GIG, gwerth hyd at bum niwrnod weithiau, ac felly mae apwyntiadau hollbwysig yn cael eu colli. Nid yn unig fod hyn yn fethiant o ran gwasanaeth i'r GIG, mae'n fater cyfiawnder cymdeithasol difrifol. Mae pobl sy'n dibynnu ar lythyrau gofal iechyd, trigolion hŷn a phobl sydd wedi'u hallgáu'n ddigidol yn cael eu gadael dan anfantais wirioneddol, gyda chanlyniadau difrifol posib i'w hiechyd a'u lles, ac mae apwyntiadau a fethir yn cael effaith ar ein GIG. Felly, a gaf i ofyn pa drafodaethau a gawsoch gyda'r Post Brenhinol am yr arfer hwn, a pha gamau y gall Llywodraeth Cymru eu cymryd i sicrhau bod llythyrau gan wasanaethau cyhoeddus, fel ein GIG, yn cael eu trin â'r brys y maent yn ei haeddu? Diolch.
Thank you very much. This is an important question that has also come up this week in this Chamber, and I have actually had representation from Royal Mail asking to meet with me, and of course that's something that I will do, particularly following these questions. There is research carried out by Ofcom, the regulator, showing that people want an affordable and reliable postal service, and many people still do not have this, often waiting weeks for letters to be delivered. I have had in casework, as I'm sure many have, concerns about these NHS appointment letters. So, it is going to be a question of what Ofcom allows Royal Mail to do to make changes to the service. The postal workers themselves are crucial to this delivery, and I was pleased to make my Christmas visit to meet with postal workers, to meet with the unions as well, as I'm sure many of you did, and to recognise the pressures. Can we just say that our postal workers—and I appreciate your experience in this sector—are absolutely vital to our everyday lives, to our public services, and, yes, wouldn't it be good if it was a public service again?
Diolch yn fawr. Mae hwn hefyd yn gwestiwn pwysig sydd wedi codi yr wythnos hon yn y Siambr, ac rwyf wedi cael gohebiaeth gan y Post Brenhinol yn gofyn am gyfarfod, ac wrth gwrs, mae hynny'n rhywbeth y byddaf yn ei wneud, yn enwedig yn dilyn y cwestiynau hyn. Mae ymchwil gan Ofcom, y rheoleiddiwr, yn dangos bod pobl eisiau gwasanaeth post fforddiadwy a dibynadwy, ac mae llawer o bobl yn dal i gael eu hamddifadu o hynny, ac yn aros wythnosau'n aml i lythyrau gael eu dosbarthu. Fel llawer ohonoch, rwy'n siŵr, rwyf wedi cael pryderon mewn gwaith achos ynglŷn â'r llythyrau apwyntiad hyn gan y GIG. Felly, bydd yn gwestiwn o beth y mae Ofcom yn caniatáu i'r Post Brenhinol ei wneud i wneud newidiadau i'r gwasanaeth. Mae'r gweithwyr post eu hunain yn hanfodol o ran danfon y llythyrau hyn, ac roeddwn yn falch o wneud fy ymweliad Nadolig i gyfarfod â gweithwyr post, i gyfarfod â'r undebau hefyd, fel y gwnaeth nifer ohonoch rwy'n siŵr, ac i gydnabod y pwysau. A gawn ni ddweud bod ein gweithwyr post—ac rwy'n gwerthfawrogi eich profiad yn y sector hwn—yn gwbl hanfodol i'n bywydau bob dydd, i'n gwasanaethau cyhoeddus, ac oni fyddai'n dda pe bai'n wasanaeth cyhoeddus unwaith eto?
Thank you, Carolyn, and also you, Cabinet Secretary, because I brought this up not here, but with my own sorting office in Llandudno in the summer. At that time, they were having staffing problems, but since the universal service obligation has come into force, it's pretty much a guarantee that a first-class letter you'll receive the next day, a second-class letter two days later. But I've been approached again about my local sorting office, even by postmen and women, anonymously. It's a real problem and it seems to be a pattern now, certainly across Wales. I would just ask whether you could work with the UK Government and with the Royal Mail. This should not be happening. I think a powerful voice from this Senedd would actually show them that we're not going to accept this. I'm having people with late appointment letters. Our own letters going out for appointments with me are received on the day. It's just not good enough. Our residents and constituents deserve a first-class postal service, especially when they're paying for a first-class postal service. Diolch.
Diolch, Carolyn, a diolch i chi hefyd, Ysgrifennydd y Cabinet, gan imi sôn am hyn nid yma, ond gyda fy swyddfa ddosbarthu fy hun yn Llandudno dros yr haf. Ar y pryd, roedd ganddynt broblemau staffio, ond ers i'r rhwymedigaeth gwasanaeth cyffredinol ddod i rym, mae fwy neu lai'n sicr y byddwch yn derbyn llythyr dosbarth cyntaf y diwrnod canlynol, llythyr ail ddosbarth ddau ddiwrnod yn ddiweddarach. Ond mae pobl wedi cysylltu â mi eto ynglŷn â fy swyddfa ddosbarthu leol, hyd yn oed postmyn a phostwragedd, yn ddienw. Mae'n broblem wirioneddol, ac ymddengys bod hyn yn batrwm bellach, yn sicr ledled Cymru. Hoffwn ofyn i chi weithio gyda Llywodraeth y DU a chyda'r Post Brenhinol. Ni ddylai hyn fod yn digwydd. Rwy'n credu y byddai llais pwerus o'r Senedd hon yn dangos iddynt nad ydym yn mynd i dderbyn hyn. Mae gennyf bobl yn cael llythyrau apwyntiad hwyr. Mae ein llythyrau ni ein hunain ynglŷn ag apwyntiadau gyda mi yn cael eu derbyn ar y diwrnod. Nid yw'n ddigon da. Mae ein trigolion a'n hetholwyr yn haeddu gwasanaeth post dosbarth cyntaf, yn enwedig pan fyddant yn talu am wasanaeth post dosbarth cyntaf. Diolch.
Diolch. Thank you. Obviously this has now raised a number of questions across the Chamber, so I will meet with Royal Mail. It is a universal postal service provider and it's responsible for the six-days-a-week single-price delivery of letters and packets to all UK addresses. I think it's important to meet Ofcom as well as Royal Mail in terms of monitoring the performance against targets that have been set. I also just wanted to make the point, in terms of the communication of appointments in the NHS, that so many NHS letters are so important for patients, including particularly those who are digitally excluded, because actually, as many of you know, often the NHS communicates by e-mail or text and telephone calls, but many of those who are not digitally included will not get that communication. So, there is now a Royal Mail NHS-specific barcode. I think we need to again ask for more understanding of what this means in terms of working together to deliver for the patients who need that service and also for the wider customers and for the postal workers themselves.
Diolch. Yn amlwg, mae hyn bellach wedi codi nifer o gwestiynau ar draws y Siambr, felly fe fyddaf yn cyfarfod â'r Post Brenhinol. Mae'n ddarparwr gwasanaeth post cyffredinol ac mae'n gyfrifol am ddosbarthu llythyrau a pharseli chwe diwrnod yr wythnos am un pris i bob cyfeiriad yn y DU. Credaf ei bod yn bwysig cyfarfod ag Ofcom yn ogystal â'r Post Brenhinol o ran monitro'r perfformiad yn erbyn y targedau a osodwyd. Roeddwn eisiau gwneud y pwynt hefyd, ynghylch gohebiaeth apwyntiadau'r GIG, fod cymaint o lythyrau'r GIG mor bwysig i gleifion, gan gynnwys pobl sydd wedi'u hallgáu'n ddigidol yn arbennig, oherwydd fel y gŵyr llawer ohonoch, yn aml, mae'r GIG yn cyfathrebu drwy e-byst neu negeseuon testun a galwadau ffôn, ond bydd yna lawer o bobl sydd wedi'u hallgáu'n ddigidol na fyddant yn cael yr ohebiaeth honno. Felly, mae cod bar penodol gan y Post Brenhinol ar gyfer y GIG bellach. Credaf fod angen inni ofyn eto am fwy o ddealltwriaeth o'r hyn y mae hyn yn ei olygu o ran cydweithio i ddarparu ar gyfer y cleifion sydd angen y gwasanaeth hwnnw a hefyd ar gyfer cwsmeriaid yn fwy cyffredinol a'r gweithwyr post eu hunain.
Nid yw'r Aelod yn bresennol i ofyn cwestiwn 7, felly cwestiwn 8, Russell George.
The Member isn't present to ask question 7. Question 8, Russell George.
Ni ofynnwyd cwestiwn 7 [OQ63843].
Question 7 [OQ63843] not asked.
8. Sut mae'r Ysgrifennydd Cabinet yn cefnogi cynhwysiant digidol yng nghanolbarth Cymru? OQ63820
8. How is the Cabinet Secretary supporting digital inclusion in mid Wales? OQ63820
Thank you very much, Russell George. We're committed to ensuring everyone in Wales has the digital confidence, basic digital skills and support to meet the minimum digital living standard, ensuring no-one is left behind. This will allow people to make informed decisions about how they engage with digital technology.
Diolch yn fawr, Russell George. Rydym wedi ymrwymo i sicrhau bod gan bawb yng Nghymru hyder digidol, sgiliau digidol sylfaenol a'r gefnogaeth i ddiwallu safon byw digidol gofynnol, gan sicrhau nad oes neb yn cael ei adael ar ôl. Bydd hyn yn caniatáu i bobl wneud penderfyniadau gwybodus ynglŷn â'r ffordd y maent yn defnyddio technoleg ddigidol.
Thank you for your answer, Cabinet Secretary. I recognise that the Access Broadband Cymru scheme has helped many people across rural Wales, in terms of residents and businesses. But I'm also aware of cases where, during the period where the scheme was paused to allow for updates, some individuals in rural areas felt that they had no option but to install alternative broadband solutions, at their own expense, in order to remain in work or keep their business operating, often in the expectation that the scheme, then, would reopen within a matter of months.
So, given that digital connectivity is central to digital inclusion, can you, Cabinet Secretary, set out whether the Welsh Government has considered whether any retrospective support or discretion could be applied for those who acted out of necessity during the pause period, and how future scheme suspensions might be managed to ensure rural residents are not inadvertently disadvantaged?
Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Rwy'n cydnabod bod cynllun Allwedd Band Eang Cymru wedi helpu llawer o bobl ar draws y Gymru wledig, yn drigolion a busnesau. Ond rwy'n ymwybodol hefyd o achosion, yn ystod y cyfnod lle cafodd y cynllun ei oedi i ganiatáu ar gyfer diweddariadau, lle roedd rhai unigolion mewn ardaloedd gwledig yn teimlo nad oedd ganddynt unrhyw opsiwn ond talu am osod atebion band eang amgen eu hunain, er mwyn parhau i weithio neu gadw eu busnes i weithredu, yn aml gan ddisgwyl y byddai'r cynllun yn ailagor wedyn o fewn ychydig fisoedd.
Felly, o ystyried bod cysylltedd digidol yn ganolog i gynhwysiant digidol, Ysgrifennydd y Cabinet, a yw Llywodraeth Cymru wedi ystyried cymhwyso unrhyw gymorth neu ddisgresiwn ôl-weithredol i'r rhai a weithredodd am fod rhaid iddynt wneud hynny yn ystod y cyfnod o oedi, a sut y gellid rheoli oedi cynlluniau yn y dyfodol i sicrhau na chaiff trigolion gwledig eu rhoi dan anfantais yn anfwriadol?
Thank you for that important question. Of course, our digital strategy for Wales, which is a programme for government commitment, makes clear that, for people who can't or decide not to participate digitally, alternative ways to access public services in Wales must remain available.
You've drawn attention specifically to an issue in rural Wales. Clearly, broadband connectivity responsibility rests with the UK Government, and yet we have made sure that we've supported, through Superfast Cymru roll-out, millions of pounds of public funding to deliver superfast broadband. Can I ask that you write to me specifically on that issue? This is something that I've also been discussing with the older people's commissioner as well.
Diolch am eich cwestiwn pwysig. Wrth gwrs, mae ein strategaeth ddigidol ar gyfer Cymru, sy'n ymrwymiad yn y rhaglen lywodraethu, yn gwneud yn glir fod yn rhaid i ffyrdd amgen o gael mynediad at wasanaethau cyhoeddus yng Nghymru barhau i fod ar gael i bobl nad ydynt yn gallu neu sy'n penderfynu nad ydynt eisiau cyfranogi'n ddigidol.
Rydych chi wedi tynnu sylw penodol at broblem yng nghefn gwlad Cymru. Yn amlwg, cyfrifoldeb Llywodraeth y DU yw cysylltedd band eang, ac eto rydym wedi gwneud yn siŵr ein bod wedi cefnogi, drwy gyflwyno Cyflymu Cymru, ac wedi rhoi miliynau o bunnoedd o gyllid cyhoeddus i ddarparu band eang cyflym iawn. A gaf i ofyn i chi ysgrifennu ataf yn benodol ar y mater hwnnw? Mae hyn yn rhywbeth y bûm yn ei drafod gyda'r comisiynydd pobl hŷn hefyd.
Ac yn olaf, cwestiwn 9, Rhys ab Owen.
Finally, question 9, Rhys ab Owen.
9. A wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf a'r amserlen ar gyfer y ganolfan breswyl arfaethedig i ferched yn Abertawe? OQ63834
9. Will the Cabinet Secretary provide an update and timeline on the proposed residential women’s centre in Swansea? OQ63834
Diolch yn fawr, Rhys ab Owen. The building and planning permission are confirmed. We're clear that the centre will be a real asset for women in Wales, providing therapeutic and rehabilitative services as part of a trauma-informed approach.
Diolch yn fawr, Rhys ab Owen. Mae'r caniatâd adeiladu a chynllunio wedi'u cadarnhau. Rydym yn glir y bydd y ganolfan yn ased gwirioneddol i fenywod yng Nghymru, gan ddarparu gwasanaethau therapiwtig ac adsefydlu fel rhan o ddull sy'n ystyriol o drawma.
Diolch yn fawr, Trefnydd. You might remember, this is one of the first questions I asked when I joined the Senedd five years ago, because when the announcement was made in 2020, following work with the Thomas commission, it was exciting to hear that the additional £2.5 million of funding was going to go with the centre to deal with offending with regard to women. We have been told, on several occasions, that the building has been purchased, that the planning permission has been granted, but the opening date was due in 2024. We have seen the opening date delayed and delayed, time and time again, and a spade hasn't been put in the ground yet. We've heard of the incredible difference Hope Street has made in Southampton, but still, yet again, Wales waits. When will this groundbreaking centre open for the women of Wales? Diolch yn fawr.
Diolch yn fawr, Drefnydd. Efallai y cofiwch, dyma un o'r cwestiynau cyntaf a ofynnais pan ymunais â'r Senedd bum mlynedd yn ôl, oherwydd pan wnaed y cyhoeddiad yn 2020, yn dilyn gwaith gyda chomisiwn Thomas, roedd yn gyffrous clywed bod y £2.5 miliwn ychwanegol o gyllid yn mynd i fynd gyda'r ganolfan i ddelio â throseddau mewn perthynas â menywod. Dywedwyd wrthym ar sawl achlysur fod yr adeilad wedi'i brynu, fod y caniatâd cynllunio wedi'i roi, ond roedd y dyddiad agor yn 2024. Rydym wedi gweld y dyddiad agor yn cael ei ohirio dro ar ôl tro, ac nid yw'r gwaith adeiladu wedi dechrau eto. Clywsom am y gwahaniaeth anhygoel y mae Hope Street wedi'i wneud yn Southampton, ond unwaith eto, mae Cymru'n aros. Pa bryd y bydd y ganolfan arloesol hon yn agor i fenywod Cymru? Diolch yn fawr.
Diolch yn fawr, Rhys ab Owen. I'm really glad we've reached this question, because I absolutely agree with you. My frustration about the lack of progress in opening it I think is shared by so many. It's a key objective for the Welsh Government that the centre opens. It's crucial for women to maintain contact with their families. Indeed, I have to say, and I mentioned it earlier on, that today I attended a women's justice blueprint round-table, chaired by Ian Barrow, the chief executive of HM Prison and Probation Service in Wales. In my opening remarks, I noted the urgency around opening the centre. I'm set to meet Lord James Timpson at the end of February. I'm requesting an update on the opening of the centre, and officials, I know, are working closely with the UK Government to ensure the centre remains a priority and is progressed quickly.
There will be a report of this round-table today. I've had questions earlier on as well about women's justice and the outcomes that we need to seek to address, because this is about allowing women to stay closer to home, maintaining crucial family ties, especially with their children, and also addressing all those underlying issues that contribute to offending behaviour: mental health issues, substance misuse, or domestic violence. So, yes, I'm grateful for the Senedd's support, and for your questions today about the centre.
Diolch yn fawr, Rhys ab Owen. Rwy'n falch iawn ein bod wedi cyrraedd y cwestiwn hwn, oherwydd rwy'n cytuno'n llwyr â chi. Mae fy rhwystredigaeth am y diffyg cynnydd gyda'i hagor yn cael ei rannu gan gymaint o bobl. Mae gweld y ganolfan wedi'i hagor yn un o amcanion allweddol Llywodraeth Cymru. Mae cadw mewn cysylltiad â'u teuluoedd yn hanfodol i fenywod. Yn wir, rhaid imi ddweud, a soniais am hyn yn gynharach, mynychais gyfarfod bord gron ar y glasbrint cyfiawnder menywod heddiw, dan gadeiryddiaeth Ian Barrow, prif weithredwr Gwasanaeth Carchardai a Phrawf EF yng Nghymru. Yn fy sylwadau agoriadol, nodais y brys ynglŷn ag agor y ganolfan. Rwy'n cyfarfod â'r Arglwydd James Timpson ddiwedd mis Chwefror. Rwy'n gofyn am ddiweddariad ar agor y ganolfan, a gwn fod swyddogion yn gweithio'n agos gyda Llywodraeth y DU i sicrhau bod y ganolfan yn parhau i fod yn flaenoriaeth ac yn cael ei symud yn ei blaen yn gyflym.
Bydd adroddiad o'r cyfarfod bord gron heddiw. Cefais gwestiynau yn gynharach hefyd am gyfiawnder menywod a'r canlyniadau y mae angen inni geisio mynd i'r afael â nhw, oherwydd mae hyn yn ymwneud â chaniatáu i fenywod aros yn agosach at adref, cynnal cysylltiadau teuluol hanfodol, yn enwedig â'u plant, a mynd i'r afael â'r holl faterion sylfaenol sy'n cyfrannu at ymddygiad troseddol: problemau iechyd meddwl, camddefnyddio sylweddau, neu drais domestig. Felly, rwy'n ddiolchgar am gefnogaeth y Senedd, ac am eich cwestiynau heddiw ynglŷn â'r ganolfan.
Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet.
Thank you, Cabinet Secretary.
Eitem 3 yw'r cwestiynau i Gomisiwn y Senedd. Bydd y cwestiynau hyn yn cael eu hateb gan y Llywydd. Cwestiwn 1, Lindsay Whittle.
Item 3 is questions to the Senedd Commission. These questions will be answered by the Llywydd. Question 1, Lindsay Whittle.
1. Sut mae'r Comisiwn yn annog pobl ifanc i bleidleisio yn etholiad y Senedd sydd i ddod ar 7 Mai 2026? OQ63846
1. How is the Commission encouraging young people to vote in the forthcoming Senedd election on 7 May 2026? OQ63846
Pobl ifanc yw un o'r grwpiau targed yn ymgyrch etholiad 2026 y Senedd, ac mae swyddogion yn ymgysylltu â phobl ifanc mewn amrywiaeth o ffyrdd. Mae hyn wedi cynnwys sesiynau addysg ar yr ystad yma ac oddi arni. Ym mis Ionawr yn unig, cynhaliodd y tîm addysg 107 o sesiynau gyda disgyblion sy'n gymwys i bleidleisio ledled Cymru. Mae ymdrechion hefyd wedi cynnwys digwyddiadau cymunedol, er enghraifft mewn prifysgolion, colegau ac undebau myfyrwyr, a thrwy sianeli digidol wedi'u targedu at gynulleidfaoedd iau, fel Instagram, er mwyn annog pobl ifanc i gymryd rhan yn yr etholiad.
Young people are a target audience in the Senedd 2026 election campaign, and officials are engaging with young people in a variety of ways. This has included education sessions on the estate and off the estate. In January alone, the education team held 107 sessions with pupils eligible to vote across Wales. Efforts have also included community outreach events, for example at universities, colleges and student unions, and through digital channels targeted at younger audiences, such as Instagram, in order to encourage young people to participate in the election.
Diolch am yr ateb.
Thank you for that response.
Can I say that today I attended the apprenticeships event, and I was excited to look at a virtual reality headset? I feel that could be a way forward, because I understand the Electoral Commission uses these virtual reality headsets. So, they teach young people how to even register, how to vote and how to navigate a polling station. Could I ask, do staff, please, from the Senedd Commission, when they visit the schools and the colleges, have access to such exciting technology, which certainly impressed this older gentleman? Thank you.
A gaf i ddweud fy mod wedi mynychu'r digwyddiad prentisiaethau heddiw, ac roedd hi'n gyffrous edrych ar benset realiti rhithwir? Rwy'n teimlo y gallai honno fod yn ffordd ymlaen, oherwydd rwy'n deall bod y Comisiwn Etholiadol yn defnyddio'r pensetiau realiti rhithwir hyn. Maent yn dysgu pobl ifanc sut i gofrestru hyd yn oed, sut i bleidleisio a sut i lywio gorsaf bleidleisio. A oes gan staff o Gomisiwn y Senedd, pan fyddant yn ymweld â'r ysgolion a'r colegau, fynediad at dechnoleg gyffrous o'r fath, a wnaeth argraff ar yr hynafgwr hwn? Diolch.
Well, I'm not aware that virtual reality is currently used by the Senedd in engaging with younger people. We obviously engage with younger people on the platforms where they are present and interested. We use the kind of visual media that they are linked into and that they provide feedback to us that they want to see information on about voting, about politics, shared with them. A virtual reality polling station is not one that I can quite visualise in my own head at this point, but obviously I need to move faster with these times and keep up with you, Lindsay Whittle.
Wel, nid wyf yn ymwybodol fod realiti rhithwir yn cael ei ddefnyddio ar hyn o bryd gan y Senedd i ymgysylltu â phobl ifanc. Rydym yn amlwg yn ymgysylltu â phobl iau ar y platfformau lle maent yn bresennol a lle mae ganddynt ddiddordeb. Rydym yn defnyddio'r math o gyfryngau gweledol y maent wedi'u cysylltu â nhw ac maent yn rhoi adborth i ni eu bod am weld gwybodaeth am bleidleisio, am wleidyddiaeth, wedi'i rhannu gyda nhw. Nid yw gorsaf bleidleisio realiti rhithwir yn un y gallaf ei weld yn fy mhen ar y pwynt hwn, ond yn amlwg mae angen i mi symud yn gyflymach gyda'r oes a chadw i fyny â chi, Lindsay Whittle.
2. Pa gamau mae'r Comisiwn yn eu cymryd i alluogi staff i gael ffordd o fyw mwy iach ac egnïol? OQ63821
2. What steps is the Commission taking to enable staff to lead more healthy and active lifestyles? OQ63821
Mae'r Comisiwn yn annog staff i ystyried ffyrdd iach ac egnïol o fyw, er enghraifft cefnogi teithio llesol drwy'r cynllun beicio i'r gwaith, storfa feiciau diogel, cawodydd a beiciau at ddefnydd pawb. Rydym yn gweithio mewn partneriaeth â'n contractwr arlwyo i wella'n barhaus y dewisiadau bwyta'n iach, ac rydym wedi gweld gwelliannau sylweddol yn hyn dros y blynyddoedd diwethaf. Caiff lefelau llesiant eu monitro trwy arolygon rheolaidd, a thrwy'r rhain rydym yn gweld gwelliannau parhaus mewn dangosyddion llesiant, gan gynnwys gostyngiadau mewn absenoldeb oherwydd salwch.
The Commission encourages staff to consider healthy and active lifestyles, for instance supporting active travel through the cycle-to-work scheme, secure bike storage, showers and pool bikes. We work in partnership with our catering contractor to continually improve the healthy eating options, and we have seen significant improvements in this over recent years. Well-being levels are monitored through regular surveys, and through these we are seeing sustained improvements in well-being indicators, including reductions in sickness absence.
Diolch yn fawr. My office earlier today, Llywydd, sent out information to Senedd Members about a parkrun celebration event here at the Senedd next month. One of the things that parkrun is trying to do is to widen its impact and build on its very beneficial impact in terms of health and well-being in Wales. For example, they're linking individual parkruns with local general practitioner surgeries as part of social prescribing, and now they are looking to link workplaces with parkruns. Indeed, a number of local authorities and others are supporting that development.
I know there are a number of Commission staff and MSs who regularly participate or volunteer in parkrun events in their local area, and I wonder, Llywydd, whether you might meet with me to discuss whether our Senedd might, perhaps, through the auspices of the national leadership, which is Chris Davies in Wales for Parkrun Wales, look at linking the Senedd with parkrun, in what I think would be a first for any Parliament anywhere in the world.
Diolch yn fawr. Yn gynharach heddiw, Lywydd, anfonodd fy swyddfa wybodaeth at Aelodau'r Senedd am ddigwyddiad dathlu parkrun yma yn y Senedd fis nesaf. Un o'r pethau y mae parkrun yn ceisio ei wneud yw ehangu ei effaith ac adeiladu ar ei effaith fuddiol iawn ar iechyd a lles yng Nghymru. Er enghraifft, maent yn cysylltu parkruns unigol â meddygfeydd meddygon teulu lleol fel rhan o bresgripsiynu cymdeithasol, a nawr maent yn ceisio cysylltu gweithleoedd â parkruns. Yn wir, mae nifer o awdurdodau lleol ac eraill yn cefnogi'r datblygiad hwnnw.
Gwn fod nifer o staff y Comisiwn ac ASau yn cymryd rhan neu'n gwirfoddoli mewn digwyddiadau parkrun yn eu hardal leol yn rheolaidd, a thybed, Lywydd, a allech chi gyfarfod â mi i drafod a allai ein Senedd, efallai, dan nawdd yr arweinyddiaeth genedlaethol, sef Chris Davies yng Nghymru ar gyfer Parkrun Cymru, ystyried cysylltu'r Senedd â parkrun, yn yr hyn y credaf y byddai'n dro cyntaf mewn unrhyw Senedd yn unrhyw le yn y byd.
Diolch, John Griffiths, am y cwestiwn.
Thank you, John Griffiths, for that question.
I got my invitation to the parkrun celebration that you're hosting in a few weeks' time in my inbox this morning. I don't promise to have my running shoes on for that event. But just to say, in answering this question after you having tabled it, a 'thank you' personally, John, for the leadership you've given to active lifestyles, both as a policy issue more widely in Wales, but also in encouraging all of us, as Members and as staff, to live as active a lifestyle as we can in our workplace. You'll be missed as a champion for that cause on your retirement, but I'm sure there will be others who will take up the baton. I'm going down a running track in my analogies here, so I'll stop there. But thank you for that leadership.
You've offered me and this Commission a challenge, then, to look to see how we can link in with the hugely successful parkrun initiative that's taking part in communities right throughout Wales. And even though this Parliament isn't usually in session on a Saturday morning, when parkruns are happening in our communities, I'll gladly meet with you and representatives of the parkrun initiative to see how and in which way this Parliament could better align itself, or align itself, with the parkrun initiative. Diolch yn fawr.
Cefais fy ngwahoddiad i'r dathliad parkrun a gynhelir gennych mewn ychydig wythnosau yn fy mewnflwch y bore yma. Nid wyf yn addo gwisgo fy esgidiau rhedeg ar gyfer y digwyddiad hwnnw. Ond os caf ddweud, wrth ateb y cwestiwn hwn ar ôl i chi ei gyflwyno, diolch yn bersonol i chi, John, am yr arweinyddiaeth rydych chi wedi'i rhoi i ffyrdd o fyw egnïol, fel mater polisi yn ehangach yng Nghymru, ond hefyd am annog pob un ohonom, fel Aelodau ac fel staff, i fyw ffordd o fyw mor egnïol ag y gallwn yn ein gweithle. Fe welir eich colli fel hyrwyddwr yr achos hwnnw ar ôl i chi ymddeol, ond rwy'n siŵr y bydd eraill yn barod i gymryd y baton oddi wrthych. Rwy'n rhedeg ras gyda fy nghymariaethau, felly fe roddaf y gorau iddi yn y fan honno. Ond diolch am yr arweinyddiaeth honno.
Rydych chi wedi cynnig her i mi a'r Comisiwn, felly, i edrych i weld sut y gallwn gysylltu â'r fenter parkrun hynod lwyddiannus sy'n digwydd mewn cymunedau ledled Cymru. Ac er nad yw'r Senedd hon fel arfer yn cyfarfod ar foreau Sadwrn, pan fydd parkruns yn digwydd yn ein cymunedau, byddai'n bleser cyfarfod â chi a chynrychiolwyr y fenter parkrun i weld sut ac ym mha ffordd y gallai'r Senedd hon gysylltu â'r fenter parkrun. Diolch yn fawr.
Diolch i'r Llywydd.
Thank you, Llywydd.
Ni dderbyniwyd unrhyw gwestiynau amserol heddiw.
No topical questions were accepted today.
Byddwn yn symud ymlaen at eitem 5, y datganiadau 90 eiliad. Bydd y datganiad cyntaf gan Mike Hedges.
We will now move on to item 5, the 90-second statements. The first statement is from Mike Hedges.
Diolch, Deputy Presiding Officer. I'm pleased to be a patron of Tabernacle Morriston Choir. This promises to be an incredibly exciting year for Tabernacle Morriston Choir as it celebrates its one hundred and fiftieth anniversary. The Tabernacle Morriston Choir was formed in 1876 and is the second-longest-established mixed choir still performing in Wales. The choir has sung in many venues throughout the country, including the Royal Albert Hall, St David's Hall Cardiff, Llandaff cathedral, the Brangwyn Hall Swansea, as well as its regular performance at the world-famous Tabernacle chapel in Morriston.
The choir has performed many times for Radio 3, Radio Cymru, BBC One and BBC Two. The choir was the first Welsh choir to appear on BBC Two singing Bloch's 'Sacred Service' with the late Sir Geraint Evans. The choir has made a number of overseas tours. The first was a Brussels visit in 1992; Hungary in 1994, to take part in a performance of Belshazzar's Feast; Pau, Swansea's French twin town, in 1997; and Vienna in 2000.
The choir takes considerable pride in encouraging young singers embarking on a professional career, such as Sir Bryn Terfel, Rebecca Evans, Jason Howard, Richard Allen, Natalya Romaniw, who is from Morriston, Janet Watson and others. In recognition of this, it was a great honour when Bryn Terfel, who has sung with the choir many times, agreed to become the choir's life patron. The choir has a wide repertoire, including Handel's Messiah, which they sing every Christmas, but they also sing Verdi's Aida and Nabucco, as well as a series of requiems by composers such as Mozart, Berlioz and Rutter.
This year they are celebrating this wonderful milestone with a series of events. Congratulations on your one hundred and fiftieth anniversary. I look forward to the next 150 years and attending the commemoration events.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n falch o fod yn noddwr Côr Tabernacl Treforys. Mae hon yn argoeli i fod yn flwyddyn hynod gyffrous i Gôr Tabernacl Treforys wrth iddo ddathlu ei ben-blwydd yn gant a hanner oed. Ffurfiwyd Côr Tabernacl Treforys ym 1876 a dyma'r côr cymysg hynaf ond un sy'n dal i berfformio yng Nghymru. Mae'r côr wedi canu mewn nifer o leoliadau ledled y wlad, gan gynnwys yr Albert Hall, Neuadd Dewi Sant Caerdydd, eglwys gadeiriol Llandaf, Neuadd y Brangwyn Abertawe, yn ogystal â'i berfformiad rheolaidd yng nghapel byd-enwog y Tabernacl yn Nhreforys.
Mae'r côr wedi perfformio sawl gwaith ar gyfer Radio 3, Radio Cymru, BBC One a BBC Two. Y côr oedd y côr cyntaf o Gymru i ymddangos ar BBC Two yn canu 'Gwasanaeth Cysygredig' Bloch gyda'r diweddar Syr Geraint Evans. Mae'r côr wedi gwneud nifer o deithiau tramor. Y cyntaf oedd ymweliad â Brwsel ym 1992; Hwngari ym 1994, i gymryd rhan mewn perfformiad o Wledd Belshazzar; Pau, gefeilldref Ffrengig Abertawe, ym 1997; a Fienna yn 2000.
Mae'r côr yn ymfalchïo'n fawr yn y cantorion ifanc a anogodd i gychwyn ar yrfa broffesiynol, megis Syr Bryn Terfel, Rebecca Evans, Jason Howard, Richard Allen, Natalya Romaniw, sy'n dod o Dreforys, Janet Watson ac eraill. I gydnabod hyn, roedd yn anrhydedd fawr pan gytunodd Bryn Terfel, sydd wedi canu gyda'r côr sawl gwaith, i fod yn noddwr oes i'r côr. Mae gan y côr repertoire eang, gan gynnwys Meseia Handel, y maent yn ei ganu bob Nadolig, ond maent hefyd yn canu Aida a Nabucco gan Verdi, yn ogystal â chyfres o offerennau gan gyfansoddwyr fel Mozart, Berlioz a Rutter.
Eleni maent yn dathlu'r garreg filltir wych hon gyda chyfres o ddigwyddiadau. Llongyfarchiadau ar eich pen-blwydd yn 150 oed. Edrychaf ymlaen at y 150 mlynedd nesaf a mynychu'r digwyddiadau dathlu.
I'm sure everyone in the Chamber is aware that this week is Apprenticeship Week Wales. This week provides an important opportunity to recognise apprenticeships as a valuable route into employment or a new career, while reflecting on the significant benefits they offer to individuals, employers and the wider economy. Apprenticeships play a vital role in developing a skilled workforce and strengthening the Welsh economy. They provide life-changing opportunities for people to earn, learn and progress, all whilst supporting businesses to grow, innovate and thrive.
Now, some Members may have attended the apprenticeship fair held here in the Senedd today, hosted by the cross-party group for apprenticeships, with Joyce Watson and I both co-chairing that group. And it was, of course, supported by ColegauCymru and the National Training Federation Wales. I sincerely hope that colleagues had the chance to visit this event and to engage with the colleges and training providers showcasing the breadth and quality of apprenticeship opportunities available across Wales. To illustrate the real and lasting impact apprenticeships can have, I want to share the story of an apprentice from Gower College, Swansea, Jodi Jones. After taking time away from work, Jodi returned in 2021, unsure of her next steps. She developed an interest in welding and gained experience by volunteering in local workshops. This sparked a passion that led her to a welding and fabricating apprenticeship at Gower College, which she successfully completed in 2022. Her drive didn't stop there. The following year, she represented the college in the welding category at Skills Competition Wales, and since has progressed even further and is now an engineering technician and lecturer—a genuinely inspiring example of how apprenticeships can genuinely change lives and open doors to a new and fulfilling career.
As we celebrate apprenticeship week, I hope that colleagues will join me in reaffirming our commitment to ensuring that every learner in Wales has access to high-quality opportunities that help them realise their potential and shape a stronger future for them and our communities.
Rwy'n siŵr fod pawb yn y Siambr yn ymwybodol mai'r wythnos hon yw Wythnos Prentisiaethau Cymru. Mae'r wythnos hon yn gyfle pwysig i gydnabod prentisiaethau fel llwybr gwerthfawr i gyflogaeth neu yrfa newydd, ac i fyfyrio ar y manteision sylweddol y maent yn eu cynnig i unigolion, cyflogwyr a'r economi ehangach. Mae prentisiaethau'n chwarae rhan hanfodol yn datblygu gweithlu medrus a chryfhau economi Cymru. Maent yn darparu cyfleoedd sy'n newid bywydau i bobl ennill cyflog, dysgu a chamu ymlaen, gan gefnogi busnesau i dyfu, arloesi a ffynnu.
Nawr, efallai fod rhai o'r Aelodau wedi mynychu'r ffair brentisiaethau a gynhaliwyd yma yn y Senedd heddiw gan y grŵp trawsbleidiol ar brentisiaethau, gyda Joyce Watson a minnau'n cyd-gadeirio'r grŵp hwnnw. Ac fe'i cefnogwyd, wrth gwrs, gan ColegauCymru a Ffederasiwn Hyfforddiant Cenedlaethol Cymru. Rwy'n gobeithio'n fawr y bydd cyd-Aelodau wedi cael cyfle i ymweld â'r digwyddiad hwn ac i ymgysylltu â'r colegau a'r darparwyr hyfforddiant a oedd yn arddangos ehangder ac ansawdd y cyfleoedd prentisiaeth sydd ar gael ledled Cymru. Er mwyn dangos yr effaith wirioneddol a pharhaol y gall prentisiaethau ei chael, rwyf am rannu stori prentis o Goleg Gŵyr, Abertawe, Jodi Jones. Ar ôl treulio amser i ffwrdd o'r gwaith, dychwelodd Jodi yn 2021, yn ansicr o'i chamau nesaf. Datblygodd ddiddordeb mewn weldio ac enillodd brofiad drwy wirfoddoli mewn gweithdai lleol. Taniodd hyn angerdd a'i harweiniodd at brentisiaeth weldio a saernïo yng Ngholeg Gŵyr, a llwyddodd i'w chwblhau yn 2022. Ni ddaeth ei brwdfrydedd i ben gyda hynny. Y flwyddyn ganlynol, cynrychiolodd y coleg yn y categori weldio yng Nghystadleuaeth Sgiliau Cymru, ac ers hynny mae wedi camu ymlaen hyd yn oed ymhellach ac erbyn hyn mae hi'n dechnegydd a darlithydd peirianneg—enghraifft wirioneddol ysbrydoledig o sut y gall prentisiaethau newid bywydau ac agor drysau i yrfa newydd a boddhaol.
Wrth inni ddathlu wythnos prentisiaethau, rwy'n gobeithio y bydd cyd-Aelodau'n ymuno â mi i ailddatgan ein hymrwymiad i sicrhau bod gan bob dysgwr yng Nghymru fynediad at gyfleoedd o ansawdd uchel sy'n eu helpu i wireddu eu potensial a chreu dyfodol cryfach iddynt hwy a'n cymunedau.
Diolch i chi eich dau.
Thank you, both.
Eitem 6 heddiw yw dadl ar gynnig deddfwriaethol gan Aelod, Bil hawliau dynol. Galwaf ar Sioned Williams i wneud y cynnig.
Item 6 this afternoon is a debate on a Member's legislative proposal, a human rights Bill. I call on Sioned Williams to move the motion.
Cynnig NDM9024 Sioned Williams
Cynnig bod y Senedd:
1. Yn nodi cynnig ar gyfer Bil Hawliau Dynol (Cymru).
2. Yn nodi mai diben y Bil hwn fyddai:
a) gwneud hawliau dynol rhyngwladol dethol yn rhan o gyfraith Cymru fel eu bod yn rhwymol i Weinidogion ac awdurdodau cyhoeddus Cymru wrth arfer swyddogaethau datganoledig a gellir eu gorfodi gan lys neu dribiwnlys;
b) ei gwneud yn haws i bobl yng Nghymru ddeall a mynnu eu hawliau, a darparu llwybrau cliriach i gael mynediad at gyfiawnder pan nad yw eu hawliau'n cael eu cynnal gan gyrff cyhoeddus; ac
c) gwella monitro ac atebolrwydd, gan sicrhau y gellir dal cyrff cyhoeddus a sefydliadau eraill i gyfrif pan fyddant yn methu â chynnal yr hawliau dynol hyn.
Motion NDM9024 Sioned Williams
To propose that the Senedd:
1. Notes a proposal for a Human Rights (Wales) Bill.
2. Notes that the purpose of this Bill would be to:
a) make select international human rights part of Welsh law so that they are binding on Welsh Ministers and public authorities in the exercise of devolved functions and may be enforced by a court or tribunal;
b) make it easier for people in Wales to understand and claim their rights, providing clearer routes to access justice when their rights are not upheld by public bodies; and
c) improve monitoring and accountability, ensuring that public bodies and other institutions can be held to account when they fail to uphold these human rights.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. As chair of the Senedd cross-party group on human rights, I've had the privilege over the last four years of working with experts and campaigners who've highlighted, through their research, their scrutiny of policy and through their lived experience, the importance of strengthening human rights protections for the people of Wales. This is a topic we've discussed over many years in the Senedd and forms part of the current programme for government, although a scrutiny of that commitment by the Equality and Social Justice Committee has shown that there's been a regrettable gap between that promise made by the current Welsh Government and its delivery.
So, why do I think this Bill is needed? Well, put simply, a human rights Bill would embed international human rights in Welsh law and give people clear routes to enforce their rights. It would make it easier for people in Wales to understand and claim their rights, alongside ensuring accountability for those responsible for upholding people's rights. And why now? Well, because a powerful and co-ordinated movement is growing that seeks to weaken human rights protections, to redraw the boundaries of who deserves dignity, and to decide whose lives, bodies and freedoms are worthy of protection. And for those who don't agree that this is the case, well, we see it daily. Do not reject, in Orwell's famous phrase,
'the evidence of your eyes and ears.'
We see lies allowed to circulate unchecked. We see protesters arrested. In the US, ICE agents killing civilians and tearing communities apart. Private interests shaping politics in the shadows. Minorities blamed for problems they didn't create. And this alongside the shrinking of accountability. This is the predictable outcome of systems where human rights are treated as conditional, optional or expendable. I really think that this is a moment. We are not approaching a tipping point; we are already in it. As we move towards the 2026 Senedd election, the political climate in Wales does not exist in isolation. It is shaped by this global rise in authoritarianism, misinformation and division. Instead of confronting the real issues facing people, blame is too often redirected by some onto those with the least power. This narrative is not new. It is familiar and dangerous: divide communities rather than address structural failure; make ordinary people point at each other in searching for solutions to social and economic problems, so that the super-rich can continue to protect their own interests; and the questioning of rights, the rights that make us equal and equally accountable under the law. We see the drive towards even questioning and removing citizenship, the very frame on which our rights are hung.
Writing in the aftermath of the second world war, the philosopher Hannah Arendt warned of what happens when rights are treated as abstract ideals rather than enforceable guarantees. She described the most fundamental human right as the right to have rights: the right to belong to a political and legal community that recognises you as a rights holder in the first place. And that insight could not be more relevant today. Because when rights are not embedded in law, then they are not enforceable. When they depend on political goodwill rather than legal obligation, people are left without that most basic protection—the right to have rights at all.
So, that's why this motion is important. The Senedd is being asked something fundamental—to agree on whether we believe human rights in Wales should be real, enforceable protections, or simply aspirations expressed in policy documents and speeches. A Bill such as that set out in my motion would embed selected international human rights treaties directly into Welsh law, making them binding on Welsh Ministers and public authorities in the exercise of devolved functions. Because recognising a right is not the same as securing it. We've seen that with what's happened with Roe v Wade, which stood for nearly 50 years in the United States of America, protecting fundamental reproductive rights, until that was swept away by a single decision.
We don't need to look overseas, because here in Wales a Welsh Government report published only weeks ago described the detention and hospitalisation of people with learning disabilities and autistic people as a human rights scandal—people deprived of their liberty, subjected to inappropriate physical and chemical restraint, held in solitary confinement, including children, some spending their entire adolescence behind locked doors, far from families and communities.
This reality was reinforced by the work of the cross-party group on human rights, which last year examined whether commitments to strengthen human rights in Wales are being delivered in practice. The evidence set out in our report from charities, academics, campaigners and people with lived experience was strikingly consistent. Despite repeated recommendations from the United Nations, from Senedd committees, from civil society and independent research, commitment to incorporate key international treaties into Welsh law has not been delivered.
So, we must legislate. A human rights (Wales) Bill would do three vital things. It would give legal force to international human rights standards within devolved areas, including treaties such as the United Nations Convention on the Rights of Persons with Disabilities and the Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women, ensuring Welsh Ministers and public bodies are bound by them. Second, it would make rights clearer and more accessible. People should not need legal expertise to understand whether their dignity has been violated, or how to challenge that violation. Third, it would improve monitoring and accountability. Public bodies do vital work, but, when they fail, people must have meaningful remedies.
Wales would not be acting alone. In Scotland, the Scottish Government is progressing work towards a human rights Bill that would embed multiple UN treaties into Scottish law. That work demonstrates that devolved Governments can be ambitious, principled and practical in protecting rights, and Wales should be no less bold. And the public understands this. Polling shows that more than eight in 10 adults believe human rights protections are even more important today than when the European convention on human rights was created in the aftermath of the second world war.
So, Dirprwy Lywydd, I believe we should use every power at our disposal to protect equality, justice and the inherent common human dignity we all share in the face of a growing threat to those very things. We can allow rights to remain fragile, contingent and vulnerable to political winds, or we can secure them in law for the people of Wales. I look forward to the contributions, and I urge Members to support the motion. Diolch.
Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Fel cadeirydd grŵp trawsbleidiol y Senedd ar hawliau dynol, rwyf wedi cael y fraint dros y pedair blynedd diwethaf o weithio gydag arbenigwyr ac ymgyrchwyr sydd wedi tynnu sylw, drwy eu hymchwil, eu gwaith craffu ar bolisi a thrwy eu profiad bywyd, at bwysigrwydd cryfhau amddiffyniadau hawliau dynol i bobl Cymru. Mae hwn yn bwnc y buom yn ei drafod dros nifer o flynyddoedd yn y Senedd ac mae'n rhan o'r rhaglen lywodraethu bresennol, er bod craffu ar yr ymrwymiad hwnnw gan y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol wedi dangos bod bwlch anffodus rhwng yr addewid a wnaed gan Lywodraeth bresennol Cymru a'i gyflawniad.
Felly, pam y credaf fod angen y Bil hwn? Wel, yn syml, byddai Bil hawliau dynol yn ymgorffori hawliau dynol rhyngwladol yng nghyfraith Cymru ac yn rhoi llwybrau clir i bobl gael eu hawliau wedi'u gorfodi. Byddai'n ei gwneud hi'n haws i bobl yng Nghymru ddeall a mynnu eu hawliau, ochr yn ochr â sicrhau atebolrwydd i'r rhai sy'n gyfrifol am gynnal hawliau pobl. A pham nawr? Wel, oherwydd bod mudiad pwerus a chydgysylltiedig yn tyfu sy'n ceisio gwanhau amddiffyniadau hawliau dynol, ail-lunio ffiniau o ran pwy sy'n haeddu urddas, ac i benderfynu bywydau, cyrff a rhyddid pwy sy'n haeddu cael eu hamddiffyn. Ac i'r rhai nad ydynt yn cytuno mai felly mae hi, wel, rydym yn ei weld bob dydd. Ym mrawddeg enwog Orwell, peidiwch â gwrthod
'tystiolaeth eich llygaid a'ch clustiau eich hun.'
Fe welwn gelwyddau'n cael eu caniatáu i gylchredeg heb eu cywiro. Gwelwn brotestwyr yn cael eu harestio. Yn yr Unol Daleithiau, mae gweithredwyr ICE yn lladd sifiliaid ac yn rhwygo cymunedau. Buddiannau preifat yn siapio gwleidyddiaeth yn y cysgodion. Lleiafrifoedd yn cael eu beio am broblemau na wnaethant eu creu. A hyn ochr yn ochr ag atebolrwydd sy'n crebachu. Dyma ganlyniad rhagweladwy systemau lle caiff hawliau dynol eu trin fel pethau amodol, opsiynol neu hepgoradwy. Rwy'n credu o ddifrif fod hon yn foment o bwys. Nid agosáu at bwynt di-droi'n-ôl yr ydym; rydym eisoes wedi'i gyrraedd. Wrth inni symud tuag at etholiad y Senedd 2026, nid yw'r hinsawdd wleidyddol yng Nghymru yn bodoli'n annibynnol ar bob dim. Caiff ei siapio gan y cynnydd byd-eang mewn awdurdodaeth, camwybodaeth a rhaniadau. Yn hytrach na mynd i'r afael â'r problemau gwirioneddol sy'n wynebu pobl, ailgyfeirir y bai yn rhy aml gan rai at y bobl sydd â'r lleiaf o bŵer. Nid yw'r naratif hwn yn newydd. Mae'n gyfarwydd ac yn beryglus: rhannu cymunedau yn hytrach na mynd i'r afael â methiant strwythurol; gwneud i bobl gyffredin bwyntio bys at ei gilydd wrth chwilio am atebion i broblemau cymdeithasol ac economaidd, fel y gall y bobl gyfoethog iawn barhau i warchod eu buddiannau eu hunain; a chwestiynu hawliau, yr hawliau sy'n ein gwneud yn gyfartal a'r un mor atebol o dan y gyfraith. Gwelwn yr ymgyrch tuag at fwy fyth o gwestiynu a dileu dinasyddiaeth, yr union ffrâm y caiff ein hawliau eu hongian arni.
Wrth ysgrifennu ar ôl yr ail ryfel byd, rhybuddiodd yr athronydd Hannah Arendt am yr hyn sy'n digwydd pan fydd hawliau'n cael eu trin fel delfrydau haniaethol yn hytrach na gwarantau gorfodadwy. Disgrifiodd yr hawl ddynol fwyaf sylfaenol fel yr hawl i gael hawliau: yr hawl i berthyn i gymuned wleidyddol a chyfreithiol sy'n eich cydnabod fel deiliad hawliau yn y lle cyntaf. Ac ni allai'r mewnwelediad hwnnw fod yn fwy perthnasol heddiw. Oherwydd pan na chaiff hawliau eu hymgorffori yn y gyfraith, nid ydynt yn orfodadwy. Pan fyddant yn dibynnu ar ewyllys da gwleidyddol yn hytrach na rhwymedigaeth gyfreithiol, caiff pobl eu hamddifadu o'r amddiffyniad mwyaf sylfaenol—yr hawl i gael hawliau o gwbl.
Felly, dyna pam y mae'r cynnig hwn yn bwysig. Gofynnir rhywbeth sylfaenol i'r Senedd—i gytuno a ydym yn credu y dylai hawliau dynol yng Nghymru fod yn amddiffyniadau gwirioneddol a gorfodadwy, neu'n ddim ond dyheadau a fynegir mewn dogfennau polisi ac areithiau. Byddai Bil fel yr un a nodir yn fy nghynnig yn ymgorffori cytuniadau hawliau dynol rhyngwladol dethol yn uniongyrchol yng nghyfraith Cymru, gan eu gwneud yn rhwymol i Weinidogion Cymru ac awdurdodau cyhoeddus wrth iddynt arfer swyddogaethau datganoledig. Oherwydd nid yw cydnabod hawl yr un peth â'i sicrhau. Rydym wedi gweld hynny gyda'r hyn a ddigwyddodd gyda Roe v Wade, a safodd am bron i 50 mlynedd yn Unol Daleithiau America, gan amddiffyn hawliau atgenhedlu sylfaenol, nes i hynny gael ei ysgubo ymaith gan un penderfyniad.
Nid oes angen inni edrych dramor, oherwydd yma yng Nghymru fe wnaeth adroddiad Llywodraeth Cymru a gyhoeddwyd ychydig wythnosau yn ôl yn unig ddisgrifio'r arfer o gadw pobl ag anableddau dysgu a phobl awtistig a'u gosod mewn ysbytai fel sgandal hawliau dynol—pobl a amddifadwyd o'u rhyddid, a'u gwneud yn destun ataliaeth gorfforol a chemegol amhriodol, a chellgyfyngu unigolion, gan gynnwys plant, gyda rhai'n treulio eu harddegau cyfan y tu ôl i ddrysau clo, ymhell o deuluoedd a chymunedau.
Atgyfnerthwyd y gwirionedd hwn gan waith y grŵp trawsbleidiol ar hawliau dynol, a fu'n archwilio y llynedd i ba raddau y caiff ymrwymiadau i gryfhau hawliau dynol yng Nghymru eu cyflawni'n ymarferol. Roedd y dystiolaeth a nodir yn ein hadroddiad gan elusennau, academyddion, ymgyrchwyr a phobl â phrofiad bywyd yn drawiadol o gyson. Er gwaethaf argymhellion dro ar ôl tro gan y Cenhedloedd Unedig, gan bwyllgorau'r Senedd, gan gymdeithas sifil ac ymchwil annibynnol, nid yw'r ymrwymiad i ymgorffori cytuniadau rhyngwladol allweddol yng nghyfraith Cymru wedi'i gyflawni.
Felly, rhaid inni ddeddfu. Byddai Bil hawliau dynol (Cymru) yn gwneud tri pheth hanfodol. Byddai'n rhoi grym cyfreithiol i safonau hawliau dynol rhyngwladol mewn meysydd datganoledig, gan gynnwys cytuniadau fel Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau Pobl ag Anableddau a'r Confensiwn ar Ddileu Pob Math o Wahaniaethu yn erbyn Menywod, gan sicrhau bod Gweinidogion Cymru a chyrff cyhoeddus yn cael eu rhwymo ganddynt. Yn ail, byddai'n gwneud hawliau'n gliriach ac yn fwy hygyrch. Ni ddylai fod angen arbenigedd cyfreithiol ar bobl i ddeall pan dramgwyddir yn erbyn eu hurddas, neu sut i herio'r tramgwydd hwnnw. Yn drydydd, byddai'n gwella monitro ac atebolrwydd. Mae cyrff cyhoeddus yn gwneud gwaith hanfodol, ond pan fyddant yn methu, rhaid i bobl gael atebion ystyrlon.
Ni fyddai Cymru'n gweithredu ar ei phen ei hun. Yn yr Alban, mae Llywodraeth yr Alban yn bwrw ymlaen tuag at Fil hawliau dynol a fyddai'n ymgorffori sawl un o gytuniadau'r Cenhedloedd Unedig yng nghyfraith yr Alban. Mae'r gwaith hwnnw'n dangos y gall Llywodraethau datganoledig fod yn uchelgeisiol, yn egwyddorol ac yn ymarferol wrth fynd ati i amddiffyn hawliau, ac ni ddylai Cymru fod yn llai beiddgar. Ac mae'r cyhoedd yn deall hyn. Dengys arolygon barn fod mwy nag wyth o bob 10 oedolyn yn credu bod amddiffyniadau hawliau dynol yn bwysicach heddiw na phan grëwyd y confensiwn Ewropeaidd ar hawliau dynol yn dilyn yr ail ryfel byd.
Felly, Ddirprwy Lywydd, rwy'n credu y dylem ddefnyddio pob pŵer sydd ar gael at ein defnydd i amddiffyn cydraddoldeb, cyfiawnder a'r urddas dynol cyffredin cynhenid yr ydym i gyd yn ei rannu yn wyneb bygythiad cynyddol i'r union bethau hynny. Gallwn ganiatáu i hawliau barhau i fod yn fregus, yn amodol ac yn agored i wyntoedd gwleidyddol, neu gallwn eu diogelu yn y gyfraith i bobl Cymru. Edrychaf ymlaen at y cyfraniadau, ac rwy'n annog yr Aelodau i gefnogi'r cynnig. Diolch.
A human rights (Wales) Bill has been presented today as a noble and principled cause, and, on the surface, it sounds like something that no-one could not support. After all, how could anyone possibly be against human rights? But we cannot be under any illusion. This proposal isn't what it appears to be. It is a Trojan horse carefully designed to advance Plaid's wider political and constitutional agenda under the guise of human rights. This Bill is another attempt to drive a wedge between Wales and the rest of the United Kingdom—a deliberately constructed Bill to create separation, not because it delivers better outcomes for the people that we represent, but because it serves the political ambition of Plaid Cymru, which is Welsh independence.
And we know that this isn't just about independence—it's about another 'i' word; it's about immigration. Because I saw in the press release Sioned Williams put out a headline—
Mae Bil hawliau dynol (Cymru) wedi cael ei gyflwyno heddiw fel achos aruchel ac egwyddorol, ac ar yr wyneb, mae'n swnio'n rhywbeth na allai neb wrthod ei gefnogi. Wedi'r cyfan, sut y gallai unrhyw un fod yn erbyn hawliau dynol? Ond ni allwn fod o dan unrhyw gamargraff. Mae'r cynnig hwn yn wahanol i'r hyn sydd i'w weld. Mae'n geffyl pren Troea wedi'i gynllunio'n ofalus i hyrwyddo agenda wleidyddol a chyfansoddiadol ehangach Plaid Cymru o dan gochl hawliau dynol. Mae'r Bil hwn yn ymgais arall i yrru lletem rhwng Cymru a gweddill y Deyrnas Unedig—Bil a luniwyd yn fwriadol i greu gwahaniaeth, nid oherwydd ei fod yn cyflawni canlyniadau gwell i'r bobl a gynrychiolwn, ond oherwydd ei fod yn gwasanaethu uchelgais wleidyddol Plaid Cymru, sef annibyniaeth i Gymru.
Ac fe wyddom fod a wnelo hyn â mwy nag annibyniaeth yn unig—mae a wnelo â mewnfudo. Oherwydd gwelais yn y datganiad i'r wasg fod Sioned Williams wedi rhoi pennawd—
Will you take an intervention?
A wnewch chi dderbyn ymyriad?
Well, I'm just reading the press release headline from you first, and then I'll let you in and you can respond to it. Because the press headline that you trailed ahead of this debate, Sioned, said that there was, quote, 'a call for human rights law in Wales amid fears of US-style immigration crackdowns'. So, this isn't about human rights at all; it’s about immigration, isn’t it?
Wel, fe ddarllenaf y pennawd yn y datganiad i'r wasg gennych chi yn gyntaf, ac yna fe adawaf i chi ymateb iddo. Oherwydd roedd y pennawd i'r wasg a roddwyd allan gennych chi cyn y ddadl hon, Sioned, yn dweud bod yna, 'alw am gyfraith hawliau dynol yng Nghymru ynghanol ofnau o gyrchoedd ar fewnfudwyr fel y rhai sy'n digwydd yn yr Unol Daleithiau'. Felly, nid ymwneud â hawliau dynol y mae hyn o gwbl, ond â mewnfudo, onid e?
I was about to say that you’re predicating your whole contribution here on the hypothesis that this is about independence, if I’ve heard you correctly. How would you then explain that the unionist party Welsh Labour Government had incorporation of UN treaties as a part of their programme for government? Doesn’t that contradict your hypothesis?
Roeddwn ar fin dweud eich bod chi'n seilio eich holl gyfraniad yma ar y rhagdybiaeth fod hyn yn ymwneud ag annibyniaeth, os ydw i wedi eich clywed chi'n iawn. Sut y byddech chi wedyn yn esbonio bod Llywodraeth Lafur Cymru y blaid unoliaethol wedi ymgorffori cytuniadau y Cenhedloedd Unedig yn rhan o'u rhaglen lywodraethu? Onid yw hynny'n gwrth-ddweud eich rhagdybiaeth?
Well, look, the Welsh Labour Government can answer for the Welsh Labour Government, but what I was saying was that this is about both independence and about immigration, and I know that it is Plaid's position that illegal immigration simply doesn't exist. I remember the leader of Plaid Cymru saying that on the television, quite famously. And at a time when the Conservative Party under Kemi Badenoch is rightly leading a serious national conversation about restoring democratic control by leaving the European convention on human rights, this proposal pulls in the opposite direction. Instead of strengthening the sovereignty of the UK Parliament and reinforcing accountability to the British people, Plaid Cymru would prefer to bind Wales even more tightly to external legal frameworks and activist courts.
Leaving the ECHR is about ensuring that the laws in this country are made by our elected representatives and interpreted by our own courts, not judges in Strasbourg and elsewhere. It is about rebalancing human rights with public safety, but also proper border control and common sense, and this proposal undermines that objective by entrenching an increasingly rigid and politicised human rights culture at a devolved level. We're told that this proposal would improve accountability and access to justice, but the reality is that it is likely to create more bureaucracy, more complexity and more legal costs—money that could be going into front-line services and would instead be wasted on diversions and administrative costs.
And at the same time, this proposal offers symbolism rather than substance. It allows politicians to appear virtuous without addressing the real challenges facing Wales: long NHS waiting lists, bad educational outcomes, pressure on public services, housing shortages and failing educational standards. I mean, that is classic Plaid Cymru. I challenge Plaid Cymru to find a member of the public who thinks that the constitution is the No. 1 issue they're facing, knocking on doors in the run-up to the election.
People don't want grand gestures, Dirprwy Lywydd—I’m wrapping up—they want practical solutions and effective government, something that the Welsh Labour-Plaid Cymru duopoly on Welsh politics has failed to deliver over the past 27 years. For this reason, I and my party can't support this proposal. I urge fellow not just Conservative Members but unionist Members to think carefully about the long-term consequences of backing it. The Conservative Party in Westminster can deal with this issue by taking us out of the ECHR when we form the next Government, and this will not and will never be an issue for the Senedd.
Wel, edrychwch, gall Llywodraeth Lafur Cymru ateb dros Lywodraeth Lafur Cymru, ond yr hyn roeddwn i'n ei ddweud oedd bod hyn yn ymwneud ag annibyniaeth a mewnfudo, ac rwy'n gwybod mai safbwynt Plaid Cymru yw nad yw mewnfudo anghyfreithlon yn bodoli. Rwy'n cofio arweinydd Plaid Cymru yn dweud hynny ar y teledu. Ac ar adeg pan fo'r Blaid Geidwadol o dan Kemi Badenoch yn mynd ati'n briodol iawn i arwain sgwrs genedlaethol ddifrifol am adfer rheolaeth ddemocrataidd drwy adael y confensiwn Ewropeaidd ar hawliau dynol, mae'r cynnig hwn yn tynnu i'r cyfeiriad arall yn llwyr. Yn hytrach na chryfhau sofraniaeth Senedd y DU ac atgyfnerthu atebolrwydd i bobl Prydain, byddai'n well gan Blaid Cymru rwymo Cymru hyd yn oed yn fwy tynn at fframweithiau cyfreithiol allanol a llysoedd ymgyrchol.
Mae gadael y confensiwn Ewropeaidd ar hawliau dynol yn ymwneud â sicrhau bod y deddfau yn y wlad hon yn cael eu gwneud gan ein cynrychiolwyr etholedig ni a'u dehongli gan ein llysoedd ein hunain, nid barnwyr yn Strasbwrg ac mewn mannau eraill. Mae'n ymwneud ag ailgydbwyso hawliau dynol gyda diogelwch y cyhoedd, a rheolaeth briodol ar ffiniau a synnwyr cyffredin, ac mae'r cynnig hwn yn tanseilio'r amcan hwnnw drwy wreiddio diwylliant hawliau dynol cynyddol anhyblyg a gwleidyddol ar lefel ddatganoledig. Dywedir wrthym y byddai'r cynnig hwn yn gwella atebolrwydd a mynediad at gyfiawnder, ond y gwir amdani yw ei fod yn debygol o greu mwy o fiwrocratiaeth, mwy o gymhlethdod a mwy o gostau cyfreithiol—arian a allai fynd at wasanaethau rheng flaen ac a fyddai'n cael ei wastraffu ar ddargyfeirio a chostau gweinyddol yn lle hynny.
Ac ar yr un pryd, symbolaeth y mae'r cynnig hwn yn ei gynnig, nid sylwedd. Mae'n caniatáu i wleidyddion ymddangos yn rhinweddol heb fynd i'r afael â'r heriau gwirioneddol sy'n wynebu Cymru: rhestrau aros hir y GIG, canlyniadau addysgol gwael, pwysau ar wasanaethau cyhoeddus, prinder tai a safonau addysgol sy'n methu. Mor nodweddiadol o Blaid Cymru. Rwy'n herio Plaid Cymru i ddod o hyd i aelod o'r cyhoedd sy'n meddwl mai'r cyfansoddiad yw'r mater pwysicaf y maent yn ei wynebu wrth guro ar ddrysau yn y cyfnod cyn yr etholiad.
Nid yw pobl eisiau rhyw sioe fawr, Ddirprwy Lywydd—rwy'n gorffen—maent eisiau atebion ymarferol a llywodraeth effeithiol, rhywbeth y mae'r deuopoli Llafur-Plaid Cymru ar wleidyddiaeth Cymru wedi methu ei gyflawni dros y 27 mlynedd diwethaf. Am y rheswm hwn, ni allaf i na fy mhlaid gefnogi'r cynnig hwn. Rwy'n annog cyd-Aelodau, nid yn unig Aelodau Ceidwadol ond Aelodau unoliaethol, i feddwl yn ofalus am ganlyniadau hirdymor ei gefnogi. Gall y Blaid Geidwadol yn San Steffan ddelio â'r mater drwy ein tynnu allan o'r confensiwn Ewropeaidd ar hawliau dynol pan fyddwn yn ffurfio'r Llywodraeth nesaf, ac ni fydd byth yn fater sy'n codi i'r Senedd.
Hoffwn ddiolch, yn gyntaf, i Sioned Williams am y ddadl bwysig yma, ond, yn bwysicach fyth, ac am ei harweiniad ar hawliau dynol trwy gydol y Senedd hon. Dwi’n cytuno yn llwyr gyda beth ddywedodd hi yn ôl ym mis Tachwedd ac eto heddiw. Dyw hawliau na ellir eu hawlio ddim yn hawliau o gwbl. Wnaf i ddim ail-adrodd fy sylwadau am Ddeddf cenedlaethau’r dyfodol; mae’r Trefnydd yn gwybod yn iawn fy marn i am hawliau mae cymunedau ac unigolion yn methu eu defnyddio.
Mae'n bwysig ein bod ni'n cael y ddadl yma, oherwydd mae lleisiau cryf yn erbyn hawliau dynol. Mae'n anffodus, efallai, dydy’r lleisiau yna ddim yma heddiw i wrando ar y dadleuon. Efallai byddan nhw'n dod yma erbyn diwedd y ddadl i weiddi gwrthwynebiad. Roedd Tom yn fy atgoffa fi bach o Geoffrey Howe, ar ben ei hunan yna, yn mynd mas i wynebu'r bowlio gyda cricket bat sydd wedi’i dorri yn barod. Ond chwarae teg i ti, Tom, am fod the only man yn y Blaid Geidwadol sydd â diddordeb yn hawliau dynol. Er eich bod chi'n sôn gymaint amdano fe, dim ond un ohonoch chi sydd wedi gallu bod yn bothered i droi lan prynhawn yma i'r ddadl bwysig yma.
Fel dywedodd Sioned, nid dim ond i bleidiau'r asgell dde mae hon yn broblem. Edrychwch ar San Steffan, sy’n cwtogi ar hawliau protestio, a hefyd ein gwlad ni, a’r methiannau sydd wedi cael eu sôn amdanynt yn yr adroddiad ym mis Rhagfyr 2025, methiannau’r Llywodraeth yma. A hwn yw'r eironi. Mae'r setliad datganoledig wedi cael ei sylfaenu ar hawliau dynol. Deddf Llywodraeth Cymru 1998 a'r Ddeddf 2006, maen nhw wedi cael eu sylfaenu ar hawliau dynol—Deddfau, Tom, mae pobl Cymru wedi pleidleisio dwywaith drostyn nhw mewn refferendwm. Felly, yn wahanol i San Steffan, mae'n rhaid i'r lle hwn ddeddfu yn unol â hawliau dynol.
Ond eto, mae methiannau, mae methiannau o fewn y Llywodraeth yma: methiant i ymgorffori hawliau plant i mewn i gyfraith Cymru, er, fel y dywedodd Sioned, fod hwn yn rhan o raglen lywodraethol y Senedd yma; methiant i gymryd camau i wella mynediad cyfartal pobl at addysg—cafodd canllawiau eu cyhoeddi tair blynedd yn ôl, ond rŷn ni eto yn aros am y canllawiau terfynol. Ac unwaith eto, er ei fod yn rhan o raglen lywodraethol y Llywodraeth yma, rŷn ni'n dal i aros am y ddeddfwriaeth a fydd yn helpu i wella mynediad i gyflogaeth i'r rheini sydd yn rhan o'r bwlch amlwg ar hyn o bryd. Fel y mae Sioned yn ei ddweud, byddai'r Bil yma yn creu atebolrwydd: atebolrwydd y Llywodraeth a'r lle hwn i bobl Cymru. Dwi'n mawr obeithio y bydd pleidiau yn cynnwys hwn yn eu maniffesto ac y bydd yna fwyafrif yn y Senedd nesaf i wneud y Bil hwn yn realiti. Diolch yn fawr.
I'd like to thank, first, Sioned Williams for the important debate, but, more importantly, for her leadership on human rights throughout this Senedd term. I completely agree with what she said back in November and again today. Rights that cannot be claimed are no rights at all. I won't repeat my comments about the future generations Act; the Trefnydd knows my views about rights that communities and individuals can't use.
It's important that we have this debate, because there are strong voices against human rights. It's unfortunate that those voices are not here today to listen to this debate. Maybe they will come in at the end of the debate to shout their opposition. Tom reminded me a bit of Geoffrey Howe, all by himself there, going out to face the bowling with a broken cricket bat. But fair play to you, Tom, for being the only man in the Conservative Party who has an interest in human rights. Although you talk so much about it, only one of you has bothered to show up to this important debate.
As Sioned said, it's not only for right-wing parties that this is a problem. Look at Westminster, which is curtailing the rights of protesters, and also our country, and the failures mentioned in the report in December 2025, failures of this Government. And this is the irony. The devolution settlement is based on human rights. The Government of Wales Act 1998 and the 2006 Act, they are based on human rights—Acts that the people of Wales have voted for twice in referendums, Tom. So, unlike Westminster, this place has to legislate in accordance with human rights.
But there are failures, failures within this Government: a failure to incorporate children's rights within Welsh law, despite, as Sioned has said, this being part of the programme for government for this Senedd; a failure to take steps to improve equal access for people to education—guidance was published three years ago, but we're still waiting for the final guidance. And once again, although it is part of the programme for government of this Government, we are still waiting for the legislation that will help to improve access to employment for those who are part of the obvious gap at the moment. As Sioned said, this Bill would create accountability: accountability of the Government and of this place to the people of Wales. I greatly hope that the parties will include this in their manifestos and that there will be a majority in the next Senedd to make this Bill a reality. Thank you.
Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol, y Trefnydd a’r Prif Chwip, Jane Hutt.
I call on the Cabinet Secretary for Social Justice, Trefnydd and Chief Whip, Jane Hutt.
Diolch yn fawr, Deputy Llywydd. Can I say that I welcome this debate and I will be supporting this motion? Human rights matter, because they shape people's everyday lives, their dignity, safety and fair treatment. And I know that Members across the Chamber share a determination to uphold the rights of people in Wales. In Wales, human rights are not just principles on paper; they are built into how we govern, into the standards we expect of devolved public services. And this Government has got a record of putting human rights into law and practice. Children's rights is a clear example: Welsh Ministers have a legal duty to have due regard to the UN Convention on the Rights of the Child when exercising their functions. And through our strategic equality and human rights plan and our national equality objectives, we are strengthening delivery and accountability.
The motion before us asks the Senedd to note a proposal for a human rights (Wales) Bill. And it sets out clear aims to make rights more meaningful and accessible, to strengthen routes to access justice when rights are not upheld, to improve monitoring and accountability. The Welsh Government agrees with these aims. In fact, I reflect on the fact that I had many challenges in my questions earlier on about just these points in terms of, when rights are not upheld, how do we hold the Government to account? So, the question now is not whether we should strengthen rights, but how we do it in a way that is durable, enforceable and workable in Wales. And in a devolved context, we must be clear what Wales can legislate for, how any approach interacts with the wider UK framework, and where the boundary sits between devolved matters and reserved matters. So, that is complex technical work—it's essential—but the people of Wales deserve protections that work in practice.
In responding to Rhys ab Owen, of course, human rights obligations are built into Wales's constitutional architecture. Welsh Ministers must act compatibly with the European convention on human rights through the Human Rights Act 1998. And, of course, we can only legislate where proposals are compatible with the convention. The Human Rights Act is a protected enactment under the Government of Wales Act 2006 that the Senedd cannot modify. So, our constitutional settlement does set a floor for rights across all portfolios and provides a common legal language for scrutiny. We can learn from Scotland, which has been on a similar journey. Their work there on a human rights Bill has been under way. And, of course, Scotland has been clear that the Bill will not be delivered during the current parliamentary session, but they are looking at this through consultation.
And I think this is all about how we look in terms of the importance of getting legal competence, consultation and implementation detail right from the outset. That's why we've approached this in Wales in this way. So, again, we commissioned the 'Strengthening and advancing equality and human rights in Wales' research on that basis. I said earlier today that I established and chair a human rights advisory group, and it brings together those key organisations: Children in Wales, the Equality and Human Rights Commission, Disability Wales. And we have established the legislative options working group, chaired by Charles Whitmore of the Wales Council for Voluntary Action and the Wales Governance Centre, to test legislative and non-legislative routes against competence and feasibility. With our programme for government, we are beginning the work by considering the treatment of the Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women and the United Nations Convention on the Rights of Persons with Disabilities in terms of recognition of the current need to strengthen disabled people's rights.
Now, finally, Deputy Llywydd, the scale of this work is enormous. LOWG is reporting soon. We're meeting the group on Friday morning. I've invited members of the Equality and Social Justice Committee to join that discussion. In the meantime, progress is not on hold. We continue to strengthen the positive impact of rights through action plans and policy delivery. We need to be held to account on that and ensure that human rights are being delivered. So, let's finish at this point by restating my support for this motion. I'm driven by the same purpose: a belief in strong and meaningful rights protection for the people of Wales.
Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. A gaf i ddweud fy mod yn croesawu'r ddadl hon ac y byddaf yn cefnogi'r cynnig hwn? Mae hawliau dynol yn bwysig, gan eu bod yn siapio bywydau bob dydd pobl, eu hurddas, eu diogelwch a'u triniaeth deg. A gwn fod Aelodau ar draws y Siambr yn rhannu dyhead i gynnal hawliau pobl yng Nghymru. Yng Nghymru, nid egwyddorion ar bapur yn unig yw hawliau dynol; maent wedi'u hymgorffori yn y ffordd rydym yn llywodraethu, yn y safonau rydym yn eu disgwyl gan wasanaethau cyhoeddus datganoledig. Ac mae gan y Llywodraeth hon hanes o ymgorffori hawliau dynol yn y gyfraith a'u rhoi ar waith. Mae hawliau plant yn enghraifft glir: mae gan Weinidogion Cymru ddyletswydd gyfreithiol i roi sylw dyladwy i Gonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau'r Plentyn wrth arfer eu swyddogaethau. A thrwy ein cynllun cydraddoldeb a hawliau dynol strategol a'n hamcanion cydraddoldeb cenedlaethol, rydym yn cryfhau cyflawniad ac atebolrwydd.
Mae'r cynnig sydd ger ein bron yn gofyn i'r Senedd nodi cynnig ar gyfer Bil hawliau dynol (Cymru). Ac mae'n nodi amcanion clir i wneud hawliau'n fwy ystyrlon a hygyrch, i gryfhau llwybrau i fynediad at gyfiawnder pan nad yw hawliau'n cael eu cynnal, i wella monitro ac atebolrwydd. Mae Llywodraeth Cymru’n cytuno â'r amcanion hyn. Mewn gwirionedd, rwy'n myfyrio ar y ffaith fy mod wedi cael llawer o heriau yn fy nghwestiynau yn gynharach ynglŷn â'r union bwyntiau hyn o ran sut rydym yn dwyn y Llywodraeth i gyfrif pan na chaiff hawliau eu cynnal. Felly, nid a ddylem gryfhau hawliau yw'r cwestiwn nawr, ond sut y mae gwneud hynny mewn ffordd sy'n wydn, yn orfodadwy ac yn ymarferol yng Nghymru. Ac mewn cyd-destun datganoledig, rhaid inni ddeall yn iawn beth y gall Cymru ddeddfu yn ei gylch, sut y mae unrhyw ddull gweithredu'n rhyngweithio â fframwaith ehangach y DU, a ble mae'r ffin rhwng materion datganoledig a materion a gedwir yn ôl. Felly, mae hynny'n waith technegol cymhleth—mae'n hanfodol—ond mae pobl Cymru’n haeddu amddiffyniadau sy'n gweithio yn ymarferol.
Wrth ymateb i Rhys ab Owen, wrth gwrs, mae rhwymedigaethau hawliau dynol wedi'u hymgorffori ym mhensaernïaeth gyfansoddiadol Cymru. Rhaid i Weinidogion Cymru weithredu'n gyson â'r confensiwn Ewropeaidd ar hawliau dynol drwy Ddeddf Hawliau Dynol 1998. Ac wrth gwrs, dim ond lle mae cynigion yn gydnaws â'r confensiwn y gallwn ddeddfu. Mae'r Ddeddf Hawliau Dynol yn ddeddfiad gwarchodedig o dan Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006 na all y Senedd ei addasu. Felly, mae ein setliad cyfansoddiadol yn gosod terfyn isaf ar gyfer hawliau ar draws pob portffolio ac yn darparu iaith gyfreithiol gyffredin ar gyfer craffu. Gallwn ddysgu gan yr Alban, sydd wedi bod ar daith debyg. Maent wedi bod yn gwneud gwaith yno ar Fil hawliau dynol. Ac wrth gwrs, mae'r Alban wedi nodi'n glir na fydd y Bil yn cael ei gyflwyno yn ystod y sesiwn seneddol bresennol, ond maent yn edrych ar hyn drwy ymgynghori.
Ac rwy'n credu bod hyn yn ymwneud â sut rydym yn edrych ar bwysigrwydd cael manylion cymhwysedd cyfreithiol, ymgynghori a gweithredu yn iawn o'r dechrau. Dyna pam ein bod wedi mynd ati i wneud hyn yng Nghymru yn y ffordd hon. Felly, unwaith eto, fe wnaethom gomisiynu'r ymchwil 'Cryfhau a hyrwyddo cydraddoldeb a hawliau dynol yng Nghymru' ar y sail honno. Dywedais yn gynharach heddiw fy mod wedi sefydlu ac yn cadeirio grŵp cynghori ar hawliau dynol, ac mae'n dwyn ynghyd y sefydliadau allweddol hynny: Plant yng Nghymru, y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol, Anabledd Cymru. Ac rydym wedi sefydlu'r gweithgor opsiynau deddfwriaethol, dan gadeiryddiaeth Charles Whitmore o Gyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru a Chanolfan Llywodraethiant Cymru, i brofi llwybrau deddfwriaethol ac anneddfwriaethol yn erbyn cymhwysedd a dichonoldeb. Gyda'n rhaglen lywodraethu, rydym yn dechrau'r gwaith drwy ystyried triniaeth y Confensiwn ar Ddileu Pob Math o Wahaniaethu yn Erbyn Menywod a Chonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau Pobl ag Anableddau o ran cydnabod yr angen presennol i gryfhau hawliau pobl anabl.
Nawr, i gloi, Ddirprwy Lywydd, mae hyd a lled y gwaith hwn yn enfawr. Bydd y gweithgor opsiynau deddfwriaethol yn adrodd cyn bo hir. Rydym yn cyfarfod â'r grŵp fore Gwener. Rwyf wedi gwahodd aelodau o'r Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol i gymryd rhan yn y drafodaeth honno. Yn y cyfamser, nid yw cynnydd wedi'i oedi. Rydym yn parhau i gryfhau effaith gadarnhaol hawliau drwy gynlluniau gweithredu a chyflawni polisïau. Mae angen inni gael ein dwyn i gyfrif am hynny a sicrhau bod hawliau dynol yn cael eu diogelu. Felly, gadewch imi gloi drwy ailddatgan fy nghefnogaeth i'r cynnig hwn. Rwy'n cael fy sbarduno gan yr un pwrpas: cred mewn amddiffyniad cryf ac ystyrlon i hawliau pobl Cymru.
Galwaf ar Sioned Williams i ymateb i'r ddadl.
I call on Sioned Williams to reply to the debate.
Diolch. There were other speakers, I think.
Diolch. Roedd yna siaradwyr eraill, rwy'n credu.
No, not on my list.
Na, nid ar fy rhestr i.
Iawn. Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd, a diolch i bawb sydd wedi cyfrannu. Mae hi'n dda clywed bod y Llywodraeth yn cefnogi, a'r cwestiwn yna ynglŷn â nid 'os' ond 'sut', onid e? Mae hi'n rhy hwyr—. Roeddwn i'n teimlo ei bod hi'n eithaf eironig, a dweud y gwir, fy mod i'n cyflwyno'r ddadl yma heddiw fel legislative proposal achos mae hi'n rhy hwyr i'r Senedd hon, wrth gwrs, ddeddfu yn y maes hwn. Ond gallwn ni, yn sicr, anfon neges i'r Senedd nesaf, i'r Llywodraeth nesaf, i'r bobl rydyn ni'n eu cynrychioli, ac mae Plaid Cymru yn barod i weithredu ar hyn.
Mae'r cynnig hwn yn ymwneud ag arweinyddiaeth ynghylch gweithredu'n bendant. Mae'r gwaith ar Fesur hawliau dynol yn yr Alban yn dangos i ni beth sy'n bosibl, ac mae'r dystiolaeth yng Nghymru yn dangos beth sy'n angenrheidiol. Mae'r cynnig hwn, felly, yn rhoi'r cyfle i ni droi ymrwymiad—ymrwymiad rydyn ni wedi ei gael ers nifer o flynyddoedd gan y Llywodraeth bresennol—yn realiti.
Okay. Thank you, Dirprwy Lywydd, and thank you to everyone who's contributed. It's good to hear that the Government is supporting, and it's that question of not 'if' but 'how', isn't it? It's too late—. I thought it was quite ironic that I was presenting this debate today as a legislative proposal because it's too late for this Senedd, of course, to legislate in this area. But we can, certainly, send a message to the next Senedd, to the next Government, to the people that we represent, and Plaid Cymru is willing to take action on this.
This motion relates to leadership with regards to taking decisive action. The work on a human rights Bill in Scotland shows us what is possible, and the evidence in Wales demonstrates what is necessary. This motion, therefore, gives us an opportunity to turn a commitment—a commitment that we've had from the current Government for a number of years—into a reality.
Because it's not enough to say that human rights in Wales are already regarded, because, while there is aspiration and commitments on paper, and in action plans and policies, there are gaps in enforcement, in inconsistent practice, insufficient statutory safeguards. True respect for human rights requires proactive protection, statutory accountability and measurable outcomes, which Wales currently lacks. A human rights Bill, therefore, is the only way to ensure protections for people's rights now and, importantly, in the future. Let's think of those future generations, as we are meant to do, their dignity, yes, and even their very freedom, by sending them this most important message from this Senedd, from this point in time, from all those who believe in equality and fairness, and in actions as well as words. Diolch.
Oherwydd nid yw'n ddigon dweud bod hawliau dynol yng Nghymru eisoes yn cael eu hystyried, oherwydd, er bod dyhead ac ymrwymiadau ar bapur, ac mewn cynlluniau gweithredu a pholisïau, ceir bylchau o ran gorfodi, mewn arferion anghyson, a dim digon o ddiogelwch statudol. I sicrhau gwir barch at hawliau dynol, mae angen amddiffyniad rhagweithiol, atebolrwydd statudol a chanlyniadau mesuradwy, pethau sydd ar goll yng Nghymru ar hyn o bryd. Felly, Bil hawliau dynol yw'r unig ffordd o sicrhau amddiffyniadau i hawliau pobl nawr, ac yn y dyfodol, sy'n bwysig. Gadewch inni feddwl am y cenedlaethau i ddod, fel rydym i fod i'w wneud, eu hurddas, ie, a hyd yn oed eu rhyddid, drwy anfon y neges bwysicaf hon atynt gan y Senedd hon, o'r pwynt hwn mewn amser, gan bawb sy'n credu mewn cydraddoldeb a thegwch, ac mewn gweithredoedd yn ogystal â geiriau. Diolch.
Y cwestiwn yw: a ddylid nodi'r cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes. Felly, gohiriaf y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.
The proposal is to note the proposal. Does any Member object? [Objection.] There is objection, so I will defer voting under this item until voting time.
Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.
Voting deferred until voting time.
Detholwyd y gwelliant canlynol: gwelliant 1 yn enw Jane Hutt.
The following amendment has been selected: amendment 1 in the name of Jane Hutt.
Eitem 7 yw dadl y Ceidwadwyr Cymreig ar gyfyngu ar y cyfryngau cymdeithasol i'r rhai o dan 16 oed. Galwaf ar Natasha Asghar i wneud y cynnig.
Item 7 is the Welsh Conservatives' debate on restricting social media for under-16s. I call on Natasha Asghar to move the motion.
Cynnig NDM9149 Paul Davies
Cynnig bod y Senedd:
Yn galw ar Lywodraeth y DU i gyfyngu ar fynediad i'r cyfryngau cymdeithasol i blant o dan 16 oed.
Motion NDM9149 Paul Davies
To propose that the Senedd:
Calls on the UK Government to restrict access to social media for children under 16.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Thank you so much, Deputy Presiding Officer. It's my pleasure to move the motion this afternoon, tabled in my colleague's name, Paul Davies.
Let me begin by saying social media, without a doubt, has its benefits. It allows us to keep in touch with family and friends, who may be dotted around the globe; it provides us with quick access to the news as well as global events; it provides us with entertainment; it can unlock support; and it can help with job opportunities as well as networking. However, for far too many children, it has become a breeding ground for harm, bullying, addiction and anxiety. Social media is exposing our children to graphic content, whether that be sexual, violent, extremist or suicide related. It opens the doors for predators and grooming gangs. Sadly, we know only too well that dangerous social media trends have led to the tragic deaths of so many young people across the country. Put simply, Deputy Presiding Officer, it is putting our children at unnecessary risk and can have a hugely damaging and sometimes even fatal consequence.
My Welsh Conservative colleagues and I, as well as our counterparts in London, absolutely believe in freedom, but this must be matched with responsibility. When it comes to our children and young people, responsibility must and always come first. That is why we are proposing a ban on social media for the under-16s.
Children are now spending almost three hours online every day, with over 70 per cent of them being exposed to videos or real-life violence online. A UK Parliament petition calling for age restrictions on social media has already gained more than 75,000 signatures. We would not allow an unregulated substance into our children's bedrooms, yet that is exactly what we have done with social media. We already recognise that some things are not acceptable for children and young people to access, and that's why we have age limits on alcohol, gambling and also driving. Deputy Presiding Officer, social media, with its links to self-harm, declining mental health and exploitation, brings it firmly on the list.
Other countries around the world have already started to wake up and act. Australia introduced restrictions on social media for under-16s late last year, and already they're seeing benefits. Whilst the full impact is yet to be known for a while, early indications suggest that they are seeing reduced screen time, lower exposure to cyber bullying, and that it has created an environment for children to thrive at school and really spend more genuine time with their loved ones. Spain recently announced plans for a ban on social media for the under-16s, in a bid to protect the country's children from a digital wild west. France and Denmark are also looking into a social media ban. We need to follow suit to protect our future generations and give our children a proper childhood, not one filled with cyber bullying, extremist content, depression, anxiety, and so much more.
Excessive social media use can also have a hugely negative impact on our children's education, with reduced attention and focus, sleep deprivation, mental health issues, reduced performance, and lower cognitive skills. This proposed social media ban builds on the Welsh Conservatives' policy of banning smartphones in schools. Both of these measures, if implemented, have the power to drastically transform our children's lives for the better, returning schools to what they should be: places of learning.
Deputy Presiding Officer, social media can wait. Your childhood cannot. Some will say that this will be difficult to enforce, and, of course, it's not going to be perfect—no ban ever is—but it is something we must do in order to add an extra layer of protection, and set clear societal standards. Some will say that this isn't the role of the Government, and, as a Conservative, I am in favour of limited Government intervention on this, but we are talking about protecting our children from something that is causing major damage to them, and I make no apology whatsoever for supporting this ban. This isn't authoritarian; it is responsible.
And I'm not the only one who backs this ban. Polling shows that the vast majority of both children and parents support an age limit for social media use. According to More in Common, 77 per cent of parents support this, and data from YouGov shows that 83 per cent of generation Z-aged people in the UK are in favour of this too. Professor Jonathan Haidt, a social psychologist at New York University's Stern School of Business said, and I quote:
'Bravo to the Conservative Party for taking this important step to roll back the phone-based childhood and improve the mental health and human development of British children.'
Arabella Skinner, a director at Health Professionals for Safer Screens, said, and again, I quote:
'This is a public health crisis and needs immediate action. Raising the minimum age for social media use, as proposed by the Conservatives, is a crucial step to protect our children's well-being. We must act now to ensure a healthier future for them.'
Deputy Presiding Officer, the Welsh Conservative Party might be pushing this forward, but it really, sincerely, isn't about party politics. It's about doing the right thing by keeping our children safe. The UK Labour Government has announced that it's consulting on social media for children, which, in my view, is just simply kicking the can down the road. We need action, sooner rather than later, not warm words and endless consultations. I hope, this afternoon, we can put our party politics aside, do right by our children and young people, and send a clear message to the UK Government that we support a social media ban for the under-16s. Thank you very much.
Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Mae'n bleser gennyf wneud y cynnig y prynhawn yma, a gyflwynwyd yn enw fy nghyd-Aelod, Paul Davies.
Gadewch imi ddechrau drwy ddweud, heb os, fod gan gyfryngau cymdeithasol eu manteision. Maent yn caniatáu inni gadw mewn cysylltiad â theulu a ffrindiau, a allai fod ar wasgar ledled y byd; maent yn rhoi mynediad cyflym i ni at y newyddion yn ogystal â digwyddiadau byd-eang; maent yn rhoi adloniant i ni; gallant ddatgloi cymorth; a gallant helpu gyda chyfleoedd swyddi yn ogystal â rhwydweithio. Fodd bynnag, i ormod o blant, maent wedi dod yn fagwrfa ar gyfer niwed, bwlio, caethiwed a gorbryder. Mae ein plant yn gweld cynnwys graffig ar y cyfryngau cymdeithasol, boed yn gynnwys rhywiol, treisgar, eithafol neu gynnwys sy'n gysylltiedig â hunanladdiad. Mae'n agor y drysau i bobl sy'n camfanteisio a gangiau sy'n meithrin perthynas amhriodol. Yn anffodus, gwyddom yn rhy dda fod tueddiadau peryglus ar y cyfryngau cymdeithasol wedi arwain at farwolaethau trasig cymaint o bobl ifanc ledled y wlad. Yn syml, Ddirprwy Lywydd, mae'n rhoi ein plant mewn perygl diangen, a gall arwain at ganlyniadau hynod niweidiol ac angheuol weithiau hyd yn oed.
Mae fy nghyd-Aelodau yn y Ceidwadwyr Cymreig a minnau, yn ogystal â'n swyddogion cyfatebol yn Llundain, yn credu'n gryf mewn rhyddid, ond rhaid cael cyfrifoldeb i gyd-fynd â hynny. O ran ein plant a'n pobl ifanc, rhaid i gyfrifoldeb ddod yn gyntaf bob amser. Dyna pam ein bod yn cynnig gwaharddiad ar gyfryngau cymdeithasol i blant o dan 16 oed.
Mae plant bellach yn treulio bron i dair awr ar-lein bob dydd, gyda dros 70 y cant ohonynt yn gweld fideos neu drais go iawn ar-lein. Mae deiseb i Senedd y DU sy'n galw am gyfyngiadau oedran ar gyfryngau cymdeithasol eisoes wedi cael mwy na 75,000 o lofnodion. Ni fyddem yn caniatáu sylwedd heb ei reoleiddio i mewn i ystafelloedd gwely ein plant, ond dyna'n union a wnaethom gyda chyfryngau cymdeithasol. Rydym eisoes yn cydnabod nad yw rhai pethau'n dderbyniol i blant a phobl ifanc eu gwneud, a dyna pam y mae gennym derfynau oedran ar alcohol, gamblo a gyrru. Ddirprwy Lywydd, mae cyfryngau cymdeithasol, gyda'u cysylltiad â hunan-niweidio, dirywiad iechyd meddwl a chamfanteisio, yn selio eu lle ar y rhestr.
Mae gwledydd eraill ledled y byd eisoes wedi dechrau deffro a rhoi camau ar waith. Fe wnaeth Awstralia gyflwyno cyfyngiadau ar gyfryngau cymdeithasol i blant o dan 16 oed ddiwedd y llynedd, ac maent eisoes yn gweld manteision. Er na fyddwn yn gwybod beth fydd yr effaith lawn am beth amser, mae arwyddion cynnar yn awgrymu eu bod yn treulio llai o amser o flaen sgrin, yn llai agored i seiberfwlio, a bod y camau wedi creu amgylchedd i blant ffynnu yn yr ysgol a threulio mwy o amser go iawn gyda'u hanwyliaid. Yn ddiweddar, cyhoeddodd Sbaen gynlluniau i wahardd cyfryngau cymdeithasol i blant o dan 16 oed, mewn ymgais i ddiogelu plant y wlad rhag gorllewin gwyllt digidol. Mae Ffrainc a Denmarc hefyd yn edrych ar waharddiad ar gyfryngau cymdeithasol. Mae angen inni wneud yr un peth er mwyn diogelu cenedlaethau'r dyfodol a rhoi plentyndod priodol i'n plant, nid un sy'n llawn o seiberfwlio, cynnwys eithafol, iselder, gorbryder, a chymaint mwy.
Gall gorddefnyddio cyfryngau cymdeithasol gael effaith negyddol iawn hefyd ar addysg ein plant, gyda llai o allu i dalu sylw a chanolbwyntio, diffyg cwsg, problemau iechyd meddwl, perfformiad gwaeth, a sgiliau gwybyddol is. Mae'r gwaharddiad arfaethedig hwn ar gyfryngau cymdeithasol yn adeiladu ar bolisi'r Ceidwadwyr Cymreig o wahardd ffonau clyfar mewn ysgolion. Mae gan y ddau fesur, os cânt eu rhoi ar waith, bŵer i drawsnewid bywydau ein plant yn sylweddol er gwell, gan newid ysgolion yn ôl i fod yn lleoedd dysgu, fel y dylent fod.
Ddirprwy Lywydd, gall cyfryngau cymdeithasol aros. Ni all eich plentyndod aros. Bydd rhai'n dweud y bydd hyn yn anodd ei orfodi, ac wrth gwrs, ni fydd yn berffaith—nid yw unrhyw waharddiad byth yn berffaith—ond mae'n rhywbeth y mae'n rhaid inni ei wneud er mwyn ychwanegu haen ychwanegol o amddiffyniad, a gosod safonau cymdeithasol clir. Bydd rhai'n dweud nad dyma rôl y Llywodraeth, ac fel Ceidwadwr, rwyf o blaid ymyrraeth gyfyngedig gan y Llywodraeth ar hyn, ond rydym yn sôn am ddiogelu ein plant rhag rhywbeth sy'n achosi niwed mawr iddynt, ac nid wyf yn ymddiheuro o gwbl am gefnogi'r gwaharddiad hwn. Nid yw'n weithred awdurdodaidd; mae'n weithred gyfrifol.
Ac nid fi yw'r unig un sy'n cefnogi'r gwaharddiad hwn. Mae arolygon barn yn dangos bod y mwyafrif helaeth o blant a rhieni yn cefnogi terfyn oedran ar gyfer defnyddio cyfryngau cymdeithasol. Yn ôl More in Common, mae 77 y cant o rieni'n cefnogi hyn, ac mae data gan YouGov yn dangos bod 83 y cant o bobl oedran cenhedlaeth Z yn y DU o blaid hyn hefyd. Dywedodd yr Athro Jonathan Haidt, seicolegydd cymdeithasol yn Ysgol Fusnes Stern ym Mhrifysgol Efrog Newydd:
'Pob clod i'r Blaid Geidwadol am gymryd y cam pwysig hwn i gyfyngu ar blentyndod sy'n seiliedig ar y ffôn a gwella iechyd meddwl a datblygiad dynol plant Prydain.'
Dywedodd Arabella Skinner, un o gyfarwyddwr Health Professionals for Safer Screens:
'Mae hwn yn argyfwng iechyd cyhoeddus ac mae angen gweithredu ar unwaith. Mae codi'r oedran isaf ar gyfer defnyddio cyfryngau cymdeithasol, fel y mae'r Ceidwadwyr yn argymell, yn gam hanfodol i ddiogelu lles ein plant. Rhaid inni weithredu nawr i sicrhau dyfodol iachach iddynt.'
Ddirprwy Lywydd, efallai mai Plaid Geidwadol Cymru sy'n gwthio hyn yn ei flaen, ond o ddifrif, nid oes a wnelo hyn â gwleidyddiaeth plaid. Mae a wnelo hyn â gwneud y peth iawn drwy gadw ein plant yn ddiogel. Mae Llywodraeth Lafur y DU wedi cyhoeddi ei bod yn ymgynghori ar gyfryngau cymdeithasol i blant, sydd, yn fy marn i, yn gohirio gweithredu. Mae angen gweithredu arnom, yn gynt yn hytrach nag yn hwyrach, nid geiriau cynnes ac ymgynghoriadau diddiwedd. Y prynhawn yma, rwy'n gobeithio y gallwn roi ein gwleidyddiaeth bleidiol o'r neilltu, gwneud yr hyn sy'n iawn ar ran ein plant a'n pobl ifanc, ac anfon neges glir at Lywodraeth y DU ein bod yn cefnogi gwaharddiad ar gyfryngau cymdeithasol i blant dan 16 oed. Diolch yn fawr.
Rwyf wedi dethol y gwelliant i'r cynnig, a galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg i gynnig yn ffufiol gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Jane Hutt.
I have selected the amendment to the motion, and I call on the Cabinet Secretary for Education to formally move amendment 1, tabled in the name of Jane Hutt.
Gwelliant 1—Jane Hutt
Dileu popeth a rhoi yn ei le:
Cynnig bod y Senedd:
1. Yn croesawu ymgynghoriad arfaethedig Llywodraeth y DU ar fynediad i'r cyfryngau cymdeithasol i blant dan 16 oed, ac yn cydnabod yr angen am y canlynol:
a) cydweithio parhaus rhwng Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU i fynd i'r afael â'r materion hyn a'r niwed i blant a phobl ifanc;
b) penderfyniadau seiliedig ar dystiolaeth sy'n sicrhau bod y cyfryngau cymdeithasol hefyd yn fwy diogel i bobl ifanc dros 16 oed ac oedolion;
c) cwmnïau cyfryngau cymdeithasol i gael eu dal yn gyfrifol am y cynnwys niweidiol ar eu safleoedd, gyda deddfwriaeth bresennol yn cael ei gorfodi a'i chryfhau; a
d) ystod amrywiol o blant a phobl ifanc i gymryd rhan yn y ddadl a'u safbwyntiau yn cael eu hystyried.
Amendment 1—Jane Hutt
Delete all and replace with:
To propose that the Senedd:
1. Welcomes the UK Government’s forthcoming consultation on access to social media for children under 16, and recognises the need for:
a) ongoing collaboration between the UK and Welsh Governments in tackling these issues and the harm to children and young people;
b) evidence-based decisions that ensure social media is also safer for young people over 16 and adults;
c) social media companies to be held responsible for the harmful content on their sites, with existing legislation enforced and strengthened; and
d) a diverse range of children and young people to be engaged in the debate and their perspectives taken into account.
Cynigiwyd gwelliant 1.
Amendment 1 moved.
Ffurfiol.
Formally.
I was very pleased to table a short debate on these matters back at the end of last year, Dirprwy Lywydd, and I think it's very important that we do continue to debate these matters, because the impact of screens, smartphones and online gaming on our young people is very worrying indeed.
Yes, of course, as Natasha said, technology brings many benefits. But as she also said, we face an epidemic, really, at the moment, of excessive screen use from the earliest years. Children as young as three are on social media, and most 11-year-olds in Wales have smartphones. Young people often spend six to nine hours a day on screens, far more than they spend being physically active. This is, very obviously, negative for children's health and well-being on an individual basis, but it also has wider social and economic costs: a cost to the NHS in terms of rising obesity, short-sightedness, anxiety, depression, sleep problems, and shorter attention spans; the cost to schools in managing poor behaviour—teachers report worsening behaviour and concentration, fuelled by the fast-paced environment of digital content; the emotional cost to families—parents tell us about mood swings linked to gaming and the addictive pull of endless social media reels; and the cost to the economy in terms of our future workforce, with 15 per cent of Welsh young people not in employment, education or training, partly due to rising levels of long-term sickness, partly from those adverse health impacts.
It impacts, we know, girls and boys differently. A consistent finding in studies is that it is particularly harmful for young girls' happiness with their physical appearance. For young boys, there's a danger of becoming immersed in an online world that has allowed the rise of online misogyny and radicalisation. That well-known Netflix series Adolescence captured the heartbreaking realities of online hate that fosters harmful ideas and an online culture where hatred spreads faster than kindness, resulting in behaviours that have no place in our society.
Dirprwy Lywydd, I'm sure we'll hear rightly about the many harms, such as these, that are part of this debate. We know that other countries like Australia, France and Italy are already taking bold steps to combat these negative impacts. Wales and the UK cannot afford to be left behind. We need clearer boundaries and national action that protects our children from harm, while still allowing technology to enrich learning.
This is not about demonising screens, but restoring balance, so children spend more time in the real world, rather than being locked into digital ones. Restricting social media access for under-16s is not about policing childhood, it's about protecting it. It's about ensuring that the digital world our young people grow up in does not shape them through hatred, exploitation or fear.
I do believe, Dirprwy Lywydd, that we have a very clear and strong responsibility across Governments, across parties, and across societies, to act now. If we fail to act, we risk raising a generation locked into screens instead of the world around them.
Roeddwn yn falch iawn o gyflwyno dadl fer ar y materion hyn ddiwedd y llynedd, Ddirprwy Lywydd, a chredaf ei bod yn bwysig iawn ein bod yn parhau i drafod y materion hyn, gan fod effaith sgriniau, ffonau clyfar a gemau ar-lein ar ein pobl ifanc yn peri cryn bryder.
Ydy, wrth gwrs, fel y dywedodd Natasha, mae technoleg yn darparu llawer o fanteision. Ond fel y dywedodd hefyd, rydym yn wynebu epidemig ar hyn o bryd, o or-ddefnydd o sgriniau o'r blynyddoedd cynharaf. Mae plant mor ifanc â thair oed ar gyfryngau cymdeithasol, ac mae gan y rhan fwyaf o blant 11 oed yng Nghymru ffonau clyfar. Yn aml, mae pobl ifanc yn treulio chwech i naw awr y dydd ar sgriniau, llawer mwy nag y maent yn ei dreulio yn gwneud gweithgarwch corfforol. Mae'n gwbl amlwg fod hyn yn wael i iechyd a lles plant fel unigolion, ond mae iddo gostau cymdeithasol ac economaidd ehangach hefyd: cost i'r GIG gyda'r cynnydd mewn gordewdra, byr-olwg, gorbryder, iselder, problemau cysgu, a thrafferth canolbwyntio; y gost i ysgolion o reoli ymddygiad gwael—mae athrawon yn nodi dirywiad mewn ymddygiad a chanolbwyntio, wedi'i waethygu gan amgylchedd cyflym cynnwys digidol; y gost emosiynol i deuluoedd—mae rhieni'n dweud wrthym am hwyliau cyfnewidiol yn gysylltiedig â gemau a thynfa gaethiwus fideos diddiwedd ar gyfryngau cymdeithasol; a'r gost i'r economi o ran ein gweithlu yn y dyfodol, gyda 15 y cant o bobl ifanc Cymru heb fod mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant, yn rhannol oherwydd lefelau cynyddol o salwch hirdymor, yn rhannol oherwydd yr effeithiau andwyol hynny ar iechyd.
Gwyddom fod hyn yn effeithio'n wahanol ar ferched a bechgyn. Canfyddiad cyson mewn astudiaethau yw eu bod yn arbennig o niweidiol i fodlonrwydd merched ifanc â'u hymddangosiad corfforol. I fechgyn ifanc, mae perygl o gael eu trochi mewn byd ar-lein sydd wedi caniatáu cynnydd mewn misogynedd a radicaleiddio ar-lein. Fe wnaeth y gyfres Netflix enwog, Adolescence, bortreadu realiti torcalonnus casineb ar-lein sy'n meithrin syniadau niweidiol a diwylliant ar-lein lle mae casineb yn lledaenu'n gyflymach na charedigrwydd, gan arwain at ymddygiadau nad oes lle iddynt yn ein cymdeithas.
Ddirprwy Lywydd, rwy'n siŵr y byddwn yn clywed, yn gywir ddigon, am y sawl math o niwed, fel y rhain, sydd ynghlwm wrth y ddadl hon. Gwyddom fod gwledydd eraill fel Awstralia, Ffrainc a'r Eidal eisoes yn cymryd camau beiddgar i wrthsefyll yr effeithiau negyddol hyn. Ni all Cymru a'r DU fforddio cael eu gadael ar ôl. Mae angen ffiniau cliriach a chamau cenedlaethol arnom sy'n diogelu ein plant rhag niwed, gan barhau i ganiatáu i dechnoleg gyfoethogi dysgu.
Nid oes a wnelo hyn â demoneiddio sgriniau, mae a wnelo ag adfer cydbwysedd, fel bod plant yn treulio mwy o amser yn y byd go iawn, yn hytrach na bod wedi'u cloi mewn bydoedd digidol. Nid oes a wnelo cyfyngu ar fynediad at gyfryngau cymdeithasol i blant o dan 16 oed â phlismona plentyndod, mae a wnelo â'i ddiogelu. Mae a wnelo â sicrhau nad yw'r byd digidol y mae ein pobl ifanc yn tyfu i fyny ynddo'n eu siapio drwy gasineb, camfanteisio neu ofn.
Ddirprwy Lywydd, rwy'n credu bod gennym gyfrifoldeb clir a chryf iawn ar draws y Llywodraethau, ar draws y pleidiau, ac ar draws cymdeithasau, i weithredu nawr. Os methwn weithredu, rydym mewn perygl o fagu cenhedlaeth sy'n gaeth i'w sgriniau yn hytrach na'r byd o'u cwmpas.
Fe fydd Plaid Cymru yn cefnogi gwelliant Llywodraeth Cymru heddiw. Nid oherwydd ein bod ni'n diystyru'r pryderon sydd wedi cael eu cyflwyno gan y Ceidwadwyr a gan John Griffiths hefyd; i'r gwrthwyneb, mae llawer rydyn ni'n cytuno ag ef o safbwynt y cynnig gwreiddiol. Rydyn ni'n sylweddoli hefyd bod rhaid i ni wneud rhywbeth, am y rhesymau sydd wedi cael eu nodi yn barod.
Ond ein teimlad ni ar hyn o bryd yw bod yna gyfrifoldeb arnom ni, pan ydyn ni'n dod i sicrhau diogelwch plant, ein bod ni'n seilio unrhyw gynlluniau neu gamau gweithredu ar dystiolaeth. Mae'n hawdd iawn rhuthro i ffeindio atebion neu i gael penawdau hawdd iawn, ond beth mae'n rhaid i ni ei wneud yw pwyllo i weld beth yw effaith gwirioneddol unrhyw bolisïau sy'n cael eu gweithredu yn Awstralia, er enghraifft, i weld beth yw'r pethau da ac efallai'r pethau sydd ddim cystal sydd yn dod mas o'r gwaith hwnnw.
Mae'r pryderon sydd wedi cael eu codi yn y ddadl hon yn rhai ystyrlon iawn, ac yn amlinellu mewn ffordd glir dros ben beth yw effaith negyddol y cyfryngau cymdeithasol. Does dim dwywaith fod plant yn cael eu niweidio ar-lein, a bod y niwed hwnnw yn digwydd nawr. Er enghraifft, mae tua un plentyn ym mhob tri wedi profi bwlio ar-lein, wedi cael pobl dydyn nhw ddim yn eu hadnabod yn cysylltu â nhw heb ganiatâd, neu wedi gweld cynnwys amhriodol. Mae bron i 90 y cant o bobl ifanc rhwng 12 ac 16 oed yn treulio amser ar-lein bob dydd, gydag oriau di-ben-draw ar y cyfryngau cymdeithasol mewn rhai achosion. Mae bron i hanner yn dweud bod cynnwys ar-lein yn cael effaith negyddol ar eu hiechyd meddwl nhw, gyda’r cyfryngau cymdeithasol yn aml yn chwarae rhan sylweddol yn hynny o beth.
Mae diogelu yn fater a ddylai fod yn bryder i bob un ohonom ni, ac yn rhywbeth sydd yn gwbl annerbyniol. Mae diogelu plant yn fater ehangach na chyhoeddi cyfyngiadau neu waharddiadau heb eglurder llawn ar sut i'w gweithredu a'u gorfodi nhw. A hefyd, beth yw effeithiolrwydd y cyfyngiadau yma? Achos mae'n rhy gynnar i ni ddweud, heb ystyried y posibilrwydd o unrhyw ganlyniadau annisgwyl neu anfwriadol. Mae ymyriadau yn y maes hwn sydd heb eu cynllunio a’u hystyried yn ddigonol mewn perygl efallai o wthio plant i ryw gorneli tywyll yn y byd digidol hwnnw, i gorneli llai gweladwy, sy’n debygol o fod heb eu rheoleiddio gystal ag y mae'r cyfryngau ar-lein ar hyn o bryd hyd yn oed, lle mae yna beryglon mwy anodd i'w canfod a’u trin.
Dyna pam mae Plaid Cymru yn cefnogi gwelliant y Llywodraeth—nid i ddod â therfyn i'r drafodaeth, ond fel man cychwyn i'r drafodaeth aeddfed y mae'n rhaid i ni ei gael ar fater mor bwysig â hwn. O safbwynt ysbryd y cynnig gwreiddiol gan y Ceidwadwyr, rŷn ni yn cytuno gydag ysbryd hwnnw, ond rŷn ni'n teimlo fod angen mwy o dystiolaeth arnom ni.
Plaid Cymru will be supporting the Welsh Government's amendment today. That's not because we are dismissive of the concerns that have been raised by the Conservatives and by John Griffiths as well; quite the opposite, there are many things that we agree with in terms of the original motion. We realise that we have to do something, for the reasons that have already been mentioned.
But our feeling is at present that there is a responsibility on us, when it comes to ensuring the safety of our children, to base any schemes or actions on evidence. It's very easy to rush to find solutions or to make easy headlines, but what we have to do is take our time and see what the impact is of any policies being implemented in Australia, for example, to see what good things and not so good things emanate from that work.
The issues that have been raised in this debate are very meaningful, and they do outline very clearly the negative impact of social media. There's no doubt that children are being harmed online, and that harm is happening now. For example, around one child in three has experienced online bullying, has had people they don't know contact them without their permission, or has seen inappropriate content. Almost 90 per cent of young people between the ages of 12 and 16 spend time online every day, with endless hours on social media in some cases. Almost half of them say that online content is having a negative impact on their mental health, with social media often playing a significant role in that.
Safeguarding is an issue that should be a concern for all of us, it's something that is entirely unacceptable. Safeguarding children is a wider problem than issuing restrictions or bans without full clarity on how to implement and enforce them. Also, what is the effectiveness of these restrictions? Because it's too early for us to be able to say, without considering the possibility of any unexpected or unintended consequences. Interventions in this area that are not carefully planned and considered risk perhaps pushing children into some dark corners of the digital world, less visible corners, that are likely to be less well regulated than the online media are at present, where there are risks that are harder to detect and address.
That's why Plaid Cymru supports the Government's amendment—not to end this debate, but as a starting point for the mature debate that we need to have on such an important issue. In terms of the spirit of the original motion from the Conservatives, we do agree with the spirit of that, but we do feel that we need more evidence.
The amendment rightly places responsibility on social media companies. Children, parents and schools can't be left to manage risks created by these platforms designed to maximise engagement rather than well-being. Existing legislation must be enforced, and where it falls short, it must be strengthened. Companies must be held accountable for the harm their platforms cause. The NSPCC has been absolutely clear about what effective safeguarding should involve: robust enforcement of age limits, removal of addictive design features, age-appropriate experiences by default, and putting children’s safety ahead of profit.
The amendment also recognises the need for collaboration between the UK and Welsh Governments. While regulation sits with Westminster, the Welsh Government holds responsibility for education and child protection, health and youth services. Safeguarding children online requires clear leadership, joined-up working, and sustained focus here in Wales. It also acknowledges the importance of engaging children and young people themselves. I'm just finishing off, Dirprwy Lywydd.
The issue for the Welsh Government is not whether these principles are welcome, but whether they are acted upon. Commitments must be translated into concrete action, with clear leadership and accountability, measurable progress, and scrutiny. That is why Plaid Cymru will be supporting the amendment put forward by the Welsh Government today. Diolch.
Mae'r gwelliant, yn gywir ddigon, yn gosod cyfrifoldeb ar gwmnïau cyfryngau cymdeithasol. Ni ellir gadael plant, rhieni ac ysgolion i ddelio â'r risgiau a grëir gan y platfformau hyn a gynlluniwyd i sicrhau cymaint â phosib o ddefnydd yn hytrach na lles. Rhaid gorfodi'r ddeddfwriaeth bresennol, a lle mae'n methu, rhaid ei chryfhau. Rhaid dwyn cwmnïau i gyfrif am y niwed y mae eu platfformau'n ei achosi. Mae'r NSPCC wedi nodi'n gwbl glir beth y dylai diogelu effeithiol ei olygu: gorfodi terfynau oedran yn gadarn, cael gwared ar nodweddion dylunio caethiwus, gwneud profiadau sy'n briodol i oedran yn ddiofyn, a rhoi diogelwch plant o flaen elw.
Mae'r gwelliant hefyd yn cydnabod yr angen am gydweithio rhwng Llywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru. Er bod rheoleiddio yn nwylo San Steffan, Llywodraeth Cymru sy'n gyfrifol am addysg ac amddiffyn plant, iechyd a gwasanaethau ieuenctid. Mae diogelu plant ar-lein yn galw am arweinyddiaeth glir, gweithio cydgysylltiedig, a ffocws parhaus yma yng Nghymru. Mae hefyd yn cydnabod pwysigrwydd ymgysylltu â phlant a phobl ifanc eu hunain. Rwy'n dirwyn i ben, Ddirprwy Lywydd.
Nid a ddylid croesawu'r egwyddorion hyn yw'r cwestiwn i Lywodraeth Cymru, ond a ydynt yn cael eu rhoi ar waith. Rhaid trosi ymrwymiadau'n gamau pendant, gydag arweinyddiaeth ac atebolrwydd clir, cynnydd mesuradwy, a chraffu. Dyna pam y bydd Plaid Cymru’n cefnogi'r gwelliant a gyflwynwyd gan Lywodraeth Cymru heddiw. Diolch.
Perhaps I should declare an interest as having three children under the age of 16 who would be affected by this motion here today. The premise of this is what has already been discussed in this Chamber. We want to make sure that children are being kept safe and being protected from harm. But there are also broader harms that I think John Griffiths has already touched on, which is the broader impact of this addictive experience on social media, around the mental health concerns in particular, and that increased inactivity that is being evidenced already.
Trying to address those issues that children are facing at the moment is why this motion is in front of us here today. It was the Centre for Social Justice's 'Lost Boys: Boyhood' report that showed that children are growing up in a world where screens and technology are dominating their earliest years. Screens aren't just a distraction, they're shaping how young people think, learn and interact with the world. It is for that reason that we need to have appropriate safeguards in place.
Many of the things that have been talked about in this Chamber already—the issues and risks that young people are facing online—if that stuff was happening in the real world, if that was happening on our streets and in our neighbourhoods, we would be taking significant action to deal with those. We'd be throwing millions of pounds. We already do, rightfully so, throw millions of pounds to make sure children are safeguarded as best as possible in the real world.
The problem is that same focus is not happening in the virtual world, where more and more of children's time is being spent. In fact, children are now spending almost three hours online every single day. A significant chunk of their waking day is being spent online in a space that is not being properly protected. These platforms are too often promoting violence or sexual content. They're deliberately designed to be addictive, exploiting anxiety, comparison and distraction in ways that children are simply not equipped to manage, and parents also are not equipped to support them appropriately through that as well.
The scale of this is staggering. We've already numbers in this debate here today, but research just from last year shows that, in the UK, 815,000 children in that age bracket of three to five are already using at least one social media app or site. Children aged three, four and five, over 800,000 of them are already on social media. Among 10 to 15-year-olds, 96 per cent of that age group are on social media. In 2009, children aged five to 15 spent around nine hours a week in front of a screen. By 2018, that had jumped to 15 hours a week, and it's only increased since then. That's the point John Griffiths was talking about with the inactivity that has significant health problems in the long run.
A child who turned eight in 2024 will spend the equivalent of 319 full days online by the time they reach 14 years—almost a full year of childhood on a screen within a few years. And what are they seeing? Seven in 10 have been exposed to harmful content, one in seven have experienced grooming-type behaviour, and more than half have been victims of cyber bullying. These are statistics we cannot ignore. As I said earlier, if this was happening in front of us in the real world, in the physical world, we would be throwing huge amounts of resources to deal with this. The fact is that these things are happening now in the virtual world where children are spending more and more of their time.
That same report I referenced earlier highlights that screen exposure is one of the central challenges in early childhood, alongside family instability and education. It argues that higher screen time in the early years is holding children back, especially boys and young men, whose development and behaviour are disproportionately affected. The risks are real and measurable. There's much more I can say on this, Deputy Presiding Officer, but I'm aware I'm losing time.
We cannot expect parents to single-handedly protect their children from these highly addictive digital environments, and that's why us Welsh Conservatives are showing leadership in this area, prioritising the well-being and safety of our children over convenience. Deputy Presiding Officer, this is about common sense. It's about giving parents the tools they need. It's about setting clear standards for what is safe and appropriate in our society. Age restrictions on social media are long overdue. Children deserve protection, parents deserve support and our society deserves safer online spaces. Diolch yn fawr iawn.
Efallai y dylwn ddatgan buddiant gan fod gennyf dri o blant o dan 16 oed a fyddai'n cael eu heffeithio gan y cynnig hwn yma heddiw. Mae'r syniad eisoes wedi'i drafod yn y Siambr hon. Rydym am sicrhau bod plant yn cael eu cadw'n ddiogel ac yn cael eu hamddiffyn rhag niwed. Ond mae yna fathau ehangach o niwed hefyd y credaf fod John Griffiths eisoes wedi'u crybwyll, sef effaith ehangach y profiad caethiwus ar gyfryngau cymdeithasol, a phryderon iechyd meddwl yn benodol, a'r anweithgarwch cynyddol y ceir tystiolaeth ohono eisoes.
Ceisio mynd i'r afael â'r problemau y mae plant yn eu hwynebu ar hyn o bryd yw'r rheswm pam y mae'r cynnig hwn ger ein bron yma heddiw. Dangosodd yr adroddiad 'Lost Boys: Boyhood' gan y Ganolfan Cyfiawnder Cymdeithasol fod plant yn tyfu i fyny mewn byd lle mae sgriniau a thechnoleg yn dominyddu eu blynyddoedd cynharaf. Nid yn unig fod sgriniau'n hoelio sylw pobl ifanc, maent yn siapio'r ffordd y maent yn meddwl, yn dysgu ac yn rhyngweithio â'r byd. Am y rheswm hwnnw, mae angen inni gael mesurau diogelwch priodol ar waith.
Mae llawer o'r pethau sydd eisoes wedi'u trafod yn y Siambr hon—y problemau a'r risgiau y mae pobl ifanc yn eu hwynebu ar-lein—pe bai'r pethau hynny'n digwydd yn y byd go iawn, pe bai hynny'n digwydd ar ein strydoedd ac yn ein cymdogaethau, byddem yn cymryd camau sylweddol i fynd i'r afael â'r rheini. Byddem yn gwario miliynau o bunnoedd. Rydym eisoes yn gwario miliynau o bunnoedd, ac yn briodol felly, i sicrhau bod plant yn cael eu diogelu cystal â phosib yn y byd go iawn.
Y broblem yw nad yw'r un ffocws yn digwydd yn y byd rhithwir, lle mae mwy a mwy o amser plant yn cael ei dreulio. Mewn gwirionedd, mae plant bellach yn treulio bron i dair awr ar-lein bob dydd. Mae rhan sylweddol o'u horiau effro'n cael eu treulio ar-lein mewn gofod nad yw'n cael ei ddiogelu'n iawn. Mae'r platfformau hyn yn rhy aml yn hyrwyddo trais neu gynnwys rhywiol. Maent wedi'u cynllunio'n fwriadol i fod yn gaethiwus, gan fanteisio ar orbryder, cymharu a thynnu sylw mewn ffyrdd nad yw plant yn gallu eu rheoli, ac nid yw rhieni'n gallu eu cefnogi'n briodol drwy hynny chwaith.
Mae maint y broblem yn syfrdanol. Rydym eisoes wedi clywed ffigurau yn y ddadl hon heddiw, ond mae ymchwil a wnaed y llynedd yn dangos, yn y DU, fod 815,000 o blant yn y grŵp oedran tair i bump oed eisoes yn defnyddio o leiaf un ap neu wefan cyfryngau cymdeithasol. Mae dros 800,000 o blant tair, pedair a phump oed eisoes ar gyfryngau cymdeithasol. Ymhlith plant 10 i 15 oed, mae 96 y cant o'r grŵp oedran hwnnw ar gyfryngau cymdeithasol. Yn 2009, roedd plant pump i 15 oed yn treulio oddeutu naw awr yr wythnos o flaen sgrin. Erbyn 2018, roedd hynny wedi neidio i 15 awr yr wythnos, a dim ond cynyddu y mae wedi'i wneud ers hynny. Dyna'r pwynt yr oedd John Griffiths yn sôn amdano o ran yr anweithgarwch sy'n arwain at broblemau iechyd sylweddol yn y tymor hir.
Bydd plentyn a godai'n wyth oed yn 2024 yn treulio'r hyn sy'n cyfateb i 319 diwrnod llawn ar-lein erbyn iddynt godi'n 14 oed—bron i flwyddyn lawn o blentyndod ar sgrin o fewn ychydig flynyddoedd. A beth y maent yn ei weld? Mae saith o bob 10 wedi gweld cynnwys niweidiol, mae un o bob saith wedi profi ymddygiad sy'n gysylltiedig â meithrin perthynas amhriodol, ac mae mwy na hanner wedi bod yn ddioddefwyr seiberfwlio. Mae'r rhain yn ystadegau na allwn eu hanwybyddu. Fel y dywedais yn gynharach, pe bai hyn yn digwydd o'n blaenau yn y byd go iawn, yn y byd ffisegol, byddem yn gwario llawer iawn o arian ar fynd i'r afael â hyn. Y gwir amdani yw bod y pethau hyn yn digwydd nawr yn y byd rhithwir lle mae plant yn treulio mwy a mwy o'u hamser.
Mae'r un adroddiad y cyfeiriais ato yn gynharach yn tynnu sylw at y ffaith bod amser o flaen sgrin yn un o'r heriau canolog yn ystod plentyndod cynnar, ochr yn ochr ag ansefydlogrwydd teuluol ac addysg. Mae'n dadlau bod mwy o amser o flaen sgrin yn y blynyddoedd cynnar yn dal plant yn ôl, yn enwedig bechgyn a dynion ifanc, yr effeithir yn anghymesur ar eu datblygiad a'u hymddygiad. Mae'r risgiau'n real ac yn fesuradwy. Mae llawer mwy y gallaf ei ddweud am hyn, Ddirprwy Lywydd, ond rwy'n ymwybodol fy mod yn brin o amser.
Ni allwn ddisgwyl i rieni ddiogelu eu plant ar ein pen ein hunain rhag yr amgylcheddau digidol hynod gaethiwus hyn, a dyna pam ein bod ni'r Ceidwadwyr Cymreig yn dangos arweinyddiaeth yn y maes, gan flaenoriaethu lles a diogelwch ein plant dros gyfleustra. Ddirprwy Lywydd, mae a wnelo hyn â synnwyr cyffredin. Mae a wnelo â rhoi'r arfau y maent eu hangen i rieni. Mae a wnelo â gosod safonau clir ar gyfer yr hyn sy'n ddiogel ac yn briodol yn ein cymdeithas. Mae'n hen bryd cael cyfyngiadau oedran ar gyfryngau cymdeithasol. Mae plant yn haeddu diogelwch, mae rhieni'n haeddu cymorth ac mae ein cymdeithas yn haeddu mannau mwy diogel ar-lein. Diolch yn fawr iawn.
A message over a smartphone—what is said or not said—can send a person spiralling into dark depths. It can be isolating in that virtual world, hidden from loved ones who are often unaware of the emotional harm to that person until it's too late.
A while ago, I watched Swiped, a Channel 4 documentary with Emma and Matt Willis. I watched it again on Monday evening for this debate. A group of year 8 pupils and their teachers, with the support of parents and guardians, gave up their phones for three weeks. The University of York were involved with monitoring the students before and after, checking cognitive effects of the ban. Many were on their phones for six hours plus and after 10 o'clock at night. It was difficult. Boredom was intense, but boredom can lead to imagination and exploration. Over time, the young people went outside, kicked a football, went on a bike ride, interacted with parents, helped get tea ready. Emma, who gave up her phone, said she initially felt isolated and not in control of life anymore, but that that can be swapped around so that we, not the internet and that virtual world, are in control of our lives.
Parents were anxious as well about their children being safe at the end of the school day. Science showed beforehand that there was impulsivity, concentration issues similar to ADHD, lack of sleep and anxiety. After three weeks, they had an average of an hour extra of sleep. Sleep improves mental health. There was improved concentration in class, they were much more socially connected and moods improved. A young person said that they felt happier and it made time to do the things that they really wanted to do. There was a 17 per cent decrease in depression, 18 per cent decrease in anxiety and a 3 per cent boost in working memory. The programme exposed, frighteningly, that there is a lack of age verification, with easy access to terrifying, explicit content, which is fed to young people. Algorithms need to be under control.
Studies show that one in four people is using smartphones in an addictive way and losing grey matter, similar to someone with substance abuse. The harm of the addiction was also evidenced in our Petitions Committee's short inquiry into whether there should be a ban on smartphones in all schools. When the inquiry took place last year, we were surprised, as a committee, on taking evidence from stakeholders, including psychologists, teachers, classroom assistants, parents and young people, that there wasn't a call for an outright ban, which surprised us. Instead, there was a call for schools to set up their own restrictions and to become smartphone-free schools.
Whilst there is plenty of evidence that points to the harms, the committee also heard how smartphones can support young people's welfare and safety. While some children experience distraction, cyber bullying, addiction and anxiety delivered through their phones, there are others who are liberated by being able to manage health conditions or feel emboldened to walk to school, knowing they can always contact a parent.
In conclusion, the Senedd's Petitions Committee urged the Welsh Government to establish clear guidance, alongside a robust decision-making framework, which will give teachers the confidence to set rules that work best for their young people. The committee also wanted the Welsh Government to keep following the evidence of studies into the impact of smartphone restrictions during the school day. The UK Government has strengthened guidance for schools in England to be mobile-free by default, restricting use during the day, including break times.
I welcome the UK Government's forthcoming consultation on access to social media for children under 16, and there will be evidence-based decisions that ensure that social media is also safer for young people over 16 and adults, which is really important. Social media companies need to be held responsible for the harmful content on their sites, with existing legislation enforced and strengthened, and a diverse range of children and young people to be engaged in the debate, and their perspectives taken into account—we found that really important in our inquiry.
As captured in the documentary by the academic, we are breeding and growing a society of children addicted to smartphones. Parents, governments, tech companies, society, schools—we all need to play a part. There should be no technology in bedrooms and screen-free meal times. Children are getting mobile phones far too young, as evidence shows their mental and physical health is better without them. Thank you.
Gall neges dros ffôn clyfar—yr hyn sy'n cael ei ddweud neu na chaiff ei ddweud—wneud i unigolyn gwympo i ddyfnderoedd tywyll. Gall fod yn ynysig yn y byd rhithwir hwnnw, wedi eich cuddio rhag anwyliaid sy'n aml yn anymwybodol o'r niwed emosiynol i'r unigolyn hyd nes ei bod yn rhy hwyr.
Beth amser yn ôl, gwyliais Swiped, rhaglen ddogfen ar Channel 4 gydag Emma a Matt Willis. Fe'i gwyliais eto nos Lun ar gyfer y ddadl hon. Fe wnaeth grŵp o ddisgyblion blwyddyn 8 a'u hathrawon, gyda chefnogaeth rhieni a gwarcheidwaid, roi'r gorau i ddefnyddio eu ffonau am dair wythnos. Roedd Prifysgol Efrog yn monitro'r myfyrwyr cyn ac ar ôl y cyfnod hwn, gan wirio effeithiau gwybyddol y gwaharddiad. Roedd llawer ar eu ffonau am chwe awr a mwy ac ar ôl 10 o'r gloch y nos. Roedd yn anodd. Roedd y diflastod yn ddwys, ond gall diflastod arwain at ddychymyg ac archwilio. Dros amser, aeth y bobl ifanc allan, buont yn cicio pêl-droed, aethant ar daith feic, buont yn rhyngweithio â'u rhieni, ac yn helpu i baratoi swper. Dywedodd Emma, a roddodd y gorau i'w ffôn, ei bod yn teimlo'n ynysig i ddechrau a heb reolaeth dros ei bywyd mwyach, ond y gellir troi hynny o gwmpas fel ein bod ni, nid y rhyngrwyd a'r byd rhithwir, yn rheoli ein bywydau.
Roedd rhieni hefyd yn bryderus ynghylch diogelwch eu plant ar ddiwedd y diwrnod ysgol. Dangosodd gwyddoniaeth ymlaen llaw fod yna fyrbwylltra, problemau canolbwyntio tebyg i ADHD, diffyg cwsg a gorbryder. Ar ôl tair wythnos, roeddent yn cael awr ychwanegol o gwsg ar gyfartaledd. Mae cwsg yn gwella iechyd meddwl. Roeddent yn canolbwyntio'n well yn y dosbarth, roeddent yn llawer mwy cysylltiedig yn gymdeithasol ac roedd eu hwyliau wedi gwella. Dywedodd unigolyn ifanc eu bod yn teimlo'n hapusach a bod yr arbrawf wedi gwneud amser iddynt wneud y pethau yr oeddent eisiau'u gwneud mewn gwirionedd. Cafwyd gostyngiad o 17 y cant mewn iselder, gostyngiad o 18 y cant mewn gorbryder a hwb o 3 y cant i gof gweithredol. Datgelodd y rhaglen, yn frawychus, fod yna ddiffyg mesurau i ddilysu oedran, gyda mynediad hawdd at gynnwys brawychus, anweddus, sy'n cael ei fwydo i bobl ifanc. Mae angen rheoli algorithmau.
Mae astudiaethau'n dangos bod un o bob pedwar o bobl yn defnyddio ffonau clyfar mewn ffordd gaethiwus ac yn colli sylwedd llwyd, yn debyg i rywun sy'n camddefnyddio sylweddau. Gwelwyd niwed y caethiwed hefyd yn ymchwiliad byr ein Pwyllgor Deisebau i weld a ddylid gwahardd ffonau clyfar ym mhob ysgol. Pan gynhaliwyd yr ymchwiliad y llynedd, cawsom ein synnu, fel pwyllgor, ar ôl cael tystiolaeth gan randdeiliaid, gan gynnwys seicolegwyr, athrawon, cynorthwywyr ystafelloedd dosbarth, rhieni a phobl ifanc, nad oedd galwad am waharddiad llwyr, a oedd yn syndod i ni. Yn hytrach, roedd galwad ar ysgolion i sefydlu eu cyfyngiadau eu hunain a dod yn ysgolion di-ffonau clyfar.
Er bod digon o dystiolaeth yn tynnu sylw at y niwed, clywodd y pwyllgor hefyd sut y gall ffonau clyfar gefnogi lles a diogelwch pobl ifanc. Er bod rhai plant yn nodi bod ffonau clyfar yn tynnu gormod o'u sylw ac yn arwain at seiberfwlio, caethiwed a gorbryder, mae eraill yn teimlo'n rhydd wrth allu rheoli cyflyrau iechyd neu'n teimlo'n fwy hyderus i gerdded i'r ysgol, gan wybod y gallant gysylltu â rhiant bob amser.
I gloi, fe wnaeth Pwyllgor Deisebau’r Senedd annog Llywodraeth Cymru i sefydlu canllawiau clir, ochr yn ochr â fframwaith cadarn ar gyfer gwneud penderfyniadau, a fydd yn rhoi hyder i athrawon osod y rheolau sy’n gweithio orau i’w pobl ifanc. Hefyd, roedd y pwyllgor eisiau i Lywodraeth Cymru barhau i ddilyn tystiolaeth astudiaethau o effaith cyfyngiadau ar ffonau clyfar yn ystod y diwrnod ysgol. Mae Llywodraeth y DU wedi cryfhau canllawiau i ffonau clyfar fod wedi'u gwahardd yn ddiofyn mewn ysgolion yn Lloegr, a chyfyngu ar eu defnydd yn ystod y dydd, gan gynnwys amseroedd egwyl.
Rwy'n croesawu'r ymgynghoriad sydd ar y ffordd gan Lywodraeth y DU ar fynediad at gyfryngau cymdeithasol i blant o dan 16 oed, a bydd penderfyniadau sy'n seiliedig ar dystiolaeth yn sicrhau bod cyfryngau cymdeithasol hefyd yn fwy diogel i bobl ifanc dros 16 oed ac oedolion, sy'n wirioneddol bwysig. Mae angen dwyn cwmnïau cyfryngau cymdeithasol i gyfrif am y cynnwys niweidiol ar eu safleoedd, a gorfodi a chryfhau deddfwriaeth bresennol, ac ystod amrywiol o blant a phobl ifanc i gymryd rhan yn y ddadl, gyda'u safbwyntiau'n cael eu hystyried—gwelsom fod hynny'n wirioneddol bwysig yn ein hymchwiliad.
Fel y dangoswyd gan yr academydd yn y rhaglen ddogfen, rydym yn magu ac yn tyfu cymdeithas o blant sy'n gaeth i ffonau clyfar. Rhieni, llywodraethau, cwmnïau technoleg, cymdeithas, ysgolion—mae angen i bob un ohonom chwarae ein rhan. Ni ddylai fod technoleg mewn ystafelloedd gwely, a dylai amser bwyd fod yn ddi-sgrin. Mae plant yn cael ffonau symudol yn llawer rhy ifanc, gan fod y dystiolaeth yn dangos bod eu hiechyd meddwl a chorfforol yn well hebddynt. Diolch.
Whilst I rise as a politician, I think I’m speaking more as a grandfather. I'm a grandfather of nine, including five granddaughters, who are all between seven and eight years old, and four grandsons, who are a little younger—two are younger, and two are very young. Like many children their age, they are already confident with technology, navigating devices with ease. While I admire their ability, I also worry deeply about the world that they are likely to enter far too early, once they start to access social media, which no doubt they will.
Today's debate is not an anti-technology argument, and it’s not about stopping children learning, exploring or communicating. For me, it’s about recognising that social media platforms are not designed with children in mind. Our kids and grandkids may be skilled with technology, but they are not emotionally equipped, even in their early teens, to deal with the pressures these platforms create—the constant comparison, the chase for approval, the exposure to inappropriate or harmful content and the risk of contact from people who do not have their best interests at heart.
As adults, we understand that what we see online is often filtered, exaggerated or just simply untrue, and I fear that children do not have that same perspective. What they see they often believe, and what they experience online can shape how they feel about themselves in very real and lasting ways. We have to ask ourselves a very simple question: would we be comfortable placing young children into an unsupervised space full of strangers, where they could be judged, pressured or exposed to harmful material, and then walk away? Well, of course none of us would do that. Yet, if you think about it, that's effectively what happens when we allow children unrestricted access to social media. We already accept, as a society, that children need protection. We place age limits, as we heard earlier, on alcohol, driving, gambling and other activities because we understand that maturity matters. We have policies in many areas of life to make sure that safeguarding is always a top priority, yet, when it comes to social media, there is little that safeguards our youngsters.
I struggle to see why social media, which can have such a profound impact on mental health and self-esteem, can go unchecked, as it seems now. I know there will always be arguments about enforcement and about parental responsibility and, yes, parents do have a vital role, but how can they really protect their children from the negative effects of these huge, globally influential social media platforms? Platforms that don't just provide online social interaction and entertainment, they have business models designed to keep people engaged for as long as possible; they become addictive to many and trap many young minds in an online world. I think society has to get a grip of this, and hats off to Australia for being the first to take a stance. Surely, setting a clear threshold sends a message that we take children's mental health and well-being seriously. It gives young people time to grow, to build resilience, to develop a sense of self, before being exposed to the pressures of online validation and comparison. Like hundreds of thousands, probably millions, of parents and grandparents across Wales and the UK, I want my grandchildren to enjoy a rounded education, real friendships and a childhood that is not dominated by online pressure that they are not ready to handle.
We should be pragmatic; we don't have to wait for the other Governments to do what they need to do. We know what the situation is, everybody here today has said the same things. Why can't we be pragmatic as a Government and say, 'This is what we believe' ahead of whatever happens in the UK. What does that matter? It's what happens here that should matter. And that is why, today, I support the motion and I urge colleagues to join us with that. Diolch.
Er fy mod i'n codi fel gwleidydd, rwy'n credu fy mod i'n siarad yn fwy fel tad-cu. Rwy'n dad-cu i naw, gan gynnwys pump o wyresau, a phob un ohonynt rhwng saith ac wyth oed, a phedwar ŵyr, sydd ychydig yn iau—dau yn iau, a dau yn ifanc iawn. Fel llawer o blant eu hoedran, maent eisoes yn hyderus gyda thechnoleg, ac yn defnyddio dyfeisiau'n rhwydd. Er fy mod yn edmygu eu gallu, rwyf hefyd yn poeni'n arw am y byd y maent yn debygol o fynd i mewn iddo'n llawer rhy gynnar, pan fyddant yn dechrau defnyddio cyfryngau cymdeithasol.
Nid dadl wrth-dechnoleg yw dadl heddiw, ac nid yw'n ymwneud ag atal plant rhag dysgu, archwilio neu gyfathrebu. I mi, mae'n ymwneud â chydnabod nad yw platfformau cyfryngau cymdeithasol wedi'u cynllunio gyda phlant mewn golwg. Efallai fod ein plant a'n hwyrion yn fedrus gyda thechnoleg, ond nid ydynt wedi'u paratoi'n emosiynol, hyd yn oed yn eu harddegau cynnar, i ddelio â'r pwysau y mae'r platfformau hyn yn ei greu—y cymharu cyson, yr ysfa am gymeradwyaeth, y cysylltiad â chynnwys amhriodol neu niweidiol a'r risg o gyswllt gan bobl nad ydynt yn malio dim am eu lles.
Fel oedolion, rydym yn deall bod yr hyn a welwn ar-lein yn aml wedi ei hidlo, ei or-ddweud neu'n anghywir, ac rwy'n ofni nad yw'r persbectif hwnnw gan blant. Byddant yn aml yn credu'r hyn a welant, a gall yr hyn a brofant ar-lein siapio'r ffordd y maent yn teimlo amdanynt eu hunain mewn ffyrdd real a pharhaol iawn. Rhaid inni ofyn cwestiwn syml iawn i ni ein hunain: a fyddem yn teimlo'n gyfforddus yn rhoi plant ifanc mewn gofod heb oruchwyliaeth yn llawn o ddieithriaid, lle gallent gael eu barnu, eu gwthio neu eu rhoi mewn cysylltiad â deunydd niweidiol, a cherdded i ffwrdd? Wel, wrth gwrs na fyddai unrhyw un ohonom yn gwneud hynny. Eto, os meddyliwch am y peth, dyna sy'n digwydd pan fyddwn yn caniatáu i blant gael mynediad heb ei gyfyngu i'r cyfryngau cymdeithasol. Rydym eisoes yn derbyn, fel cymdeithas, fod angen diogelu plant. Rydym yn gosod terfynau oedran, fel y clywsom yn gynharach, ar alcohol, gyrru, gamblo a gweithgareddau eraill am ein bod yn deall bod aeddfedrwydd yn bwysig. Mae gennym bolisïau mewn sawl maes mewn bywyd i wneud yn siŵr fod diogelwch bob amser yn brif flaenoriaeth, ond mewn perthynas â chyfryngau cymdeithasol, ychydig iawn sydd yna i ddiogelu ein pobl ifanc.
Rwy'n cael trafferth gweld pam y gall cyfryngau cymdeithasol, sy'n gallu cael effaith mor ddwfn ar iechyd meddwl a hunan-barch, fod heb ei reoli, fel y mae'n ymddangos bellach ei fod. Rwy'n gwybod y bydd dadleuon bob amser am orfodaeth ac am gyfrifoldeb rhieni, ac mae gan rieni rôl allweddol, ond sut y gallant ddiogelu eu plant go iawn rhag effeithiau negyddol y platfformau cyfryngau cymdeithasol enfawr, byd-eang a dylanwadol hyn? Platfformau sydd nid yn unig yn darparu rhyngweithio cymdeithasol ac adloniant ar-lein, ond sydd â modelau busnes wedi'u cynllunio i gadw pobl wedi'u cysylltu cyn hired â phosib; maent yn dod yn gaethiwus i lawer ac yn caethiwo llawer o feddyliau ifanc mewn byd ar-lein. Rwy'n credu bod yn rhaid i gymdeithas gael rheolaeth ar hyn, a phob clod i Awstralia am fod yn gyntaf i wneud safiad. Yn sicr, mae gosod trothwy clir yn anfon neges ein bod o ddifrif ynghylch iechyd meddwl a lles plant. Mae'n rhoi amser i bobl ifanc dyfu, i adeiladu gwydnwch, i ddatblygu ymdeimlad o hunan, cyn dod yn agored i bwysau dilysu a chymharu ar-lein. Fel cannoedd o filoedd, miliynau mae'n debyg, o rieni a neiniau a theidiau ledled Cymru a'r DU, rwyf am i fy wyrion fwynhau addysg gyflawn, cyfeillgarwch go iawn a phlentyndod na chaiff ei ddominyddu gan bwysau ar-lein nad ydynt yn barod i ddelio ag ef.
Dylem fod yn bragmataidd; nid oes rhaid inni aros i'r Llywodraethau eraill wneud yr hyn sydd angen iddynt ei wneud. Fe wyddom beth yw'r sefyllfa, mae pawb yma heddiw wedi dweud yr un pethau. Pam na allwn ni fod yn bragmataidd fel Llywodraeth a dweud, 'Dyma rydym ni'n ei gredu' cyn i beth bynnag sy'n digwydd yn y DU ddigwydd. Beth yw'r ots am hynny? Yr hyn sy'n digwydd yma ddylai fod yn bwysig. A dyna pam, heddiw, rwy'n cefnogi'r cynnig ac yn annog cyd-Aelodau i ymuno â ni gyda hynny. Diolch.
I'm very pleased to see this debate today, because I've spoken about these issues on a number of occasions. Probably the first time I came here, I spoke about the impact that social media is having on our young people, because it is harming children. That is no longer an opinion, it's a fact backed up by real lives and real damage. We see it in our schools, we hear it from parents, and increasingly we're seeing mental health services being put under enormous strain due to the pressure of social media. Children are being exposed to extreme content, including self-harm, eating disorders, pornography and violence, often within minutes of signing up, not because they ever searched for it, but it's because of how the algorithms push it at them. That's not accidental, these are how the platforms are designed to work. We've had platforms like TikTok and Instagram that have already faced serious criticism after internal documents showed that they were fully aware that their systems brought harmful content to young users, and they carried on regardless. Meanwhile, parents are told to manage screen time—well, if mums and dads can realistically compete with billion-pound tech companies, then behavioural challenges really need to be challenged, because the system is failing children. We already have age limits and they're ignored; we already have guidance and it's unenforced; and we already have promises from tech companies and they have been broken. That is why we believe that the UK should be seriously looking at the Australia model.
In Australia, they have moved beyond talking into action. They are introducing mandatory age verification that actually works, not the tick-box nonsense that we have here now. They're placing legal responsibilities on the platforms themselves, not pretending that children or parents can shoulder that burden alone. And they are backing it up with serious penalties that make companies change behaviour rather than shrug their shoulders and carry on. We should be carefully considering the outcomes of this policy in Australia before making any rushed judgments, and not taking account of any potential negative outcomes, and also ensuring that any loopholes in legislation are closed.
But this debate should also be looking at something wider—it's about what childhood is supposed to look like. I'm not that old myself, I can just about remember my childhood. But what we want to see is children safe, playing outside, playing with their friends, kicking or passing a rugby ball around, riding their bikes, getting money, learning how to socialise properly and building that real-world confidence. We want children to actually talk to each other face to face, not being glued to a phone or sending messages across the table to each other on Snapchat. We want that to stop, and we want it to stop from the moment they wake up to the moment they go to sleep, because I think it is very important as well, which is probably not mentioned here, that we also take into consideration the voices of children themselves.
Sometimes, as adults, we do think that adults know best, but sometimes we can have unintended consequences for the children themselves by imposing things like a ban, because some of these children are extremely, extremely reliant on some of these devices, and if you make that hard cut-off straight away, it can have a huge impact on their mental health and well-being. So, one thing I will be asking for from the Cabinet Secretary when she does give her reply is that she actually talks about what the UK Government is doing to include the voice of children in these discussions, because children now are a lot more informed than, probably, I was at that age, and we need to make sure that their access to information, that we're not—[Interruption.] Yes, I'll take an intervention, but I am coming to an end, Sam.
Rwy'n falch iawn o weld y ddadl hon heddiw, oherwydd rwyf wedi siarad am y materion hyn ar sawl achlysur. Y tro cyntaf i mi ddod yma, mae'n siŵr, fe siaradais am yr effaith y mae'r cyfryngau cymdeithasol yn ei chael ar ein pobl ifanc, oherwydd mae'n niweidio plant. Nid barn yw hynny mwyach, ond ffaith wedi ei chefnogi gan fywydau go iawn a niwed go iawn. Fe'i gwelwn yn ein hysgolion, fe'i clywn gan rieni, ac yn gynyddol, gwelwn wasanaethau iechyd meddwl yn cael eu rhoi o dan straen enfawr oherwydd pwysau cyfryngau cymdeithasol. Mae plant yn agored i gynnwys eithafol, gan gynnwys hunan-niweidio, anhwylderau bwyta, pornograffi a thrais, yn aml o fewn munudau i gofrestru, nid oherwydd eu bod wedi chwilio amdano, ond oherwydd y ffordd y mae'r algorithmau yn ei wthio atynt. Nid yw hynny'n ddamweiniol, dyma sut y mae'r platfformau wedi'u cynllunio i weithio. Rydym wedi cael platfformau fel TikTok ac Instagram sydd eisoes wedi wynebu beirniadaeth ddifrifol ar ôl i ddogfennau mewnol ddangos eu bod yn gwbl ymwybodol fod eu systemau wedi dod â chynnwys niweidiol i ddefnyddwyr ifanc, ac fe wnaethant barhau beth bynnag. Yn y cyfamser, dywedir wrth rieni am reoli amser sgrin—wel, os gall mamau a thadau gystadlu'n realistig â chwmnïau technoleg gwerth biliynau o bunnoedd, mae gwir angen herio heriau ymddygiad, oherwydd mae'r system yn gwneud cam â phlant. Mae gennym derfynau oedran eisoes ac fe gânt eu hanwybyddu; mae gennym ganllawiau eisoes ac ni chânt eu gorfodi; ac mae gennym addewidion gan gwmnïau technoleg eisoes ac maent wedi cael eu torri. Dyna pam y credwn y dylai'r DU edrych o ddifrif ar fodel Awstralia.
Yn Awstralia, maent wedi symud y tu hwnt i siarad i roi camau ar waith. Maent yn cyflwyno dilysiad oedran gorfodol sy'n gweithio, nid y nonsens blwch ticio sydd gennym ni yma nawr. Maent yn gosod cyfrifoldebau cyfreithiol ar y platfformau eu hunain, nid esgus y gall plant neu rieni ysgwyddo'r baich hwnnw ar eu pen eu hunain. Ac maent yn ei gefnogi â chosbau difrifol sy'n gwneud i gwmnïau newid ymddygiad yn hytrach na chodi eu hysgwyddau a dal ati. Dylem ystyried canlyniadau'r polisi yn Awstralia'n ofalus cyn ffurfio barn yn frysiog a pheidio ag ystyried unrhyw ganlyniadau negyddol posib, a sicrhau hefyd fod unrhyw fylchau deddfwriaethol yn cael eu cau.
Ond dylai'r ddadl hon edrych ar rywbeth ehangach hefyd—mae'n ymwneud â sut beth yw plentyndod i fod. Nid wyf mor hen â hynny fy hun, gallaf gofio fy mhlentyndod fwy neu lai. Ond yr hyn rydym eisiau ei weld yw plant yn ddiogel, yn chwarae yn yr awyr agored, yn chwarae gyda'u ffrindiau, yn cicio neu'n pasio pêl rygbi o gwmpas, yn beicio, yn cael arian, yn dysgu sut i gymdeithasu'n iawn ac yn adeiladu hyder yn y byd go iawn. Rydym eisiau i blant siarad â'i gilydd wyneb yn wyneb, heb fod yn sownd wrth ffôn neu'n anfon negeseuon at ei gilydd drwy'r amser ar Snapchat. Rydym eisiau i hynny ddod i ben, ac rydym eisiau iddo ddod i ben o'r eiliad y maent yn deffro i'r eiliad yr ânt i gysgu, oherwydd rwy'n credu ei bod hi'n bwysig iawn hefyd, rhywbeth nad yw'n cael ei grybwyll yma, ein bod ni'n ystyried lleisiau plant eu hunain.
Weithiau, fel oedolion, rydym yn meddwl mai oedolion sy'n gwybod orau, ond weithiau gallwn gael canlyniadau anfwriadol i'r plant eu hunain drwy osod pethau fel gwaharddiad, oherwydd mae rhai o'r plant hyn yn hynod ddibynnol ar rai o'r dyfeisiau hyn, ac os gwnewch doriad caled ar unwaith, gall effeithio'n fawr ar eu hiechyd meddwl a'u lles. Felly, un peth y byddaf yn gofyn amdano gan Ysgrifennydd y Cabinet pan fydd hi'n rhoi ei hateb yw ei bod hi'n siarad am yr hyn y mae Llywodraeth y DU yn ei wneud i gynnwys llais plant yn y trafodaethau hyn, oherwydd mae plant nawr yn llawer mwy gwybodus nag oeddwn i ar oedran tebyg, ac mae angen inni wneud yn siŵr fod eu mynediad at wybodaeth, nad ydym—[Torri ar draws.] Iawn, fe wnaf dderbyn ymyriad, ond rwy'n dod i ben, Sam.
I appreciate that, James. Just on that point, just to support that point around listening to young people, it's striking that 83 per cent of children under 16 support a ban on social media. So, they're using their voice at the moment, but I think I would agree with you that it's not being heard at the moment. I guess that disappoints you.
Rwy'n deall hynny, James. Ar y pwynt hwnnw, i gefnogi'r pwynt ynglŷn â gwrando ar bobl ifanc, mae'n drawiadol fod 83 y cant o blant dan 16 oed yn cefnogi gwaharddiad ar gyfryngau cymdeithasol. Felly, maent yn defnyddio'u llais ar hyn o bryd, ond rwy'n credu fy mod i'n cytuno â chi nad yw'n cael ei glywed ar hyn o bryd. Mae'n siŵr fod hynny'n eich siomi.
Yes, 83 per cent of children want a ban, but we all want something, and when it's taken away from us, sometimes there are unintended consequences to banning things that I think need to be taken into account. As I said, children are far more advanced than they ever were when I was below the age of 16. They know a lot more about political discussion, they know that things that are going on in the world, and I think we want to be very careful about limiting their access to information, limiting their access to debate as well. So, we will be abstaining on this motion today, because I do think that more needs to be done in this space to make sure that we are making an informed choice and not rushing into something that could harm children even further.
Mae 83 y cant o blant eisiau gwaharddiad, ond rydym i gyd eisiau rhywbeth, a phan fo'n cael ei gymryd oddi wrthym, weithiau mae yna ganlyniadau anfwriadol i wahardd pethau y credaf fod angen eu hystyried. Fel y dywedais, mae plant yn llawer mwy aeddfed na phan oeddwn i o dan 16 oed. Maent yn gwybod llawer mwy am drafodaeth wleidyddol, maent yn gwybod am bethau sy'n digwydd yn y byd, ac rwy'n credu y dylem fod yn ofalus iawn ynglŷn â chyfyngu ar eu mynediad at wybodaeth, cyfyngu ar eu mynediad at ddadl hefyd. Felly, byddwn yn ymatal ar y cynnig hwn heddiw, oherwydd rwy'n credu bod angen gwneud mwy yn y gofod hwn i wneud yn siŵr ein bod yn gwneud dewis gwybodus heb ruthro i mewn i rywbeth a allai niweidio plant hyd yn oed ymhellach.
This is a very important debate. I will be voting in favour, but I think—I can't miss this opportunity—that it is rather ironic that this is a Welsh Government debate, a party that says week in, week out in this place that we should concentrate on devolved issues only, and I'm sure we'll hear the Conservatives saying that in the next debate—[Interruption.] Yes, of course, I'll take an intervention.
Mae hon yn ddadl bwysig iawn. Byddaf yn pleidleisio o blaid, ond rwy'n meddwl—ni allaf golli'r cyfle hwn—ei bod hi'n eithaf eironig fod hon yn ddadl gan Lywodraeth Cymru, plaid sy'n dweud wythnos ar ôl wythnos yn y lle hwn y dylem ganolbwyntio ar faterion datganoledig yn unig, ac rwy'n siŵr y byddwn yn clywed y Ceidwadwyr yn dweud hynny yn y ddadl nesaf—[Torri ar draws.] Iawn, wrth gwrs, fe dderbyniaf ymyriad.
You're three months ahead of yourself. You said it was a Welsh Government debate. I'll just correct the record. It's a Welsh Conservative debate. After May, it will be a Welsh Government debate.
Rydych chi dri mis o flaen eich hun. Fe ddywedoch chi ei bod hi'n ddadl gan Lywodraeth Cymru. Fe gywiraf y cofnod. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig yw hi. Ar ôl mis Mai, fe fydd hi'n ddadl Llywodraeth Cymru.
That will not happen, Tom, but if you want to delude yourself in thinking that, please carry on. It is ironic that this is a Welsh Conservative debate, because you say all the time we should concentrate on devolved issues only, and you will say that in response to the Plaid debate next time, but maybe you could cross that out of your scripts. Because as your—[Interruption.] Of course I will, Darren, yes. I haven't finished my first paragraph yet. [Laughter.]
Ni fydd hynny'n digwydd, Tom, ond os ydych chi eisiau twyllo eich hun drwy feddwl hynny, gwnewch hynny ar bob cyfrif. Mae'n eironig mai dadl gan y Ceidwadwyr Cymreig yw hon, oherwydd rydych chi'n dweud drwy'r amser y dylem ganolbwyntio ar faterion datganoledig yn unig, ac fe fyddwch chi'n dweud hynny mewn ymateb i'r ddadl nesaf gan Blaid Cymru, ond efallai y gallech chi groesi hynny allan o'ch sgript. Oherwydd fel eich—[Torri ar draws.] Wrth gwrs y gwnaf, Darren. Nid wyf wedi gorffen fy mharagraff cyntaf eto. [Chwerthin.]
Isn't it the case that the safety of children in Wales is a matter for both the Welsh Government and the UK Government, and therefore the impact of that on children's welfare and education and everything else is important to us?
Onid yw'n wir fod diogelwch plant yng Nghymru yn fater i Lywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU, ac felly fod effaith hynny ar les ac addysg plant a phopeth arall yn bwysig i ni?
I agree completely, and justice plays a huge role in the safety of Welsh children. Social media—and I can agree with you on this part from now on—is the defining factor of the modern age, and its impact on all of our lives cannot be understated. If it's true about us, who haven't been raised with social media—. I can see Tom Giffard on his mobile phone now, because it is—. They're addictive. They're addictive, aren't they? They are addictive machines. The algorithms have been designed to make us addicted to them. And if it's true about us, it's definitely true about our children who have been raised by it.
Now, many Members have declared an interest already. I will declare an interest. I do use tablet electronic devices with my children. It does enable us, selfishly, to have that lie-in on a Saturday morning, to keep the children occupied during long journeys, to keep them well behaved when we're enjoying a meal in the restaurant. It's not always that straightforward, is it? We heard, didn't we, Carolyn, that evidence coming across clearly in the petition debate. It's not always binary. This idea that some children are on their phones all the time—. Children can use their electronic devices and also socialise as friends and go to the park et cetera, et cetera. It's not always that clear-cut.
Now, I agree that Australia has seen this danger and has taken action with it, but they have seen the difficulties too, and I think we really need to learn from the issues. Limitations of the effectiveness of facial IDs, for example, have allowed children in Australia as young as 13 to pass as 18-year-olds to use apps such as Snapchat and Meta Facebook. UNICEF has reported that these age restrictions alone won't keep children safe online. And of course we have to—. I think you implied, James, this, in your contribution—we have to, of course, remember, by the age of 16, children have the vote now in this place, and will in the United Kingdom. So, more research needs to be done, but I think it's important to have this debate.
I think it's also important to look at what's happening already. We can look, for example, towards what St Albans is doing, that city in Herefordshire. Schools have come together—33 local schools have come together—to declare their area as smartphone-free, and have urged parents not to give children a smartphone until the age of 14. And I think maybe this is something the Welsh Government can look at: not only always calling for Westminster to do something, but seeing what we can do here already—take the reins, engage in a community-led, grass-roots approach, including children, as James Evans said, to try and tackle the dangers and the addiction of social media. Diolch yn fawr.
Rwy'n cytuno'n llwyr, ac mae cyfiawnder yn chwarae rhan enfawr yn niogelwch plant Cymru. Cyfryngau cymdeithasol—a gallaf gytuno â chi ar y rhan hon o hyn ymlaen—yw ffactor diffiniol yr oes fodern, ac ni ellir tanddatgan ei effaith ar fywydau pawb ohonom. Os yw'n wir amdanom ni, nad ydym wedi cael ein magu gyda'r cyfryngau cymdeithasol—. Gallaf weld Tom Giffard ar ei ffôn symudol nawr, oherwydd mae'n —. Maent yn gaethiwus. Maent yn gaethiwus, onid ydynt? Maent yn beiriannau caethiwus. Mae'r algorithmau wedi'u llunio i'n gwneud ni'n gaeth iddynt. Ac os yw'n wir amdanom ni, mae'n bendant yn wir am ein plant sydd wedi cael eu magu gyda nhw.
Nawr, mae llawer o Aelodau wedi datgan diddordeb eisoes. Rwy'n datgan buddiant. Rwy'n defnyddio dyfeisiau llechi electronig gyda fy mhlant. Mae'n ein galluogi ni, yn hunanol, i gael ychydig mwy o gwsg ar fore Sadwrn, i gadw'r plant yn brysur yn ystod teithiau hir, i sicrhau ymddygiad da pan fyddwn ni'n mwynhau pryd o fwyd mewn bwyty. Nid yw bob amser mor syml â hynny. Clywsom gan Carolyn am y dystiolaeth glir yn y ddadl ar y ddeiseb. Nid yw bob amser yn ddeuaidd. Mae'r syniad fod rhai plant ar eu ffonau drwy'r amser—. Gall plant ddefnyddio eu dyfeisiau electronig a chymdeithasu fel ffrindiau a mynd i'r parc ac ati, ac ati. Nid yw bob amser mor glir.
Nawr, rwy'n cytuno bod Awstralia wedi gweld y perygl hwn ac wedi cymryd camau, ond maent wedi gweld yr anawsterau hefyd, ac rwy'n credu bod angen inni ddysgu o'r problemau. Mae cyfyngiadau ar effeithiolrwydd dulliau adnabod wynebau, er enghraifft, wedi caniatáu i blant yn Awstralia mor ifanc â 13 basio fel rhai 18 oed i ddefnyddio apiau fel Snapchat a Meta Facebook. Mae UNICEF wedi adrodd na fydd y cyfyngiadau oedran hyn ar eu pen eu hunain yn cadw plant yn ddiogel ar-lein. Ac wrth gwrs, rhaid i ni—. Rwy'n credu eich bod chi wedi awgrymu hyn yn eich cyfraniad, James—rhaid inni gofio, erbyn 16 oed, fod gan blant bleidlais yn y lle hwn erbyn hyn, ac fe fydd ganddynt bleidlais yn y Deyrnas Unedig. Felly, mae angen gwneud mwy o ymchwil, ond rwy'n credu ei bod yn bwysig cael y ddadl hon.
Rwy'n credu ei bod hefyd yn bwysig edrych ar yr hyn sy'n digwydd eisoes. Gallwn edrych, er enghraifft, ar yr hyn y mae St Albans yn ei wneud, y ddinas yn swydd Henffordd. Mae ysgolion wedi dod at ei gilydd—daeth 33 ysgol leol at ei gilydd—i ddatgan eu hardal yn un heb ffonau clyfar, ac maent wedi annog rhieni i beidio â rhoi ffôn clyfar i blant o dan 14 oed. Ac rwy'n credu efallai fod hyn yn rhywbeth y gall Llywodraeth Cymru edrych arno: nid galw bob amser ar San Steffan i wneud rhywbeth, ond gweld beth y gallwn ni ei wneud yma'n barod—cymryd yr awenau, gweithredu dull cymunedol, llawr gwlad, gan gynnwys plant, fel y dywedodd James Evans, i geisio mynd i'r afael â pheryglon a dibyniaeth ar gyfryngau cymdeithasol. Diolch yn fawr.
A galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg, Lynne Neagle.
And I call on the Cabinet Secretary for Education, Lynne Neagle.
Thank you, Dirprwy Lywydd. Protecting our children is one of the most profound responsibilities we hold. Their online safety is not an abstract policy debate; it is about real lives, real families and the kind of society we want to build. The decisions made now will shape the world that our young people grow up in. That's why I welcome the opportunity to respond to this debate today.
There is no doubt that social media can expose children to significant harm. Too many platforms are still designed in ways that keep young people online for longer than is healthy, intensifying pressures that chip away at their wellbeing. I support the ambition of the Online Safety Act 2023 in holding tech companies to greater account. The Act is a step forward, but its impact will depend entirely on whether Ofcom's new codes of practice are enforced with the robustness children deserve.
We will continue to engage regularly with Ofcom Wales as this work progresses, but we know there is still a long way to go. That's why I welcome the ongoing debate about how we can strengthen protections further. With the rapid evolution of AI, this need has never been more urgent. Child protection must not be outpaced by innovation. I think we can all agree that social media needs to be made safer, not just for children but for wider society. However, how we do this is the point of great debate. Some decisions are, of course, straightforward, such as the proposal to ban nudification apps in England and Wales. These tools are causing extreme harm, particularly to women and children. It's essential to criminalise them, and we will continue to work closely with the UK Government on the legislation.
Determining the right minimum age for children to access social media is far more nuanced and complex. We are increasingly aware that many social media features are designed to capture and hold our attention, often at the expense of our wellbeing. Infinite scrolling is a prime example. It keeps content flowing and can make it incredibly difficult, especially for young people, to disconnect from their social media feeds. The toll that doomscrolling and fast-paced short-form content is having on mental health should not be underestimated. So, when we talk about restrictions, I strongly believe that removing features that encourage compulsive use is a practical step that could make a real difference to children's experiences online. Exploring ways to improve the accuracy of age assurance is also under consideration, but we know that this is not without significant challenges.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Diogelu ein plant yw un o'r cyfrifoldebau mwyaf pwysig sydd gennym. Nid dadl bolisi haniaethol yw eu diogelwch ar-lein; mae'n ymwneud â bywydau go iawn, teuluoedd go iawn a'r math o gymdeithas rydym eisiau ei hadeiladu. Bydd y penderfyniadau a wneir nawr yn siapio'r byd y mae ein pobl ifanc yn tyfu i fyny ynddo. Dyna pam rwy'n croesawu'r cyfle i ymateb i'r ddadl hon heddiw.
Nid oes amheuaeth y gall cyfryngau cymdeithasol wneud plant yn agored i niwed sylweddol. Mae gormod o blatfformau'n dal i gael eu cynllunio mewn ffyrdd sy'n cadw pobl ifanc ar-lein am amser hirach nag sy'n iach, gan ddwysáu pwysau sy'n erydu eu lles. Rwy'n cefnogi uchelgais Deddf Diogelwch Ar-lein 2023 yn dwyn cwmnïau technoleg i gyfrif yn fwy effeithiol. Mae'r Ddeddf yn gam ymlaen, ond bydd ei heffaith yn dibynnu'n llwyr ar y gallu i orfodi codau ymarfer newydd Ofcom gyda'r cadernid y mae plant yn ei haeddu.
Byddwn yn parhau i ymgysylltu'n rheolaidd ag Ofcom Cymru wrth i'r gwaith hwn fynd rhagddo, ond gwyddom fod ffordd bell i fynd o hyd. Dyna pam rwy'n croesawu'r ddadl barhaus ynglŷn â sut y gallwn gryfhau amddiffyniadau ymhellach. Gydag esblygiad cyflym deallusrwydd artiffisial, nid yw'r angen hwn erioed wedi bod yn bwysicach. Ni ddylai arloesedd allu achub y blaen ar ddiogelu plant. Rwy'n credu y gallwn i gyd gytuno bod angen gwneud cyfryngau cymdeithasol yn fwy diogel, nid yn unig i blant ond i gymdeithas yn ehangach. Fodd bynnag, sut y gwnawn hynny yw asgwrn y gynnen. Mae rhai penderfyniadau'n syml, wrth gwrs, fel y cynnig i wahardd apiau noethi yng Nghymru a Lloegr. Mae offer o'r fath yn achosi niwed eithafol, yn enwedig i fenywod a phlant. Mae'n hanfodol eu troseddoli, a byddwn yn parhau i weithio'n agos gyda Llywodraeth y DU ar y ddeddfwriaeth.
Mae pennu'r oedran isaf cywir i blant gael mynediad at gyfryngau cymdeithasol yn llawer mwy cymhleth. Rydym yn fwyfwy ymwybodol fod llawer o nodweddion cyfryngau cymdeithasol wedi'u cynllunio i ddal a chynnal ein sylw, yn aml ar draul ein lles. Mae sgrolio diddiwedd yn enghraifft wych. Mae'n cadw cynnwys i lifo a gall ei gwneud hi'n anhygoel o anodd, yn enwedig i bobl ifanc, ddatgysylltu o'u porthiant cyfryngau cymdeithasol. Ni ddylid tanamcangyfrif y draul y mae gwaesgrolio a chynnwys cyflym ffurf fer yn ei chael ar iechyd meddwl. Felly, pan fyddwn yn siarad am gyfyngiadau, rwy'n credu'n gryf fod cael gwared ar nodweddion sy'n annog defnydd diymollwng yn gam ymarferol a allai wneud gwahaniaeth gwirioneddol i brofiadau plant ar-lein. Mae archwilio ffyrdd o wella cywirdeb dilysu oedran dan ystyriaeth hefyd, ond gwyddom fod heriau sylweddol i hynny.
When thinking about how far we go, it's vital to recognise that this is an emotive subject, with strong views on all sides. With this becoming increasingly polarised, we must gather evidence and shape an approach that puts the needs and protections of young people first. Having listened to parents, professionals and young people, there are valid and deeply held concerns about the harms that can be exacerbated by social media, and behind some of the most difficult stories are children and families who have endured experiences no-one should ever have to face. We are mindful of the more insidious everyday harms—the pressure to fit in, the comparisons, the constant stream of content that can slowly erode young people's well-being—yet we must also consider what young people are telling us about the positive and meaningful connections they find online. There is a compelling argument that, for some, especially those who feel isolated, access to online communities is a lifeline. Any approach we take must recognise this complexity and avoid simplistic solutions. That's why I see the UK Government's consultation as a good opportunity to gather evidence and consider these issues in a balanced and thoughtful way. My officials will work with the UK Government to ensure that the voices of children, parents, practitioners and experts in Wales are heard clearly. Here in Wales, I am proud that youth voice is at the centre of our work. Engagement with our keeping safe online youth group—13 to 16-year-olds from across Wales—is invaluable. They were recently hosted by Ofcom for a discussion about their experiences under the new regulatory framework, again reminding us that policy must be shaped by lived experience.
Empowering children and young people through education and making sure that they understand their rights is another way of driving change. The Welsh Government's digital resilience in education programme supports the whole school community in working together to address online safety challenges proactively. This work is brought together through 'Keeping safe online', a dedicated area on Hwb, which provides the latest resources, training and guidance for the whole school community. To help ensure that our work remains grounded in the latest evidence and best practice, as a Government, we have built strong relationships with online safety organisations across the UK. This includes the UK Safer Internet Centre, NSPCC, Common Sense Education, Praesidio Safeguarding and Internet Matters. With the safety of young people on social media firmly in the spotlight and public debate about how to tackle these issues so polarised, these partnerships are vital. Last November, through our digital resilience in education symposium, we brought online safety experts together, alongside Estyn, Ofcom Wales and the children's commissioner's office. We listened to their priorities, initiatives and perspectives on emerging trends, all of which inform our work.
One of the most consistent themes in our discussions is how best to engage families with online safety. That's why a key focus of our work is supporting schools and families to work together, to open up conversations with children and bridge the generational divide. Yesterday was Safer Internet Day, a key date in the online safety calendar. This year, the campaign has been focused on the safe use of AI. I attended our keeping safe online event at the Principality Stadium. I had the privilege of taking part in a Q&A session with representatives of the digital guardians, young people involved in the NSPCC and Platfform youth engagement project. We discussed a wide range of online issues, from social media use to the emerging impacts of AI. We want to ensure that young people have the skills they need to navigate these new technologies safely and the confidence to know what to do when something goes wrong. And at the heart of this is helping our learners develop strong critical thinking skills so that they can spot risks, question harmful narratives and use technology confidently. By embedding digital competence and online safety across the Curriculum for Wales, we are equipping young people with the skills they need to thrive in a rapidly changing world.
Focusing back on the debate and whether we should call on the UK Government to restrict access to social media for children under 16, I want to be clear that we are grappling with one of the biggest issues of our time. Everyone agrees that young people deserve safer social media experiences, but how to deliver this remains a live debate. Decisions that are made will shape our young people's lives. Amid the intense media focus and public debate, we must be confident that the approach taken is the right one, and that it is shaped by solid evidence. As the consultation gets under way, it is vital that Welsh voices, particularly those of our children and young people, are heard clearly. Diolch.
Wrth feddwl pa mor bell i fynd, mae'n hanfodol cydnabod bod hwn yn bwnc emosiynol, gyda safbwyntiau cryf ar bob ochr. Gyda hyn yn dod yn fwyfwy pegynol, rhaid inni gasglu tystiolaeth a llunio dull sy'n rhoi anghenion a diogelwch pobl ifanc yn gyntaf. Ar ôl gwrando ar rieni, gweithwyr proffesiynol a phobl ifanc, ceir pryderon dilys a dwfn am y mathau o niwed y gall cyfryngau cymdeithasol eu gwaethygu, a thu ôl i rai o'r straeon anoddaf, mae yna blant a theuluoedd sydd wedi dioddef profiadau na ddylai neb byth orfod eu hwynebu. Rydym yn ymwybodol o'r niwed bob dydd mwy llechwraidd—y pwysau i ffitio i mewn, y cymharu a'r llif cyson o gynnwys sy'n gallu erydu lles pobl ifanc dros amser—ond rhaid inni hefyd ystyried yr hyn y mae pobl ifanc yn ei ddweud wrthym am y cysylltiadau cadarnhaol ac ystyrlon y dônt ar eu traws ar-lein. Mae yna ddadl gymhellol, i rai, yn enwedig rhai sy'n teimlo'n ynysig, fod mynediad at gymunedau ar-lein yn achubiaeth. Rhaid i unrhyw ddull a fabwysiadir gennym gydnabod y cymhlethdod hwn ac osgoi atebion rhy syml. Dyna pam yr ystyriaf fod ymgynghoriad Llywodraeth y DU yn gyfle da i gasglu tystiolaeth ac ystyried y materion hyn mewn ffordd gytbwys a meddylgar. Bydd fy swyddogion yn gweithio gyda Llywodraeth y DU i sicrhau bod lleisiau plant, rhieni, ymarferwyr ac arbenigwyr yng Nghymru yn cael eu clywed yn glir. Yma yng Nghymru, rwy'n falch fod llais ieuenctid yn ganolog yn ein gwaith. Mae ymgysylltiad â'n grŵp ieuenctid cadw'n ddiogel ar-lein—pobl ifanc 13 i 16 oed o bob cwr o Gymru—yn amhrisiadwy. Yn ddiweddar, cawsant gyfarfod ag Ofcom i gael trafodaeth am eu profiadau o dan y fframwaith rheoleiddio newydd, gan ein hatgoffa unwaith eto fod yn rhaid i bolisi gael ei siapio gan brofiad bywyd.
Mae grymuso plant a phobl ifanc drwy addysg a gwneud yn siŵr eu bod yn deall eu hawliau yn ffordd arall o sbarduno newid. Mae rhaglen gwydnwch digidol mewn addysg Llywodraeth Cymru yn cefnogi'r gymuned ysgol gyfan i weithio gyda'i gilydd i fynd i'r afael â heriau diogelwch ar-lein yn rhagweithiol. Caiff y gwaith hwn ei ddwyn at ei gilydd drwy 'Cadw'n ddiogel ar-lein', gofod pwrpasol ar Hwb, sy'n darparu'r adnoddau, yr hyfforddiant a'r arweiniad diweddaraf ar gyfer y gymuned ysgol gyfan. Er mwyn helpu i sicrhau bod ein gwaith yn parhau i fod wedi'i seilio ar y dystiolaeth a'r arferion gorau diweddaraf, fel Llywodraeth, rydym wedi adeiladu perthynas gref â sefydliadau diogelwch ar-lein ledled y DU. Mae hyn yn cynnwys Canolfan Rhyngrwyd Mwy Diogel y DU, NSPCC, Common Sense Education, Praesidio Safeguarding ac Internet Matters. Gyda diogelwch pobl ifanc ar y cyfryngau cymdeithasol yn gadarn o dan y chwyddwydr a dadl gyhoeddus ynglŷn â sut i fynd i'r afael â'r materion hyn mor begynol, mae'r partneriaethau hyn yn hanfodol. Fis Tachwedd diwethaf, drwy ein symposiwm gwydnwch digidol mewn addysg, fe wnaethom ddod ag arbenigwyr diogelwch ar-lein at ei gilydd, ochr yn ochr ag Estyn, Ofcom Cymru a swyddfa'r comisiynydd plant. Fe wnaethom wrando ar eu blaenoriaethau, eu mentrau a'u safbwyntiau ar dueddiadau sy'n dod i'r amlwg, ac mae'r cyfan yn llywio ein gwaith.
Un o'r themâu mwyaf cyson yn ein trafodaethau yw sut orau i ymgysylltu â theuluoedd ynghylch diogelwch ar-lein. Dyna pam mai ffocws allweddol yn ein gwaith yw cefnogi ysgolion a theuluoedd i weithio gyda'i gilydd, agor sgyrsiau gyda phlant a phontio'r rhaniad rhwng cenedlaethau. Ddoe oedd Diwrnod Rhyngrwyd Mwy Diogel, dyddiad allweddol yn y calendr diogelwch ar-lein. Eleni, mae'r ymgyrch wedi canolbwyntio ar ddefnydd diogel o ddeallusrwydd artiffisial. Mynychais ein digwyddiad cadw'n ddiogel ar-lein yn Stadiwm Principality. Cefais y fraint o gymryd rhan mewn sesiwn holi ac ateb gyda chynrychiolwyr y gwarcheidwaid digidol, pobl ifanc sy'n ymwneud â'r NSPCC a phrosiect Platfform i ymgysylltu ag ieuenctid. Fe wnaethom drafod ystod eang o faterion ar-lein, o ddefnydd o gyfryngau cymdeithasol i effeithiau deallusrwydd artiffisial sy'n dod i'r amlwg. Rydym eisiau sicrhau bod gan bobl ifanc y sgiliau sydd eu hangen arnynt i lywio'r technolegau newydd hyn yn ddiogel a'r hyder i wybod beth i'w wneud pan fydd rhywbeth yn mynd o'i le. Ac yn ganolog i hyn mae helpu ein dysgwyr i ddatblygu sgiliau meddwl beirniadol cryf fel y gallant adnabod risgiau, cwestiynu naratifau niweidiol a defnyddio technoleg yn hyderus. Drwy ymgorffori cymhwysedd digidol a diogelwch ar-lein ar draws y Cwricwlwm i Gymru, rydym yn arfogi pobl ifanc â'r sgiliau sydd eu hangen arnynt i ffynnu mewn byd sy'n newid yn gyflym.
Gan edrych yn ôl ar y ddadl ac a ddylem alw ar Lywodraeth y DU i gyfyngu ar fynediad at gyfryngau cymdeithasol i blant dan 16, rwyf am fod yn glir ein bod yn ymrafael ag un o faterion mwyaf ein hoes. Mae pawb yn cytuno bod pobl ifanc yn haeddu profiad mwy diogel o'r cyfryngau cymdeithasol, ond mae sut i gyflawni hyn yn parhau i fod yn ddadl fyw. Bydd y penderfyniadau a wneir yn siapio bywydau ein pobl ifanc. Yng nghanol ffocws dwys y cyfryngau a'r ddadl gyhoeddus, rhaid inni fod yn hyderus mai'r dull a gymerir yw'r un cywir, a'i fod yn cael ei siapio gan dystiolaeth gadarn. Wrth i'r ymgynghoriad ddechrau, mae'n hanfodol fod lleisiau Cymry, yn enwedig lleisiau ein plant a'n pobl ifanc, yn cael eu clywed yn glir. Diolch.
Galwaf ar Natasha Asghar i ymateb i'r ddadl.
I call on Natasha Asghar to reply to the debate.
Thank you so much, Deputy Presiding Officer, and can I honestly thank every single Member for their contributions in this debate this afternoon? A lot of interesting points were made from across the political divide, and it's clear that we all share the same goal when it comes to protecting our children; it's just that we have different ways of getting there.
Cabinet Secretary, I listened very intently to everything that you said, and I am all for working with schools, parents, students and children at large, but, based on the amendment before us today, it seems that you'd rather kick everything into the long grass and get bogged down in consultations, which is not the way I see things. I stand by my introduction, Deputy Presiding Officer: we simply haven't got the time. We need to act now.
We heard from Peter Fox, who spoke openly and honestly about his perspective as a grandfather. [Interruption.] Yes.
Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd, ac a gaf i ddiolch yn onest i bob Aelod am eu cyfraniadau yn y ddadl hon y prynhawn yma? Gwnaed llawer o bwyntiau diddorol o bob ochr i'r rhaniad gwleidyddol, ac mae'n amlwg ein bod ni i gyd yn rhannu'r un nod o ran diogelu ein plant, ond bod gennym ffyrdd gwahanol o'i gyrraedd.
Ysgrifennydd y Cabinet, gwrandewais yn astud iawn ar bopeth a ddywedoch chi, ac rwy'n llwyr o blaid gweithio gydag ysgolion, rhieni, myfyrwyr a phlant yn gyffredinol, ond yn seiliedig ar y gwelliant sydd o'n blaenau heddiw, mae'n ymddangos y byddai'n well gennych chi ohirio rhag gwneud dim byd ar unwaith a mynd i gors ymgynghoriadau yn lle hynny, ac nid dyna'r ffordd rwy’n gweld pethau. Rwy'n sefyll wrth fy nghyflwyniad, Ddirprwy Lywydd: nid oes gennym amser. Mae angen inni weithredu nawr.
Clywsom gan Peter Fox, a siaradodd yn agored ac yn onest am ei bersbectif fel tad-cu. [Torri ar draws.] Iawn.
You spoke there about your initial remarks, and, in those remarks, you talked about sexual exploitation and grooming. Now, the one thing that this motion in front of us tells us is it talks about social media, specifically social media, but there's no definition of social media. So, you're not talking about private, end-to-end encrypted messaging like WhatsApp, like Wizz and others, and that's where grooming and sexual exploitation happens at a large scale. Neither do you talk about Roblox and other games like that, where we know grooming happens. So, do you accept that we need evidence-based policy, and that's why we need to see the amendment?
Fe siaradoch chi yno am eich sylwadau cychwynnol, ac yn y sylwadau hynny, fe wnaethoch chi siarad am gamfanteisio rhywiol a meithrin perthynas amhriodol ar-lein. Nawr, yr un peth y mae'r cynnig hwn o'n blaenau yn ei ddweud wrthym yw ei fod yn siarad am gyfryngau cymdeithasol yn benodol, ond nid oes diffiniad o gyfryngau cymdeithasol. Felly, nid ydych chi'n siarad am negeseuon preifat, wedi'u hamgryptio ar y ddau ben fel WhatsApp, fel Wizz ac eraill, a dyna lle mae meithrin perthynas amhriodol a chamfanteisio rhywiol yn digwydd ar raddfa fawr. Nid ydych chi'n siarad chwaith am Roblox a gemau eraill o'r fath, lle gwyddom fod meithrin perthynas amhriodol yn digwydd. Felly, a ydych chi'n derbyn bod angen polisi sy'n seiliedig ar dystiolaeth, a dyna pam y mae angen inni weld y gwelliant?
Firstly, thank you very much for your intervention. I'd just like to say, firstly, that this isn't a Bill, to begin with. We know—and we are all adults here—what social media is. We are not out here to define Facebook, Twitter, Instagram, TikTok. We know what is out there. What we're—[Interruption.] What we're trying to do, simply, is lay out exactly what our intention is, which is to, ultimately, save children from experiencing these bad behaviours, these offensive things that are happening online, protecting them from violence, protecting them from exploitation, and protecting them from any harm. That's clearly the message that we're trying to convey. I said, just a few seconds ago, that we are all clearly on board for that, but, going forward, we all need to work together to make something happen sooner rather than later, before more lives are affected. [Interruption.] I'd like to carry on, if that's okay, Deputy Presiding Officer.
Now, there will be a lot of parents and grandparents out there in the same boat as Peter Fox was, who have similar concerns and worries, and that's why it's important that we act. We brought this debate here today, as I just said, to protect our children and future generations from the harm that social media possesses. Sam Rowlands provided invaluable insights about the CSJ's 'Lost Boys' report. Sam was absolutely right when he said children are not adults. They need protection. Sam also pointed out that 96 per cent of 10 to 15-year-olds are, indeed, online, and that is a huge number. He was also right to highlight the dangers and risks of social media, including grooming, cyber bullying and exposure to extreme content—just like John Griffiths, in fact, who made a very valid contribution that children are spending way too much time on their screens, instead of being children and being active out there. It is resulting in having added pressures on the NHS, as well as fuelling online hate and extremism, which is something I absolutely am with you 100 per cent on there, John.
Cefin Campbell made some valid points as well, and said that we need to take our time, which is exactly what was just said in the intervention, and wait and see, but I personally feel—and I stand by what I say, as well as this entire group here—that the time is now. We need to act now, sooner rather than later. He touched upon excessive screen time and bad behaviour as a result of endless hours on social media, but I believe, Deputy Presiding Officer, that where there's a will, there's a way. Yes, Carolyn.
Yn gyntaf, diolch yn fawr am eich ymyriad. Yn gyntaf, gadewch imi ddweud nad Bil yw hwn, i ddechrau. Fe wyddom—ac rydym i gyd yn oedolion yma—beth yw cyfryngau cymdeithasol. Nid ydym yma i ddiffinio Facebook, Twitter, Instagram, TikTok. Fe wyddom beth sydd allan yno. Yr hyn—[Torri ar draws.] Yr hyn y ceisiwn ei wneud, yn syml, yw nodi'n union beth yw ein bwriad, sef achub plant yn y pen draw rhag profi'r ymddygiadau gwael hyn, y pethau ffiaidd sy'n digwydd ar-lein, eu diogelu rhag trais, eu diogelu rhag camfanteisio, a'u diogelu rhag unrhyw niwed. Dyna'n amlwg yw'r neges y ceisiwn ei chyfleu. Dywedais ychydig eiliadau yn ôl ein bod i gyd yn cefnogi hynny, yn amlwg, ond wrth symud ymlaen, mae angen i bawb ohonom weithio gyda'n gilydd i wneud i rywbeth ddigwydd yn gynt yn hytrach nag yn hwyrach, cyn i fwy o fywydau gael eu heffeithio. [Torri ar draws.] Hoffwn barhau, os yw hynny'n iawn, Ddirprwy Lywydd.
Nawr, bydd llawer o rieni a theidiau a neiniau allan yno yn yr un cwch â Peter Fox, sydd â phryderon a gofidiau tebyg, a dyna pam y mae'n bwysig ein bod ni'n gweithredu. Fe wnaethom ddod â'r ddadl hon yma heddiw, fel y dywedais, i ddiogelu ein plant a chenedlaethau'r dyfodol rhag y niwed a wneir gan y cyfryngau cymdeithasol. Rhoddodd Sam Rowlands fewnwelediad amhrisiadwy am adroddiad 'Lost Boys' y Ganolfan Cyfiawnder Cymdeithasol. Roedd Sam yn hollol gywir pan ddywedodd nad yw plant yn oedolion. Mae angen eu diogelu. Nododd Sam hefyd fod 96 y cant o bobl ifanc 10 i 15 oed ar-lein, ac mae hwnnw'n nifer enfawr. Roedd hefyd yn iawn i dynnu sylw at beryglon a risgiau cyfryngau cymdeithasol, gan gynnwys meithrin perthynas amhriodol, seiberfwlio a chysylltiad â chynnwys eithafol—yn union fel John Griffiths, a wnaeth gyfraniad dilys iawn fod plant yn treulio llawer gormod o amser ar eu sgriniau, yn hytrach na bod yn blant a bod yn egnïol tu allan. Mae'n arwain at bwysau ychwanegol ar y GIG, yn ogystal â thanio casineb ac eithafiaeth ar-lein, sy'n rhywbeth rwy'n cytuno 100 y cant â chi, John.
Fe wnaeth Cefin Campbell bwyntiau dilys hefyd, a dywedodd fod angen inni gymryd ein hamser, a dyna'n union beth a ddywedwyd yn yr ymyriad nawr, ac aros a gweld, ond yn bersonol rwy'n teimlo—ac rwy'n sefyll wrth yr hyn rwyf i, a'r grŵp cyfan yma, yn ei ddweud—mai nawr yw'r amser. Mae angen inni weithredu nawr, yn gynt yn hytrach nag yn hwyrach. Cyfeiriodd at ormod o amser sgrin ac ymddygiad gwael o ganlyniad i oriau diddiwedd ar gyfryngau cymdeithasol, ond rwy'n credu, Ddirprwy Lywydd, fod ffordd o'i wneud lle mae yna ewyllys. Ie, Carolyn.
Thank you. Sorry, there was one point I forgot to mention: the importance of parents being able to access information, whether it's WhatsApp messages or Facebook messages, from these companies, should they need to in the future. Hopefully—. Do you agree that that's something that should be considered as well? Thank you.
Diolch. Mae'n ddrwg gennyf, roedd yna un pwynt yr anghofiais ei grybwyll: pa mor bwysig yw hi i rieni allu cael gafael ar wybodaeth, boed yn negeseuon WhatsApp neu negeseuon Facebook, gan y cwmnïau hyn, pe bai angen iddynt wneud hynny yn y dyfodol. Gobeithio—. A ydych chi'n cytuno bod hynny'n rhywbeth y dylid ei ystyried hefyd? Diolch.
Parental control already exists, Carolyn, in many apps as it is. However, I'm absolutely with you, and I was going to come to it, because, later on in the contributions, social media companies were mentioned, and I am going to come to that as well. I do believe that they do need to have a stronger responsibility when it comes to providing parents with that information, so I'm with you on that one, for sure.
Okay. I appreciate, Cefin, your support on this one. You were right; social media platforms do need to take responsibility, and I just echoed that with my response to Carolyn.
Carolyn, you gave a very, very touching and heartfelt contribution, and spoke very deeply about the positive aspects of children being away from their screens—better sleep, better concentration. You said, 'losing less grey matter', which is certainly a new one for me today. I didn't know about that. You spoke about the Petitions Committee's stance on this as well, which I appreciate. I listened avidly to that debate when it came to the Chamber. And also for companies to be held to account, which is just what we spoke about now, and I'm 100 per cent with you on that, as is my party. So, rest assured there.
James Evans, he emphasised how many children are being affected by it, leading to a rise in mental health issues. He made some very valid points about rules and regulations being put into place, but, sadly, that often they're ignored due to loopholes in the system and, unfortunately, children can find ways to get onto social media, sadly. I was a little bit surprised that you abstained today, because of the fact that you've previously supported this going through and through. But, nonetheless, everyone can find a loophole somewhere.
Mae rheolaeth rhieni eisoes yn bodoli mewn llawer o apiau fel y mae, Carolyn. Ond rwy'n cytuno'n llwyr, ac roeddwn i'n mynd i ddod ato, oherwydd, yn ddiweddarach yn y cyfraniadau, soniwyd am gwmnïau cyfryngau cymdeithasol, ac rwy'n mynd i ddod at hynny hefyd. Rwy'n credu bod angen iddynt gael cyfrifoldeb cryfach o ran darparu'r wybodaeth honno i rieni, felly rwy'n cytuno gyda chi ar hynny, yn sicr.
O'r gorau. Rwy'n gwerthfawrogi eich cefnogaeth ar hyn, Cefin. Roeddech chi'n gywir; mae angen i blatfformau cyfryngau cymdeithasol gymryd cyfrifoldeb, ac fe adleisiais hynny yn fy ymateb i Carolyn.
Carolyn, fe wnaethoch chi gyfraniad teimladwy iawn, a siarad yn ddwys iawn am yr agweddau cadarnhaol pan fo plant yn treulio amser oddi ar eu sgriniau—cwsg gwell, canolbwyntio gwell. Fe ddywedoch chi, 'colli llai o'r sylwedd llwyd', sy'n sicr yn un newydd i mi heddiw. Nid oeddwn yn gwybod am hynny. Fe wnaethoch chi siarad am safbwynt y Pwyllgor Deisebau ar hyn hefyd, ac rwy'n gwerthfawrogi hynny. Gwrandewais yn frwd ar y ddadl honno pan ddaeth i'r Siambr. A hefyd i gwmnïau gael eu dwyn i gyfrif, a dyna'n union y buom yn siarad amdano nawr, ac rwy'n cytuno 100 y cant ar hynny, fel y mae fy mhlaid. Felly, gallaf eich sicrhau o hynny.
James Evans, fe bwysleisiodd faint o blant sy'n cael eu heffeithio gan hyn, gan arwain at gynnydd mewn problemau iechyd meddwl. Gwnaeth bwyntiau dilys iawn am reolau a rheoliadau'n cael eu rhoi ar waith, ond yn anffodus, eu bod yn aml yn cael eu hanwybyddu oherwydd bylchau yn y system ac yn anffodus, gall plant ddod o hyd i ffyrdd o fynd ar gyfryngau cymdeithasol. Roeddwn yn synnu braidd eich bod chi wedi ymatal heddiw, gan ichi gefnogi hyn yn y gorffennol. Ond gall pawb ddod o hyd i fwlch yn rhywle.
Will you take an intervention?
A wnewch chi dderbyn ymyriad?
Go on.
Ewch amdani.
My position is very clear: we have to be very careful when we go straight to banning anything without looking at the unintended consequences of doing things. This could have a negative impact on some of the children that are currently using social media, which will put a huge strain on already overstretched statutory services. So, we need to look at everything in the round in making policy. That's how you make good legislation, not defaulting straight to a ban.
Mae fy safbwynt yn glir iawn: rhaid inni fod yn ofalus iawn pan fyddwn yn gwahardd unrhyw beth yn syth heb edrych ar y canlyniadau anfwriadol o'i wneud. Gallai hyn gael effaith negyddol ar rai o'r plant sy'n defnyddio cyfryngau cymdeithasol ar hyn o bryd, a fydd yn rhoi straen enfawr ar wasanaethau statudol sydd eisoes o dan ormod o bwysau. Felly, mae angen inni edrych ar y mater yn ei gyfanrwydd wrth wneud polisi. Dyna sut rydych chi'n gwneud deddfwriaeth dda, nid troi'n syth at waharddiad.
Okay. Firstly, we are supporting a ban on social media, not mobile phones at this moment in time. We have spoken about that in the past, but right now today's debate is focusing on a social media ban for the under-16s. So, let's focus on that. In relation to the consequences that you've mentioned, I've got no issues with regards to what you've said in relation to the impact it has on healthcare, the impact it has on children's well-being. I support everyone's contribution in relation to what they've said in those areas. However, as I mentioned, I am just a little bit surprised as to your voting intention in relation to this.
Rhys ab Owen, thank you very much for your support today. It really means a lot. I have absolutely no problem if you want to play Ms Rachel for your children to have a lie-in on a Saturday morning. That's absolutely fine with me. It's social media that we are talking about today, Deputy Presiding Officer, and I sincerely appreciate—. Yes, go on.
O'r gorau. Yn gyntaf, rydym yn cefnogi gwaharddiad ar gyfryngau cymdeithasol, nid ffonau symudol ar hyn o bryd. Rydym wedi siarad am hynny yn y gorffennol, ond ar hyn o bryd mae'r ddadl heddiw yn canolbwyntio ar waharddiad ar gyfryngau cymdeithasol i rai dan 16. Felly, gadewch inni ganolbwyntio ar hynny. Ar y canlyniadau a grybwyllwyd gennych, nid oes gennyf unrhyw broblemau ynglŷn â'r hyn rydych chi wedi'i ddweud o ran yr effaith y mae'n ei chael ar ofal iechyd, yr effaith y mae'n ei chael ar les plant. Rwy'n cefnogi cyfraniad pawb ar yr hyn y maent wedi'i ddweud yn y meysydd hynny. Fodd bynnag, fel y soniais, rwy'n synnu braidd ynglŷn â'ch bwriad pleidleisio mewn perthynas â hyn.
Rhys ab Owen, diolch yn fawr am eich cefnogaeth heddiw. Mae'n golygu llawer. Nid oes gennyf broblem os ydych chi eisiau chwarae Ms Rachel i'ch plant ichi gael cysgu'n hirach ar fore Sadwrn. Mae hynny'n hollol iawn. Siarad am gyfryngau cymdeithasol a wnawn heddiw, Ddirprwy Lywydd, ac rwy'n gwerthfawrogi'n ddiffuant—. Ie, ewch amdani.
Will you take an intervention?
A wnewch chi dderbyn ymyriad?
I feel I'm taking interventions everywhere.
Rwy'n teimlo fy mod yn derbyn ymyriadau ym mhobman.
You're very generous with the interventions today. I rarely do interventions, but I think the point to be made today is that this is just the beginning of the discussion, isn't it? We're not talking about banning anything tomorrow. There will be a White Paper, there'll be a consultation, there'll be talking to stakeholders, there'll be a chance for amendments, there'll be a chance to extend it from social media, if people like Mabon want to extend it. So, this is just the beginning of the journey. Do you agree with me that, quite often, we have one consultation, one after the other, years go by, and nothing happens?
Rydych chi'n hael iawn gyda'r ymyriadau heddiw. Anaml y byddaf yn gwneud ymyriadau, ond rwy'n credu mai'r pwynt i'w wneud heddiw yw mai dim ond dechrau'r drafodaeth yw hyn, onid e? Nid ydym yn sôn am wahardd unrhyw beth yfory. Bydd yna Bapur Gwyn, bydd yna ymgynghoriad, bydd yna siarad â rhanddeiliaid, bydd cyfle i lunio gwelliannau, bydd cyfle i'w ymestyn o gyfryngau cymdeithasol, os yw pobl fel Mabon eisiau ei ymestyn. Felly, dim ond dechrau'r daith yw hyn. A ydych chi'n cytuno, yn eithaf aml ein bod yn cael un ymgynghoriad ar ôl y llall, a blynyddoedd yn mynd heibio, a dim yn digwydd?
Exactly, and that is what we despise in this party. We want action, and we want action now.
Yn hollol, ac rydym yn casáu hynny yn y blaid hon. Rydym eisiau gweld gweithredu'n digwydd, ac rydym eisiau gweld gweithredu'n digwydd nawr.
I'm not joining you. [Laughter.]
Nid wyf yn ymuno â chi. [Chwerthin.]
No, that's absolutely fine, but I'm very happy about your response on that. And I truly appreciated your response about St Albans, because I think it's a very, very pivotal example as to what can be done to improve things when it comes to seeing the future for our children's benefit.
Deputy Presiding Officer, I've had a lot of interventions, so I would like to just please carry on if that's okay, and I do want to wind this up as well. It has been said, by a lot of speakers in today's debate, that by restricting social media access for under-16s, we can help restore focus in the classroom, improve behaviour and, most importantly, better safeguard vulnerable young people across Wales from the very real harms associated with social media. Other countries, we've heard from many different countries across the world, are starting to wake up to the reality to take action, and I just want to make sure that we here in Wales are not left behind.
I really hope that all Members today will support our motion and send a clear message to the Labour Government in Westminster that they must do right by our children and introduce a ban on social media for the under-16s. Time is of the essence, but if Labour doesn't want to do what's right, believe me when I say this, the Welsh Conservative Party will be waiting in the wings to take action when we take control in May 2026. Thank you.
Na, mae hynny'n hollol iawn, ond rwy'n hapus iawn am eich ymateb ar hynny. Ac roeddwn i'n gwerthfawrogi eich ymateb am St Albans, oherwydd rwy'n credu ei fod yn enghraifft hollbwysig o'r hyn y gellir ei wneud i wella pethau yn y dyfodol er budd ein plant.
Ddirprwy Lywydd, rwyf wedi cael llawer o ymyriadau, felly hoffwn barhau os yw hynny'n iawn, ac rwyf eisiau dirwyn hyn i ben hefyd. Mae llawer o siaradwyr wedi dweud yn y ddadl heddiw y gallwn, drwy gyfyngu ar fynediad at gyfryngau cymdeithasol i rai dan 16 oed, y gallwn helpu i adfer ffocws yn yr ystafell ddosbarth, gwella ymddygiad ac yn bwysicaf oll, diogelu pobl ifanc agored i niwed ledled Cymru yn well rhag y niwed gwirioneddol sy'n gysylltiedig â chyfryngau cymdeithasol. Clywsom am lawer o wahanol wledydd ledled y byd sy'n dechrau deffro i'r realiti i weithredu, ac rwyf eisiau gwneud yn siŵr nad ydym ni yma yng Nghymru yn cael ein gadael ar ôl.
Rwy'n gobeithio y bydd yr holl Aelodau heddiw yn cefnogi ein cynnig ac yn anfon neges glir i'r Llywodraeth Lafur yn San Steffan fod yn rhaid iddynt wneud y peth iawn i'n plant a chyflwyno gwaharddiad ar gyfryngau cymdeithasol i rai dan 16 oed. Mae amser yn brin, ond os nad yw Llafur eisiau gwneud yr hyn sy'n iawn, credwch fi pan ddywedaf fod Plaid Geidwadol Cymru yn aros am ei chyfle i weithredu pan ddown i rym ym mis Mai 2026. Diolch.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes, felly gohiriaf y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.
The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? [Objection.] Yes, there is objection. I will defer voting under this item until voting time.
Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.
Voting deferred until voting time.
Detholwyd y gwelliant canlynol: gwelliant 1 yn enw Jane Hutt.
The following amendment has been selected: amendment 1 in the name of Jane Hutt.
Eitem 8 heddiw yw dadl Plaid Cymru ar ddatganoli cyfiawnder a phlismona, a galwaf ar Adam Price i wneud y cynnig.
Item 8 today is the Plaid Cymru debate on the devolution of justice and policing, and I call on Adam Price to move the motion.
Cynnig NDM9148 Heledd Fychan
Cynnig bod y Senedd:
1. Yn nodi:
a) argymhellion Comisiwn Thomas a'r Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol y dylid datganoli plismona a chyfiawnder i Gymru; a
b) bod Cyllideb Llywodraeth Cymru ar gyfer 2026-27 wedi dyrannu dros £100 miliwn o wariant ar blismona er nad yw'n faes cyfrifoldeb datganoledig.
2. Yn gresynu:
a) at fethiant 'partneriaeth mewn pŵer' Llafur i symud yr achos dros ddatganoli yn y maes hwn yn ei flaen; a
b) bod elfen praesept yr heddlu o'r dreth cyngor wedi cynyddu'n sylweddol dros y blynyddoedd diwethaf oherwydd toriadau yng nghyllid canolog y DU.
3. Yn credu bod Papur Gwyn Llywodraeth y DU ar ddiwygiadau'r heddlu yn rhoi cyfle hollbwysig i ddatganoli pwerau plismona a chyfiawnder yn llawn, er mwyn alinio gwasanaethau'n well er budd pobl Cymru, yn unol â threfniadau sydd eisoes ar waith yn yr Alban a Gogledd Iwerddon.
4. Yn galw ar Lywodraeth y DU i gynnwys ymrwymiad i ddatganoli pwerau plismona a chyfiawnder yn llawn i Gymru yn y Papur Gwyn.
Motion NDM9148 Heledd Fychan
To propose that the Senedd:
1. Notes:
a) the recommendations of the Thomas Commission and the Independent Commission on the Constitutional Future that policing and justice should be devolved to Wales; and
b) that the Welsh Government's budget for 2026-27 has allocated over £100 million in spending for policing despite it not being a devolved area of responsibility.
2. Regrets:
a) the failure of Labour’s partnership in power to advance the cause of devolution in this area; and
b) that the police precept element of council tax has increased substantially in recent years due to cuts in UK central funding.
3. Believes the UK Government’s White Paper on police reforms represents a critical opportunity to devolve policing and justice powers in full, to better align services for the benefit of the people of Wales, in line with arrangements already in place in Scotland and Northern Ireland.
4. Calls on the UK Government to include a commitment to devolve policing and justice powers in full to Wales in the White Paper.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch, Dirprwy Lywydd. I want to start this debate with three simple facts. In Wales, we already pay for policing, the majority of which is from devolved sources. In Wales today, we increasingly feel the strain on policing, but the power to shape policing is still held somewhere else. That's not a partnership. That is being handed a bill, and the bill is getting bigger. The Senedd is allocating, as the Government amendment itself confirms, more than £100 million towards policing next year, despite policing not being devolved. We're asked to keep the service afloat while being told that we may not touch the rudder. We are allowed to write the cheque, but not hold the keys, and that is the wrong at the heart of today's motion. Pay without say, money without mandate, responsibility without authority, blame without power. In other words, taxation without representation, dressed up in modern language and sold to Wales as 'how things have to be'.
If anyone thinks this is a niche, constitutional argument, listen to the conversations in homes across Wales. People don't talk about reserved matters; they talk about fairness. They see council tax rising because the police precept keeps creeping up, while neighbourhood policing feels thinner, response times feel slower, and visibility feels rarer. They feel they are being asked to pay more for less. And this is not a debate about the dedication of officers; it's a debate about who makes the big decisions—funding, structure, priorities, governance—and whether those decisions reflect Wales or reject Wales.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwyf am ddechrau'r ddadl hon gyda thair ffaith syml. Yng Nghymru, rydym eisoes yn talu am blismona, y mwyafrif ohono o ffynonellau datganoledig. Yng Nghymru heddiw, rydym yn teimlo'r straen ar blismona fwyfwy, ond mae'r pŵer i siapio plismona yn dal i fod yn rhywle arall. Nid partneriaeth yw hynny. Rhywun yn estyn bil i ni yw hynny, ac mae'r bil yn mynd yn fwy. Fel y mae gwelliant y Llywodraeth ei hun yn cadarnhau, mae'r Senedd yn dyrannu mwy na £100 miliwn y flwyddyn nesaf tuag at blismona, er nad yw'r plismona wedi ei ddatganoli. Gofynnir i ni gadw'r gwasanaeth yn weithredol er na chawn gyffwrdd â'r llyw. Caniateir inni ysgrifennu'r siec, heb ddal yr allweddi, a dyna'r cam sydd wrth wraidd y cynnig heddiw. Talu heb hawl i ddweud, arian heb fandad, cyfrifoldeb heb awdurdod, bai heb bŵer. Mewn geiriau eraill, trethiant heb gynrychiolaeth, wedi'i wisgo i fyny mewn iaith fodern a'i werthu i Gymru fel 'y ffordd y mae'n rhaid i bethau fod'.
Os oes rhywun yn meddwl bod hon yn ddadl arbenigol, gyfansoddiadol, gwrandewch ar y sgyrsiau mewn cartrefi ledled Cymru. Nid yw pobl yn siarad am faterion a gedwir yn ôl; maent yn siarad am degwch. Maent yn gweld treth gyngor yn codi am fod praesept yr heddlu'n parhau i godi, tra bod plismona cymdogaeth yn teimlo'n deneuach, amseroedd ymateb yn teimlo'n arafach, a gwelededd yn teimlo'n brin. Maent yn teimlo bod gofyn iddynt dalu mwy am lai. Ac nid dadl yw hon am ymroddiad swyddogion, ond dadl ynglŷn â phwy sy'n gwneud y penderfyniadau mawr—cyllid, strwythur, blaenoriaethau, llywodraethiant—ac a yw'r penderfyniadau hynny'n adlewyrchu Cymru neu'n gwrthod Cymru.
Two independent commissions looked hard at the evidence and reached the same conclusion: policing and justice should be devolved to Wales, not as a trophy, not as a slogan, but because the current system doesn't join up and doesn't work. This Senedd can invest in the services that prevent harm—mental health support, crisis teams, housing help, youth work, addiction services, the foundations of safer communities—but when that prevention fails, when the 2 a.m. call comes, when officers are the first responders, when the system decides whether it's treated as a health crisis or a criminal incident, the decisive levers sit elsewhere. We talk here about a Welsh approach, but we are denied the tools to make it real.
Policing is the front door of justice, and justice is bound up with health, mental health, housing, education, local government, youth services—the services this Senedd already funds and controls. Yet we are expected to build a joined-up approach to safety with a crucial part of the system bolted on from the outside. It's like designing a fire safety system while someone else controls the hose.
That brings us, really, doesn't it, to the White Paper. This is not about constitutional point scoring. This is a real fork in the road for the future of policing in Wales. The UK Government is proposing an entirely different model: bigger forces, more central direction, new structures, new targets, new oversight. Now, while some of that can be presented as modernisation, there is a basic test, isn't there: will it bring policing closer to the public or pull power further away?
And let's be honest about what is at stake for Wales. When governance is redesigned, when forces are merged, when accountability is reshuffled and targets are imposed, Wales doesn't just get reformed, Wales gets remade, often as an afterthought, and decisions about boundaries, governance and national bodies become decisions about the kind of country we are allowed to be.
Of course we need UK-wide and cross-border capability. Serious organised crime doesn't stop at the Severn or the Dee. Cybercrime doesn't pause at the border. Co-operation matters. That's why Plaid Cymru argued for the closest possible continued relationship with Europol after Brexit, because criminals don't respect borders and neither should our ability to catch them.
But co-operation is not the same thing as control. You can co-operate across borders and devolve power. Scotland does it. Northern Ireland does it. Every serious police service does it. The question is not whether Wales can work with others. The question is why Wales is not trusted to lead its own system while doing so.
If the problem is that policing has become too distant and too stretched—according to the White Paper—if the goal is to rebuild trust, then the answer cannot be remote control from Westminster. Wales is a nation with devolved services, devolved responsibilities, and a devolved democratic mandate. A one-size-fits-all blueprint stamped onto Wales risks mistaking uniformity for improvement.
And there's a deeper point, Dirprwy Lywydd. If the White Paper goes through without a commitment to devolution, it won't merely change policing, it will lock us into a settlement. It will build a new architecture—mergers, governance, national bodies—and then Wales will be told later, 'It's too complicated now; the system is already built.' That's how centralisation works: it doesn't just take decisions for you; it reduces your options.
So, this is the moment not to request devolution, but to demand it, to write it into the blueprint while the blueprint is being written. Because if Wales is remodelled without Wales being empowered, we will spend the next decade arguing inside a structure designed to stop us ever changing it.
Our motion is reasonable, necessary and long overdue. It asks a question that has been dodged for a generation: why is Wales uniquely the only devolved nation not trusted with the responsibility for our own policing and justice?
And that brings me to Labour's partnership in power. I want to be fair because this is a serious matter, but fairness runs both ways. Partnership cannot mean Wales helps pay while Westminster keeps the power. It cannot mean warm meetings, press releases and memoranda and then nothing changes. A memorandum is not devolution. Papering over underfunding is not devolution. Being consulted after the decisions are framed is not devolution. Devolution means powers in law, accountability to the people of Wales and the ability to align policing with devolved services so that prevention and community safety sit in one coherent approach, working together in lockstep.
So, here is the practical challenge to Members today. If you want neighbourhood policing protected, you should want the levers in Wales to align policing with prevention. If you want fairer funding, you should want Wales at the table, not at the end of the chain. If you want trust rebuilt locally, you should want accountability that begins here, not one that disappears into Westminster and Whitehall. You cannot argue for local policing and defend more remote control.
And to Labour Members here in particular, I'll end with this. You have a choice—those that are listening—you have a choice: it's not a procedural one, it's a moral one. You can vote for the status quo, where Wales writes the cheque and Westminster holds the keys, or you can vote for Wales to be trusted with the full responsibilities that come with being a nation and with being a democracy. If Wales is good enough to pay, Wales is surely good enough to decide.
Edrychodd dau gomisiwn annibynnol yn galed ar y dystiolaeth a dod i'r un casgliad: dylai plismona a chyfiawnder gael eu datganoli i Gymru, nid fel tlws, nid fel slogan, ond am nad yw'r system bresennol yn gydgysylltiedig ac nid yw'n gweithio. Gall y Senedd hon fuddsoddi yn y gwasanaethau sy'n atal niwed—cymorth iechyd meddwl, timau argyfwng, cymorth tai, gwaith ieuenctid, gwasanaethau dibyniaeth, sylfeini cymunedau mwy diogel—ond pan fydd yr atal hwnnw'n methu, pan ddaw'r alwad am 2 a.m., pan fydd swyddogion yn ymatebwyr cyntaf, pan fydd y system yn penderfynu a yw'n cael ei drin fel argyfwng iechyd neu ddigwyddiad troseddol, mae'r liferi sy'n penderfynu mewn man arall. Rydym yn siarad yma am ddull Cymreig o weithredu, ond cawn ein hamddifadu o'r arfau i'w wneud yn real.
Plismona yw drws blaen cyfiawnder, ac mae cyfiawnder yn gysylltiedig ag iechyd, iechyd meddwl, tai, addysg, llywodraeth leol, gwasanaethau ieuenctid—y gwasanaethau y mae'r Senedd hon eisoes yn eu hariannu a'u rheoli. Eto mae disgwyl i ni adeiladu dull cydgysylltiedig o weithredu ar ddiogelwch gyda rhan hanfodol o'r system wedi'i bolltio ymlaen o'r tu allan. Mae fel llunio system ddiogelwch tân tra bod rhywun arall yn rheoli'r bibell ddŵr.
Daw hynny â ni at y Papur Gwyn. Nid mater o sgorio pwyntiau cyfansoddiadol yw hyn. Mae'n fforch go iawn yn y ffordd i ddyfodol plismona yng Nghymru. Mae Llywodraeth y DU yn cynnig model hollol wahanol: heddluoedd mwy, cyfarwyddyd mwy canolog, strwythurau newydd, targedau newydd, goruchwyliaeth newydd. Nawr, er y gellir cyflwyno rhywfaint o hynny fel moderneiddio, mae yna brawf sylfaenol, onid oes: a fydd yn dod â phlismona'n agosach at y cyhoedd neu'n tynnu pŵer ymhellach i ffwrdd?
A gadewch inni fod yn onest ynglŷn â'r hyn sydd yn y fantol i Gymru. Pan gaiff llywodraethiant ei ailgynllunio, pan gaiff heddluoedd eu huno, pan gaiff atebolrwydd ei ad-drefnu a thargedau eu gorfodi, nid dim ond cael ei diwygio y mae Cymru, fe gaiff Cymru ei hail-wneud, yn aml fel ôl-ystyriaeth, a daw penderfyniadau am ffiniau, llywodraethiant a chyrff cenedlaethol yn benderfyniadau am y math o wlad y caniateir i ni fod.
Wrth gwrs, mae angen galluogrwydd ledled y DU ac yn drawsffiniol. Nid yw troseddau cyfundrefnol difrifol yn dod i ben wrth afon Hafren nac afon Dyfrdwy. Nid yw seiberdroseddu yn dod i ben ar y ffin. Mae cydweithredu'n bwysig. Dyna pam y dadleuodd Plaid Cymru dros y berthynas barhaus agosaf bosib ag Europol ar ôl Brexit, am nad yw troseddwyr yn parchu ffiniau ac ni ddylai ein gallu i'w dal wneud hynny chwaith.
Ond nid yw cydweithredu yr un peth â rheolaeth. Gallwch gydweithredu ar draws ffiniau a datganoli pŵer. Mae'r Alban yn ei wneud. Mae Gogledd Iwerddon yn ei wneud. Mae pob gwasanaeth heddlu go iawn yn ei wneud. Nid y cwestiwn yw a all Cymru weithio gydag eraill. Y cwestiwn yw pam na ellir ymddiried yng Nghymru i arwain ei system ei hun wrth iddi wneud hynny.
Os mai'r broblem yw bod plismona bellach yn rhy bell oddi wrth y bobl a than ormod o bwysau—yn ôl y Papur Gwyn—os mai'r nod yw ailadeiladu ymddiriedaeth, nid rheoli o bell o San Steffan yw'r ateb. Mae gan Gymru wasanaethau datganoledig, cyfrifoldebau datganoledig, a mandad democrataidd datganoledig. Mae gosod glasbrint un maint i bawb ar gyfer Cymru yn creu risg o gamgymryd bod unffurfiaeth yn welliant.
Ac mae yna bwynt dyfnach, Ddirprwy Lywydd. Os yw'r Papur Gwyn yn mynd drwodd heb ymrwymiad i ddatganoli, nid dim ond newid plismona a wnaiff, fe fydd yn ein cloi i mewn i setliad. Fe fydd yn adeiladu pensaernïaeth newydd—uniadau, llywodraethiant, cyrff cenedlaethol—ac yna dywedir wrth Gymru yn nes ymlaen, 'Mae'n rhy gymhleth nawr; mae'r system eisoes wedi'i hadeiladu.' Dyna sut y mae canoli'n gweithio: mae'n gwneud mwy na gwneud penderfyniadau ar eich rhan; mae'n cyfyngu ar eich opsiynau.
Felly, dyma'r foment i beidio â gofyn am ddatganoli, ond i'w fynnu, i'w ysgrifennu i mewn i'r glasbrint tra bod y glasbrint yn cael ei ysgrifennu. Oherwydd os bydd Cymru'n cael ei hailfodelu heb rymuso Cymru, byddwn yn treulio'r degawd nesaf yn dadlau o fewn strwythur a gynlluniwyd i'n hatal ni rhag ei newid byth.
Mae ein cynnig yn rhesymol, yn angenrheidiol ac mae'n hen bryd ei gael. Mae'n gofyn cwestiwn sydd wedi cael ei osgoi ers cenhedlaeth: pam mai Cymru yw'r unig genedl ddatganoledig na ellir ymddiried cyfrifoldeb iddi am ein plismona a'n cyfiawnder ein hunain?
A daw hynny â mi at bartneriaeth Llafur mewn grym. Rwyf am fod yn deg oherwydd mae hwn yn fater difrifol, ond mae tegwch yn gweithio'r ddwy ffordd. Ni all partneriaeth olygu bod Cymru'n helpu i dalu tra bod San Steffan yn cadw'r pŵer. Ni all olygu cyfarfodydd cynnes, datganiadau i'r wasg a memoranda a bod dim byd oll yn newid. Nid datganoli yw memorandwm. Nid datganoli yw papuro dros danariannu. Nid datganoli yw ymgynghori â ni ar ôl i'r penderfyniadau gael eu fframio. Mae datganoli'n golygu pwerau yn y gyfraith, atebolrwydd i bobl Cymru a'r gallu i alinio plismona â gwasanaethau datganoledig fel bod atal a diogelwch cymunedol yn rhan o un dull cydgysylltiedig, yn gweithio gyda'i gilydd.
Felly, dyma'r her ymarferol i'r Aelodau heddiw. Os ydych chi eisiau diogelu plismona cymdogaeth, dylech fod eisiau i'r liferi yng Nghymru alinio plismona ag atal. Os ydych chi eisiau cyllid tecach, dylech fod eisiau lle i Gymru wrth y bwrdd, nid ar ben arall y gadwyn. Os ydych chi eisiau ailadeiladu ymddiriedaeth yn lleol, dylech chi fod eisiau atebolrwydd sy'n dechrau yma, nid un sy'n diflannu i San Steffan a Whitehall. Ni allwch ddadlau dros blismona lleol ac amddiffyn mwy o reolaeth o bell.
Ac i'r Aelodau Llafur yma yn arbennig, fe wnaf orffen gyda hyn. Mae gennych ddewis—y rhai sy'n gwrando—mae gennych ddewis: nid yw'n ddewis gweithdrefnol, mae'n un moesol. Gallwch bleidleisio dros y status quo, lle mae Cymru'n ysgrifennu'r siec a San Steffan yn dal yr allweddi, neu gallwch bleidleisio dros ymddiried yng Nghymru â'r cyfrifoldebau llawn sy'n dod o fod yn genedl a bod yn ddemocratiaeth. Os yw Cymru'n ddigon da i dalu, mae'n sicr fod Cymru'n ddigon da i benderfynu.
Daeth y Llywydd i’r Gadair.
The Llywydd took the Chair.
Rwyf wedi dethol y gwelliant i'r cynnig a dwi'n galw ar yr Ysgrifennydd Cabinet i gyflwyno'r gwelliant i'r cynnig.
I have selected the amendment to the motion and I call on the Cabinet Secretary to move the amendment to the motion.
Gwelliant 1—Jane Hutt
Dileu popeth ar ôl 1(b) a rhoi yn ei le:
effaith gadarnhaol y £100 miliwn hwnnw o gyllid gan Lywodraeth Cymru ar ddiogelwch cymunedol, atal troseddu a chefnogi dioddefwyr troseddau;
dull gweithredu adeiladol y Papur Gwyn ar Ddiwygio'r Heddlu o ran ymgysylltu â thirwedd unigryw Cymru, a'r ymrwymiadau i weithio gyda phartneriaid yng Nghymru i ddatblygu modelau llywodraethu i Gymru.
Yn croesawu:
a) ymrwymiad Llywodraeth Cymru i barhau i eirioli dros ddatganoli plismona a chyfiawnder; a
b) cynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer gweithio gyda sefydliadau partner i nodi'r trefniadau llywodraethu gorau posibl i'r dyfodol ar gyfer plismona yng Nghymru, a'r egwyddorion sy'n sail i'r gwaith hwnnw, fel y nodir mewn Datganiad Ysgrifenedig gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol, y Trefnydd a'r Prif Chwip ar 27 Ionawr 2026.
Amendment 1—Jane Hutt
Delete all after 1(b) and replace with:
the positive impact of £100 million of Welsh Government funding on community safety, crime prevention and supporting victims of crime;
the constructive approach of the Police Reform White Paper in engaging with the unique Welsh landscape, and the commitments to work with Welsh partners to develop models of governance for Wales.
Welcomes:
a) the Welsh Government’s commitment to continue advocating for the devolution of policing and justice; and
b) the Welsh Government’s plans for working with partner organisations to identify the best possible future governance arrangements for policing in Wales, and the principles underlying that work, as set out in a Written Statement by the Cabinet Secretary for Social Justice, Trefnydd and Chief Whip on 27 January 2026.
Cynigiwyd gwelliant 1.
Amendment 1 moved.
Yn ffurfiol.
Formally.
Mae wedi'i gyflwyno. Felly, Altaf Hussain.
That's been moved. Altaf Hussain.
Diolch, Presiding Officer. It will come as no surprise that the Welsh Conservatives will not be supporting this motion, nor the Government amendment. Policing and justice are not safe in the hands of Plaid or Welsh Labour. Policing and justice are not a stepping stone to any independent Wales. Policing and justice are a distraction from the failings of Welsh Labour and their separatist supporters. We have spent too much time and far too many resources trying to make the case for more devolution, more powers, more control—[Interruption.] Please.
Diolch, Lywydd. Ni fydd yn syndod na fydd y Ceidwadwyr Cymreig yn cefnogi'r cynnig hwn, na gwelliant y Llywodraeth. Nid yw plismona a chyfiawnder yn ddiogel yn nwylo Plaid Cymru na Llafur Cymru. Nid yw plismona a chyfiawnder yn garreg gamu i unrhyw Gymru annibynnol. Mae plismona a chyfiawnder yn tynnu sylw oddi wrth fethiannau Llafur Cymru a'u cefnogwyr ymwahanol. Rydym wedi treulio gormod o amser a llawer gormod o adnoddau'n ceisio gwneud yr achos dros fwy o ddatganoli, mwy o bwerau, mwy o reolaeth—[Torri ar draws.] Ewch amdani.
[Inaudible.]—are you levying that towards Manchester and London as well, who have responsibility for policing?
[Anghlywadwy.]—a ydych chi'n cyfeirio hynny tuag at Fanceinion a Llundain hefyd, sydd â chyfrifoldeb am blismona?
Thank you. We've spent too much time and far too many resources trying to make the case for more devolution, more power and more control, yet successive Welsh Governments have failed to use the powers they do have to improve the lives of the people of Wales. Our NHS is crumbling, people are waiting too long for treatment, they are in isolation, and we know the NHS is the cornerstone of our society.
In other areas of devolved responsibility, things are just as bad. Education standards continue to slide, the economy continues to deteriorate and we continue to have some of the worst living standards in western Europe. But rather than tackling these massive issues, Plaid and Labour try to distract us with arguments about the constitutional arrangements for Wales. They point to the Thomas commission and say we must have control over policing and justice. What they won't say is how their police and crime commissioners have failed to drive force improvements.
According to His Majesty's Inspectorate of Constabulary and Fire and Rescue Services' police effectiveness, efficiency and legitimacy assessments, Labour-run North Wales Police are failing to protect vulnerable people or investigate crime effectively. Plaid-run Dyfed-Powys are not protecting their workforce and are also failing to protect the vulnerable. All four Welsh forces either require improvement or are doing the bare minimum on the key metrics. Why on earth would we want to hand greater control to Labour or Plaid Ministers?
What those arguing for devolution of policing and justice also fail to tell us is that the Thomas commission largely ignored the evidence on cross-border crime. My colleague Mark Isherwood recently met with the North West Regional Organised Crime Unit, a collaboration between North Wales Police and forces from the north-west of England, and they highlighted the valuable cross-border work being undertaken to tackle the trade in drugs, guns and people. Yet the Thomas commission only looks at closer working between Welsh forces.
If Plaid get their way and policing is devolved to a Cabinet led by Rhun, what happens to criminality across our very porous border? What happens with financial crimes, counter-terror policing and tackling serious organised crime? Are they happy to leave that to the English police forces or are we going to see a future Minister arguing for the creation of a Welsh national crime agency, swyddfa ymchwilio Cymru?
It is time to stop wasting time and resources on this topic and concentrate on the priorities of those who elected us to serve them. It is time to end the self-serving navel-gazing and reject the motion as well as the amendment. Diolch yn fawr.
Diolch. Rydym wedi treulio gormod o amser a llawer gormod o adnoddau'n ceisio gwneud yr achos dros fwy o ddatganoli, mwy o bŵer a mwy o reolaeth, ond mae Llywodraethau Cymru olynol wedi methu defnyddio'r pwerau sydd ganddynt i wella bywydau pobl Cymru. Mae ein GIG yn chwalu, mae pobl yn aros yn rhy hir am driniaeth, maent wedi'u hynysu, ac fe wyddom mai'r GIG yw conglfaen ein cymdeithas.
Mewn meysydd eraill o gyfrifoldeb datganoledig, mae pethau yr un mor ddrwg. Mae safonau addysg yn parhau i lithro, mae'r economi'n parhau i ddirywio ac rydym yn parhau i fod â rhai o'r safonau byw gwaethaf yng ngorllewin Ewrop. Ond yn hytrach na mynd i'r afael â'r problemau enfawr hyn, mae Plaid Cymru a Llafur yn ceisio ein tynnu sylw gyda dadleuon am y trefniadau cyfansoddiadol ar gyfer Cymru. Maent yn pwyntio at gomisiwn Thomas ac yn dweud bod rhaid inni gael rheolaeth dros blismona a chyfiawnder. Yr hyn na fyddant yn ei ddweud yw'r ffordd y mae eu comisiynwyr heddlu a throseddu wedi methu gyrru gwelliannau i heddluoedd.
Yn ôl asesiadau effeithiolrwydd, effeithlonrwydd a chyfreithlondeb yr heddlu Arolygiaeth Cwnstabliaeth a Gwasanaethau Tân ac Achub Ei Fawrhydi, mae Heddlu Gogledd Cymru sy'n cael ei redeg gan Lafur yn methu diogelu pobl agored i niwed nac ymchwilio i droseddu'n effeithiol. Nid yw Dyfed-Powys sy'n cael ei redeg gan Blaid Cymru yn diogelu eu gweithlu ac maent hefyd yn methu diogelu pobl agored i niwed. Mae pob un o'r pedwar heddlu Cymreig naill ai angen eu gwella neu'n gwneud y lleiafswm ar y metrigau allweddol. Pam ar y ddaear y byddem am roi mwy o reolaeth i Weinidogion Llafur neu Blaid Cymru?
Yr hyn y mae'r rheini sy'n dadlau dros ddatganoli plismona a chyfiawnder hefyd yn methu ei ddweud wrthym yw bod comisiwn Thomas wedi anwybyddu'r dystiolaeth ar droseddu trawsffiniol i raddau helaeth. Yn ddiweddar, cyfarfu fy nghyd-Aelod Mark Isherwood ag Uned Troseddau Cyfundrefnol Rhanbarth y Gogledd Orllewin, cydweithrediad rhwng Heddlu Gogledd Cymru a heddluoedd o ogledd-orllewin Lloegr, ac fe wnaethant dynnu sylw at y gwaith trawsffiniol gwerthfawr sy'n cael ei wneud i fynd i'r afael â'r fasnach mewn cyffuriau, gynnau a phobl. Ond dim ond edrych ar weithio agosach rhwng heddluoedd Cymru a wna comisiwn Thomas.
Os bydd Plaid Cymru'n cael eu ffordd a phlismona'n cael ei ddatganoli i Gabinet dan arweiniad Rhun, beth sy'n digwydd i droseddu ar draws ein ffin agored iawn? Beth sy'n digwydd gyda throseddau ariannol, plismona gwrthderfysgaeth a mynd i'r afael â throseddau cyfundrefnol difrifol? A ydynt yn hapus i adael hynny i heddluoedd Lloegr neu a welwn Weinidog yn y dyfodol yn dadlau dros greu asiantaeth droseddu genedlaethol i Gymru, swyddfa ymchwilio Cymru?
Mae'n bryd rhoi'r gorau i wastraffu amser ac adnoddau ar y pwnc hwn a chanolbwyntio ar flaenoriaethau'r rhai a'n hetholodd i'w gwasanaethu. Mae'n bryd rhoi diwedd ar y bogailsyllu hunanlesol a gwrthod y cynnig yn ogystal â'r gwelliant. Diolch yn fawr.
The final report of the Thomas commission emphasises the extent to which the so-called jagged edge of justice in Wales has created a profound and damaging misalignment of policy objectives and responsibilities between the Senedd and Westminster, and nowhere is this more apparent than in relation to social justice. The Government's record on these issues is of course something we debate often here, and often the answer to our scrutiny is a lack of power over key levers. So, regardless of how well-intentioned or designed their social justice policies are, they are destined to be hamstrung by the inability of the Senedd, in contrast to the Scottish Parliament and the Northern Ireland Assembly, to influence the criminal justice landscape, which, as we know, is one of the most influential determinants of social justice outcomes.
For example, as was laid bare by a report by the Equality and Social Justice Committee, Welsh women prisoners are especially disadvantaged by the current system. I've been a member of that committee for all of my five years here as a Member of the Senedd, and that inquiry was one of the most impactful upon me, without a doubt. Because the evidence we heard showed so clearly how some of our most vulnerable women are directly harmed by that so sharp jagged edge. It's about the short prison sentences of less than 12 months, some of even only a week, which are particularly prevalent amongst the female prison population, which we know are utterly counterproductive when it comes to rehabilitation.
The report also made several detailed recommendations about the proposed residential women's centre in Wales. While it could provide a much-needed alternative to the current residential custodial sentences that Welsh women are forced to serve miles and miles away from their families, we have seen no action after years of discussion. The fact that this has now been effectively mothballed by the UK Government underlines how far we are held back by Westminster's insistence on keeping hold of the levers of power, regardless of the consequences to the people of Wales and its Government's efforts to support them.
That all Welsh women are currently imprisoned in England has severe implications for their mental health and well-being, many of whom are already vulnerable and are victims of domestic abuse. It can have profoundly negative life outcomes for their dependents. Children of female prisoners are disproportionately likely to end up in care.
The inequities of the criminal justice system also correspond with the contours of racial inequality in our society. Ethnic minorities account for 27 per cent of the prison population of Wales and England, compared to 18 per cent of the overall population. This imbalance is especially pronounced in relation to the black population of Wales, who are over four times more likely to be arrested compared to the white population, over twice as likely to be arrested as the black population of England.
We also know that problems of institutional racism and misogyny, highlighted in recent years by the revelations at Gwent Police, remain stubbornly persistent. As my colleague Adam Price has already alluded to, we need to be very alive to the prospect of a future right-wing UK Government seeking to emulate their authoritarian idols in Washington, Moscow and Hungary by weaponising law enforcement agencies to enforce their toxic agenda of division.
Finally, it's worth reflecting on the relationship between poverty and crime and how the blunt instruments of our legal system do not adequately recognise this complex societal dynamic. The fact is that more deprived communities are not only more likely, on average, to be the victims of crime, they are also more likely to face disproportionate barriers when accessing legal services. If there's a clear lesson to be learned from the sordid, grotesque saga of the Epstein files, it's that justice is clearly not a level playing field, and that all too often the scales are skewed by wealth, influence and power.
It was quite striking when I raised the point with the Cabinet Secretary—I've done it on many occasions, and I did so again this afternoon—that her job is inherently undermined by her inability to formally influence the criminal justice system and policing. There was no attempt to deny this inescapable reality, but also no attempt to rail against how badly her Westminster colleagues are deliberately and irrationally withholding the levers to improve outcomes in Wales. She couldn't confirm again this afternoon whether there'd been a formal request or even a demand to devolve policing to Wales.
Wales should not be consigned by this Labour Government to be a silent and subordinate member of this so-called partnership in power. The cost to the people of Wales, in both financial and human terms, is unacceptable.
Mae adroddiad terfynol comisiwn Thomas yn pwysleisio i ba raddau y mae'r hyn a elwir yn ymyl garw cyfiawnder yng Nghymru wedi creu anghysondeb dwfn a niweidiol o ran amcanion a chyfrifoldebau polisi rhwng y Senedd a San Steffan, ac nid yw hyn yn fwy amlwg yn unman nag mewn perthynas â chyfiawnder cymdeithasol. Mae hanes y Llywodraeth ar y materion hyn yn rhywbeth a drafodwn yn aml yma wrth gwrs, ac yn aml yr ateb i'n craffu yw diffyg pŵer dros liferi allweddol. Felly, ni waeth pa mor dda yw bwriad na chynllun eu polisïau cyfiawnder cymdeithasol, byddant bob amser yn cael eu rhwystro gan anallu'r Senedd, mewn cyferbyniad â Senedd yr Alban a Chynulliad Gogledd Iwerddon, i ddylanwadu ar y dirwedd cyfiawnder troseddol, sydd, fel y gwyddom, yn un o'r penderfynyddion mwyaf dylanwadol o ran canlyniadau cyfiawnder cymdeithasol.
Er enghraifft, fel y datgelwyd gan adroddiad gan y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol, mae carcharorion benywaidd Cymru dan anfantais arbennig yn y system bresennol. Rwyf wedi bod yn aelod o'r pwyllgor hwnnw am y pum mlynedd y bûm yma'n Aelod o'r Senedd, ac roedd yr ymchwiliad hwnnw'n un o'r rhai a effeithiodd fwyaf arnaf, heb os. Oherwydd roedd y dystiolaeth a glywsom yn dangos mor glir sut y mae rhai o'n menywod mwyaf agored i niwed yn cael eu niweidio'n uniongyrchol gan yr ymyl garw miniog hwnnw. Mae'n ymwneud â'r dedfrydau carchar byr o lai na 12 mis, rhai'n ddim ond wythnos o hyd, sy'n arbennig o gyffredin ymhlith y boblogaeth o fenywod yn y carchar, sy'n gwbl wrthgynhyrchiol o ran adsefydlu.
Roedd yr adroddiad hefyd yn gwneud sawl argymhelliad manwl am y ganolfan breswyl arfaethedig i fenywod yng Nghymru. Er y gallai ddarparu dewis arall mawr ei angen i'r dedfrydau carchar preswyl presennol y mae menywod Cymru yn cael eu gorfodi i'w bwrw filltiroedd lawer i ffwrdd oddi wrth eu teuluoedd, nid ydym wedi gweld unrhyw weithredu ar ôl blynyddoedd o drafod. Mae'r ffaith bod Llywodraeth y DU bellach wedi ei roi ar stop i bob pwrpas yn tanlinellu pa mor bell y cawsom ein dal yn ôl gan y ffordd yr oedd San Steffan yn mynnu dal liferi pŵer, beth bynnag am y canlyniadau i bobl Cymru ac ymdrechion eu Llywodraeth i'w cefnogi.
Mae gan y ffaith bod pob menyw o Gymru sy'n cael ei charcharu mewn carchar yn Lloegr ar hyn o bryd oblygiadau difrifol i'w hiechyd meddwl a'u lles, gyda llawer ohonynt eisoes yn agored i niwed ac yn ddioddefwyr cam-drin domestig. Gall arwain at ganlyniadau bywyd hynod negyddol i'w dibynwyr. Mae plant carcharorion benywaidd yn anghymesur o debygol o gael eu derbyn i ofal.
Mae anghydraddoldebau'r system cyfiawnder troseddol hefyd yn cyfateb i dueddiadau anghydraddoldeb hiliol yn ein cymdeithas. Mae 27 y cant o boblogaeth carchardai Cymru a Lloegr yn bobl o gefndir lleiafrifol ethnig, o'i gymharu â 18 y cant o'r boblogaeth gyffredinol. Mae'r anghydbwysedd yn arbennig o amlwg mewn perthynas â phoblogaeth ddu Cymru, sydd dros bedair gwaith yn fwy tebygol o gael eu harestio o'i gymharu â'r boblogaeth wen, dros ddwywaith yn fwy tebygol o gael eu harestio na phoblogaeth ddu Lloegr.
Gwyddom hefyd fod problemau hiliaeth sefydliadol a misogynedd, a amlygwyd yn y blynyddoedd diwethaf gan y datgeliadau yn Heddlu Gwent, yn parhau'n ystyfnig o ddygn. Fel y mae fy nghyd-Aelod Adam Price eisoes wedi nodi, mae angen inni fod yn effro iawn i'r posibilrwydd y gallai Llywodraeth asgell dde yn y DU yn y dyfodol geisio efelychu eu harwyr awdurdodaidd yn Washington, Moscow a Hwngari drwy arfogi asiantaethau gorfodi'r gyfraith i orfodi eu hagenda wenwynig o raniadau.
Yn olaf, mae'n werth myfyrio ar y berthynas rhwng tlodi a throseddu a sut nad yw offerynnau di-awch ein system gyfreithiol yn cydnabod yn ddigonol y ddeinameg gymdeithasol gymhleth hon. Y gwir amdani yw bod cymunedau mwy difreintiedig nid yn unig yn fwy tebygol, ar gyfartaledd, o fod yn ddioddefwyr troseddu, maent hefyd yn fwy tebygol o wynebu rhwystrau anghymesur wrth gael mynediad at wasanaethau cyfreithiol. Os oes gwers glir i'w dysgu o saga aflan a grotesg ffeiliau Epstein, mae'n amlwg nad yw cyfiawnder yn gae chwarae gwastad, a bod y fantol yn rhy aml yn gogwyddo tuag at gyfoeth, dylanwad a phŵer.
Roedd yn drawiadol pan godais y pwynt gydag Ysgrifennydd y Cabinet—rwyf wedi gwneud hynny ar sawl achlysur, ac fe wneuthum hynny eto y prynhawn yma—fod ei swydd yn cael ei thanseilio gan ei hanallu i ddylanwadu'n ffurfiol ar y system cyfiawnder troseddol a phlismona. Ni chafwyd unrhyw ymgais i wadu'r realiti anosgoadwy hwn, ond hefyd ni wnaed ymgais i gwyno ynghylch y graddau y mae ei chymheiriaid yn San Steffan yn fwriadol ac yn afresymol yn ei hamddifadu o'r liferi i wella canlyniadau yng Nghymru. Eto y prynhawn yma, ni allai gadarnhau bod cais ffurfiol neu hyd yn oed alwad wedi'i gwneud i ddatganoli plismona i Gymru.
Ni ddylai Cymru gael ei gorfodi gan y Llywodraeth Lafur hon i fod yn aelod tawel ac israddol o'r bartneriaeth mewn grym fel y'i gelwir. Mae'r gost i bobl Cymru, mewn termau ariannol a dynol, yn annerbyniol.
I think the current state of the policing and justice system in the UK is well documented and very depressing, Llywydd. It's certainly not preventative or rehabilitative. Prisons are grossly overcrowded, many prisoners have very poor basic skills with high levels of illiteracy, many with mental ill health and substance misuse addiction. Gross overcrowding makes rehabilitation and training very difficult, and works against reducing reoffending. That, of course, results in more victims of crime and offenders continuing to live lives that are damaging to themselves, their families and communities.
Here in Wales, not devolving policing and justice makes it more difficult to build a more productive and effective system for our people. This has been set out in a number of reports, such as the Thomas commission and the Independent Commission on the Constitutional Future of Wales. Currently, we have a fragmented devolution settlement for these matters, which creates barriers to coherent policy making, integrated public spending and effective delivery.
Wales, of course, is responsible for services that are absolutely central to policing, justice and prisons. Education and skills policies cover prisoner education and training. Mental health and substance misuse services in the community and prisons, and homelessness policy, directly impact offender resettlement. The independent commission stated this, of course—that most of the services on which the justice system relies for prevention and rehabilitation are devolved, but justice agencies are accountable to the Home Office and Ministry of Justice, creating complexity and incoherence.
This misalignment and blurred responsibilities create substantial issues for us here in Wales that do not occur in Scotland and Northern Ireland. Since 2016, UK policy has caused the average number of prisoners held in Wales to increase by 34 per cent. The independent commission concluded that devolving justice would deliver significant gains in preventative and rehabilitative policy through improved co-ordination and governance. And of course, Wales already does what it can. It leads in trauma-informed approaches, in awareness of adverse childhood experiences, youth diversion and integrated social services, whereas the Westminster model leans more heavily on punishment rather than the preventative ethos that Wales has delivered and embedded for many years.
With that background, we have the UK Government White Paper on policing proposing a new model, the creation of a national police service, greater central oversight, and new structural reforms and force mergers. Without explicit protection for Wales, these reforms risk recentralising policing and bypassing Welsh policy needs altogether. This White Paper is therefore a crucial moment to secure a commitment to full devolution of policing and justice for Wales.
No matter what anyone says, devolution of justice is not constitutional tinkering. It’s a practical necessity for our people and our communities. Policing in Wales is run from Westminster, but the causes of crime and the solutions to crime sit largely with the Welsh Government. This misalignment is one of the key reasons the reports that I mentioned, and other reports, argue that justice in Wales is difficult to manage under the current devolution system. Devolution of policing and justice will enable Wales to deliver safer communities, fairer outcomes and a justice system rooted in prevention, not just punishment.
The evidence is crystal clear. The commissions are unequivocal. Wales deserves a justice system that works with its devolved services, not against them.
Rwy'n credu bod cyflwr presennol y system plismona a chyfiawnder yn y DU wedi'i ddogfennu'n dda ac yn ddigalon iawn, Lywydd. Yn sicr nid yw'n atal nac yn adsefydlu. Mae carchardai'n orlawn iawn, mae sgiliau sylfaenol llawer o garcharorion yn hynod o wael gyda lefelau uchel o anllythrennedd, mae llawer â salwch meddwl a dibyniaeth ar gamddefnyddio sylweddau. Mae gorlenwi helaeth yn gwneud adsefydlu a hyfforddiant yn anodd iawn, ac yn gweithio yn erbyn lleihau aildroseddu. Mae hynny, wrth gwrs, yn arwain at fwy o ddioddefwyr troseddau a throseddwyr yn parhau i fyw bywydau sy'n niweidiol iddynt eu hunain, eu teuluoedd a'u cymunedau.
Yma yng Nghymru, mae peidio â datganoli plismona a chyfiawnder yn ei gwneud hi'n anos adeiladu system fwy cynhyrchiol ac effeithiol i'n pobl. Mae hyn wedi'i nodi mewn nifer o adroddiadau, megis comisiwn Thomas a'r Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru. Ar hyn o bryd, mae gennym setliad datganoli tameidiog ar gyfer y materion hyn, sy'n creu rhwystrau i lunio polisïau cydlynol, gwariant cyhoeddus integredig a chyflawni effeithiol.
Cymru, wrth gwrs, sy'n gyfrifol am wasanaethau sy'n gwbl ganolog i blismona, cyfiawnder a charchardai. Mae polisïau addysg a sgiliau'n cwmpasu addysg a hyfforddiant carcharorion. Mae gwasanaethau iechyd meddwl a chamddefnyddio sylweddau yn y gymuned a'r carchardai, a pholisi digartrefedd, yn effeithio'n uniongyrchol ar ailsefydlu troseddwyr. Dywedodd y comisiwn annibynnol hyn, wrth gwrs—fod y rhan fwyaf o'r gwasanaethau y mae'r system gyfiawnder yn dibynnu arnynt ar gyfer atal ac adsefydlu wedi'u datganoli, ond mae asiantaethau cyfiawnder yn atebol i'r Swyddfa Gartref a'r Weinyddiaeth Gyfiawnder, gan greu cymhlethdod ac anghysondeb.
Mae'r anghysondeb hwn a'r cyfrifoldebau aneglur yn creu problemau sylweddol i ni yma yng Nghymru nad ydynt yn digwydd yn yr Alban a Gogledd Iwerddon. Ers 2016, mae polisi'r DU wedi achosi i nifer cyfartalog y carcharorion sy'n cael eu cadw yng Nghymru gynyddu 34 y cant. Daeth y comisiwn annibynnol i'r casgliad y byddai datganoli cyfiawnder yn arwain at enillion sylweddol yn y polisi atal ac adsefydlu drwy well cydlyniant a llywodraethiant. Ac wrth gwrs, mae Cymru eisoes yn gwneud yr hyn a all. Mae'n arwain mewn dulliau sy'n ystyriol o drawma, o ran ymwybyddiaeth o brofiadau niweidiol yn ystod plentyndod, dargyfeirio ieuenctid a gwasanaethau cymdeithasol integredig, tra bod model San Steffan yn pwyso'n drymach ar gosb yn hytrach na'r ethos ataliol y mae Cymru wedi'i gyflawni a'i ymgorffori ers blynyddoedd lawer.
Gyda'r cefndir hwnnw, mae gennym Bapur Gwyn Llywodraeth y DU ar blismona sy'n cynnig model newydd, creu gwasanaeth heddlu cenedlaethol, mwy o oruchwyliaeth ganolog, a diwygiadau strwythurol newydd ac uno heddluoedd. Heb amddiffyniad penodol i Gymru, mae perygl y bydd y diwygiadau hyn yn ailganoli plismona ac yn osgoi anghenion polisi Cymru yn gyfan gwbl. Mae'r Papur Gwyn hwn felly yn foment dyngedfennol i sicrhau ymrwymiad i ddatganoli plismona a chyfiawnder llawn i Gymru.
Beth bynnag a ddywed neb, nid tincran cyfansoddiadol yw datganoli cyfiawnder. Mae'n angenrheidrwydd ymarferol i'n pobl a'n cymunedau. Mae plismona yng Nghymru'n cael ei redeg o San Steffan, ond mae achosion troseddu a'r atebion i droseddu yn faterion i Lywodraeth Cymru i raddau helaeth. Mae'r anghysondeb hwn yn un o'r prif resymau pam y mae'r adroddiadau a grybwyllais, ac adroddiadau eraill, yn dadlau bod cyfiawnder yng Nghymru yn anodd ei reoli o dan y system ddatganoli bresennol. Bydd datganoli plismona a chyfiawnder yn galluogi Cymru i greu cymunedau mwy diogel, canlyniadau tecach a system gyfiawnder wedi'i gwreiddio mewn atal, nid cosb yn unig.
Mae'r dystiolaeth yn glir iawn. Mae'r comisiynau'n glir. Mae Cymru'n haeddu system gyfiawnder sy'n gweithio gyda'i gwasanaethau datganoledig, nid yn eu herbyn.
Fel y dywedodd comisiwn Thomas yn 2019, nid yw cyfiawnder yn rhan annatod o greu polisi yng Nghymru, yn wahanol i'r Alban a Gogledd Iwerddon. Mae'r cydweithio rhwng cyrff sydd wedi’u datganoli a’r rhai sydd ddim yn creu sefyllfa gymhleth sydd ddim yn rhoi atebolrwydd tryloyw, ac felly ddim yn arwain at berfformiad effeithiol. Dyna oedd barn comisiwn Thomas flynyddoedd yn ôl, ac mae o’n hollol wir heddiw, os nad yn fwy gwir, mewn gwirionedd.
Fel llefarydd tai Plaid Cymru, rydw i am sôn am un anomali diweddar. Ddoe, roeddem ni wrthi'n pasio Cyfnod 4 y Bil digartrefedd, Bil pwysig mae Plaid Cymru wedi bod yn falch o helpu i'w saernïo. Agwedd hollbwysig yn y Bil ydy rhoi'r pwyslais ar adnabod pobl sydd mewn peryg o wynebu digartrefedd cyn i'r argyfwng ddigwydd. Mae asiantaethau pwysig yn cael eu tynnu mewn i'r angen am ‘ofyn a gweithredu’, sef gweithwyr rheng flaen yn adnabod problem a gweithredu i atal unigolion rhag cysgu ar y stryd neu wynebu digartrefedd yn ei amryfal ffyrdd. Ond mae un partner allweddol ar goll, sef yr heddlu. Yn ystod Cyfnod 2, mi wnes i geisio gosod yr heddlu ar y rhestr amlasiantaethol sydd yn y Bil. Mae'r awydd yno yn glir gan ein lluoedd ni, ond gan nad ydy'r heddlu wedi cael ei ddatganoli, doedd hi ddim yn bosib yn gyfansoddiadol i wneud y newid yma a phasio'r gwelliant roeddwn i wedi'i gyflwyno.
Mae taclo digartrefedd yn golygu defnyddio dulliau gweithredu sy'n seiliedig ar drawma. Mae hyn yn hanfodol, ac mi fydd yna hyfforddiant arbennig angen cael ei ddarparu ar draws yr asiantaethau newydd sydd wedi'u rhestru yn y Bil digartrefedd. Ond bydd yna ddim rheidrwydd ar yr heddlu i gymryd rhan yn hynny, a bydd Gweinidogion Cymru ddim yn gallu eu dwyn yn atebol. Mi fyddai'r cydweithio asiantaethol, y dwyn i gyfrif hanfodol, y pwyslais ar yr unigolion ac agwedd o ddeall trawma—mi fyddai hynny oll yn cryfhau petai'r heddlu yn rhan ffurfiol, statudol o'r bartneriaeth yma, sydd yn mynd i fod yn taclo digartrefedd mewn ffordd effeithiol, ond dydyn nhw ddim. Dydy'r heddlu ddim yn rhan o hyn, ac mae hyn yn wendid sylfaenol.
Prysured y dydd, felly, pan ddaw'r pwerau i Gymru ac y byddwn ni'n gallu bod yn fwy effeithiol yn y ffordd yr ydyn ni'n delio efo digartrefedd a llu o faterion eraill, fel bod llai o fywydau'n cael eu niweidio. Dyma'r deilliannau positif fyddai'n effeithio'n uniongyrchol ar fywydau pobl Cymru o ddatganoli cyfiawnder a heddlua. Mae yna gyfle gwirioneddol rŵan efo'r Papur Gwyn. Beth am afael yn y cyfle yna wrth i'r model newydd gael ei ddatblygu, a rhoi'r pwerau perthnasol yma i Gymru, fel ein bod ni'n gallu bod yn effeithiol yn y ffordd yr ydyn ni'n trin rhai o bobl fwyaf bregus ein cymdeithas? Diolch.
As the Thomas commission said in 2019, justice is not an integral part of policy development in Wales, unlike Scotland and Northern Ireland. The collaboration between devolved and non-devolved bodies creates a complex situation that doesn’t provide transparent accountability and therefore doesn’t lead to effective performance. That was the view of the Thomas commission years ago and it is entirely true today, if not even more pertinent today.
As Plaid Cymru's housing spokesperson, I want to mention one recent anomaly. Yesterday, we passed Stage 4 of the homelessness Bill, an important Bill that Plaid Cymru has been proud to help shape. A crucial aspect of the Bill is to identify those at risk of homelessness before crisis hits. Important agencies are drawn into the need to ‘ask and act’, which covers front-line services, recognising and identifying problems and acting to ensure that people do not end up sleeping rough or experiencing homelessness in its various forms. But one key partner is missing, namely the police. At Stage 2, I attempted to include the police on the multi-agency list within the Bill. The desire is clearly there among our police forces, but as policing is not devolved, it was not constitutionally possible to make this change and to pass the amendment that I tabled.
Tackling homelessness requires an approach that is trauma informed. This is crucial, and special training will need to be provided across the agencies listed in the homelessness Bill. But there will be no requirement for the police to participate in that, and Welsh Ministers will not be able to hold them to account. This multi-agency collaboration, the crucial holding to account, the person-centred approach and the trauma-informed approach—this all would have been significantly stronger if the police were a formal, statutory part of that partnership, which will be seeking to tackle homelessness in an effective manner, but they aren't included. The police are not part of this, and this is a fundamental weakness.
These powers can't come to Wales soon enough so that we can be more effective in the way that we deal with homelessness and a whole host of other issues, so that fewer lives are damaged. These are the positive outcomes that would have a direct impact on the lives of the people of Wales if justice and policing were devolved. There is a very real opportunity now with this White Paper. Let's grasp that opportunity as the new model is developed, and give the relevant powers to Wales, so that we can be effective in the way that we treat some of the most vulnerable people in our society. Thank you.
I'm pleased to have the opportunity to add to this debate this afternoon. The argument for devolution of policing and justice rests on the recommendation of the Thomas commission, as we've heard many times already this afternoon, and the Independent Commission on the Constitutional Future of Wales, but the reports have significant weaknesses, which I will outline, and they do not provide a compelling argument for devolving policing and justice.
There are very few practical benefits to devolving policing and justice, and the main thrust of the argument that is made by the Thomas commission rests on constitutional symmetry. This is an argument based on symbolic alignment. It does not prioritise stability or the best-quality policing and justice for the people of Wales. And finally, it does not prioritise cost-effectiveness with devolved policing. [Interruption.] I'll finish this sentence and then I'll give way. You are coming up on my—. So, I don't know if you want to still make the intervention. Courts are predicted to cost the Welsh taxpayer far more per head. I do recall the Member for South Wales Central arguing the other week that Baron Thomas of Cwmgiedd is a respected judge and peer and not some foaming-at-the-mouth nationalist, and I completely agree. But there were several important factors that were not—. [Interruption.] Of course I will.
Rwy'n falch o gael y cyfle i ychwanegu at y ddadl hon y prynhawn yma. Mae'r ddadl dros ddatganoli plismona a chyfiawnder yn deillio o argymhelliad comisiwn Thomas, fel y clywsom sawl gwaith y prynhawn yma eisoes, a'r Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru, ond mae gan yr adroddiadau wendidau sylweddol, y gwnaf eu hamlinellu, ac nid ydynt yn darparu dadl gymhellol dros ddatganoli plismona a chyfiawnder.
Ychydig iawn o fanteision ymarferol a geir i ddatganoli plismona a chyfiawnder, ac mae prif sbardun y ddadl a wneir gan gomisiwn Thomas yn pwyso ar gymesuredd cyfansoddiadol. Mae hon yn ddadl sy'n seiliedig ar aliniad symbolaidd. Nid yw'n blaenoriaethu sefydlogrwydd na phlismona a chyfiawnder o'r ansawdd gorau i bobl Cymru. Ac yn olaf, nid yw'n blaenoriaethu costeffeithiolrwydd gyda phlismona datganoledig. [Torri ar draws.] Fe wnaf orffen y frawddeg ac yna fe ildiaf. Rydych chi'n dod i fyny ar fy—. Felly, nid wyf yn gwybod a ydych chi'n dal i fod eisiau gwneud yr ymyriad. Rhagwelir y bydd llysoedd yn costio llawer mwy y pen i drethdalwyr Cymru. Rwy'n cofio'r Aelod dros Ganol De Cymru yn dadlau yr wythnos o'r blaen fod y Barwn Thomas o Gwmgïedd yn farnwr ac arglwydd uchel ei barch ac nid yn rhyw genedlaetholwr tanllyd, ac rwy'n cytuno'n llwyr. Ond roedd sawl ffactor pwysig na chafodd—. [Torri ar draws.] Wrth gwrs y gwnaf.
I'm sure everyone's pleased to hear your analysis of the report, Gareth. Now, of course, the commissioners of that report included the former Lord Chief Justice, the head of prisons and probation in Northern Ireland, a global partner of the largest legal firm in London and many others—not your typical members of commissions in Wales. So, how are you more of an expert than they are?
Rwy'n siŵr fod pawb yn falch o glywed eich dadansoddiad o'r adroddiad, Gareth. Nawr, wrth gwrs, roedd comisiynwyr yr adroddiad hwnnw'n cynnwys y cyn Arglwydd Brif Ustus, pennaeth carchardai a phrawf yng Ngogledd Iwerddon, un o bartneriaid byd-eang y cwmni cyfreithiol mwyaf yn Llundain a llawer o rai eraill—nid eich aelodau nodweddiadol o gomisiynau yng Nghymru. Felly, sut ydych chi'n fwy o arbenigwr na nhw?
I will be covering that during my contribution in some regard, but not to the detail that you've highlighted. I'm more highlighting the theory behind the argument against the devolution of policing, thoroughly done by the commission, with the report outlining the very few practical benefits to devolving policing and justice.
I'm not prepared to see the Welsh taxpayer fork out considerably more money for poorer policing just for symbolic constitutional symmetry in order to keep the separatists happy. Separatists who just want to see further creeping towards independence. I will prioritise what is sensible and pragmatic over ideology, and the Welsh nationalists are guided entirely by ideology. There is ample evidence outlining why devolving policing and justice is not a good idea. [Interruption.] Of course I will.
Fe wnaf gynnwys hynny yn ystod fy nghyfraniad mewn rhyw ffordd, ond nid i'r manylder a nodwyd gennych. Rwy'n tynnu sylw'n fwy at y ddamcaniaeth sy'n sail i'r ddadl yn erbyn datganoli plismona, wedi'i wneud yn drylwyr gan y comisiwn, gyda'r adroddiad yn amlinellu'r ychydig iawn o fanteision ymarferol i ddatganoli plismona a chyfiawnder.
Nid wyf yn barod i weld y trethdalwr Cymreig yn rhoi cryn dipyn yn fwy o arian ar gyfer plismona salach a hynny'n unig er mwyn sicrhau cymesuredd cyfansoddiadol symbolaidd i gadw'r ymwahanwyr yn hapus. Ymwahanwyr sydd ond eisiau gweld cripian pellach tuag at annibyniaeth. Rwyf am flaenoriaethu'r hyn sy'n synhwyrol ac yn bragmataidd dros ideoleg, ac mae'r cenedlaetholwyr Cymreig yn cael eu harwain yn gyfan gwbl gan ideoleg. Mae digon o dystiolaeth i ddangos pam nad yw datganoli plismona a chyfiawnder yn syniad da. [Torri ar draws.] Wrth gwrs y gwnaf.
[Inaudible.]—seeing as my colleague Llyr Gruffydd did. Do you believe that Manchester or London are on the way to independence because of the devolution of policing in their respective cities?
[Anghlywadwy.]—gan fod fy nghyd-Aelod Llyr Gruffydd wedi gwneud. A ydych chi'n credu bod Manceinion neu Lundain ar y ffordd i annibyniaeth oherwydd bod plismona wedi'i ddatganoli yn y dinasoedd hynny?
That's a flawed argument, because it's a completely different model of devolution. I'd expect a better standard of argument from a leader of a party, in all honesty.
On the financial impact, Wales currently benefits from the economies of scale and the integrated system with England, and devolution risks diverting funds from front-line services to bureaucratic restructuring to establish devolved policing and justice.
We should also remember that Scotland and Northern Ireland have a long precedent of having their own courts and law enforcement. Scotland has had its own legal system since before the Act of Union in 1707, and Northern Ireland since 1921, with their own autonomous Royal Ulster Constabulary. But discounting medieval Welsh law, there is no precedent for this in Wales. Justice and policing have always been integrated with England, so this means that devolving policing and justice would be novel.
We would lose the economy of scale, and the fiscal fragmentation of disintegrating—[Interruption.] You wouldn't feel the need to heckle so much if you knew what I was saying was truly not factual. It's a classic defence mechanism, isn't it, when you're being told something to the contrary of what you believe.
We would lose the economy of scale, and the fiscal fragmentation of disintegrating policing and justice would lead to higher per capita costs for the Welsh people. The UK Government's 2018 estimate was that the initial set-up costs associated with devolving justice would amount to £101.5 million—expect this to be much higher today. Welsh taxpayers would be expected to share the burden of an extra £37.5 million per year; again, this figure would be much higher today, and that doesn't even include the additional costs for other things, like legal aid.
An integrated justice system also allows us to benefit from a larger pool of expertise, resources and international prestige. The chief constable of North Wales Police, Amanda Blakeman, whom the leader of Plaid Cymru might be interested to hear from, given she covers his constituency, recently said that north Wales is very much connected from a criminality perspective to the neighbouring forces of Merseyside through to Cheshire, commenting that crime is more east to west than north to south.
Mae honno'n ddadl gyfeiliornus, oherwydd mae'n fodel hollol wahanol o ddatganoli. Buaswn yn disgwyl dadl o safon well gan arweinydd plaid, a bod yn onest.
O ran yr effaith ariannol, mae Cymru ar hyn o bryd yn elwa o'r arbedion maint a'r system integredig â Lloegr, ac mae datganoli'n creu risg o ddargyfeirio arian o wasanaethau rheng flaen tuag at ailstrwythuro biwrocrataidd i sefydlu plismona a chyfiawnder datganoledig.
Dylem gofio hefyd fod gan yr Alban a Gogledd Iwerddon gynsail hir o gael eu llysoedd a'u systemau gorfodi'r gyfraith eu hunain. Mae gan yr Alban ei system gyfreithiol ei hun ers cyn y Ddeddf Uno ym 1707, a Gogledd Iwerddon ers 1921, gyda'u Cwnstabliaeth Frenhinol Ulster ymreolaethol eu hunain. Ond gan ddiystyru cyfraith ganoloesol Cymru, nid oes cynsail i hyn yng Nghymru. Mae cyfiawnder a phlismona bob amser wedi cael eu hintegreiddio â Lloegr, felly mae hyn yn golygu y byddai datganoli plismona a chyfiawnder yn newydd.
Byddem yn colli'r arbedion maint, a byddai'r darnio cyllidol o ddadelfennu—[Torri ar draws.] Ni fyddech chi'n teimlo'r angen i heclo cymaint pe baech chi'n gwybod nad oedd yr hyn rwy'n ei ddweud yn ffeithiol mewn gwirionedd. Mae'n fecanwaith amddiffyn clasurol, onid yw, pan fyddwch chi'n cael clywed rhywbeth sy'n groes i'r hyn a gredwch.
Byddem yn colli'r arbedion maint, a byddai'r darnio cyllidol o ddadelfennu plismona a chyfiawnder yn arwain at gostau uwch y pen i bobl Cymru. Amcangyfrif Llywodraeth y DU yn 2018 oedd y byddai'r costau sefydlu cychwynnol a fyddai'n gysylltiedig â datganoli cyfiawnder yn £101.5 miliwn—gallwch ddisgwyl iddo fod yn llawer uwch heddiw. Byddai disgwyl i drethdalwyr Cymru rannu'r baich o £37.5 miliwn ychwanegol y flwyddyn; unwaith eto, byddai'r ffigur hwn yn llawer uwch heddiw, ac nid yw hynny'n cynnwys y costau ychwanegol ar gyfer pethau eraill, fel cymorth cyfreithiol.
Mae system gyfiawnder integredig hefyd yn ein galluogi i elwa o gronfa fwy o arbenigedd, adnoddau a bri rhyngwladol. Yn ddiweddar, dywedodd prif gwnstabl Heddlu Gogledd Cymru, Amanda Blakeman, y gallai fod gan arweinydd Plaid Cymru ddiddordeb mewn clywed oddi wrthi gan fod ei hardal yn cynnwys ei etholaeth, fod gogledd Cymru'n gysylltiedig iawn o safbwynt troseddoldeb â heddluoedd cyfagos Glannau Mersi hyd at swydd Gaer, gan ddweud bod troseddu'n digwydd ar batrwm mwy dwyrain-gorllewin na gogledd-de.
Will the Member take an intervention?
A wnaiff yr Aelod dderbyn ymyriad?
If the Llywydd will allow me to, I'd be happy to.
Gyda phleser, os gwnaiff y Llywydd adael imi wneud.
It's your call, Gareth—it's your time.
Eich dewis chi, Gareth—eich amser chi ydyw.
I know I'm in the red, so—
Rwy'n gwybod fy mod yn y coch, felly—
Yes, but you have an additional minute for interventions, so you're within that minute, just about.
Ydych, ond mae gennych funud ychwanegol ar gyfer ymyriadau, felly rydych chi ychydig bach o fewn y funud honno.
Two points. One, a devolved Welsh police system would, presumably, still want to co-operate across borders, as my colleague Adam Price made the case. Is that not true? Secondly, is the Member making the case for a cross-border police force that ignores the Welsh border entirely?
Dau bwynt. Un, byddai system heddlu ddatganoledig i Gymru, mae'n debyg, yn dal i fod eisiau cydweithredu ar draws ffiniau, fel y dadleuodd fy nghyd-Aelod Adam Price. Onid yw hynny'n wir? Yn ail, a yw'r Aelod yn dadlau'r achos dros heddlu trawsffiniol sy'n anwybyddu ffin Cymru yn gyfan gwbl?
I'm not making any claims in that regard; I think you're trying to put words in my mouth, really. I would advise you to, perhaps, have a briefing on county lines to see how that actually operates, and some of the intricacies of that—it's quite interesting, actually. A significant portion of crime in Wales, particularly in regions like north Wales, is inherently cross-border, with estimates indicating that 95 per cent of crime in north Wales is cross-border with England, with little all-Wales crime. As my colleague Mark Isherwood has raised before, cross-border criminality is mentioned in the Thomas report only once.
As much as I wish we were, we are not living in the era of Dixon of Dock Green, and county lines and other organised gangs, terrorist organisations, do not just simply stop at Offa’s Dyke. Devolved boundaries, which criminals don't care about, create silos, increasing response times and costs. Retaining centralised control ensures seamless integration and allows police forces to share data to keep us all safe.
Again, the timing for the push for this is ill thought through. Labour has proven itself unable to govern Wales with the powers it already has, and there are significant issues with policing across the UK as it stands, whether it's two-tier justice or wasting time on policing Facebook posts while burglaries are ignored. I dread to think of the nightmarish, dystopian policing we'd end up with should it ever be run by Welsh Labour and Plaid Cymru, and I think we all know that that would be worse. I'm not saying that policing and justice—
Nid wyf yn gwneud unrhyw honiadau i'r perwyl hwnnw; rwy'n credu eich bod chi'n ceisio rhoi geiriau yn fy ngheg. Rwy'n eich cynghori i gael briff ar linellau cyffuriau i weld sut y mae hynny'n gweithredu mewn gwirionedd, a rhai o fanylion hynny—mae'n eithaf diddorol, mewn gwirionedd. Mae cyfran sylweddol o droseddu yng Nghymru, yn enwedig mewn rhanbarthau fel gogledd Cymru, yn gynhenid drawsffiniol, gydag amcangyfrifon yn dangos bod 95 y cant o droseddau yng ngogledd Cymru yn drawsffiniol â Lloegr, ac ychydig iawn o droseddu Cymru gyfan a geir. Fel y mae fy nghyd-Aelod Mark Isherwood wedi nodi o'r blaen, unwaith yn unig y crybwyllir troseddu trawsffiniol yn adroddiad Thomas.
Er mor braf fyddai hynny, nid ydym yn byw yng nghyfnod Dixon of Dock Green, ac nid yw llinellau cyffuriau a gangiau cyfundrefnol eraill, sefydliadau terfysgol, yn dod i ben wrth Glawdd Offa. Mae ffiniau datganoledig, nad yw troseddwyr yn poeni yn eu cylch, yn creu seilos, gan gynyddu amseroedd ymateb a chostau. Mae cadw rheolaeth ganolog yn sicrhau integreiddio di-dor ac yn caniatáu i heddluoedd rannu data i'n cadw ni i gyd yn ddiogel.
Unwaith eto, mae'r amseriad ar gyfer gwthio hyn yn ddifeddwl. Mae Llafur wedi profi na all lywodraethu Cymru â'r pwerau sydd ganddi eisoes, ac mae yna broblemau sylweddol gyda phlismona ledled y DU fel y mae, boed yn gyfiawnder dwy haen neu'n wastraffu amser ar blismona postiadau Facebook tra bod bwrgleriaethau'n cael eu hanwybyddu. Rwy'n arswydo meddwl am y plismona hunllefus, dystopaidd y byddem yn ei weld pe bai byth yn cael ei redeg gan Lafur Cymru a Phlaid Cymru, ac rwy'n credu ein bod ni oll yn gwybod y byddai hynny'n waeth. Nid wyf yn dweud bod plismona a chyfiawnder—
I have been extremely generous up till now—if you can come to an end now, please.
Rwyf wedi bod yn hynod o hael hyd yma—os gallwch ddod i ben nawr, os gwelwch yn dda.
Thank you very much. It's of no practical benefit for the people of Wales whatsoever. Let's not add policing and justice to this ever-growing list of Welsh Government failures that we've had to endure for the last 27 years. Thank you very much.
Diolch yn fawr. Nid yw o fudd ymarferol i bobl Cymru o gwbl. Gadewch inni beidio ag ychwanegu plismona a chyfiawnder at y rhestr gynyddol o fethiannau Llywodraeth Cymru y bu'n rhaid inni eu dioddef dros y 27 mlynedd diwethaf. Diolch yn fawr.
Rydyn ni eisoes wedi clywed am yr anghydbwysedd sy’n bodoli rhwng cyfrifoldebau Llywodraeth Cymru mewn rhai meysydd a’i diffyg dylanwad o ran cyfiawnder a heddlua. Mae hyn yn creu tensiynau amlwg, ond yn bwysicaf oll, mae’n creu dioddefaint go iawn i unigolion a’u teuluoedd. Dyma, fel y dywedodd Sioned, ydy’r jagged edge, neu'r ymyl miniog o ddatganoli sy’n torri drwy galon ein gwasanaethau cyhoeddus.
Mae’r dystiolaeth yn glir: mae’r system cyfiawnder troseddol yn methu unigolion â phroblemau iechyd meddwl. Yn ein carchardai, mae naw o bob 10 carcharor yn dioddef efo broblemau iechyd meddwl neu gamddefnyddio sylweddau. Mae cyfraddau hunan-niweidio a marwolaethau yng ngharchardai Cymru, fel y gwelwyd yn drasig yn HMP Parc yn ddiweddar, ar eu lefel uchaf erioed. Nid dim ond llinellau ar siart cyfansoddiadol yw’r jagged edge yma, mae’n graith ar fywydau teuluoedd ledled Cymru. Pan fyddwn ni'n siarad am hollt mewn awdurdod, rydyn ni'n siarad am fam yn y Cymoedd sy’n gwylio ei mab mewn argyfwng iechyd meddwl, ond yn hytrach nag ambiwlans a nyrs, fan yr heddlu a chelloedd sy’n galw. Mae troseddu yn cael ei ystyried yn salwch oherwydd nad yw ein Deddfau ni yn fan hyn yn cyd-fynd â’n gwerthoedd iechyd.
Meddyliwch am y plentyn 15 oed hwnnw o ogledd Cymru sy’n cael ei gludo oriau i ffwrdd i ryw sefydliad yn Lloegr. Mae e’n colli cysylltiad â’i deulu, ei iaith a’r gwasanaethau cymdeithasol sydd i fod i’w helpu i ailadeiladu ei fywyd. Mae’r system bresennol yn dewis cosb bell ac unigedd dros iachâd a chefnogaeth. Mae hwn yn drawma sy’n cael ei achosi nid gan y drosedd, ond gan y setliad cyfansoddiadol methedig bresennol. Mae’r Llywodraeth yma'n hoffi dweud bod gofal iechyd meddwl Cymru yn un sy'n drawma-wybodus, ond yn amlwg yn ddall i’r ffaith ei fod yn achosi trawma dyfnach drwy fethu â newid y system ffaeledig yma.
Mae pob marwolaeth mewn carchar, pob gorddos ar ein strydoedd a phob swyddog heddlu sy’n gorfod gweithredu heb yr hyfforddiant seiciatryddol angenrheidiol yn dyst i system sydd wedi torri. Rydym yn gwasanaethu dau feistr, ac oherwydd hynny, nid ydym yn gwasanaethu ein pobl yn effeithiol. Drwy ddatganoli cyfiawnder, nid hawlio pŵer yn unig yr ydyn ni am wneud, ond rydyn ni'n hawlio’r hawl i drin ein dinasyddion ag urddas, tosturi ac un llais. Mae teuluoedd Cymru yn haeddu system sy’n eu gweld nhw fel bodau dynol cyfan, nid fel problemau gweinyddol i’w rhannu rhwng adrannau Llywodraethau yng Nghaerdydd neu Lundain.
Pam mae hyn yn digwydd? Oherwydd, yn fwyaf amlwg, fod yr atebolrwydd yn un sydd yn rhanedig, ac, yn ail, wrth rannu atebolrwydd yn y modd yma, mae’n arwain at sefydliadau yn gwadu atebolrwydd, gan bwyntio bys cyfrifoldeb o un i’r llall, yn debyg i’r meme Spiderman boblogaidd yna mae pawb wedi ei weld. Pan fydd unigolyn yn marw neu’n dioddef mewn carchar yng Nghymru, mae’r diogelwch yn fater i Lundain, ond mae’r gofal iechyd yn fater i Fae Caerdydd. Mae’r hollt hwn yn golygu nad oes neb yn gyfrifol am y person cyfan. Fel y dywedodd y comisiwn Thomas:
We've already heard about the imbalance that exists between the responsibilities of the Welsh Government in some areas and its lack of influence in terms of policing and justice. This creates obvious tensions, but above all, it creates real suffering for individuals and their families. This, as Sioned said, is the jagged edge of devolution that cuts through the heart of our public services.
The evidence is clear: the criminal justice system is failing individuals with mental health problems. In our prisons, nine out of 10 prisoners suffer from mental health or substance misuse problems. Rates of self-harm and death in Welsh prisons, as has been tragically seen at HMP Parc recently, are at an all-time high. This jagged edge is not just a series of lines on a constitutional chart, it's a scar blighting the lives of families across Wales. When we talk about a fracturing of authority, we are talking about a mother in the Valleys watching her son experience a mental health crisis, but instead of an ambulance and nurse, it is a police van and cells that await. We criminalise illness because our laws here don't align with our health values.
Think of that 15-year-old child from north Wales, who is transported hours away to some institution in England. They lose their connection with their family, their language and the social services that are meant to help them rebuild their life. The current system chooses remote punishment and isolation over healing and support. This is a trauma caused not by the crime, but by the current constitutional settlement, which has failed. This Government likes to say that mental health care in Wales is trauma informed, but is clearly blind to the fact that it is causing deeper trauma by failing to change this failing system.
Every death in prison, every overdose on our streets and every police officer who has to act without the necessary psychiatric training is a testimony to a broken system. We serve two masters, and because of that, we do not serve our people effectively. By devolving justice, we are not just claiming power, but we are claiming the right to treat our citizens with dignity, compassion and coherence. Welsh families deserve a system that sees them as whole human beings, not as administrative problems to be shared between Government departments in Cardiff or London.
Why is this happening? Because it is obvious that accountability is divided, and, secondly, when accountability is divided in this way, it leads organisations to deny accountability and point the finger of blame at each other, rather like the popular Spiderman meme that everyone has seen. When an individual dies or suffers in a prison in Wales, the safety aspect is a matter for London, but the healthcare element is a matter for Cardiff Bay. This division means that no-one is responsible for the whole person. As the Thomas commission said:
the division of powers is a major obstacle to the coherent delivery of justice and health services.
mae rhannu pwerau'n rhwystr mawr i allu darparu gwasanaethau cyfiawnder ac iechyd yn gydlynol.
Nid mater i’r carchardai yn unig ydy hyn, mae’n effeithio ar ein strydoedd. Ar hyn o bryd, mae ein heddluoedd wedi dod yn wasanaeth llinell gyntaf ar gyfer argyfyngau iechyd meddwl. Mae adroddiadau yn dangos bod swyddogion yng Nghymru yn treulio miloedd o oriau mewn adrannau achosion brys yn aros am welyau, oherwydd nad yw protocolau’r heddlu, sydd o dan San Steffan, a phrotocolau’r NHS, sydd o dan Fae Caerdydd, yn siarad â’i gilydd. Ystyriwch y teuluoedd sy’n colli anwyliaid i gyffuriau. Mae Llywodraeth Cymru eisiau dilyn dull lleihau niwed, ond mae’r heddlu wedi’u clymu i ddeddfwriaeth ar gyffuriau o Lundain. Mewn gwledydd lle mae iechyd a chyfiawnder wedi’u huno, mae yna arloesi, fel y prosiect Test for Change yn yr Alban, sy’n achub bywydau drwy ddefnyddio naloxone. Yng Nghymru, rydyn ni'n brwydro yn erbyn y llanw gyda dwy law wedi’u clymu y tu ôl i’n cefn.
Fel y dywedodd y Mick Antoniw, oedd yn Gwnsler Cyffredinol ar y pryd:
This is not just a matter for the prisons, it affects our streets. Currently, our police forces have become the first responder service for mental health emergencies. Reports show that officers in Wales spend thousands of hours in accident and emergency departments waiting for beds, because the police protocols, which are under Westminster, and the NHS protocols, which are under Cardiff Bay, do not talk to each other. Consider the families who lose loved ones to drugs. The Welsh Government wants to follow a harm reduction approach, but the police are tied to drug legislation from London. In countries where health and justice are united, there is innovation, such as the Test for Change project in Scotland, which saves lives by using naloxone. In Wales, we are fighting against the tide with both hands tied behind our back.
As Mick Antoniw said, who was the Counsel General at the time:
the jagged edge means we are trying to deliver a twenty-first century health service within a nineteenth-century justice framework.
mae'r ymyl garw'n golygu ein bod yn ceisio darparu gwasanaeth iechyd yr unfed ganrif ar hugain o fewn fframwaith cyfiawnder y bedwaredd ganrif ar bymtheg.
Mae angen datganoli plismona a chyfiawnder, nid er mwyn mwy o rym i wleidyddion, ond er mwyn sicrhau un system unedig—system sy’n trin pobl fel cleifion yn hytrach na throseddwyr, sy’n cadw plant yn agos at adref ac sy’n rhoi diwedd ar y dryswch sy’n costio bywydau. Mae’n bryd llyfnhau’r jagged edge hwn er mwyn pobl Cymru.
Policing and justice need to be devolved, not to obtain more power for politicians, but to ensure one unified system—a system that treats people as patients rather than as criminals, that keeps children close to home and that puts an end to the confusion that costs lives. It is time to smooth out this jagged edge for the sake of the people of Wales.
I want to concentrate my remarks on women in the justice system, the need for reform and how the devolution of police and justice to Wales will help in this process. I support what Sioned Williams has said about women in the justice system earlier on, and I know that we've had some discussion about it earlier this afternoon in the Chamber.
We all know that the vast majority of women sent to prison are serving very short sentences. In the year ending June 2024, over three quarters of women in the UK sentenced to custody received sentences of 12 months or less. I was in Westminster in 2007 when Jean Corston produced the Corston report, and that's 20 years ago, and what progress has there been? It was made clear in that report, and it's exactly the same now, that the vast majority of women who go to prison are not dangerous, they're not a risk to the community; they're dealing with poverty, poor mental health or the lasting impact of abuse. Many are carers, many are mothers—and we've already heard about the way that children suffer when mothers in particular go to prison—and many have been failed long before they ever reached court. The services they use and need are almost universally devolved.
Reform of the justice system is about being effective, humane and fair. Short prison sentences for women do very little to reduce reoffending, but they can cause enormous harm to families and children and can make already challenging circumstances even harder. I welcome some of the reforms introduced by the UK Government in its Sentencing Bill, including the presumption against short custodial sentences and the greater use of suspended and deferred sentences. I also welcome the establishment of the Women's Justice Board, which includes representation from Wales. These are important and positive steps that reflect some of our values in Wales.
But Corston, 20 years ago, also called for a local, woman-centred approach, rooted in communities, focusing on prevention, as John Griffiths spoke about in his contribution, focusing on support and rehabilitation. Wales has shown time and time again that we can lead in taking a more compassionate, preventative approach. And I do believe that that is the approach that this Senedd has led.
The delay in progress on the women's residential centre, already mentioned several times this afternoon, is another reason for the devolution of justice to Wales. Devolving justice would allow Wales to join up all these systems properly, build a fairer, more effective approach for women and for everybody. The statistics on justice in Wales are shocking. The system is failing. Devolution would give us the opportunity to tackle these failures, and I believe this is an opportunity that we should work towards. Diolch.
Rwyf am ganolbwyntio fy sylwadau ar fenywod yn y system gyfiawnder, yr angen am ddiwygio a sut y bydd datganoli heddlu a chyfiawnder i Gymru yn helpu yn y broses hon. Rwy'n cefnogi'r hyn a ddywedodd Sioned Williams yn gynharach am fenywod yn y system gyfiawnder, ac rwy'n gwybod ein bod wedi cael peth trafodaeth yn ei gylch yn gynharach y prynhawn yma yn y Siambr.
Rydym i gyd yn gwybod bod y mwyafrif helaeth o fenywod a anfonir i'r carchar yn bwrw dedfrydau byr iawn. Yn y flwyddyn a ddaeth i ben ym mis Mehefin 2024, derbyniodd dros dri chwarter y menywod yn y DU a ddedfrydwyd i garchar ddedfrydau o 12 mis neu lai. Roeddwn yn San Steffan yn 2007 pan gynhyrchodd Jean Corston adroddiad Corston, a hynny 20 mlynedd yn ôl, a pha gynnydd a fu? Fe wnaed yn glir yn yr adroddiad hwnnw, ac mae'n union yr un peth nawr, nad yw'r mwyafrif helaeth o fenywod sy'n mynd i'r carchar yn beryglus, nid ydynt yn risg i'r gymuned; maent yn ymdopi â thlodi, iechyd meddwl gwael neu effaith barhaol camdriniaeth. Mae llawer yn ofalwyr, mae llawer yn famau—ac rydym eisoes wedi clywed am y ffordd y mae plant yn dioddef pan fydd mamau yn enwedig yn mynd i'r carchar—a gwnaed cam â nifer ohonynt ymhell cyn iddynt gyrraedd y llys. Mae'r gwasanaethau a ddefnyddiant ac y maent eu hangen bron i gyd wedi'u datganoli.
Mae diwygio'r system gyfiawnder yn ymwneud â bod yn effeithiol, yn ddyngarol ac yn deg. Nid yw dedfrydau carchar byr i fenywod yn gwneud fawr ddim i leihau aildroseddu, ond gallant achosi niwed enfawr i deuluoedd a phlant a gallant wneud amgylchiadau sydd eisoes yn heriol hyd yn oed yn anos. Rwy'n croesawu rhai o'r diwygiadau a gyflwynwyd gan Lywodraeth y DU yn ei Bil Dedfrydu, gan gynnwys y rhagdybiaeth yn erbyn dedfrydau carchar byr a'r defnydd mwy o ddedfrydau gohiriedig. Rwyf hefyd yn croesawu sefydlu'r Bwrdd Cyfiawnder Menywod, sy'n cynnwys cynrychiolaeth o Gymru. Mae'r rhain yn gamau pwysig a chadarnhaol sy'n adlewyrchu rhai o'n gwerthoedd ni yng Nghymru.
Ond galwodd Corston, 20 mlynedd yn ôl, am ddull lleol, sy'n canolbwyntio ar fenywod, wedi'i wreiddio mewn cymunedau, gan ffocysu ar atal, fel y soniodd John Griffiths yn ei gyfraniad, a chymorth ac adsefydlu. Mae Cymru wedi dangos dro ar ôl tro y gallwn arwain drwy fabwysiadu dull mwy tosturiol, ataliol o weithredu. Ac rwy'n credu mai dyna'r dull y mae'r Senedd hon wedi ei arwain.
Mae'r oedi ar gynnydd ar y ganolfan breswyl i fenywod, a grybwyllwyd sawl gwaith y prynhawn yma'n barod, yn rheswm arall dros ddatganoli cyfiawnder i Gymru. Byddai datganoli cyfiawnder yn caniatáu i Gymru uno'r holl systemau hyn yn iawn, adeiladu dull tecach, mwy effeithiol i fenywod ac i bawb. Mae'r ystadegau cyfiawnder yng Nghymru yn frawychus. Mae'r system yn methu. Byddai datganoli'n rhoi cyfle inni fynd i'r afael â'r methiannau hyn, ac rwy'n credu bod hwn yn gyfle y dylem weithio tuag ato. Diolch.
Reform UK is absolutely clear on this issue. We do not support the devolution of policing and justice to Wales. More than that, we do not believe that the answer to every problem that Wales has is more devolution and more powers. What the public want is for the powers that this Senedd currently has to work properly. Policing is one of the most serious responsibilities of the state. It involves the use of force, deprivation of liberty, counter-terrorism, serious organised crime and public order. Fragmenting that system for political reasons is not reform. It risks public safety.
And I will say this very plainly: I would not trust the hard left in this place, a Plaid Cymru and, potentially, a Green Party coalition, anywhere near the policing system of our country.
Mae Reform UK yn hollol glir ar y mater hwn. Nid ydym yn cefnogi datganoli plismona a chyfiawnder i Gymru. Yn fwy na hynny, nid ydym yn credu mai'r ateb i bob problem sydd gan Gymru yw mwy o ddatganoli a mwy o bwerau. Yr hyn y mae'r cyhoedd ei eisiau yw i'r pwerau sydd gan y Senedd hon ar hyn o bryd weithio'n iawn. Plismona yw un o gyfrifoldebau pwysicaf y wladwriaeth. Mae'n cynnwys y defnydd o rym, yn amddifadu o ryddid, gwrthderfysgaeth, troseddau cyfundrefnol difrifol a threfn gyhoeddus. Nid diwygio yw darnio'r system honno am resymau gwleidyddol. Mae'n peryglu diogelwch y cyhoedd.
Ac fe ddywedaf hyn yn glir iawn: ni fuaswn yn ymddiried yn y chwith caled yn y lle hwn, cynghrair rhwng Plaid Cymru a'r Blaid Werdd o bosib, i fynd yn agos at system blismona ein gwlad.
Would you take an intervention?
A wnewch chi dderbyn ymyriad?
I'll make a bit of progress. No, I'll make a bit of progress. We do not have to look far for real-world examples of why this matters. People of a certain political persuasion in Wales have faced threats, credible threats of extreme violence, yet, in some cases, nothing meaningful has happened. At the same time, we see people questioned, cautioned and arrested for comments about illegal immigration. That creates a perception, whether people like it or not, that policing priorities are shaped by politics rather than by public safety. It's two-tier policing in action. And once the public start to believe that law is not being applied fairly or consistently, trust in policing collapses, and, without public trust, policing by consent does not function. And yes, I'll take an intervention.
Fe wnaf ychydig o gynnydd. Na, fe wnaf ychydig o gynnydd. Nid oes raid inni edrych yn bell am enghreifftiau yn y byd go iawn o pam y mae hyn yn bwysig. Mae pobl o argyhoeddiad gwleidyddol penodol yng Nghymru wedi wynebu bygythiadau, bygythiadau credadwy o drais eithafol, ond mewn rhai achosion, nid oes unrhyw beth ystyrlon wedi digwydd. Ar yr un pryd, gwelwn bobl yn cael eu holi, yn cael rhybuddiad a'u harestio am sylwadau am fewnfudo anghyfreithlon. Mae hynny'n creu canfyddiad, pa un a yw pobl yn hoffi hynny neu beidio, fod blaenoriaethau plismona'n cael eu siapio gan wleidyddiaeth yn hytrach na chan ddiogelwch y cyhoedd. Mae'n blismona dwy haen ar waith. A phan fydd y cyhoedd yn dechrau credu nad yw'r gyfraith yn cael ei chymhwyso'n deg neu'n gyson, mae ymddiriedaeth mewn plismona'n chwalu, a heb ymddiriedaeth y cyhoedd, nid yw plismona drwy gydsyniad yn gweithio. Ac fe dderbyniaf yr ymyriad.
I wonder whether you would trust a Reform Government here in Cardiff Bay to run policing.
Tybed a fyddech chi'n ymddiried mewn Llywodraeth Reform yma ym Mae Caerdydd i redeg plismona.
Yes, I would, because Reform would ensure that policing—[Interruption.]—that policing—
Buaswn, oherwydd byddai Reform yn sicrhau bod plismona—[Torri ar draws.]—fod plismona—
There we are: James Evans wants to devolve policing.
Dyna ni: mae James Evans eisiau datganoli plismona.
I was very clear: I'd trust Reform to deliver policing across Wales. And I will say it—[Interruption.] I will say it—[Interruption.] I will say it very clearly: Reform do not agree with the devolution of policing or criminal justice here to Wales. [Interruption.] I've just said on the record—. Yes, I'll take a very short intervention, Llyr.
Roeddwn i'n glir iawn: buaswn yn ymddiried yn Reform i gyflawni plismona ledled Cymru. Ac rwy'n ei ddweud—[Torri ar draws.] Rwy'n ei ddweud—[Torri ar draws.] Rwy'n ei ddweud yn glir iawn: nid yw Reform yn cytuno â datganoli plismona neu gyfiawnder troseddol yma i Gymru. [Torri ar draws.] Rwyf newydd ddweud ac mae wedi'i gofnodi—. Iawn, fe wnaf dderbyn ymyriad byr iawn, Llyr.
Thanks, I appreciate it. So, does that suggest that you would be taking responsibility for policing away from Manchester and away from London because you see it as some sort of slippery slope to something you don't like?
Diolch, rwy'n gwerthfawrogi. Felly, a yw hynny'n awgrymu y byddech chi'n mynd â chyfrifoldeb am blismona oddi wrth Fanceinion ac oddi wrth Lundain am eich bod yn ei weld fel rhyw fath o lethr llithrig tuag at rywbeth nad ydych chi'n ei hoffi?
Well, actually, policing in cities across England is very different to the devolution of full policing. It's more like what we have across police and crime commissioners. I think you need to do a bit of homework about that before you raise that again.
So, now let's talk about cost, because this motion is glossing over the cost of it. Policing and justice are expensive national systems. They rely on shared UK-wide infrastructure, including intelligence databases, specialist units, training, forensics, counter-terrorism co-ordination and cross-border co-operation. Devolving policing would mean duplicating much of that in Wales: separate governance structures, separate oversight bodies, separate judicial administration, all at a significant and ongoing cost, and there is no guarantee the UK Government would provide any funding for the devolution of policing and justice. Even the Thomas commission acknowledged that devolution would require major upfront investment and long-term funding, yet there is no clear explanation of where that money would come from other than higher taxes or to cut other services across Wales.
We are consistently told that there is not enough money for health, education and local services, yet we are now being asked to believe that Wales can afford to build a parallel justice system from scratch. The numbers simply do not add up—just like Plaid Cymru's case for separatism. Duplication is waste. Supporters of this motion often point to Scotland and Northern Ireland, but let me be clear: Wales is not Scotland and it's not Northern Ireland. Scotland has had a separate legal system for centuries and Northern Ireland's arrangements reflect unique historical and security circumstances; Wales has neither. What Wales does have is deep integration with England. Criminals move across borders. Victims move across borders. Police forces already co-operate daily. Fragmentation of that system makes policing harder not easier.
And there's also—[Laughter.] You're obviously laughing, I think, because you're losing the argument. There is also the issue of politicisation. This motion brought forward by Plaid Cymru talks a great deal about opportunity but very little about risk, about cost or the consequences. We know why Plaid Cymru want this. We're not blind to the fact that they want this as a means to an end. The end of this is separatism and independence, that quiet, quiet walk down that road, and Reform takes a different view. We do not believe in consistently grabbing more powers for the sake of it. We believe in making the powers that already exist here in Wales deliver real results for the people of Wales. Devolving policing and justice would mean higher costs, weaker co-ordination and greater politicisation and reduced public confidence. That is not progress; that's a gamble with public safety. For those reasons, we will not be supporting this motion, and anybody who does is going towards a slow march towards independence.
Wel, mewn gwirionedd, mae plismona mewn dinasoedd ledled Lloegr yn wahanol iawn i ddatganoli plismona llawn. Mae'n debycach i'r hyn sydd gennym gyda'r comisiynwyr heddlu a throseddu. Rwy'n credu bod angen i chi wneud ychydig o waith cartref am hynny cyn i chi godi hynny eto.
Felly, gadewch inni siarad nawr am gost, oherwydd prin y mae'r cynnig hwn yn cyfeirio at y gost. Mae plismona a chyfiawnder yn systemau cenedlaethol drud. Maent yn dibynnu ar seilwaith a rennir ledled y DU, gan gynnwys cronfeydd data cuddwybodaeth, unedau arbenigol, hyfforddiant, gwyddorau fforensig, cydlynu gwrthderfysgaeth a chydweithredu trawsffiniol. Byddai datganoli plismona yn golygu dyblygu llawer o hynny yng Nghymru: strwythurau llywodraethu ar wahân, cyrff goruchwylio ar wahân, gweinyddiaeth farnwrol ar wahân, i gyd ar gost sylweddol a pharhaus, ac nid oes unrhyw sicrwydd y byddai Llywodraeth y DU yn darparu unrhyw gyllid ar gyfer datganoli plismona a chyfiawnder. Roedd hyd yn oed comisiwn Thomas yn cydnabod y byddai datganoli'n galw am fuddsoddiad mawr ymlaen llaw a chyllid hirdymor, ond nid oes esboniad clir o ble y byddai'r arian hwnnw'n dod heblaw am drethi uwch neu dorri gwasanaethau eraill ledled Cymru.
Dywedir wrthym yn gyson nad oes digon o arian ar gyfer iechyd, addysg a gwasanaethau lleol, ond gofynnir i ni gredu nawr y gall Cymru fforddio adeiladu system gyfiawnder gyfochrog o'r dechrau. Nid yw'r ffigurau yno—yn union fel achos Plaid Cymru dros ymwahanu. Mae dyblygu'n wastraff. Mae cefnogwyr y cynnig hwn yn aml yn pwyntio at yr Alban a Gogledd Iwerddon, ond gadewch imi fod yn glir: nid yr Alban na Gogledd Iwerddon yw Cymru. Mae'r Alban wedi bod â system gyfreithiol ar wahân ers canrifoedd ac mae trefniadau Gogledd Iwerddon yn adlewyrchu amgylchiadau unigryw yn hanesyddol ac o ran diogelwch; nid oes gan Gymru y naill na'r llall. Yr hyn sydd gan Gymru yw integreiddiad dwfn â Lloegr. Mae troseddwyr yn symud ar draws ffiniau. Mae dioddefwyr yn symud ar draws ffiniau. Mae heddluoedd eisoes yn cydweithredu bob dydd. Mae darnio'r system honno'n gwneud plismona'n anos nid yn haws.
Hefyd, mae—[Chwerthin.] Rydych chi'n amlwg yn chwerthin oherwydd eich bod chi'n colli'r ddadl. Hefyd, mae mater gwleidyddoli. Mae'r cynnig hwn a gyflwynwyd gan Blaid Cymru yn sôn llawer am gyfleoedd ond ychydig iawn am risg, am gost neu'r canlyniadau. Fe wyddom pam y mae Plaid Cymru eisiau hyn. Nid ydym yn ddall i'r ffaith eu bod eisiau hyn fel ffordd o gyrraedd nod. Pen draw hyn yw ymwahanu ac annibyniaeth, y daith dawel ar hyd y ffordd honno, ac mae Reform yn arddel safbwynt gwahanol. Nid ydym yn credu mewn bachu mwy a mwy o bwerau. Rydym yn credu mewn sicrhau bod y pwerau sydd eisoes yn bodoli yma yng Nghymru yn darparu canlyniadau go iawn i bobl Cymru. Byddai datganoli plismona a chyfiawnder yn golygu costau uwch, cydgysylltiad gwannach, mwy o wleidyddoli a llai o hyder y cyhoedd. Nid cynnydd yw hynny, ond gambl gyda diogelwch y cyhoedd. Am y rhesymau hynny, ni fyddwn yn cefnogi'r cynnig hwn, ac mae unrhyw un sy'n gwneud hynny'n mynd ar orymdaith araf tuag at annibyniaeth.
Dyma oedd testun fy nghwestiwn cyntaf i Mark Drakeford yn FMQs nôl ym mis Mai 2021, a dyma oedd y ddadl gyntaf i fi gymryd rhan ynddi—yn wir, agor y ddadl—eto nôl ym mis Mai 2021. Gallwn i ail-adrodd fy araith i bryd hynny gair am air, a bydd neb wir yn sylwi fel arall. Gallwn i hefyd siŵr o fod wedi ysgrifennu'r araith y gwnaeth Altaf ei ysgrifennu, a Gareth ei dweud, oherwydd roedd yn union yr un ddadl wedi cael ei defnyddio bryd hynny. Dyw'r ddadl, dyw'r naratif, fel roedd Julie Morgan yn sôn am fenywod yn y system, ddim wedi symud ymlaen o gwbl. Pum mlynedd yn ddiweddarach, ac rŷn ni yn yr union yr un lle. Roedd yna ryw obaith bum mlynedd yn ôl y byddai newid Llywodraeth yn San Steffan yn ein galluogi ni i symud y ddadl ymlaen, ond dyw hynny ddim wedi digwydd. Mae'n glir i fi mai ideoleg wleidyddol sydd y tu ôl i'r blocio yma. Beth bynnag yw'r blaid yn San Steffan—Llafur, Torïaid, neu hyd yn oed Reform—ideoleg yw'r issue. Gallem ni gyflwyno pa bynnag ddadl y gallem ni, y dadleuon cryfaf posib, yr arbenigwyr gorau posib yn y maes—ac rydyn ni wedi—a byddech chi'n dal i wrthod; byddai San Steffan yn dal i wrthod oherwydd ideoleg. Ideoleg sy'n ennill y ddadl hon yn San Steffan.
Felly, beth fedrwn ni ei wneud? Beth fedrwn ni ei wneud? Wrth gwrs, mae'n rhaid inni ddal i gyflwyno'r ddadl. Mae'n rhaid inni ddal i wneud y ddadl yn glir i San Steffan, ond mae'n rhaid inni hefyd gyfaddef i ni ein hunain dydyn ni ddim yn mynd i berswadio San Steffan ar hyn o bryd i ddatganoli cyfiawnder. Rŷn ni wedi cyrraedd dead end ar hyn o bryd, ac mae'n anodd gweld sut y gallem ni dorri trwy hynny. Beth dwi’n credu yw bod yn rhaid inni edrych ar beth sydd gyda ni yn barod. Beth sy'n cael ei anghofio dro ar ôl tro yn y dadleuon yma yw bod traean o argymhellion y Comisiwn Cyfiawnder yng Nghymru yn ymwneud â phethau y gallem eu gwneud nawr, pethau a all ddigwydd nawr heb unrhyw newid yn y setliad datganoli, pethau a allai wella bywydau pobl Cymru nawr. A dyw hynny ddim yn wir ar hyn o bryd. Wrth i fi holi cwestiynau am gyfiawnder yng Nghymru i'r Cwnsler Cyffredinol, dwi wedi gorfod dechrau'r cwestiwn fel hyn—oherwydd y diffyg atebolrwydd fan hyn, yng Nghymru, dwi'n gorfod dechrau'r cwestiwn fel hyn—'Pa drafodaethau y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'u cael gyda'r Ysgrifennydd Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol, y Trefnydd a'r Prif Chwip, y Gweinidog Plant a Gofal Cymdeithasol a'r Weinyddiaeth Gyfiawnder', a dŷn ni heb gyrraedd y cwestiwn eto. Onid yw hwnna'n dangos pa mor wirion yw'r setliad fan hyn a pha mor gymhleth yw'r setliad fan hyn o fewn y Llywodraeth nad oes yna atebolrwydd clir ar gyfiawnder yma yn y Llywodraeth?
Yn yr ateb cyntaf a gefais i oddi wrth Mark Drakeford fel Prif Weinidog, fe wnaeth Mark Drakeford sôn am is-bwyllgor cyfiawnder Llywodraeth Cymru. Ŷch chi'n gwybod pryd y gwnaeth yr is-bwyllgor yna gyfarfod diwethaf? Chwefror 2024. Dwi wedi clywed dydy yr is-bwyllgor ddim yn cwrdd bellach oherwydd does dim angen gormod o bwyllgorau. Wel, dwi’n cytuno does dim angen gormod o bwyllgorau, ond mae'n rhaid inni ddangos wedyn ein bod ni'n cymryd y mater o ddifri mewn ffordd arall. Dwi wedi dweud tro ar ôl tro fan hyn mai colled mawr oedd peidio pasio'r Bil tribiwnlysoedd yn y Senedd yma. Mae argymhellion Comisiwn y Gyfraith, sydd ddim yn argymhellion cymhleth, sydd ddim yn ddadleuol, wedi'u gwneud ers 2020—tymor diwethaf y Senedd. Byddai pasio'r Bil yna wedi sicrhau llys apêl i Gymru, yr un cyntaf yn hanes ein gwlad ni. Yn fwy pwysig, byddai wedi ein galluogi ni yn raddol i adeiladu ein system gyfiawnder ein hunain—system sy'n hygyrch i bawb, heb ffioedd fel sydd gyda'r llysoedd, heb yr angen am gyfreithwyr fel sydd gyda’r llysoedd. Byddai wedi bod yn hygyrch i bawb, a byddai wedi cynorthwyo'r rheini sy’n methu fforddio talu am gyfreithwyr. Dwi wedi dadlau drwy fy nghyfnod fan hyn yn y Senedd fod yn rhaid i Lywodraeth Cymru edrych ar y tribiwnlysoedd wrth iddyn nhw basio Biliau. Dylem ni fod yn defnyddio ein tribiwnlysoedd ni wrth inni basio Biliau pan mae’n dod i enforceability, pan mae’n dod i wneud yn siŵr bod y Bil yn cael ei ddefnyddio'n iawn, ond dyw hwnna ddim wedi digwydd. Dwi’n gobeithio y bydd y Llywodraeth yn gwneud hynny yn y Bil diogelwch adeiladau.
Siom arall cefais i’n ddiweddar oedd deall dyw Llywodraeth Cymru ddim yn parhau â llysoedd cyffuriau ac alcohol i deuluoedd, er bod y peilot wedi bod yn hynod lwyddiannus, ac wedi hynny bod Prifysgol Caerdydd wedi dangos pa mor llwyddiannus oedd y peilot. Dyma mae barnwr wedi'i ddweud, a byddaf yn gorffen gyda hyn nawr.
This topic was the topic of my first question to Mark Drakeford in FMQs in May 2021, and it was the first debate that I took part in—I opened the debate—back in May 2021. I could repeat my speech then word for word, and nobody would notice. I'm sure I could have written the speeches made by Altaf and by Gareth too, because exactly the same arguments were used back then. The debate and the narrative, as Julie Morgan mentioned in respect of women in the system, haven't moved on at all. Five years later, and we're in exactly the same place. There was some hope, five years ago, that a change of Government in Westminster would allow us to move the debate forward, but that hasn't happened. It's clear to me that political ideology is behind this blockage. Whatever the party in Westminster—Labour, Tories or even Reform—it's ideology that's the issue. We can present whichever argument we want to, the strongest possible arguments, the best experts possible in the area—and we have—and you would still refuse; Westminster would still refuse because of ideology. Ideology wins this debate in Westminster.
So, what can we do? What can we do? Well, of course, we still have to make the case. We have to make the case clearly to Westminster, but we also have to admit to ourselves that we're not going to persuade Westminster at present to devolve justice. We've reached a dead end on that, and it's difficult to see how we could break through that. What I think is that we have to look at what we have already. What's forgotten time and again in these debates is that a third of the recommendations made by the Commission on Justice in Wales relate to things that we could do now, things that can happen now without any change in the devolution settlement, things that could improve the lives of the people of Wales now. And that isn't true at present. When I've asked questions about justice in Wales to the Counsel General, I've had to start the question like this—because of the lack of accountability here, in Wales, I've had to start the question in this way—'What discussions has the Counsel General had with the Cabinet Secretary for Social Justice, Trefnydd and Chief Whip, the Minister for Children and Social Care and the Ministry of Justice', and we haven't even reached the question yet. Doesn't that show how stupid the settlement is here and how complex the settlement is here within Government that there is no clear accountability for justice here in the Government?
In the first answer that I got from Mark Drakeford as First Minister, he mentioned the justice sub-committee of the Welsh Government. Do you know when that sub-committee last met? It was February 2024. I've heard that the sub-committee doesn't even meet anymore because we don't need too many committees. Well, I agree that we don't need too many committees, but we have to show then that we take this issue seriously in another way. I've said time and time again here that the big loss was not passing the tribunals Bill here in this Senedd. The recommendations of the Law Commission, which aren't complex, which aren't controversial, have been made since 2020—that was the last Senedd term. Passing that Bill would have ensured an appeals court for Wales, the first one in the history of our country. More importantly, it would have allowed us to gradually build our own justice system—a system accessible to everyone, without the court fees and the need for lawyers. It would have been accessible to everyone, and it would have assisted those who can't afford to pay for lawyers. I've argued throughout my time here at the Senedd that the Welsh Government should look at the tribunals as they pass Bills. We should be using our own tribunals when we pass Bills when it comes to enforceability, when it comes to making sure that the Bill is used properly, but that hasn't happened. I do hope that the Government will do that in the building safety Bill.
Another source of disappointment recently was understanding that the Welsh Government is not going to continue with family drug and alcohol courts, even though the pilot has been very successful, and Cardiff University has shown then how successful that pilot was. This is what has been said by a judge, and I'll finish with this.
A mother who had a traumatic upbringing and who had been in an abusive relationship gave birth to a child while still addicted to alcohol and drugs. The local authority made a care order application. Mum was suitable for the pilot, and, in the words of the judge, she 'visibly thrived' with the team. He said her physical and emotional recovery from years of abuse was slow, but evident, fortnight to fortnight. Sober now, mum appeared to have a new lease of life.
Rhoddodd mam a gafodd fagwraeth drawmatig ac a oedd wedi bod mewn perthynas gamdriniol enedigaeth i blentyn tra oedd hi'n dal i fod yn gaeth i alcohol a chyffuriau. Gwnaeth yr awdurdod lleol gais am orchymyn gofal. Roedd mam yn addas ar gyfer y peilot, ac yng ngeiriau'r barnwr, roedd hi'n 'amlwg yn ffynnu' gyda'r tîm. Dywedodd fod ei hadferiad corfforol ac emosiynol wedi blynyddoedd o gam-drin yn araf, ond yn amlwg, o un pythefnos i'r llall. A hithau wedi cefnu ar ei dibyniaeth, roedd mam i'w gweld wedi cael blas newydd ar fywyd.
Daeth y peilot i ben, aeth hi nôl i gymryd cyffuriau, ac mae'r plentyn nawr mewn gofal. Dyma oedd penderfyniad gallem ni fod wedi ei wneud yn fan hyn, ac rŷn ni wedi gadael lawr y teulu yna, a phwy â ŵyr pa broblemau rŷn ni'n creu at y dyfodol.
Yn ystod wythnos prentisiaethau, mae cyfle yn fan hyn gyda Llywodraeth Cymru i sicrhau bod modd cymhwyso fel cyfreithiwr drwy brentisiaeth lefel 7. Mae modd gwneud hynny yn Lloegr. Does dim modd gwneud hyn yn fan hyn. Gobeithio fy mod i wedi dangos i chi, a gobeithio bydd Llywodraeth nesaf y lle hwn yn gwrando ac yn dangos ac yn cymryd mantais o'r hyn allwn ni ei wneud i wella cyfiawnder fan hyn, a thrwy hynny gwella bywydau pobl Cymru. Diolch yn fawr.
The pilot came to an end, she went back to drug taking, and the child is now in care. That was a decision that we could have made here, and we've let that family down, and who knows what kinds of problems we're creating for future.
During apprenticeship week, we have an opportunity here for the Welsh Government to ensure that it is possible to qualify as a lawyer through a level 7 apprenticeship. You can do that in England. You can't do that here. I hope that I've shown you, and I hope that the next Government of this place will listen, and will show, and will take advantage of what we can do to improve justice here, and through that improve the lives of the people of Wales. Thank you very much.
Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol nawr, Jane Hutt.
The Cabinet Secretary for Social Justice now, Jane Hutt.
Diolch yn fawr, Llywydd. Can I say that this has been a very important debate, which I welcome? I want to thank all the Members who've contributed, because there has been a significant number of questions and discussions on the devolution of policing and justice over the past few weeks. That's very helpful to me. It's very helpful to me as I continue at pace to progress my discussions with partners in the justice system, both, of course, devolved and non-devolved.
But can I say from the outset and confirm that the Welsh Government's ultimate objective is to secure the devolution of policing and justice in its entirety? This was advocated by the Thomas commission, the largest ever examination of the justice system in Wales, and more recently by the Independent Commission on the Constitutional Future of Wales, chaired by Rowan Williams and Laura McAllister. We do need progress on this and we need it soon. And it's good to be able to put that on the record again this afternoon.
And yes, the jagged edge has been brought up so many times this afternoon. It does have an impact on social justice, and I do welcome all of the Equality and Social Justice Committee's influential inquiries and reports. I also welcome the fact that there has been a focus on women's justice this afternoon in this debate.
I do want to start by thanking Dr Robert Jones for his fact file and to say that, in terms of the importance of justice data for us to make this journey towards the devolution of justice and policing, we need to have that disaggregated data. I'm pleased to say that now we have broken through that and this is as a result of the work that's been done, and done with the Ministry of Justice and HMPPS, so that Rob Jones doesn't have to go through the freedom of information request route. He actually now has got that justice data. More to come, more disaggregation, but that's been a major step forward. But also, just to recognise the important facts that he revealed in his latest fact file, 'Prisons and imprisonment in Wales', recognising that unacceptable level of women's imprisonment and the way that it has happened, and the impact it has on not just women's lives, but of course on the lives of their children and communities.
We've been debating and I've been scrutinised on this in questions this afternoon, about how we can best support women in the criminal justice system. I was pleased this morning, and I've already said earlier today, that I attended a round-table, which was set up specifically to address the findings of Dr Jones's fact file, chaired by Ian Barrow from HMPPS, where we looked at women's justice with a range of partners, influential partners, and those who are at the sharp end of practice, those who are responsible for the justice system. And again, the need to progress with the centre, of course—the residential women's centre—remains a key objective for the Welsh Government, and I'm meeting Lord Timpson at the end of February and plan to request an update on the opening of the centre. So, it has been important that we've focused on people's lives, on the lives of women in the justice system, today in this debate.
But as the independent commission noted, even if there was a consensus on the devolution of justice, on a practical level it would need to happen in stages and, clearly, as Members have set out, the decision to replace police and crime commissioners actually makes this the right moment, and it's the focus of your motion, of course, to ask questions about future arrangements for policing. As I've said, we do believe the best answer to those questions would be the full devolution of policing, and the White Paper expressly moves local police governance into an area of devolved responsibility.
It's been recognised in the debate as well, in the motion and in our amendment, that a substantial amount of funding for policing in Wales already comes from devolved sources—over £100 million in next year's budget—and I'm particularly proud of our continued funding of our police community support officers, or PCSOs. In 2025-26, funding was maintained at £16 million, supporting around 344 PCSOs. The 2026-27 budget provides a further 2.2 per cent rise. They're working at the heart of neighbourhood policing teams, PCSOs, playing a critical role in keeping communities safe. They take a problem-solving approach to develop long-term and sustainable solutions to issues to prevent recurrence and minimise adverse impacts on local communities.
And what we need to do now, and what we agree about, I think, in terms of the motion and our amendment, and what we care about is what is best for the safety of communities up and down Wales—the prevention of crimes, the securing of justice for victims where crimes do occur. And that's why I’m taking the responsibility to actively work with partners in Wales, with the UK Government, to ensure that local police governance structures for Wales work effectively in a devolved landscape. This includes reflecting the democratically elected constitutional roles of the Senedd, the Welsh Government, and local authorities. And at a minimum, we've said that functions that are currently exercised in Wales by PCCs should remain within Wales.
We already have a structure that we can draw on, and we are drawing on the policing partnership board for Wales, which I chair. The UK Government policing Minister attended the last meeting with our PCCs, our chief constables and our local government representatives, where we discussed the White Paper. Our next meeting is on 5 March. The Home Office has acknowledged that the proposals for England are unsuitable for Wales and have been open to alternative models. So, I do welcome the fact that the White Paper acknowledged the importance of reflecting the Welsh landscape in its work, supported by a commitment to close working between the Home Office and the Welsh Government, in partnership with policing in Wales. We know there are many reviews and issues about forced mergers. We're going to be fully engaged with that to ensure that the unique Welsh landscape is understood.
So, Llywydd, in conclusion, in support of the Welsh Government amendment, but recognising the importance of this debate, and I thank you for tabling it, I can assure Members that we’re now actively seeking to take another step on the journey in terms of the important needs for Wales within this context. And, within this sixth Senedd, I hope we will make real steps to move us into the future in terms of the devolution of power to Wales over policing and justice.
Diolch yn fawr, Lywydd. A gaf i ddweud bod hon wedi bod yn ddadl bwysig iawn, ac rwy'n ei chroesawu? Hoffwn ddiolch i'r holl Aelodau sydd wedi cyfrannu, gan y bu nifer sylweddol o gwestiynau a thrafodaethau ar ddatganoli plismona a chyfiawnder dros yr wythnosau diwethaf. Mae hynny'n ddefnyddiol iawn i mi. Mae'n ddefnyddiol iawn i mi wrth imi barhau i fynd ati'n gyflym i drafod gyda phartneriaid yn y system gyfiawnder, gan gynnwys y rhannau sydd wedi'u datganoli a'r rhannau sydd heb eu datganoli, wrth gwrs.
Ond a gaf i ddweud a chadarnhau o'r cychwyn cyntaf mai amcan pennaf Llywodraeth Cymru yw datganoli plismona a chyfiawnder yn gyfan gwbl? Cafodd hyn ei argymell gan gomisiwn Thomas, yr archwiliad mwyaf erioed o'r system gyfiawnder yng Nghymru, ac yn fwy diweddar gan y Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru, o dan gadeiryddiaeth Rowan Williams a Laura McAllister. Mae arnom angen cynnydd ar hyn, ac mae ei angen yn fuan. Ac mae'n dda gallu cofnodi hynny eto y prynhawn yma.
Ac ydy, mae'r ymyl garw wedi'i grybwyll sawl gwaith y prynhawn yma. Mae'n cael effaith ar gyfiawnder cymdeithasol, ac rwy'n croesawu holl ymchwiliadau ac adroddiadau dylanwadol y Pwyllgor Cydraddoldeb a Chyfiawnder Cymdeithasol. Rwyf hefyd yn croesawu'r ffaith ein bod wedi trafod cyfiawnder menywod yn y ddadl y prynhawn yma.
Hoffwn ddechrau drwy ddiolch i Dr Robert Jones am ei ffeil ffeithiau a dweud, o ran pwysigrwydd data cyfiawnder wrth inni wneud y daith hon tuag at ddatganoli cyfiawnder a phlismona, fod angen inni gael y data hwnnw sydd wedi'i ddadgyfuno. Rwy'n falch o ddweud ein bod bellach wedi torri drwy hynny, ac mae hyn o ganlyniad i'r gwaith a wnaed, ac a wnaed gyda'r Weinyddiaeth Gyfiawnder a Gwasanaeth Carchardai a Phrawf EF, fel nad oes raid i Rob Jones fynd drwy'r llwybr cais rhyddid gwybodaeth. Mewn gwirionedd, mae ganddo'r data cyfiawnder hwnnw bellach. Mae mwy i ddod, mwy o ddadgyfuno, ond mae hynny wedi bod yn gam mawr ymlaen. Ond hefyd, os caf gydnabod y ffeithiau pwysig a ddatgelodd yn ei ffeil ffeithiau ddiweddaraf, 'Prisons and imprisonment in Wales', gan gydnabod y lefel annerbyniol o garchariadau menywod a'r ffordd y mae wedi digwydd, a'r effaith y mae'n ei chael nid yn unig ar fywydau menywod, ond ar fywydau eu plant a chymunedau wrth gwrs.
Rydym wedi bod yn trafod ac rwyf wedi wynebu craffu ar hyn yn y cwestiynau y prynhawn yma, ynglŷn â'r ffordd orau y gallwn gefnogi menywod yn y system cyfiawnder troseddol. Roeddwn yn falch y bore yma, ac rwyf eisoes wedi dweud yn gynharach heddiw, fy mod wedi mynychu cyfarfod bord gron, a sefydlwyd yn benodol i fynd i'r afael â chanfyddiadau ffeil ffeithiau Dr Jones, o dan gadeiryddiaeth Ian Barrow o Wasanaeth Carchardai a Phrawf EF, lle buom yn edrych ar gyfiawnder menywod gydag amrywiaeth o bartneriaid, partneriaid dylanwadol, a'r rhai sydd ar flaen y gad o ran ymarfer, y rhai sy'n gyfrifol am y system gyfiawnder. Ac unwaith eto, mae'r angen i wneud cynnydd gyda'r ganolfan, wrth gwrs—y ganolfan breswyl i fenywod—yn parhau i fod yn amcan allweddol i Lywodraeth Cymru, ac rwy'n cyfarfod â'r Arglwydd Timpson ddiwedd mis Chwefror ac yn bwriadu gofyn am ddiweddariad ar agor y ganolfan. Felly, mae wedi bod yn bwysig ein bod wedi canolbwyntio ar fywydau pobl, ar fywydau menywod yn y system gyfiawnder, heddiw yn y ddadl hon.
Ond fel y nododd y comisiwn annibynnol, hyd yn oed pe bai consensws ar ddatganoli cyfiawnder, ar lefel ymarferol, byddai angen i hynny ddigwydd fesul cam, ac yn amlwg, fel y mae'r Aelodau wedi'i nodi, mae'r penderfyniad i gael gwared â'r comisiynwyr heddlu a throseddu mewn gwirionedd yn golygu mai dyma'r foment iawn, ac mae eich cynnig yn canolbwyntio, wrth gwrs, ar ofyn cwestiynau ynglŷn â threfniadau plismona yn y dyfodol. Fel rwyf wedi'i ddweud, rydym yn credu mai'r ateb gorau i'r cwestiynau hynny fyddai datganoli plismona'n llawn, ac mae'r Papur Gwyn yn mynd ati'n ffurfiol i symud llywodraethiant heddlu lleol i mewn i faes cyfrifoldeb datganoledig.
Cydnabuwyd yn y ddadl hefyd, yn y cynnig ac yn ein gwelliant, fod swm sylweddol o gyllid ar gyfer plismona yng Nghymru eisoes yn dod o ffynonellau datganoledig—dros £100 miliwn yng nghyllideb y flwyddyn nesaf—ac rwy'n arbennig o falch o'n cyllid parhaus i swyddogion cymorth cymunedol yr heddlu. Yn 2025-26, cafodd lefel y cyllid ei chynnal ar £16 miliwn, gan gefnogi oddeutu 344 swyddog cymorth cymunedol. Mae cyllideb 2026-27 yn darparu cynnydd pellach o 2.2 y cant. Mae swyddogion cymorth cymunedol yn gweithio yng nghanol timau plismona yn y gymdogaeth gan chwarae rhan hanfodol yn cadw cymunedau'n ddiogel. Maent yn defnyddio dull datrys problemau er mwyn datblygu atebion hirdymor a chynaliadwy i broblemau er mwyn eu hatal rhag codi eto ac er mwyn lleihau effeithiau niweidiol ar gymunedau lleol.
A'r hyn y mae angen inni wneud nawr, ac rydym yn cytuno yn ei gylch, rwy'n credu, o ran y cynnig a'n gwelliant, a'r hyn sy'n bwysig i ni yw'r hyn sydd orau ar gyfer diogelwch cymunedau ledled Cymru—atal troseddau, sicrhau cyfiawnder i ddioddefwyr lle mae troseddau'n digwydd. A dyna pam fy mod yn derbyn y cyfrifoldeb i fynd ati'n weithredol i weithio gyda phartneriaid yng Nghymru, gyda Llywodraeth y DU, i sicrhau bod strwythurau llywodraethu heddlu lleol Cymru yn gweithio'n effeithiol mewn tirwedd ddatganoledig. Mae hyn yn cynnwys adlewyrchu rolau cyfansoddiadol y Senedd, Llywodraeth Cymru ac awdurdodau lleol, a etholir yn ddemocrataidd. Ac rydym wedi dweud, fel gofyniad sylfaenol, y dylai swyddogaethau a arferir ar hyn o bryd yng Nghymru gan gomisiynwyr heddlu a throseddu aros yng Nghymru.
Mae gennym strwythur eisoes y gallwn ei ddefnyddio, ac rydym yn defnyddio bwrdd partneriaeth plismona Cymru, yr wyf yn ei gadeirio. Mynychodd Gweinidog plismona Llywodraeth y DU y cyfarfod diwethaf gyda'n comisiynwyr heddlu a throseddu, ein prif gwnstabliaid a'n cynrychiolwyr llywodraeth leol, lle trafodwyd y Papur Gwyn. Mae ein cyfarfod nesaf ar 5 Mawrth. Mae'r Swyddfa Gartref wedi cydnabod nad yw'r cynigion ar gyfer Lloegr yn addas ar gyfer Cymru, ac maent wedi bod yn agored i fodelau amgen. Felly, rwy'n croesawu'r ffaith bod y Papur Gwyn wedi cydnabod pwysigrwydd adlewyrchu tirwedd Cymru yn ei waith, gydag ymrwymiad i sicrhau cydweithio agos rhwng y Swyddfa Gartref a Llywodraeth Cymru, mewn partneriaeth â phlismona yng Nghymru. Gwyddom fod llawer o adolygiadau a materion yn codi gydag uno heddluoedd. Byddwn yn ymgysylltu'n llawn â hynny i sicrhau bod tirwedd unigryw Cymru yn cael ei deall.
Felly, Lywydd, i gloi, gan gefnogi gwelliant Llywodraeth Cymru, ond gan gydnabod pwysigrwydd y ddadl hon, a diolch i chi am ei chyflwyno, gallaf roi sicrwydd i'r Aelodau ein bod bellach yn awyddus i gymryd cam arall ar y daith o ran anghenion pwysig Cymru yn y cyd-destun hwn. Ac yn y chweched Senedd hon, rwy'n gobeithio y rhoddwn gamau go iawn ar waith i fynd â ni i'r dyfodol o ran datganoli pŵer dros blismona a chyfiawnder i Gymru.
Rhun ap Iorwerth nawr sy'n ymateb i'r ddadl.
Rhun ap Iorwerth to reply to the debate.
Diolch, Llywydd, a dwi yn ddiolchgar i bawb sydd wedi cymryd rhan yn y ddadl y prynhawn yma. Mae'n werth myfyrio, dwi'n meddwl, eto heddiw, wrth gloi y ddadl yma, ar eiriau’r comisiwn Thomas wrth iddyn nhw gyhoeddi’r argymhellion hynny yn ôl yn 2019:
'nid yw pobl Cymru yn cael yr un budd â phobl yr Alban, Gogledd Iwerddon a Lloegr, lle mae cyfiawnder yn rhan annatod o'r gwaith cyffredinol o lunio polisïau.'
A dyna'n union pam mae Plaid Cymru wedi dod â'r ddadl yma gerbron y Senedd heddiw. Nid dadl gyfansoddiadol er ei lles ei hun ydy'r ddadl dros ddatganoli cyfiawnder a phlismona, ond dadl i roi'r pwerau i Gymru fynd ati i wynebu rhai o'r heriau mwyaf dwys sy'n wynebu ein cymunedau a'n cymdeithas.
Thank you, Llywydd, and I’m grateful to everyone who's participated in this afternoon's debate. I think it's worth considering again today, as we close this debate, the words of the Thomas commission as they published their recommendations back in 2019:
'the people of Wales do not have the benefit which the people of Scotland, Northern Ireland and England enjoy by justice being an integral part of overall policy making.'
And that is exactly why Plaid Cymru has brought this debate before the Senedd today. This is not a constitutional debate for its own sake, this argument for the devolution of justice and policing, but an argument to give Wales the powers to face some of the most complex challenges facing our society and our communities.
Without powers over justice and policing, Wales will never be able to address the highest incarceration rates in western Europe. Without powers over justice and policing, Wales will never be able to establish a police force tailored to the needs of Welsh communities. And without powers over justice and policing, Wales will be unable to embed rehabilitation, forced only to contend with the consequences of criminality as opposed to putting measures in place to guide individuals on a better path.
Now, whilst the majority of Members in this Chamber do recognise the interrelationship between the justice system and other fields of devolved responsibility, a minority would rather stick to an outdated script, rolling out their same old attack lines, as we've heard this afternoon, on Welsh devolution, and exposing their long-standing mistrust, fundamentally, of our ability as a nation to manage our own affairs. Yet for all of Labour's insistence that devolving policing and justice remains their policy position in Wales, we see them increasingly, in deeds and in words, moving away from that position. Yes, they still say the words, as we heard from the Minister, but the voice is a whimper, and UK Government is determined to silence even that whimper.
Heb bwerau dros gyfiawnder a phlismona, ni fydd Cymru byth yn gallu mynd i'r afael â'r cyfraddau carcharu uchaf yng ngorllewin Ewrop. Heb bwerau dros gyfiawnder a phlismona, ni fydd Cymru byth yn gallu sefydlu heddlu sydd wedi'i deilwra i anghenion cymunedau Cymru. A heb bwerau dros gyfiawnder a phlismona, ni fydd Cymru’n gallu ymgorffori adsefydlu, a bydd yn cael ei gorfodi i ymdopi â chanlyniadau troseddoldeb yn unig yn hytrach na rhoi mesurau ar waith i dywys unigolion ar lwybr gwell.
Nawr, er bod y rhan fwyaf o'r Aelodau yn y Siambr hon yn cydnabod y gydberthynas rhwng y system gyfiawnder a meysydd datganoledig eraill, byddai'n well gan leiafrif lynu wrth sgript hen ffasiwn, gan ailadrodd yr un hen ymosodiadau, fel y clywsom y prynhawn yma, ar ddatganoli Cymreig, a datgelu eu diffyg ymddiriedaeth hirsefydlog, yn y bôn, yn ein gallu fel cenedl i reoli ein materion ein hunain. Ac eto, er gwaethaf holl daeru Llafur mai datganoli plismona a chyfiawnder yw eu safbwynt polisi yng Nghymru o hyd, rydym yn eu gweld, mewn gweithredoedd ac mewn geiriau, yn ymbellhau fwy a mwy oddi wrth y safbwynt hwnnw. Maent yn dal i ddweud y geiriau, fel y clywsom gan y Gweinidog, ond mewn llais gwan, ac mae Llywodraeth y DU yn benderfynol o dawelu hyd yn oed y llais gwan hwnnw.
I thank the leader of Plaid Cymru for giving way. Have you done any public sourcing about what the appetite amongst the Welsh people is for the devolution of policing? And now that we're embarking on a Senedd election, are you prepared to put this pledge at the very front, and a headline policy of your manifesto? I don't mean just some little snippet on the back page, but a headline policy for the people of Wales to indeed have their say on whether there is any public appetite for this. Because the communities that I represent, they just want a police force that's reflective of their communities and crimes dealt with. Not one constituent has ever contacted me to say, 'I support the devolution of policing.'
Diolch i arweinydd Plaid Cymru am ildio. A ydych chi wedi gwneud unrhyw waith gyda'r cyhoedd i weld beth yw'r awydd ymhlith pobl Cymru am ddatganoli plismona? A chan fod etholiad y Senedd ar y gorwel, a ydych chi'n barod i roi'r addewid hwn ar flaen eich maniffesto, yn un o'r prif bolisïau? Nid wyf yn golygu pwt bach ar y dudalen gefn, ond polisi blaenllaw i bobl Cymru gael dweud eu barn i weld a oes unrhyw awydd cyhoeddus am hyn. Oherwydd yn y cymunedau rwy'n eu cynrychioli, maent eisiau heddlu sy'n adlewyrchu eu cymunedau a'r troseddau yr eir i'r afael â nhw. Nid oes unrhyw etholwr erioed wedi cysylltu â mi i ddweud, 'Rwy'n cefnogi datganoli plismona.'
I think that's a lengthy enough intervention now.
Rwy'n credu bod hwnnw'n ymyriad digon hir nawr.
I will leave it there.
Fe'i gadawaf yn y fan honno.
I'm grateful to the Member for continuing to highlight the unseriousness of his party's attitude towards this policy area.
But back to Labour, were this motion to be put forward whilst the Tories were in power in Westminster, I would imagine that Labour Members would have been minded to support it, but since the arrival of Keir Starmer in No. 10 just over 18 months ago, two things have become abundantly clear, I think, which have made their words sound hollow and their policies become meaningless: (1) it is clear, time and time again, that they choose to avoid internal conflict instead of doing the right thing and standing up for Wales; and (2) even if they did raise their voices just a little bit, Keir Starmer or his Home Secretary wouldn't take a blind bit of notice. The partnership in power, which promised so much, has delivered next to nothing, and the flat-out refusal by the Labour Home Secretary to even consider the proposition of giving Wales the powers it needs in this area epitomises that perfectly.
We are expecting some sort of announcement on a plan, a memorandum to progress some elements of devolving justice policy, but we know that this will be a meagre minimum. Ever since the Thomas commission reports and the adopting by Labour itself in Wales of a policy of pursuing the devolution of justice and policing, all we've seen by Labour is dilution, and dilution, moving away, and, frankly, any signal now that at the time of a massive reform of policing that Wales is ready to accept crumbs would be capitulation. It would be seen as capitulation. It is the worst possible time to throw in the towel, quite apart from the fact that this would undermine an incoming Government that was determined to really make the case for moving forward on this agenda, as a Plaid Cymru Government would.
Llywydd, to close, I want to differentiate between serious and unserious contributions towards the debate today. Unseriousness was apparent in contributions and interventions from both the Conservative benches and from their more extreme aliases, Reform. What we heard from both parties was confirmation that their anti-devolution credentials are getting ever stronger. Their clear message today: 'Do not trust Wales.' Listening to them, one thinks, 'How on earth could Scotland manage policing? How on earth could Northern Ireland do it? Or London, or Manchester?' They clearly see Wales as inferior and incapable. And that—[Interruption.] No. I'll continue. That clarity is there from two parties who claim that they can both win the forthcoming election, but they don't want to have the tools to shape the future of our nation because they don't believe in the future of our nation.
There is a responsibility on those of us in this Chamber who are serious about tackling the deep societal issues that we face in Wales and who believe in devolution as a route to better outcomes for our communities to make our voices heard. But the ideological irrationality, the constitutional obsession of the UK Labour Government, the Conservative Party, Reform—
Rwy'n ddiolchgar i'r Aelod am barhau i dynnu sylw at ddiffyg difrifoldeb ei blaid ynghylch y maes polisi hwn.
Ond yn ôl at Lafur, pe bai'r cynnig hwn yn cael ei gyflwyno tra oedd y Torïaid mewn grym yn San Steffan, buaswn yn dychmygu y byddai'r Aelodau Llafur wedi bod yn awyddus i'w gefnogi, ond ers i Keir Starmer ddod i Rif 10 ychydig dros 18 mis yn ôl, credaf fod dau beth wedi dod yn gwbl glir ac wedi gwneud i'w geiriau swnio'n wag a'u polisïau'n ddiystyr: (1) mae'n amlwg, dro ar ôl tro, eu bod yn dewis osgoi gwrthdaro mewnol yn hytrach gwneud y peth iawn a sefyll dros Gymru; a (2) hyd yn oed pe byddent yn codi eu lleisiau rywfaint, ni fyddai Keir Starmer na'i Ysgrifennydd Cartref yn cymryd unrhyw sylw o gwbl ohonynt. Mae'r bartneriaeth mewn grym, a addawai gymaint, wedi cyflawni'r nesaf peth i ddim, ac mae gwrthodiad llwyr Ysgrifennydd Cartref Llafur i hyd yn oed ystyried y cynnig o roi'r pwerau sydd eu hangen ar Gymru yn y maes hwn yn crynhoi hynny i'r dim.
Rydym yn disgwyl rhyw fath o gyhoeddiad ar gynllun, memorandwm i fwrw ymlaen â rhai elfennau o ddatganoli polisi cyfiawnder, ond gwyddom na fydd hyn yn ddim mwy na'r camau lleiaf posib. Ers adroddiadau comisiwn Thomas a Llafur ei hun yn mabwysiadu polisi o fynd ar drywydd datganoli cyfiawnder a phlismona yng Nghymru, y cyfan a welsom gan Lafur yw gwanhau, gwanhau ac ymbellhau, ac a dweud y gwir, byddai unrhyw arwydd nawr, pan fo diwygio enfawr yn mynd rhagddo ym maes plismona, fod Cymru'n barod i dderbyn briwsion, yn ildiad. Byddai'n cael ei weld fel ildiad. Dyma'r amser gwaethaf posib i roi'r gorau iddi, ar wahân i'r ffaith y byddai hyn yn tanseilio Llywodraeth newydd a oedd yn benderfynol o ddadlau'r achos dros wneud cynnydd ar yr agenda hon, fel y byddai Llywodraeth Plaid Cymru.
Lywydd, i gloi, hoffwn wahaniaethu rhwng y cyfraniadau difrifol a'r rhai annifrifol yn y ddadl heddiw. Roedd annifrifoldeb yn amlwg mewn cyfraniadau ac ymyriadau oddi ar feinciau'r Ceidwadwyr a'u harallenw mwy eithafol, Reform. Yr hyn a glywsom gan y ddwy blaid oedd cadarnhad fod eu teimladau gwrth-ddatganoli yn dod yn gryfach ac yn gryfach. Eu neges glir heddiw: 'Peidiwch ag ymddiried yng Nghymru.' Wrth wrando arnynt, mae rhywun yn meddwl, 'Sut ar y ddaear y gallai'r Alban reoli plismona? Sut ar y ddaear y gallai Gogledd Iwerddon wneud hynny? Neu Lundain, neu Fanceinion?' Maent yn amlwg yn gweld Cymru fel lle israddol ac analluog. A hynny—[Torri ar draws.] Na. Rwyf am barhau. Mae'r eglurder hwnnw yno gan ddwy blaid sy'n honni y gallant ennill yr etholiad sydd i ddod, ond nid ydynt eisiau'r arfau i siapio dyfodol ein cenedl am nad ydynt yn credu yn nyfodol ein cenedl.
Mae cyfrifoldeb ar y rhai ohonom yn y Siambr hon sydd o ddifrif ynglŷn â mynd i'r afael â'r problemau cymdeithasol dwfn a wynebwn yng Nghymru ac sy'n credu mewn datganoli fel llwybr tuag at ganlyniadau gwell i'n cymunedau i sicrhau bod ein lleisiau'n cael eu clywed. Ond mae'r afresymoldeb ideolegol, obsesiwn cyfansoddiadol Llywodraeth Lafur y DU, y Blaid Geidwadol, Reform—
You will need to bring your contribution to an end now.
Mae angen ichi ddirwyn i ben.
—in wanting to hoard powers at Westminster is holding Wales back and damaging the prospects of the people we're elected to serve. I urge you all to support Plaid Cymru's motion today.
—gyda chronni pwerau yn San Steffan yn rhwystro Cymru ac yn niweidio rhagolygon y bobl y cawsom ein hethol i'w gwasanaethu. Rwy'n annog pob un ohonoch i gefnogi cynnig Plaid Cymru heddiw.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio? A oes gwrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Oes, mae yna wrthwynebiad. Felly, fe wnawn ohirio'r bleidlais.
The proposal is to agree the motion without amendment. Is there any objection? [Objection.] Yes, there is objection. We will therefore defer voting until voting time.
Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.
Voting deferred until voting time.
Eitem 9 sydd nesaf, cynnig o dan Reol Sefydlog 26C.40 mewn perthynas â'r Bil Cynllunio (Cymru) a'r Bil Cynllunio (Darpariaethau Canlyniadol) (Cymru). Adam Price sy'n gwneud y cynnig.
Item 9 is next, a motion under Standing order 26C.40 in respect of the Planning (Wales) Bill and the Planning (Consequential Provisions) (Wales) Bill. I call on Adam Price to move the motion.
Cynnig NDM9136 Adam Price
Cynnig bod y Senedd:
Yn unol â Rheol Sefydlog 26C.40, yn ystyried gwelliannau i'r Biliau Cynllunio (Cymru) a Cynllunio (Darpariaethau Canlyniadol) (Cymru) yn nhrafodion Ystyriaeth Fanwl y Senedd.
Motion NDM9136 Adam Price
To propose that the Senedd:
In accordance with Standing Order 26C.40, considers amendments to the Planning (Wales) Bill and Planning (Consequential Provisions) (Wales) Bill at Detailed Senedd Consideration.
Cynigiwyd y cynnig.
Motion moved.
Diolch, Llywydd. I move this procedural motion for a straightforward and important parliamentary reason. An issue of real substance has surfaced late in the day in relation to the planning consolidation Bills, and Standing Order 26C exists precisely to deal with that eventuality without otherwise derailing the process. Let me explain a little bit in greater detail.
These Bills have been through a consolidation route on the sensible assumption that most of what they do is technical. They restate, tidy up, make the law more accessible. At Stage 2, the focus, quite understandably, was on whether the new code accurately reflects existing planning law and removes genuinely spent provision. But one particular change with wider implications has not had the open Senedd debate, we now believe, based on the information we have, it merits. I recognise that this is late in the process, but I don't say that as an apology or indeed a self-criticism, because consolidation is, by definition, a dense and complex process, and that's precisely why the Senedd has retained the safety valve for scrutiny that I'm asking that we use.
Standing Order 26C allows the responsible committee, where appropriate, to recommend that a consolidation Bill proceeds directly to a final stage, but it also recognises that Members may identify a matter that deserves fuller debate and amendment. In those circumstances, any Member may table a motion to trigger a detailed Senedd consideration stage—and today's motion is that mechanism. I should say that this isn't some kind of parliamentary trick, it's not an ambush. It's the Standing Orders working as intended.
So, what is the specific issue, in brief? In the Planning (Consequential Provisions) (Wales) Bill, the Government proposed to remove for Welsh Ministers the power to make an urban development corporation, if one is established, the local planning authority for specified purposes in its area. The Government says that the power has never been used in Wales and that the legal mechanism is imperfect. It transfers only some functions, leaving gaps. They cite a range of practical problems and argue that any future Government that wanted to do this properly would, in any event, need fresh primary legislation.
Those are arguments worth hearing, we certainly concede, but they're not arguments for denying the Senedd the chance to decide on whether to repeal the power. The question in front of us today is not whether the power should be retained or removed; the question is whether a change of this character belongs in a consolidation Bill, without the opportunity for Members to table amendments and test the Government's reasoning in the open.
There's an important principle here: consolidation is meant to clarify the law, not to settle contested questions or change policy about the future architecture of delivery in Wales. If a Government's position is that Wales should never again have the option, however rarely used, of conferring planning authority functions on a statutory delivery corporation, it is certainly entitled to argue that case. But that's a policy choice with legal and practical consequences, and it's exactly the kind of choice the Senedd, at the very least, should be able to debate and, if it wishes, to amend.
Crucially, time has already been allocated previously by the Business Committee for detailed consideration by the Senedd of these Bills, so it is available to us. On that basis, I ask Members to support this procedural motion on a simple, non-partisan basis. If you're persuaded by the Government's argument, you should be confident that that argument will prevail at detailed consideration. If you disagree, you should want the chance to amend. If you're unsure, well that's precisely why we have scrutiny. So, please pass this motion and let us have the debate properly, transparently, and within the process the Standing Orders expressly provide.
Diolch, Lywydd. Rwy'n gwneud y cynnig gweithdrefnol hwn am reswm seneddol syml a phwysig. Mae mater o sylwedd gwirioneddol wedi dod i'r amlwg yn hwyr yn y dydd mewn perthynas â'r Biliau cydgrynhoi cynllunio, ac mae Rheol Sefydlog 26C yn bodoli er mwyn delio â'r posibilrwydd hwnnw heb amharu ar y broses fel arall. Gadewch imi egluro mewn mwy o fanylder.
Mae'r Biliau hyn wedi bod drwy lwybr cydgrynhoi ar y dybiaeth synhwyrol fod y rhan fwyaf o'r hyn a wnânt yn dechnegol. Maent yn ailddatgan, yn tacluso, yn gwneud y gyfraith yn fwy hygyrch. Yng Nghyfnod 2, roedd y ffocws, yn eithaf dealladwy, ar weld a yw'r cod newydd yn adlewyrchu'r gyfraith gynllunio bresennol yn gywir ac yn cael gwared â darpariaeth sy'n wirioneddol ddarfodedig. Ond mae yna un newid penodol ag iddo oblygiadau ehangach nad yw wedi bod yn destun dadl agored yn y Senedd, a bellach, rydym yn credu, ar sail yr wybodaeth sydd gennym, ei fod yn haeddu hynny. Rwy'n cydnabod bod hyn yn hwyr yn y broses, ond nid wyf yn dweud hynny fel ymddiheuriad nac yn wir fel hunanfeirniadaeth, gan fod cydgrynhoi, drwy ddiffiniad, yn broses ddwys a chymhleth, a dyna'n union pam fod y Senedd wedi cadw'r falf ddiogelwch ar gyfer craffu y gofynnaf am i ni ei defnyddio.
Mae Rheol Sefydlog 26C yn caniatáu i'r pwyllgor cyfrifol, lle bo'n briodol, argymell bod Bil cydgrynhoi yn symud ymlaen yn uniongyrchol i gam terfynol, ond mae hefyd yn cydnabod y gall Aelodau nodi mater sy'n haeddu trafodaeth lawnach a gwelliant. O dan yr amgylchiadau hynny, gall unrhyw Aelod gyflwyno cynnig i sbarduno cyfnod o ystyriaeth fanwl gan y Senedd—a chynnig heddiw yw'r mecanwaith hwnnw. Dylwn ddweud nad rhyw fath o dric seneddol yw hwn, nid rhyw fath o fagl. Dyma'r Rheolau Sefydlog yn gweithio fel y bwriadwyd.
Felly, beth yw'r mater dan sylw, yn gryno? Ym Mil Cynllunio (Darpariaethau Canlyniadol) (Cymru), cynigiodd y Llywodraeth gael gwared ar y pŵer i Weinidogion Cymru wneud corfforaeth datblygu trefol, os oes un wedi'i sefydlu, yn awdurdod cynllunio lleol at ddibenion penodol yn ei hardal. Dywed y Llywodraeth nad yw'r pŵer erioed wedi'i ddefnyddio yng Nghymru a bod y mecanwaith cyfreithiol yn amherffaith. Dim ond rhai swyddogaethau y mae'n eu trosglwyddo, gan adael bylchau. Maent yn crybwyll amrywiaeth o broblemau ymarferol ac yn dadlau y byddai angen deddfwriaeth sylfaenol newydd beth bynnag ar unrhyw Lywodraeth a fyddai eisiau gwneud hyn yn iawn yn y dyfodol.
Maent yn ddadleuon sy'n werth gwrando arnynt, rydym yn sicr yn cyfaddef hynny, ond nid ydynt yn ddadleuon dros wadu'r cyfle i'r Senedd benderfynu a ddylid diddymu'r pŵer. Nid a ddylid cadw'r pŵer ai peidio yw'r cwestiwn sydd ger ein bron heddiw; y cwestiwn yw a yw newid o'r fath yn perthyn i Fil cydgrynhoi, heb gyfle i Aelodau gyflwyno gwelliannau a phrofi rhesymeg y Llywodraeth yn agored.
Mae egwyddor bwysig yma: bwriad cydgrynhoi yw gwneud y gyfraith yn gliriach, nid ateb cwestiynau dadleuol na newid polisi ynghylch pensaernïaeth cyflawniad yng Nghymru yn y dyfodol. Os mai safbwynt Llywodraeth yw na ddylai Cymru byth eto gael yr opsiwn, ni waeth pa mor anaml y caiff ei ddefnyddio, o roi swyddogaethau awdurdod cynllunio i gorfforaeth gyflawni statudol, yn sicr mae ganddi'r hawl i ddadlau'r achos hwnnw. Ond mae hwnnw'n ddewis polisi ag iddo ganlyniadau cyfreithiol ac ymarferol, a dyma'r union fath o ddewis y dylai'r Senedd, allu ei drafod fan lleiaf, ac os yw'n dymuno, ei ddiwygio.
Yn hollbwysig, mae amser eisoes wedi'i ddyrannu gan y Pwyllgor Busnes i'r Senedd ystyried y Biliau hyn yn fanwl, felly mae'r amser hwnnw ar gael i ni. Ar y sail honno, gofynnaf i'r Aelodau gefnogi'r cynnig gweithdrefnol hwn ar sail syml, amhleidiol. Os ydych chi wedi'ch perswadio gan ddadl y Llywodraeth, dylech fod yn hyderus y bydd y ddadl honno'n sefyll o dan ystyriaeth fanwl. Os ydych chi'n anghytuno, dylech fod eisiau'r cyfle i ddiwygio. Os ydych chi'n ansicr, wel dyna'r union reswm pam ein bod yn craffu. Felly, derbyniwch y cynnig hwn, a gadewch inni gael y ddadl yn briodol, yn dryloyw, ac o fewn y broses ffurfiol y mae'r Rheolau Sefydlog yn ei darparu.
Cadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a'r Cyfansoddiad, Mike Hedges.
The Chair of the Legislation, Justice and Constitution Committee, Mike Hedges.
Diolch, Llywydd. The Legislation, Justice and Constitution Committee has considered these Bills at initial consideration and at detailed committee consideration. In its initial consideration report, the committee recommended that the Bills should proceed as consolidation Bills. In December, the Senedd agreed with the committee's recommendation, and the Bills therefore proceeded to detailed committee consideration.
The committee's report on its scrutiny of the Bills at detailed committee consideration was laid on Friday 13 January. The report notes that all the amendments tabled were submitted by the Counsel General, and those amendments were later agreed. The report also notes that some of the agreed amendments either related to or addressed recommendations made in the committee's initial consideration report. Also, the report notes that the purpose of the other amendments that were agreed was to ensure consistency or clarity or to make consequential amendments to enactments. Based on this, and as reflected in our report, a majority of the committee consider that the Bills should proceed to final stage. On a personal note, I believe planning decisions should be dealt with by councils as opposed to appointed bodies.
Diolch, Lywydd. Mae'r Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a’r Cyfansoddiad wedi ystyried y Biliau hyn yn ystod yr ystyriaeth gychwynnol ac yn ystod ystyriaeth fanwl y pwyllgor. Yn ei adroddiad ystyriaeth gychwynnol, argymhellodd y pwyllgor y dylai'r Biliau barhau fel Biliau cydgrynhoi. Ym mis Rhagfyr, cytunodd y Senedd ag argymhelliad y pwyllgor, ac felly aeth y Biliau ymlaen i'w hystyried yn fanwl gan y pwyllgor.
Cyflwynwyd adroddiad y pwyllgor ar ei waith craffu ar y Biliau yn ystyriaeth fanwl y pwyllgor ddydd Gwener 13 Ionawr. Mae'r adroddiad yn nodi bod yr holl welliannau a gyflwynwyd wedi'u cyflwyno gan y Cwnsler Cyffredinol, ac y cytunwyd ar y gwelliannau hynny yn nes ymlaen. Mae'r adroddiad hefyd yn nodi bod rhai o'r gwelliannau y cytunwyd arnynt naill ai'n ymwneud neu'n mynd i'r afael â'r argymhellion a wnaed yn adroddiad ystyriaeth gychwynnol y pwyllgor. Hefyd, mae'r adroddiad yn nodi mai diben y gwelliannau eraill y cytunwyd arnynt oedd sicrhau cysondeb neu eglurder neu wneud gwelliannau canlyniadol i ddeddfiadau. Yn seiliedig ar hyn, ac fel yr adlewyrchir yn ein hadroddiad, mae mwyafrif y pwyllgor o'r farn y dylai'r Biliau symud ymlaen i'r cam terfynol. Ar nodyn personol, rwy'n credu mai cynghorau yn hytrach na chyrff a benodir a ddylai ymdrin â phenderfyniadau cynllunio.
I'm grateful for the meetings I have had with the Cabinet Secretary and also with Adam Price. However, the Welsh Conservatives will not be supporting the motion proposed by Adam today.
We're of the view that this proposal has been brought forward far too late in the legislative process and risks the future of these Bills. The Planning (Wales) Bill and the Planning (Consequential Provisions) (Wales) Bill are consolidation measures, as we've heard, intended to simplify and modernise the language and terminology used within the planning system. By bringing the relevant legislation into clearer and more accessible form, they will provide greater certainty and coherence for those operating within the sector. The sooner this consolidation is achieved, the better it will be for the industry and those who rely upon an efficient planning framework.
I am conscious of Adam's concerns, but I believe that these can be addressed separately at a later date and under new legislation. Further delay would serve no constructive purpose and is not in the interests of stakeholders or the wider public. Thank you.
Rwy'n ddiolchgar am y cyfarfodydd a gefais gydag Ysgrifennydd y Cabinet a hefyd gydag Adam Price. Fodd bynnag, ni fydd y Ceidwadwyr Cymreig yn cefnogi'r cynnig a gynigir gan Adam heddiw.
Rydym o'r farn fod y cynnig hwn wedi'i gyflwyno'n llawer rhy hwyr yn y broses ddeddfwriaethol ac yn peryglu dyfodol y Biliau hyn. Mae Bil Cynllunio (Cymru) a Bil Cynllunio (Darpariaethau Canlyniadol) (Cymru) yn fesurau cydgrynhoi, fel y clywsom, gyda'r bwriad o symleiddio a moderneiddio'r iaith a'r derminoleg a ddefnyddir o fewn y system gynllunio. Drwy sicrhau bod y ddeddfwriaeth berthnasol ar ffurf gliriach a mwy hygyrch, byddant yn darparu mwy o sicrwydd a chydlyniant i'r rhai sy'n gweithredu yn y sector. Po gynharaf y cyflawnir y cydgrynhoi hwn, y gorau a fydd i'r diwydiant a'r rhai sy'n dibynnu ar fframwaith cynllunio effeithlon.
Rwy'n ymwybodol o bryderon Adam, ond rwy'n credu y gellir mynd i'r afael â'r rhain ar wahân yn nes ymlaen ac mewn deddfwriaeth newydd. Ni fyddai oedi pellach o unrhyw ddiben adeiladol ac nid yw o fudd i randdeiliaid na'r cyhoedd yn ehangach. Diolch.
I thank Adam for tabling this motion. On a quick reading, after a very brief discussion with Adam here this afternoon, I remain in the 'unsure' category. To answer Joel James's comment, it is never too late for scrutiny. So, if there is any uncertainty, we need to properly scrutinise. Too many things are passed on a nod in this place.
On a general note—and I'm sure it's not lost on Adam at all—this very community, this very building, is partly here because of what I consider a successful urban development corporation, the Cardiff Bay Development Corporation—1,100 hectares of derelict docklands in Cardiff and Penarth were transformed to Cardiff Bay today. As the gentleman after whom this very building, Nicholas Crickhowell, wrote about Cardiff Bay Development Corporation in his book Westminster, Wales and Water—and it's in the library, I looked at it this afternoon—it was imperative that we concentrated developments in the often empty and derelict centres of our once great cities and where industrial plants stood in the past. That message, I think, is still relevant today and one that all parties should consider when planning for the next Senedd.
In terms of the motion before us, the relevant Standing Order states this:
'A Consolidation Bill may remove or omit provisions which are obsolete, spent or no longer of practical utility or effect'.
An obsolete provision would include a provision that is out of date, for example because it's about bodies, persons or things that are no longer in existence or use. This power, at one glance, isn't obsolete, because a future Welsh Government may wish to establish a UDC. A spent provision is one that applies to a situation that can no longer exist, and I don't think, on my quick reading this afternoon, this is the case here. The letter from the Counsel General dated 3 February clearly shows the power isn't spent. For example, and I quote from the letter,
'a UDC in Wales could be given development management functions under Part 3 of the Town and Country Planning Act 1990, including the power to make local development orders and the responsibility for determining planning applications. It could also be given some related functions relating to enforcement, highways, listed buildings, and other consents and notices.'
How do the provisions no longer have practical effect? I think we really need to consider this before just letting it go on the nod. The Counsel General has outlined the numerous functions of local planning authorities that could not be transferred to a UDC in Wales, but she has explained that a UDC and local authorities can coexist together, but there would be a risk that neither operate effectively as planning authorities. I am minded to agree with that point and that amendments to primary legislation would be needed to ensure UDCs in Wales could operate effectively in fulfilling planning functions for their areas.
However, as I said at the beginning, I am not yet convinced that the proposed removal of UDC planning powers is actually in line with the Standing Order. Further clarification on that point from the Welsh Government is needed and would be very helpful. Diolch yn fawr.
Diolch i Adam am gyflwyno'r cynnig hwn. Ar ôl ei ddarllen yn gyflym, ar ôl trafodaeth fer iawn gydag Adam yma y prynhawn yma, rwy'n dal yn y categori 'ansicr'. I ateb sylw Joel James, nid yw byth yn rhy hwyr i graffu. Felly, os oes unrhyw ansicrwydd, mae angen inni graffu'n iawn. Mae gormod o bethau'n cael eu pasio'n ddiwrthwynebiad yn y lle hwn.
Ar nodyn cyffredinol—ac rwy'n siŵr fod Adam yn gwbl ymwybodol o hyn—mae'r gymuned hon, yr adeilad hwn, yma'n rhannol oherwydd yr hyn rwy'n ei ystyried yn gorfforaeth datblygu trefol lwyddiannus iawn, Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd—cafodd 1,100 hectar o ddociau diffaith yng Nghaerdydd a Phenarth eu trawsnewid yn Fae Caerdydd heddiw. Fel yr ysgrifennodd y gŵr bonheddig y mae'r adeilad hwn wedi'i enwi ar ei ôl, Nicholas Crickhowell, am Gorfforaeth Datblygu Bae Caerdydd yn ei lyfr Westminster, Wales and Water—ac mae yn y llyfrgell, edrychais arno y prynhawn yma—roedd yn hanfodol ein bod yn canolbwyntio ar ddatblygu canol ein dinasoedd a fu unwaith yn fawreddog, a lle arferai gweithfeydd diwydiannol sefyll yn y gorffennol, ond a oedd bellach yn aml yn wag ac yn ddiffaith. Credaf fod y neges honno'n berthnasol hyd heddiw ac yn un y dylai pob plaid ei hystyried wrth gynllunio ar gyfer y Senedd nesaf.
O ran y cynnig sydd ger ein bron, mae'r Rheol Sefydlog berthnasol yn nodi hyn:
'Caiff Bil Cydgrynhoi ddileu neu hepgor darpariaethau anarferedig, darfodedig neu rai nad ydynt yn ymarferol ddefnyddiol neu’n ymarferol effeithiol bellach'.
Byddai darpariaeth anarferedig yn cynnwys darpariaeth sydd wedi dyddio, er enghraifft am ei bod yn ymwneud â chyrff, unigolion neu bethau nad ydynt yn bodoli neu nad ydynt mewn defnydd mwyach. Ar yr olwg gyntaf, nid yw'r pŵer hwn yn anarferedig, oherwydd efallai y byddai Llywodraeth Cymru yn y dyfodol yn dymuno sefydlu corfforaeth datblygu trefol. Darpariaeth ddarfodedig yw un sy'n berthnasol i sefyllfa na all fodoli mwyach, ac ni chredaf, ar ôl darllen y ddogfen yn gyflym y prynhawn yma, mai dyna sydd yma. Mae llythyr y Cwnsler Cyffredinol ar 3 Chwefror yn dangos yn glir nad yw'r pŵer yn ddarfodedig. Er enghraifft, a dyfynnaf o'r llythyr,
'gellid rhoi swyddogaethau rheoli datblygu i CDU yng Nghymru o dan Ran 3 o Ddeddf Cynllunio Gwlad a Thref 1990, gan gynnwys y pŵer i wneud gorchmynion datblygu lleol a'r cyfrifoldeb dros benderfynu ar geisiadau cynllunio. Gellid rhoi rhai swyddogaethau cysylltiedig hefyd sy'n ymwneud â gorfodi, priffyrdd, adeiladau rhestredig, a chaniatâd a hysbysiadau eraill.'
Sut nad yw'r darpariaethau'n cael effaith ymarferol mwyach? Credaf fod angen inni ystyried hyn cyn ei basio'n ddiwrthwynebiad. Mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi amlinellu'r nifer o swyddogaethau sydd gan awdurdodau cynllunio lleol na ellid eu trosglwyddo i gorfforaeth datblygu trefol yng Nghymru, ond mae hi wedi egluro y gall corfforaeth datblygu trefol ac awdurdodau lleol gydfodoli gyda'i gilydd, ond byddai risg na fyddai'r naill na'r llall yn gweithredu'n effeithiol fel awdurdodau cynllunio. Credaf fy mod yn cytuno â'r pwynt hwnnw ac y byddai angen gwelliannau i ddeddfwriaeth sylfaenol er mwyn sicrhau y gallai corfforaeth datblygu trefol yng Nghymru weithredu'n effeithiol wrth gyflawni swyddogaethau cynllunio ar gyfer eu hardaloedd.
Fodd bynnag, fel y dywedais ar y dechrau, nid wyf wedi fy argyhoeddi eto fod y cynnig i ddileu pwerau cynllunio corfforaeth datblygu trefol yn gydnaws â'r Rheol Sefydlog mewn gwirionedd. Mae angen eglurhad pellach ar y pwynt hwnnw gan Lywodraeth Cymru, a byddai'n ddefnyddiol iawn. Diolch yn fawr.
Y Cwnsler Cyffredinol nawr sy'n ymateb—Julie James.
The Counsel General to reply—Julie James.
Diolch, Llywydd. The Government is opposing this motion. The motion runs, as we have heard, directly against the majority recommendation of the Legislation, Justice and Constitution Committee that the Bill should proceed straight to final stage. The committee in their Stage 1 report also concluded unanimously that the consolidation changed the law only to the extent allowed by Standing Order 26C.2.
I've already outlined the Government's position and the rationale behind our approach to Adam, both in writing and in person. Indeed, he has just reiterated it in the Chamber. Our position of not restating the power to transfer planning functions from a planning authority to an urban development corporation has been consistent and transparent. It is firmly based on the comprehensive findings of the Law Commission's review of planning law. The commission pointed out the provision has never been used in Wales since its enactment just over 45 years ago. After two consultation exercises, the commission concluded that the provision is not required and recommended its removal. Their position was overwhelmingly supported by stakeholders.
The Government believes it's critical that any future UDC must work in close partnership with local planning authorities, given their central role in placemaking and in creating sustainable communities. Taking this collaborative approach protects local democratic accountability. It is axiomatic that planning decisions should be taken by elected members who represent their communities, rather than by an unelected body.
Just to address the points in some detail that Rhys ab Owen raised, anyone arguing to preserve these powers today is arguing to preserve a broken, incomplete and outdated system. A UDC in Wales would be left with major chunks of the planning system missing, unable to make plans, unable to certify lawful development, unable to charge the community infrastructure levy, and lacking some of the core enforcement tools. No responsible Government should retain powers that are likely to cause difficulties in meeting the UDC's regeneration objectives.
These gaps are not small technical oversights. They stem from the Local Government, Planning and Land Act 1980, which was written for a very different era, and has not kept pace with the evolution of the planning system. The result is a patchwork of powers that cannot be made complete through consolidation. There would be similar gaps in legislation relating to listed buildings and conservation areas, creating yet more issues that a consolidation Bill cannot resolve.
So, in considering the committee’s recommendation, we’ve taken account of other planning powers that also would be available if a UDC were established in attempting to solve the problem. These do include the use of local development orders by planning authorities and special development Orders by the Welsh Ministers to grant planning permission for development in a designated area, all of which could expedite the planning process and provide greater planning certainty for a UDC. The existing provision is just, as I’ve already said, simply not fit for purpose. Today, a UDC could not operate effectively or on an equal basis with other planning authorities.
Consolidation Bills are there to clarify and simplify the law. If we attempt to amend these Bills now to reinstate these powers, the work would be highly complex and, more importantly, it would maintain the same unsatisfactory gaps in the functions UDCs could exercise in Wales, and any UDC would require new primary legislation to address the existing gap. As I explained to Adam Price in our meeting, it is actually the point of a consolidation Bill to simplify the law in order to reform it later, and if you want to make an urban development corporation, it would be an awful lot easier to do new primary legislation on top of the consolidation Bill, not by trying to address the gaps.
So, in our view, Llywydd, scrutiny has shown clear, consistent and unequivocal support for these Bills from the committee, from stakeholders and from Members across the Chamber. The rationale behind this motion simply does not hold and it risks us losing the whole Bill. I therefore urge Members to follow the evidence and oppose the motion. Diolch.
Diolch, Lywydd. Mae'r Llywodraeth yn gwrthwynebu'r cynnig hwn. Mae'r cynnig, fel y clywsom, yn mynd yn groes i argymhelliad mwyafrif y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cyfiawnder a’r Cyfansoddiad y dylai'r Bil symud ymlaen yn syth i'r cyfnod terfynol. Daeth y pwyllgor i'r casgliad yn unfrydol yn eu hadroddiad Cyfnod 1 hefyd mai dim ond i'r graddau a ganiateir gan Reol Sefydlog 26C.2 y newidiwyd y gyfraith o ganlyniad i'r cydgrynhoi.
Rwyf eisoes wedi amlinellu safbwynt y Llywodraeth a'r rhesymeg y tu ôl i'n dull gweithredu i Adam, yn ysgrifenedig ac yn bersonol. Yn wir, mae newydd ei ailadrodd yn y Siambr. Mae ein safbwynt o beidio ag ailddatgan y pŵer i drosglwyddo swyddogaethau cynllunio o awdurdod cynllunio i gorfforaeth datblygu trefol wedi bod yn gyson ac yn dryloyw. Mae wedi'i seilio'n gadarn ar ganfyddiadau cynhwysfawr adolygiad Comisiwn y Gyfraith o gyfraith gynllunio. Nododd y comisiwn nad yw'r ddarpariaeth erioed wedi'i defnyddio yng Nghymru ers ei deddfu ychydig dros 45 mlynedd yn ôl. Ar ôl dau ymarfer ymgynghori, daeth y comisiwn i'r casgliad nad oes angen y ddarpariaeth, ac argymhellodd ei dileu. Cefnogwyd eu safbwynt yn gryf gan randdeiliaid.
Mae'r Llywodraeth yn credu ei bod yn hanfodol fod yn rhaid i unrhyw gorfforaeth datblygu trefol yn y dyfodol weithio mewn partneriaeth agos ag awdurdodau cynllunio lleol, o ystyried eu rôl ganolog mewn creu lleoedd a chymunedau cynaliadwy. Mae mabwysiadu'r dull cydweithredol hwn yn diogelu atebolrwydd democrataidd lleol. Mae'n amlwg y dylai penderfyniadau cynllunio gael eu gwneud gan aelodau etholedig sy'n cynrychioli eu cymunedau, yn hytrach na chan gorff heb ei ethol.
I fynd i'r afael mewn rhywfaint o fanylder â'r pwyntiau a gododd Rhys ab Owen, mae unrhyw un sy'n dadlau dros gadw'r pwerau hyn heddiw yn dadlau dros gadw system doredig, anghyflawn, sydd wedi dyddio. Byddai corfforaeth datblygu trefol yng Nghymru yn cael ei gadael â darnau mawr o'r system gynllunio ar goll, yn methu gwneud cynlluniau, yn methu ardystio datblygiadau cyfreithlon, yn methu codi'r ardoll seilwaith cymunedol, a heb rai o'r arfau gorfodi craidd. Ni ddylai unrhyw Lywodraeth gyfrifol gadw pwerau sy'n debygol o achosi anawsterau wrth gyflawni amcanion adfywio'r gorfforaeth datblygu trefol.
Nid amryfusedd technegol bach yw'r bylchau hyn. Maent yn deillio o Ddeddf Llywodraeth Leol, Cynllunio a Thir 1980, a ysgrifennwyd ar gyfer cyfnod gwahanol iawn, ac nad yw wedi dal i fyny ag esblygiad y system gynllunio. Y canlyniad yw clytwaith o bwerau na ellir eu gwneud yn gyflawn drwy gydgrynhoi. Byddai bylchau tebyg mewn deddfwriaeth yn ymwneud ag adeiladau rhestredig ac ardaloedd cadwraeth, gan greu mwy fyth o broblemau na all Bil cydgrynhoi eu datrys.
Felly, wrth ystyried argymhelliad y pwyllgor, rydym wedi ystyried pwerau cynllunio eraill a fyddai hefyd ar gael pe bai corfforaeth datblygu trefol yn cael ei sefydlu i geisio datrys y broblem. Mae'r rhain yn cynnwys y defnydd o orchmynion datblygu lleol gan awdurdodau cynllunio a Gorchmynion datblygu arbennig gan Weinidogion Cymru i roi caniatâd cynllunio ar gyfer datblygu mewn ardal ddynodedig, a gallai hynny oll gyflymu'r broses gynllunio a darparu mwy o sicrwydd cynllunio ar gyfer corfforaeth datblygu trefol. Fel y dywedais eisoes, nid yw'r ddarpariaeth bresennol yn addas i’r diben. Heddiw, ni allai corfforaeth datblygu trefol weithredu'n effeithiol nac ar sail gyfartal ag awdurdodau cynllunio eraill.
Mae Biliau cydgrynhoi yno i egluro a symleiddio'r gyfraith. Os ceisiwn ddiwygio'r Biliau hyn nawr i adfer y pwerau hyn, byddai'r gwaith yn gymhleth iawn, ac yn bwysicach fyth, byddai'r un bylchau anfoddhaol yn bodoli yn y swyddogaethau y gallai corfforaethau datblygu trefol eu harfer yng Nghymru, a byddai angen deddfwriaeth sylfaenol newydd ar unrhyw gorfforaeth datblygu trefol i fynd i'r afael â'r bwlch presennol. Fel yr eglurais i Adam Price yn ein cyfarfod, pwynt Bil cydgrynhoi mewn gwirionedd yw symleiddio'r gyfraith er mwyn ei diwygio'n ddiweddarach, ac os ydych chi eisiau creu corfforaeth datblygu trefol, byddai'n llawer haws creu deddfwriaeth sylfaenol newydd ar ben y Bil cydgrynhoi, nid drwy geisio mynd i'r afael â'r bylchau.
Felly, yn ein barn ni, Lywydd, mae craffu wedi dangos cefnogaeth glir, gyson a diamwys i'r Biliau hyn gan y pwyllgor, gan randdeiliaid a chan Aelodau ar draws y Siambr. Nid yw'r rhesymeg y tu ôl i'r cynnig hwn yn dal dŵr, ac mae perygl y gallem golli'r Bil cyfan. Felly, rwy'n annog yr Aelodau i ddilyn y dystiolaeth a gwrthwynebu'r cynnig. Diolch.
Adam Price i ymateb.
Adam Price to reply.
Thank you. I think the fundamental view that I hold is that the Government has approached this through a policy lens, and we saw a glimpse of that in the Counsel General's reference to the axiomatic position that the Government holds—that you should never use an urban development corporation to somehow override a local authority. Now, that’s a perfectly reasonable policy position to take. The Labour Party has never liked development corporations. It didn’t like the Cardiff Bay Development Corporation, but different administrations under different circumstances might take a different view. What if you had local authorities run by far-right political parties? Wouldn’t a Welsh Government under those circumstances, for example, decide that actually it is in the interests of a Welsh Government that has democratic accountability to actually use the development corporation in a way which promotes economic development?
I think that goes to the heart of the issue here. The principles on consolidation Bills, as Rhys ab Owen has set out, are very clear. You cannot omit a provision based on the fact that it has never been used. The reason it was not used in the case of Cardiff Bay is that South Glamorgan was told, ‘You agree to everything that they want, otherwise we will take the planning powers away’, so it concentrated minds. The threshold for consolidation Bills is that there is no realistic prospect of future use judged not by the intentions of the current Government, but by what any future Government might realistically do. That matters because what is being removed here in this section of the consolidation Bill is not some spent transitional clause; it is a real enabling power. Urban development corporations still exist as a legal possibility in Wales, and this affects how we organise delivery. In England, development corporations are going through a renaissance. They are right at the heart of regeneration, including the possibility of giving those mayoral development corporations planning powers. Stripping them away is a policy choice. It may be the view of the current Government, but it might not be the view of other Governments and, therefore, it’s inappropriate for a consolidation Bill.
The irony of the Conservative Party actually siding with the Labour Party in repealing a 1980 Bill by the Thatcher Government will strike somebody as odd. But, look, there’s an important principle at the heart here. In what we’re asking, we don’t lose anything, do we? By giving the Senedd the opportunity to hear these arguments—legitimate arguments, technical arguments—that the Government wants to put forward. Why not actually allow us, those of us who take a different view—I was in a minority on the committee; I may be in a minority in the Senedd—? We will never know unless we afford ourselves the ability to have proper legitimate parliamentary scrutiny. That is our function and purpose. Please support the motion on that basis.
Diolch. Rwy'n credu mai'r farn sylfaenol sydd gennyf yw bod y Llywodraeth wedi mynd i'r afael â hyn drwy lens polisi, a gwelsom gipolwg ar hynny yng nghyfeiriad y Cwnsler Cyffredinol at safbwynt amlwg y Llywodraeth—na ddylech chi byth ddefnyddio corfforaeth datblygu trefol i fynd uwchlaw awdurdod lleol rywsut. Nawr, mae hwnnw'n safbwynt polisi hollol resymol. Nid yw'r Blaid Lafur erioed wedi hoffi corfforaethau datblygu. Nid oedd yn hoffi Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd, ond gallai gwahanol weinyddiaethau mewn amgylchiadau gwahanol arddel barn wahanol. Beth pe bai gennych awdurdodau lleol yn cael eu rhedeg gan bleidiau gwleidyddol asgell dde eithafol? Oni fyddai Llywodraeth Cymru yn yr amgylchiadau hynny, er enghraifft, yn penderfynu ei bod o fudd i Lywodraeth Cymru sydd ag atebolrwydd democrataidd ddefnyddio'r gorfforaeth ddatblygu mewn ffordd sy'n hyrwyddo datblygu economaidd?
Rwy'n credu bod hynny'n mynd at wraidd y mater yma. Mae'r egwyddorion ar Filiau cydgrynhoi, fel y mae Rhys ab Owen wedi'i nodi, yn glir iawn. Ni allwch hepgor darpariaeth yn seiliedig ar y ffaith nad yw erioed wedi'i defnyddio. Y rheswm na chafodd ei defnyddio yn achos Bae Caerdydd yw bod De Morgannwg wedi cael cyfarwyddyd, 'Cytunwch i dderbyn popeth a ddymunant, fel arall fe awn â'r pwerau cynllunio oddi wrthych', felly roedd hynny'n canolbwyntio meddyliau. Y trothwy ar gyfer Biliau cydgrynhoi yw nad oes unrhyw ragolygon realistig o ddefnydd yn y dyfodol a fernir nid yn ôl bwriadau'r Llywodraeth bresennol, ond gan yr hyn y gallai unrhyw Lywodraeth yn y dyfodol ei wneud yn realistig. Mae hynny'n bwysig oherwydd nid cymal trosiannol darfodedig yw'r hyn sy'n cael ei ddileu yma yn yr adran hon o'r Bil cydgrynhoi, ond pŵer galluogi go iawn. Mae corfforaethau datblygu trefol yn dal i fodoli fel posibilrwydd cyfreithiol yng Nghymru, ac mae hyn yn effeithio ar sut yr awn ati i drefnu cyflawniad. Yn Lloegr, mae corfforaethau datblygu'n mynd drwy adfywiad. Maent yn ganolog i adfywio, gan gynnwys y posibilrwydd o roi pwerau cynllunio i'r corfforaethau datblygu maerol hynny. Mae eu dileu'n ddewis polisi. Efallai mai dyna farn y Llywodraeth bresennol, ond efallai nad dyna fydd barn Llywodraethau eraill ac felly, mae'n amhriodol ar gyfer Bil cydgrynhoi.
Mae'r eironi fod y Blaid Geidwadol yn ochri â'r Blaid Lafur drwy ddiddymu Bil 1980 gan Lywodraeth Thatcher yn taro rhywun yn rhyfedd. Ond edrychwch, mae yna egwyddor bwysig wrth wraidd hyn. Yn yr hyn a ofynnwn, nid ydym yn colli unrhyw beth, ydym ni? Drwy roi cyfle i'r Senedd glywed y dadleuon hyn—dadleuon dilys, dadleuon technegol—y mae'r Llywodraeth eisiau eu cyflwyno. Beth am ganiatáu i ni, y rhai ohonom sy'n arddel barn wahanol—roeddwn i mewn lleiafrif ar y pwyllgor; efallai y byddaf mewn lleiafrif yn y Senedd—? Ni fyddwn yn gwybod oni bai ein bod yn rhoi'r gallu i ni ein hunain gael craffu seneddol dilys priodol. Dyna yw ein swyddogaeth a'n pwrpas. Cefnogwch y cynnig ar y sail honno.
Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Mae yna wrthwynebiad, ac fe wnawn ni gymryd y bleidlais ar yr eitem yna, a phob eitem, yn y cyfnod pleidleisio.
The proposal is to agree the motion. Does any Member object? [Objection.] There is objection, and we will defer voting under that item, and all others, until voting time.
Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.
Voting deferred until voting time.
Oni bai bod tri Aelod yn dymuno imi ganu’r gloch, fe wnawn ni symud at y cyfnod pleidleisio.
Unless three Members wish for the bell to be rung, we will move to voting time.
Felly, y bleidlais gyntaf y prynhawn yma fydd y bleidlais ar eitem 6. Dadl ar gynnig deddfwriaethol gan Aelod ar Fil hawliau dynol yw'r eitem yma. Dwi'n galw am bleidlais ar y cynnig, a gyflwynwyd yn enw Sioned Williams. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 38, neb yn ymatal, 13 yn erbyn. Felly, mae'r cynnig yna wedi'i dderbyn.
The first vote this evening is the vote on item 6, a Member's legislative proposal on a human rights Bill. I call for a vote on the motion, tabled in the name of Sioned Williams. Open the vote. Close the vote. In favour 38, no abstentions and 13 against. Therefore, the motion is agreed.
Eitem 6: Dadl ar Gynnig Deddfwriaethol gan Aelod—Bil Hawliau Dynol. O blaid: 38, Yn erbyn: 13, Ymatal: 0
Derbyniwyd y cynnig
Item 6: Debate on a Member's Legislative Proposal—a Human Rights Bill. For: 38, Against: 13, Abstain: 0
Motion has been agreed
Bydd y pleidleisiau nesaf ar eitem 7, dadl y Ceidwadwyr ar gyfyngu cyfryngau cymdeithasol i'r rhai o dan 16 oed. Pleidlais ar y cynnig yn gyntaf, yn enw Paul Davies. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 12, 14 yn ymatal, 25 yn erbyn. Felly, mae'r cynnig yna wedi'i wrthod.
The next votes will be on item 7, the Welsh Conservatives debate on restricting social media for under-16s. We will first vote on the motion, tabled in the name of Paul Davies. Open the vote. Close the vote. In favour 12, 14 abstentions and 25 against. Therefore, the motion is not agreed.
Eitem 7: Dadl y Ceidwadwyr Cymreig—Cyfyngu ar y cyfryngau cymdeithasol i'r rhai o dan 16 oed. Cynnig heb ei ddiwygio. O blaid: 12, Yn erbyn: 25, Ymatal: 14
Gwrthodwyd y cynnig
Item 7: Welsh Conservatives Debate—Restricting social media for under-16s. Motion without amendment. For: 12, Against: 25, Abstain: 14
Motion has been rejected
Mae'r bleidlais nesaf ar welliant 1, a gyflwynwyd yn enw Jane Hutt. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 38, dau yn ymatal, 11 yn erbyn. Mae gwelliant 1 wedi'i basio.
The next vote is on amendment 1, tabled in the name of Jane Hutt. Open the vote. Close the vote. In favour 38, two abstentions and 11 against. Amendment 1 is therefore agreed.
Eitem 7: Dadl y Ceidwadwyr Cymreig—Cyfyngu ar y cyfryngau cymdeithasol i'r rhai o dan 16 oed. Gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Jane Hutt. O blaid: 38, Yn erbyn: 11, Ymatal: 2
Derbyniwyd y gwelliant
Item 7: Welsh Conservatives Debate—Restricting social media for under-16s. Amendment 1, tabled in the name of Jane Hutt. For: 38, Against: 11, Abstain: 2
Amendment has been agreed
Y bleidlais nesaf, felly, ar y cynnig wedi'i ddiwygio.
The next vote is on the motion as amended.
Cynnig NDM9149 fel y'i diwygiwyd:
Cynnig bod y Senedd:
1. Yn croesawu ymgynghoriad arfaethedig Llywodraeth y DU ar fynediad i'r cyfryngau cymdeithasol i blant dan 16 oed, ac yn cydnabod yr angen am y canlynol:
a) cydweithio parhaus rhwng Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU i fynd i'r afael â'r materion hyn a'r niwed i blant a phobl ifanc;
b) penderfyniadau seiliedig ar dystiolaeth sy'n sicrhau bod y cyfryngau cymdeithasol hefyd yn fwy diogel i bobl ifanc dros 16 oed ac oedolion;
c) cwmnïau cyfryngau cymdeithasol i gael eu dal yn gyfrifol am y cynnwys niweidiol ar eu safleoedd, gyda deddfwriaeth bresennol yn cael ei gorfodi a'i chryfhau; a
d) ystod amrywiol o blant a phobl ifanc i gymryd rhan yn y ddadl a'u safbwyntiau yn cael eu hystyried.
Motion NDM9149 as amended:
To propose that the Senedd:
1. Welcomes the UK Government’s forthcoming consultation on access to social media for children under 16, and recognises the need for:
a) ongoing collaboration between the UK and Welsh Governments in tackling these issues and the harm to children and young people;
b) evidence-based decisions that ensure social media is also safer for young people over 16 and adults;
c) social media companies to be held responsible for the harmful content on their sites, with existing legislation enforced and strengthened; and
d) a diverse range of children and young people to be engaged in the debate and their perspectives taken into account.
Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 38, dau yn ymatal, 11 yn erbyn. Mae'r cynnig wedi'i ddiwygio wedi'i dderbyn.
Open the vote. Close the vote. In favour 38, two abstentions and 11 against. The motion as amended is therefore agreed.
Eitem 7: Dadl y Ceidwadwyr Cymreig—Cyfyngu ar y cyfryngau cymdeithasol i'r rhai o dan 16 oed. Cynnig wedi’i ddiwygio. O blaid: 38, Yn erbyn: 11, Ymatal: 2
Derbyniwyd y cynnig fel y'i diwygiwyd
Item 7: Welsh Conservatives Debate—Restricting social media for under-16s. Motion as amended. For: 38, Against: 11, Abstain: 2
Motion as amended has been agreed
Mae'r pleidleisiau nesaf ar eitem 8, dadl Plaid Cymru ar ddatganoli cyfiawnder a phlismona. Mae'r bleidlais gyntaf ar y cynnig, yn enw Heledd Fychan. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 13, neb yn ymatal, 38 yn erbyn. Mae'r cynnig yna wedi'i wrthod.
The next votes are on item 8, the Plaid Cymru debate on the devolution of justice and policing. The first vote is on the motion, tabled in the name of Heledd Fychan. Open the vote. Close the vote. In favour 13, no abstentions and 38 against. Therefore, the motion is not agreed.
Eitem 8: Dadl Plaid Cymru—Datganoli cyfiawnder a phlismona. Cynnig heb ei ddiwygio. O blaid: 13, Yn erbyn: 38, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y cynnig
Item 8: Plaid Cymru Debate—Devolution of justice and policing. Motion without amendment. For: 13, Against: 38, Abstain: 0
Motion has been rejected
Mae'r bleidlais nesaf ar welliant 1, yn enw Jane Hutt. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 26, neb yn ymatal, 25 yn erbyn. Mae'r gwelliant wedi'i gymeradwyo.
The next vote is on amendment 1, tabled in the name of Jane Hutt. Open the vote. Close the vote. In favour 26, no abstentions and 25 against. Therefore, the amendment is agreed.
Eitem 8: Dadl Plaid Cymru—Datganoli cyfiawnder a phlismona. Gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Jane Hutt. O blaid: 26, Yn erbyn: 25, Ymatal: 0
Derbyniwyd y gwelliant
Item 8: Plaid Cymru Debate—Devolution of justice and policing. Amendment 1, tabled in the name of Jane Hutt. For: 26, Against: 25, Abstain: 0
Amendment has been agreed
Felly, y bleidlais olaf fydd y bleidlais ar y cynnig wedi'i ddiwygio.
So, the next vote will be the vote on the motion as amended.
Cynnig NDM9148 fel y'i diwygiwyd:
Cynnig bod y Senedd:
1. Yn nodi:
a) argymhellion Comisiwn Thomas a'r Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol y dylid datganoli plismona a chyfiawnder i Gymru; a
b) bod Cyllideb Llywodraeth Cymru ar gyfer 2026-27 wedi dyrannu dros £100 miliwn o wariant ar blismona er nad yw'n faes cyfrifoldeb datganoledig.
c) effaith gadarnhaol y £100 miliwn hwnnw o gyllid gan Lywodraeth Cymru ar ddiogelwch cymunedol, atal troseddu a chefnogi dioddefwyr troseddau;
d) dull gweithredu adeiladol y Papur Gwyn ar Ddiwygio'r Heddlu o ran ymgysylltu â thirwedd unigryw Cymru, a'r ymrwymiadau i weithio gyda phartneriaid yng Nghymru i ddatblygu modelau llywodraethu i Gymru.
Yn croesawu:
a) ymrwymiad Llywodraeth Cymru i barhau i eirioli dros ddatganoli plismona a chyfiawnder; a
b) cynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer gweithio gyda sefydliadau partner i nodi'r trefniadau llywodraethu gorau posibl i'r dyfodol ar gyfer plismona yng Nghymru, a'r egwyddorion sy'n sail i'r gwaith hwnnw, fel y nodir mewn Datganiad Ysgrifenedig gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol, y Trefnydd a'r Prif Chwip ar 27 Ionawr 2026.
Motion NDM9148 as amended:
To propose that the Senedd:
1. Notes:
a) the recommendations of the Thomas Commission and the Independent Commission on the Constitutional Future that policing and justice should be devolved to Wales; and
b) that the Welsh Government's budget for 2026-27 has allocated over £100 million in spending for policing despite it not being a devolved area of responsibility.
c) the positive impact of £100 million of Welsh Government funding on community safety, crime prevention and supporting victims of crime;
d) the constructive approach of the Police Reform White Paper in engaging with the unique Welsh landscape, and the commitments to work with Welsh partners to develop models of governance for Wales.
Welcomes:
a) the Welsh Government’s commitment to continue advocating for the devolution of policing and justice; and
b) the Welsh Government’s plans for working with partner organisations to identify the best possible future governance arrangements for policing in Wales, and the principles underlying that work, as set out in a Written Statement by the Cabinet Secretary for Social Justice, Trefnydd and Chief Whip on 27 January 2026.
Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 28, neb yn ymatal, 23 yn erbyn. Felly, mae'r cynnig wedi'i ddiwygio wedi'i gymeradwyo.
Open the vote. Close the vote. In favour 28, no abstentions and 23 against. Therefore, the motion as amended is agreed.
Eitem 8: Dadl Plaid Cymru—Datganoli cyfiawnder a phlismona. Cynnig wedi’i ddiwygio. O blaid: 28, Yn erbyn: 23, Ymatal: 0
Derbyniwyd y cynnig fel y'i diwygiwyd
Item 8: Plaid Cymru Debate—Devolution of justice and policing. Motion as amended. For: 28, Against: 23, Abstain: 0
Motion as amended has been agreed
Dyna ni, dyna ddiwedd ar ein pleidleisiau ni. [Torri ar draws.] Oes, ymddiheuriadau i Adam Price, mae yna gynnig.
And that completes voting time. [Interruption.] Apologies to Adam Price, there is a motion.
Do you know, I must have been too keen to leave the voting in this Chamber and return to the new Chamber, because this vote, Adam Price, will be the last vote that this Senedd will take in this Chamber. It may be the last vote that Senedd Cymru ever takes in this Chamber, and it's in your name.
Wyddoch chi, mae'n rhaid fy mod wedi bod yn rhy awyddus i adael y pleidleisio yn y Siambr hon a dychwelyd i'r Siambr newydd, oherwydd y bleidlais hon, Adam Price, fydd y bleidlais olaf y bydd y Senedd hon yn ei chynnal yn y Siambr hon. Efallai mai dyma'r bleidlais olaf y bydd Senedd Cymru yn ei chynnal yn y Siambr hon byth, ac mae yn eich enw chi.
Felly, byddwn ni yn pleidleisio—.
So, we will vote—.
We will be voting, and we will be returning to our Senedd for our proceedings a week on Tuesday.
Byddwn yn pleidleisio, a byddwn yn dychwelyd i'n Senedd ar gyfer ein trafodion wythnos i ddydd Mawrth.
Felly, mae'r bleidlais olaf ar eitem 9, y cynnig o dan Reol Sefydlog 26C.40 mewn perthynas â'r Bil Cynllunio (Cymru) a’r Bil Cynllunio (Darpariaethau Canlyniadol) (Cymru). Felly, dwi'n galw am bleidlais ar y cynnig, yn enw Adam Price. Agor y bleidlais. Felly, dwi'n cau'r bleidlais. O blaid y cynnig mae yna 15, neb yn ymatal a 35 yn erbyn. Felly, mae'r cynnig wedi'i wrthod. Dyna ni—dyna beth yw diwedd y pleidleisio.
So, the final vote is on item 9, the motion under Standing order 26C.40 in respect of the Planning (Wales) Bill and the Planning (Consequential Provisions) (Wales) Bill. I call for a vote on the motion, tabled in the name of Adam Price. Open the vote. So, I close the vote. In favour there were 15, no abstentions and 35 against. Therefore, the motion is not agreed, and that does conclude voting for this evening.
Eitem 9: Cynnig o dan Reol Sefydlog 26C.40 mewn perthynas â'r Bil Cynllunio (Cymru) a’r Bil Cynllunio (Darpariaethau Canlyniadol) (Cymru). O blaid: 15, Yn erbyn: 35, Ymatal: 0
Gwrthodwyd y cynnig
Item 9: Motion under Standing Order 26C.40 in respect of the Planning (Wales) Bill and the Planning (Consequential Provisions) (Wales) Bill. For: 15, Against: 35, Abstain: 0
Motion has been rejected
Ond nid dyna ddiwedd y cyfarfod, oherwydd mae yna ddwy ddadl fer heno. Mae'r cyntaf gan Llyr Gruffydd ac yna'r ail un gan Julie Morgan. Felly, Llyr Gruffydd.
But it doesn't conclude our meeting, because we have two short debates this evening, the first of which is to be moved by Llyr Gruffydd and the second by Julie Morgan. So, I call on Llyr Gruffydd.
If we can leave—. I know you're very reluctant to leave this Chamber, but please do so quietly, if you are leaving the Chamber.
Os gallwn adael—. Rwy'n gwybod eich bod chi'n amharod iawn i adael y Siambr hon, ond gwnewch hynny'n dawel, os ydych chi'n gadael y Siambr.
Llyr Gruffydd i gyflwyno ei ddadl fer.
Llyr Gruffydd to introduce his short debate.
Diolch yn fawr iawn, Lywydd, a dwi'n falch iawn o rannu peth o'm amser i gyda Lindsay Whittle a James Evans, a fydd hefyd yn cael cyfle, gobeithio, i gyfrannu at y ddadl yma. Heddiw, dwi eisiau inni ffocysu a thrafod pwnc sydd ddim dim ond yn ddiwydiant neu'n rhyw fath o sector, ond un sy'n cynrychioli calon ein cymunedau ni. Trafodaeth fydd hon am lefydd sydd, ers cenedlaethau, wedi bod yn gonglfeini cymdeithasol ar draws Cymru, sef y dafarn leol.
Thank you very much, Llywydd. I'm very pleased to share some of my time with Lindsay Whittle and James Evans, who will have some time to contribute to this debate. Today, I want us to focus and discuss a subject that isn't just an industry or a sector, but is something that represents the heart of our communities. This will be a discussion about places that, for generations, have been social anchors across Wales, namely our local pubs.
Daeth y Dirprwy Lywydd (David Rees) i’r Gadair.
The Deputy Presiding Officer (David Rees) took the Chair.
I stand before you here in the Senedd today with a deep appreciation of the local pub and what these places mean, not simply as licensed premises, but as community living rooms, as cultural hubs and as spaces where friendships are made, stories are shared and lives are lived. Wherever you are in Wales, the pub is where, very often, generations have gathered after work, after community events and after church even. It's where we celebrate together, where we console each other, where we come together for committee meetings or for entertainment, where we go for food or just to be less alone.
And that social value brings with it, of course, an economic value as well. The Welsh beer and pub sector generates over £1.5 billion for our national economy and supports more than 68,000 jobs here in Wales—jobs for young people entering the workforce, jobs for whole families, jobs that underpin tourism and local prosperity. Many of us here, I'm sure, will have had our first experience of paid employment working behind a bar or waiting, or even out the back washing up, maybe some of us, earning our first pay packets. A lot of people, of course, earn their main income or subsidise their incomes in pubs and bars as well.
But, beyond the balance sheets and employment figures, we must also recognise something less tangible, but just as important, of course: the cultural value of the local pub. Across Wales, pubs are often the beating heart of our creative lives. They are the places where young musicians first find an audience, where local bands learn their craft and where new talent is nurtured and encouraged. From small acoustic gigs to lively open-mike nights, from informal jamming sessions and folk sessions, our pubs showcase the full richness of Welsh culture—jazz, folk, rock, traditional music and, yes, even the occasional karaoke night that, perhaps, tests our eardrums as much as our patience.
And it goes far beyond music as well, of course. Pubs regularly provide the backdrop for book clubs, poetry evenings, language groups and community arts events. Initiatives like Bragdy’r Beirdd, one of my favourites, and similar gatherings across the country have found a natural home in the warm, welcoming environment of our local pub. These venues give space to storytellers, poets and performers, to Welsh language events and bilingual creativity, to conversations and connections that simply wouldn't happen anywhere else. In doing so, of course, they keep our culture alive, vibrant and accessible, not locked away in more formal institutions, but rooted firmly in everyday community life.
Rwy'n sefyll o'ch blaen chi yma yn y Senedd heddiw gyda gwerthfawrogiad dwfn o'r dafarn leol a'r hyn y mae'r lleoedd hyn yn ei olygu, nid yn unig fel adeiladau trwyddedig, ond fel ystafelloedd byw cymunedol, fel canolfannau diwylliannol ac fel mannau lle caiff cyfeillgarwch ei greu, lle caiff straeon eu rhannu a lle caiff bywydau eu byw. Ble bynnag y boch yng Nghymru, y dafarn yw lle bydd cenedlaethau, yn aml iawn, wedi ymgynnull ar ôl gwaith, ar ôl digwyddiadau cymunedol ac ar ôl yr eglwys hyd yn oed. Dyma lle byddwn yn dathlu gyda'n gilydd, lle byddwn yn cysuro ein gilydd, lle down at ein gilydd ar gyfer cyfarfodydd pwyllgor neu ar gyfer adloniant, lle'r awn i gael bwyd neu ddim ond i fod yn llai unig.
Ac mae'r gwerth cymdeithasol hwnnw'n dod â gwerth economaidd yn ei sgil hefyd wrth gwrs. Mae'r sector cwrw a thafarndai yng Nghymru yn cynhyrchu dros £1.5 biliwn i'n heconomi genedlaethol ac yn cefnogi mwy na 68,000 o swyddi yma yng Nghymru—swyddi i bobl ifanc sy'n mynd i mewn i'r gweithlu, swyddi i deuluoedd cyfan, swyddi sy'n sail i dwristiaeth a ffyniant lleol. Mae'n siŵr y bydd llawer ohonom yma wedi cael ein profiad cyntaf o waith cyflogedig drwy weithio tu ôl i'r bar neu'n gweini, neu hyd yn oed y tu allan yn y cefn yn golchi llestri, rai ohonom, yn ennill ein pecyn pae cyntaf yn y ffordd honno. Mae llawer o bobl, wrth gwrs, yn ennill eu prif incwm neu'n ychwanegu at eu hincwm mewn tafarndai a bariau hefyd.
Ond y tu hwnt i'r mantolenni a'r ffigurau cyflogaeth, rhaid inni hefyd gydnabod rhywbeth llai diriaethol, ond yr un mor bwysig wrth gwrs: gwerth diwylliannol y dafarn leol. Ledled Cymru, tafarndai'n aml yw curiad calon ein bywydau creadigol. Dyma'r lleoedd lle mae cerddorion ifanc yn cael cynulleidfa am y tro cyntaf, lle mae bandiau lleol yn dysgu eu crefft a lle caiff doniau newydd eu meithrin a'u hannog. O gigs acwstig bach i nosweithiau meic agored bywiog, o sesiynau jamio anffurfiol a sesiynau gwerin, mae ein tafarndai'n arddangos cyfoeth llawn diwylliant Cymru—jazz, gwerin, roc, cerddoriaeth draddodiadol a hyd yn oed y noson karaoke achlysurol sydd, efallai, yn profi ein clustiau lawn cymaint â'n hamynedd.
Ac mae'n mynd ymhell y tu hwnt i gerddoriaeth hefyd wrth gwrs. Mae tafarndai'n darparu cefndir rheolaidd i glybiau llyfrau, nosweithiau barddoniaeth, grwpiau iaith a digwyddiadau celfyddydau cymunedol. Mae mentrau fel Bragdy'r Beirdd, un o fy ffefrynnau, a chynulliadau tebyg ledled y wlad wedi dod o hyd i gartref naturiol yn amgylchedd cynnes, croesawgar ein tafarn leol. Mae'r lleoliadau hyn yn rhoi lle i storïwyr, beirdd a pherfformwyr, i ddigwyddiadau yn y Gymraeg a chreadigrwydd dwyieithog, i sgyrsiau a chysylltiadau na fyddent yn digwydd yn unman arall. Wrth wneud hynny, wrth gwrs, maent yn cadw ein diwylliant yn fyw, yn fywiog ac yn hygyrch, nid dan glo mewn sefydliadau mwy ffurfiol, ond wedi'u gwreiddio'n gadarn ym mywyd bob dydd y gymuned.
We also need to recognise, of course, the crucial role that pubs play in supporting tourism and the wider marketing of Wales as a destination. For many visitors, experiencing the local pub isn't an optional extra, it's a central part of one's holiday. Tourists don't come to Wales simply for the scenery, important though that is, of course, they come for a sense of place, for the warmth, the welcome, the music, the conversation and the local character. Now, the Irish, of course, have understood this for decades, haven't they, turning the Irish pub into a globally recognised symbol of hospitality and culture, and there's no reason at all why Wales can't do the same. Our pubs, with their local food, local drink, their music and stories, are among our strongest cultural assets. They already contribute hugely, of course, to the tourism economy, drawing visitors into town centres and rural communities alike. And with the right support and imaginative promotion, Welsh pubs could become an even more powerful showcase for everything that makes Wales unique.
Another vital dimension that deserves recognition as well is the growing partnership between local pubs and Wales's thriving microbrewery sector. Across the country, independent breweries are breathing new life into the licensed trade, offering distinctive, high-quality Welsh beers that reflect local character and craftsmanship. Venues such as the Mold Alehouse in Flintshire, the Bay Hop in Colwyn Bay, the Tafarn Fach in Rhyl, the Magic Dragon and the Drunk Monk in Wrexham, and I could go on—these all show what's possible when pubs work hand in hand with small producers, creating new opportunities, attracting new customers and supporting genuinely local supply chains. And crucially, of course, the profits generated through these enterprises then remain rooted in our communities, rather than being siphoned off to distant multinational companies. These microbreweries and tap rooms have become an increasingly valuable part of our economy, providing skilled jobs, encouraging entrepreneurship and strengthening the unique identity of towns and villages around Wales.
Similarly, of course, over recent decades, many pubs have transformed themselves into food-led venues, diversifying their offer and becoming destinations in their own right, some of them, and in doing so, they have become a crucial link in a much wider food and drink ecosystem. Across Wales, the food and drink sector now supports around a quarter of a million jobs, from farmers and growers to processors, distributors and hospitality workers. Local pubs play a vital role in sustaining that network—buying meat, vegetables, dairy and drinks from nearby producers, showcasing the very best of Welsh produce in their menus and in their taps. Now, these short, sustainable supply chains are good, of course, for the economy and good for the environment as well—local farmers producing local food, for local shops and wholesalers, to supply local pubs and businesses. It's a model that keeps wealth circulating, as I was saying, within our communities and strengthens livelihoods, especially, very often, in rural Wales.
Yet, despite this positive evolution and deep connection to our communities, our pubs today face perhaps the greatest challenge in living memory. The pressures I speak of aren't abstract, they're very real and very severe. Across England and Wales, the number of pubs continues to fall, as we know. In 2025 alone, an average of one pub per day closed permanently, lost to conversion or demolition, disappearing from communities across the country. And this decline isn't accidental, it's a result of a perfect storm of sharp cost increases and policy decisions that have made survival harder rather than easier. And we've heard some of these examples rehearsed in the Chamber in recent weeks and months, and I'll refer to some of those pressures. Clearly, high inflation, particularly in relation to food and drink costs, which squeezes margins that are already much too tight; unsustainable rises in energy costs, which disproportionately, very often, affect hospitality businesses, of course, because they have late opening hours meaning more significant heat and lighting demands; rising staffing costs is another one, at a time when recruitment and retention are already challenging within hospitality; insurance premiums and water charges have increased significantly as well; and also, of course, business rates, which represent a significant burden on local pubs.
I want Members to listen to the voices of those on the ground, on the front line, the very people who run these businesses. Recently, my office has received a lot of correspondence on this, but particularly one letter from the Llandudno Hospitality Association, and in it, they lay out, with clarity and passion, what's at stake here, and I'll quote a little bit from their letter:
'New analysis shows that the hospitality sector in Aberconwy is projected to see its business rates bill increase by a total £5.3 million over the next three years.... Most are seeing increases of 30 to 80% in their rateable values'.
'On top of 30% rises in insurances and water rates and endless increases in energy costs—how on earth is any business meant to plan or make investments?'
'Hospitality is the Golden Goose that has always laid Golden Eggs for the Welsh economy',
they say,
'and the Welsh Government now has that goose firmly by the throat.'
Now, these words are of genuine frustration, of course they are, but it underlines the urgency here as well, from people who are deeply invested in their communities, not in abstract political debate, but in everyday reality, in the reality of keeping the doors open, paying staff and paying bills.
The business rates system, as it applies to pubs and bars, is placing unsustainable pressure on the hospitality sector. In Wales, unlike England, of course, there is no multi-year certainty on business rates relief. While pubs in England will receive a 15 per cent discount and then a real-terms freeze for two years, in Wales the support offered by the Welsh Government is limited to a single year. That's simply not enough for an industry that obviously would wish to be able to plan for the longer term.
As my Plaid Cymru colleague Rhun ap Iorwerth raised recently in the Chamber, whilst we welcome the most recent announcement, it is, of course, only a short-term solution that gives little long-term assurance to a sector that's worth £4 billion to the Welsh economy, which will struggle, obviously, to
'survive on a one-year settlement basis alone.'
And it’s clear
'that the business rates system in Wales is fundamentally broken'
and a pro-business Plaid Cymru Government would prioritise the radical reform that's needed.
Now, our tax system should support and encourage, not undermine, local enterprise. For many pubs, these cumulative pressures aren't some distant threat, they're a daily reality. So, without meaningful reform, what we'll see is more closures following. More jobs will be lost, more communities will be deprived of their social heartbeats. And yet, alongside this sobering picture, there is hope and innovation that is worth celebrating, of course there is.
Mae angen inni gydnabod hefyd, wrth gwrs, y rôl hanfodol y mae tafarndai yn ei chwarae'n cefnogi twristiaeth a marchnata ehangach Cymru fel cyrchfan. I lawer o ymwelwyr, nid ychwanegiad dewisol yw cael profiad o'r dafarn leol, ond rhan ganolog o wyliau rhywun. Nid oherwydd y golygfeydd yn unig y daw twristiaid i Gymru, er mor bwysig yw'r rheini, maent yn dod i gael ymdeimlad o le, am y cynhesrwydd, y croeso, y gerddoriaeth, y sgwrs a'r cymeriad lleol. Nawr, mae'r Gwyddelod, wrth gwrs, wedi deall hyn ers degawdau, onid ydynt, gan droi'r dafarn Wyddelig yn symbol byd-eang o letygarwch a diwylliant, ac nid oes unrhyw reswm o gwbl pam na all Cymru wneud yr un peth. Mae ein tafarndai, gyda'u bwyd lleol, diod lleol, eu cerddoriaeth a'u straeon, ymhlith ein hasedau diwylliannol cryfaf. Maent eisoes yn cyfrannu'n fawr at yr economi dwristiaeth, gan ddenu ymwelwyr i ganol trefi a chymunedau gwledig fel ei gilydd. A chyda'r gefnogaeth gywir a hyrwyddo dychmygus, gallai tafarndai Cymreig ddod yn arddangosiad hyd yn oed yn fwy pwerus o bopeth sy'n gwneud Cymru'n unigryw.
Dimensiwn allweddol arall sy'n haeddu cydnabyddiaeth hefyd yw'r bartneriaeth gynyddol rhwng tafarndai lleol a sector microfragdai ffyniannus Cymru. Ledled y wlad, mae bragdai annibynnol yn rhoi bywyd newydd i'r fasnach drwyddedig, gan gynnig cwrw Cymreig unigryw o ansawdd uchel sy'n adlewyrchu cymeriad a medrusrwydd lleol. Mae lleoliadau fel y Mold Alehouse yn sir y Fflint, y Bay Hop ym Mae Colwyn, Tafarn Fach yn y Rhyl, Magic Dragon a'r Drunk Monk yn Wrecsam, a gallwn barhau—mae'r rhain i gyd yn dangos beth sy'n bosib pan fydd tafarndai'n gweithio law yn llaw â chynhyrchwyr bach, gan greu cyfleoedd newydd, denu cwsmeriaid newydd a chefnogi cadwyni cyflenwi gwirioneddol leol. Ac yn hollbwysig, wrth gwrs, mae'r elw a gynhyrchir drwy'r mentrau hyn wedyn yn parhau i fod wedi'i wreiddio yn ein cymunedau, yn hytrach na chael ei seiffno ymaith i gwmnïau rhyngwladol pell. Mae'r microfragdai a'r bariau cwrw hyn wedi dod yn rhan gynyddol werthfawr o'n heconomi, gan ddarparu swyddi medrus, annog entrepreneuriaeth a chryfhau hunaniaeth unigryw trefi a phentrefi ledled Cymru.
Yn yr un modd, wrth gwrs, dros y degawdau diwethaf, mae llawer o dafarndai wedi trawsnewid eu hunain yn lleoliadau sy'n darparu bwyd yn bennaf, gan arallgyfeirio eu cynnig a dod yn gyrchfannau yn eu hawl eu hunain, rai ohonynt, a thrwy wneud hynny, maent wedi dod yn ddolen hanfodol mewn ecosystem fwyd a diod lawer ehangach. Ledled Cymru, mae'r sector bwyd a diod bellach yn cefnogi tua chwarter miliwn o swyddi, o ffermwyr a thyfwyr i broseswyr, dosbarthwyr a gweithwyr lletygarwch. Mae tafarndai lleol yn chwarae rhan hanfodol yn cynnal y rhwydwaith hwnnw—yn prynu cig, llysiau, llaeth a diodydd gan gynhyrchwyr cyfagos, gan arddangos y gorau o gynnyrch Cymru yn eu bwydlenni ac yn eu tapiau. Nawr, mae'r cadwyni cyflenwi byr, cynaliadwy hyn yn dda i'r economi ac yn dda i'r amgylchedd hefyd—ffermwyr lleol sy'n cynhyrchu bwyd lleol, i siopau a chyfanwerthwyr lleol, i gyflenwi tafarndai a busnesau lleol. Mae'n fodel sy'n cadw cyfoeth i gylchredeg yn ein cymunedau, fel y dywedais, ac yn cryfhau bywoliaeth pobl, yn enwedig yng nghefn gwlad Cymru yn aml iawn.
Ac eto, er gwaethaf yr esblygiad cadarnhaol hwn a'r cysylltiad dwfn â'n cymunedau, mae'n bosib fod ein tafarndai heddiw'n wynebu'r her fwyaf o fewn cof. Nid peth haniaethol yw'r pwysau y soniaf amdano, mae'n real iawn ac yn ddifrifol iawn. Ar draws Cymru a Lloegr, mae nifer y tafarndai yn parhau i ostwng, fel y gwyddom. Yn 2025 yn unig, ar gyfartaledd fe gaeodd un dafarn y dydd yn barhaol, i gael eu haddasu neu eu dymchwel, gan ddiflannu o gymunedau ledled y wlad. Ac nid yw'r dirywiad hwn yn ddamweiniol, mae'n ganlyniad i storm berffaith o gynnydd sydyn mewn costau a phenderfyniadau polisi sydd wedi gwneud goroesi'n anos yn hytrach nag yn haws. Ac rydym wedi clywed am rai o'r enghreifftiau hyn yn y Siambr yn ystod yr wythnosau a'r misoedd diwethaf, ac fe gyfeiriaf at ambell enghraifft o'r pwysau hwn. Yn amlwg, chwyddiant uchel, yn enwedig mewn perthynas â chostau bwyd a diod, sy'n cyfyngu ar faint yr elw sydd eisoes yn llawer rhy dynn; cynnydd anghynaliadwy mewn costau ynni, sy'n effeithio'n anghymesur ar fusnesau lletygarwch yn aml iawn, am fod ganddynt oriau agor hwyr sy'n creu gofynion gwres a goleuo mwy sylweddol; mae costau staffio cynyddol yn un arall, ar adeg pan fo recriwtio a chadw staff eisoes yn heriol ym maes lletygarwch; mae premiymau yswiriant a thaliadau dŵr wedi cynyddu'n sylweddol hefyd; ac ardrethi busnes wrth gwrs, sy'n faich sylweddol ar dafarndai lleol.
Rwyf am i'r Aelodau wrando ar leisiau'r rhai ar lawr gwlad, ar y rheng flaen, yr union bobl sy'n rhedeg y busnesau hyn. Yn ddiweddar, mae fy swyddfa wedi cael llawer o ohebiaeth ar hyn, ond yn enwedig un llythyr gan Gymdeithas Lletygarwch Llandudno, ac ynddo, maent yn nodi, gydag eglurder ac angerdd, beth sydd yn y fantol yma, ac fe ddyfynnaf ran o'u llythyr:
'Mae dadansoddiadau newydd yn dangos y rhagwelir y bydd y sector lletygarwch yn Aberconwy yn gweld ei fil ardrethi busnes yn cynyddu £5.3 miliwn dros y tair blynedd nesaf.... Mae'r rhan fwyaf yn gweld cynnydd o 30 i 80% yn eu gwerthoedd ardrethol'.
'Ar ben cynnydd o 30% mewn yswiriant a threthi dŵr a chynnydd diddiwedd mewn costau ynni—sut ar y ddaear y gall unrhyw fusnes gynllunio neu fuddsoddi?'
'Lletygarwch yw'r ŵydd aur sydd bob amser wedi dodwy wyau aur i economi Cymru',
dywedant
'ac mae Llywodraeth Cymru wedi gafael yn dynn yng ngwddf yr ŵydd honno bellach.'
Nawr, mae'r geiriau hyn yn deillio o rwystredigaeth bur, ond mae'n tanlinellu'r brys yma hefyd, gan bobl sydd wedi buddsoddi'n helaeth yn eu cymunedau, nid mewn dadl wleidyddol haniaethol, ond yn y realiti bob dydd, y realiti o gadw'r drysau ar agor, talu staff a thalu biliau.
Mae'r system ardrethi busnes, fel y mae'n berthnasol i dafarndai a bariau, yn rhoi pwysau anghynaliadwy ar y sector lletygarwch. Yng Nghymru, yn wahanol i Loegr, ni cheir sicrwydd aml-flwyddyn o ryddhad ardrethi busnes. Er y bydd tafarndai yn Lloegr yn cael gostyngiad o 15 y cant a rhewi mewn termau real am ddwy flynedd wedyn, yng Nghymru mae'r cymorth a gynigir gan Lywodraeth Cymru wedi'i gyfyngu i un flwyddyn. Nid yw hynny'n ddigon i ddiwydiant a fyddai'n amlwg yn dymuno gallu cynllunio'n fwy hirdymor.
Fel y nododd fy nghyd-Aelod ym Mhlaid Cymru Rhun ap Iorwerth yn y Siambr yn ddiweddar, er ein bod yn croesawu'r cyhoeddiad diweddaraf, ateb tymor byr yn unig ydyw, nad yw'n rhoi fawr o sicrwydd hirdymor i sector sy'n werth £4 biliwn i economi Cymru, a bydd yn ei chael hi'n anodd, yn amlwg, i
'oroesi ar sail setliad un flwyddyn yn unig.'
Ac mae'n amlwg bod
'y system ardrethi busnes yng Nghymru wedi torri yn sylfaenol'
a byddai llywodraeth Plaid Cymru, sydd o blaid busnes, yn blaenoriaethu'r diwygiad radical sydd ei angen.
Nawr, dylai ein system dreth gefnogi ac annog mentrau lleol, nid eu tanseilio. I lawer o dafarndai, nid bygythiad pell yw'r pwysau cronnus hwn, ond realiti dyddiol. Felly, heb ddiwygio ystyrlon, yr hyn a welwn yw mwy o gau i ddilyn. Bydd mwy o swyddi'n cael eu colli, mwy o gymunedau'n cael eu hamddifadu o'u curiad calon cymdeithasol. Ac eto, ochr yn ochr â'r darlun sobreiddiol hwn, wrth gwrs, mae yna obaith ac arloesedd sy'n werth ei ddathlu.
Ledled Cymru, mae cymunedau yn cymryd rheolaeth pan fo’u hasedau lleol nhw dan fygythiad. Rŷn ni wedi ac yn parhau i weld cynnydd rhyfeddol mewn tafarndai cymunedol, dechrau newydd gwirioneddol i letygarwch lleol yn rhai o'r cymunedau hyn. Mae yna enghreifftiau lu, wrth gwrs. Mae rhywun yn meddwl am Tafarn y Fic yn Llithfaen fel yr enghraifft gyntaf o dafarn gymunedol yng Nghymru. Yn nes at adref i fi, mae'r Raven yn Llanarmon-yn-Iâl, Saith Seren yn Wrecsam, sy'n dangos ei fod e'r un mor berthnasol mewn cymuned drefol, nid dim ond rhywbeth efallai fod rhywun yn meddwl amdano fe mewn cymuned wledig. Mae yna eraill, fel Tŷ’n Llan yn Llandwrog, Yr Eagles yn Llanuwchllyn, Y Llew Gwyn yng Ngherrigydrudion.
Ymhob un o’r achosion hyn, mae'r gymuned leol wedi dod at ei gilydd i achub tafarn oedd naill ai wedi cau neu ar fin cau. Maen nhw'n cael eu prynu gan y gymuned, maen nhw'n cael eu hadnewyddu gan y gymuned ac maen nhw'n cael eu rhedeg gan y gymuned. Ac yn bwysicach na dim, wrth gwrs, mae’r elw’n aros yn y gymuned, yn cael ei ailfuddsoddi mewn gweithgareddau, mewn gwasanaethau a digwyddiadau cymunedol o bob math.
Mae’r cysyniad yma, cymunedoli, yn crynhoi rhywbeth pwerus iawn, onid yw e, fod y cymunedau hynny yn cymryd rheolaeth dros eu tynged eu hunain. Pan fo tafarndai’n gweithredu fel asedau cymunedol, maen nhw'n dod yn fwy na mannau i fwyta ac yfed, maen nhw yn troi’n ystafelloedd byw y pentref, yn ganolfannau diwylliannol, maen nhw'n creu swyddi, ac yn ganolbwyntiau ar gyfer gwasanaethau eraill wedyn fel swyddfeydd post, y siop leol, mannau cyfarfod ac yn y blaen.
Felly, y cwestiwn y mae’n rhaid inni ei ystyried fan hyn yw: a all perchnogaeth gymunedol fod yn rhan o achub y dafarn leol? Wel, wrth gwrs y gall hi, ac rŷn ni wedi gweld hynny yn digwydd, ac mae angen cefnogi ac annog hynny fel model yn symud ymlaen i'r dyfodol. Ond ai prynu gan y gymuned yw'r unig achubiaeth? Wel, na, ddim o gwbl. Mi ddylen ni, wrth gwrs, ddathlu’r llwyddiannau yma, ond weithiau mae yna beryg ein bod ni'n rhamanteiddio efallai ychydig. Dyw e ddim yn ateb ecsgliwsif, yw e? Dyw'r cymunedau efallai ddim â'r adnoddau i brynu, neu dyw pob tafarn ddim mewn sefyllfa i gael ei throsglwyddo i fodel cymunedol.
Across Wales, communities are taking control when their local assets are under threat. We have seen and continue to see a remarkable rise in community pubs, a real new beginning for local hospitality in some of these communities. There are many examples, of course. You think of Tafarn y Fic in Llithfaen as the first example of a community pub in Wales. Nearer to my home, there's the Raven in Llanarmon-yn-Ial, and also the Saith Seren in Wrexham, which shows that it is just as relevant in an urban community, rather than thinking of it just in rural communities. There are others, such as Tŷ'n Llan in Llandwrog, Yr Eagles in Llanuwchllyn, Y Llew Gwyn in Cerrigydrudion.
In all of these cases, the local community has come together to save a pub that had either already closed or was about to close. They're bought by the community, they're renovated by the community and they're run by the community. And most importantly, the profits stay in the community and are reinvested in community activities, services and events of all kinds.
This concept, cymunedoli or communitisation, sums up a powerful thing, namely that communities take control of their own destiny. When pubs act as community assets, they become more than just places to eat and drink, they become village living rooms, cultural centres, they create jobs, and they are hubs for other services, such as post offices, local shops or meeting places and so forth.
So, the question we must consider here is: can community ownership be a part of saving the local pub? Well, of course it can, and we've seen that happening, and we need to support and encourage that as a model, moving forward. But should community purchase be the only lifeline? Well, no, it shouldn't, not at all. We should celebrate these successes, of course, but sometimes there's a risk that we romanticise them a little. It's not an exclusive solution, is it? Not all communities have the resources to buy, and not all pubs are in a position to transition to a community model.
So, be it community owned or privately owned, there is a critical value to our local pub that we should always, always cherish. But there are some direct questions I wish to pose to the Government in the hope that they can be addressed, maybe in the response that we will hear, and I'm sure they will be. What will you do to save the local pub? That is my first question. Will you commit to back the calls for longer term business rates reform that recognises the unique pressures on hospitality? Will you back calls for Welsh pubs to receive multi-year certainty? Will you back calls to extend fairer rate multipliers to hospitality and leisure, not just retail? Will you support community ownership models with targeted funding and advice, and will you work with stakeholders to design a tax and regulatory system that helps pubs thrive, rather than pushing them towards closure? Our pubs, as I say, are not just businesses: they're an integral part of our social infrastructure. They're creators of jobs, they're community builders, they're carriers of Welsh culture and much, much more. They deserve a future. So, let's not call last orders on our local pubs. Let's make sure that the beers keep flowing for many years to come.
Felly, boed yn eiddo i'r gymuned neu'n eiddo preifat, mae gwerth hanfodol i'n tafarn leol y dylem bob amser ei gofleidio. Ond mae yna rai cwestiynau uniongyrchol yr hoffwn eu gofyn i'r Llywodraeth yn y gobaith y gellir mynd i'r afael â nhw, efallai yn yr ymateb y byddwn yn ei glywed, ac rwy'n siŵr y cânt. Beth a wnewch chi i achub y dafarn leol? Dyna fy nghwestiwn cyntaf. A wnewch chi ymrwymo i gefnogi'r galwadau am ddiwygio ardrethi busnes yn fwy hirdymor i gydnabod y pwysau unigryw ar letygarwch? A wnewch chi gefnogi galwadau i dafarndai Cymru gael sicrwydd aml-flwyddyn? A wnewch chi gefnogi galwadau i ymestyn lluosyddion ardrethi tecach i letygarwch a hamdden, nid manwerthu'n unig? A wnewch chi gefnogi modelau perchnogaeth gymunedol gyda chyllid a chyngor wedi'i dargedu, ac a wnewch chi weithio gyda rhanddeiliaid i lunio system dreth a rheoleiddio sy'n helpu tafarndai i ffynnu, yn hytrach na'u gwthio tuag at gau? Nid busnesau'n unig yw ein tafarndai, fel y dywedaf: maent yn rhan annatod o'n seilwaith cymdeithasol. Maent yn creu swyddi, maent yn adeiladwyr cymunedol, maent yn cynnal diwylliant Cymreig a llawer iawn mwy. Maent yn haeddu dyfodol. Felly, gadewch inni beidio â chau'r drws ar ein tafarndai lleol. Gadewch inni wneud yn siŵr fod y cwrw'n parhau i lifo am flynyddoedd lawer i ddod.
The Member has been so passionate about his contribution that he hasn't left minutes for the other Members, but I'm going to give them to you anyway, because we're the last time in this Chamber. So, Lindsay Whittle.
Mae'r Aelod wedi bod mor angerddol am ei gyfraniad fel nad yw wedi gadael munudau ar gyfer yr Aelodau eraill, ond rwy'n mynd i'w rhoi i chi beth bynnag, am ein bod yma am y tro olaf yn y Siambr hon. Felly, Lindsay Whittle.
Diolch, Dirprwy Lywydd, and I'd like to thank Llyr for leaving me out. [Laughter.] I just want to give a quick shout-out for the White Cross Inn in Groeswen, a small conservation village on the mountainside above Caerphilly. The chapel was built there in 1742, and it's the first Methodist place of worship ever built in Wales. In 1750, those same locals built the Groes Wen, or the White Cross, public house. Today, it's remarkable that in a modern Wales, this tiny pub has survived, and that is due, in my opinion, to the resilience of Mair Arthur, the publican. The pub has survived despite COVID recessions and the modern ways of social life. In the past, it had a reputation for late-night lock-ins, but today it hosts a beer-bellies club, knitter and natters, wig and wine nights, pretty in pink—don't ask—vintage tea parties with home-baked cakes, race nights to coincide with Ascot, songs from local artists who raise money for charities, carnival-type days, and it famously appeared on Doctor Who. I held my twenty-first and my sixtieth birthday parties there. It is a traditional pub, a real ale pub, a real fire pub, a real people's pub, and as Harri Webb, the poet, once said, it is one of the last of its kind. Long may it survive. And diolch.
Diolch, Ddirprwy Lywydd, a diolch i Llyr am fy anghofio. [Chwerthin.] Rwyf eisiau cyfeirio'n gyflym at y White Cross Inn yn y Groes-wen, pentref bach hanesyddol ar ochr y mynydd uwchben Caerffili. Adeiladwyd y capel yno ym 1742, a dyma'r man addoli Methodistaidd cyntaf erioed i gael ei adeiladu yng Nghymru. Ym 1750, adeiladodd yr un bobl leol dafarn y Groes Wen, neu'r White Cross. Heddiw, mae'n rhyfeddol fod y dafarn fechan hon wedi goroesi yn y Gymru fodern, a'r rheswm am hynny yn fy marn i yw gwydnwch Mair Arthur, y tafarnwr. Mae'r dafarn wedi goroesi er gwaethaf dirwasgiadau COVID a thueddiadau bywyd cymdeithasol modern. Yn y gorffennol, roedd iddi enw am fod ar agor yn hwyr y nos, ond heddiw mae'n cynnal clwb boliau cwrw, gwau a sgwrs, nosweithiau wigiau a gwin, pert mewn pinc—peidiwch â gofyn—te partis hen ffasiwn gyda chacennau cartref, nosweithiau rasio i gyd-fynd ag Ascot, caneuon gan artistiaid lleol sy'n codi arian ar gyfer elusennau, diwrnodau carnifal, ac mae wedi ymddangos ar Doctor Who. Fe wneuthum gynnal fy mhartïon pen-blwydd yn un ar hugain ac yn chwe deg oed yno. Mae'n dafarn draddodiadol, yn dafarn cwrw go iawn, tafarn tân go iawn, tafarn pobl go iawn, ac fel y dywedodd Harri Webb, y bardd, unwaith, mae'n un o'r rhai olaf o'i bath. Hir oes iddi. A diolch.
Diolch, Deputy Presiding Officer. My last contribution in this old new Chamber—it's going to be sad to see it go, but I'm sure people will be glad to be in the other Chamber.
Cabinet Secretary, a lot of our pubs across Wales have seen huge rate increases, which is actually putting a lot of them under threat. We've seen this, and especially my own pub, which is under threat. I don't want to see it go under, because I like playing darts there during the week. So, what I would actually like the Cabinet Secretary to do is outline what the Welsh Government is doing to mitigate against the rate increases, which our hospitality and pub sector has seen across Wales.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Fy nghyfraniad olaf yn yr hen Siambr newydd hon—mae'n mynd i fod yn drist ei gweld yn mynd, ond rwy'n siŵr y bydd pobl yn falch o fod yn y Siambr arall.
Ysgrifennydd y Cabinet, mae llawer o'n tafarndai ledled Cymru wedi gweld cynnydd enfawr mewn ardrethi, sy'n rhoi llawer ohonynt dan fygythiad. Rydym wedi gweld hyn, ac yn enwedig fy nhafarn fy hun, sydd dan fygythiad. Nid wyf eisiau ei gweld yn methu, oherwydd rwy'n hoffi chwarae dartiau yno yn ystod yr wythnos. Felly, yr hyn yr hoffwn i Ysgrifennydd y Cabinet ei wneud yw amlinellu beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i liniaru'r cynnydd mewn ardrethi a welwyd gan ein sector lletygarwch a thafarndai ledled Cymru.
A galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a'r Gymraeg i ymateb i'r ddadl—Mark Drakeford.
And I call on the Cabinet Secretary for Finance and the Welsh Language to reply to the debate—Mark Drakeford.
Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Hoffwn ddiolch i Llyr Gruffydd am alw'r ddadl hon a rhoi cyfle inni drafod dyfodol ein tafarndai yn fanylach.
Thank you very much, Dirprwy Lywydd. I'd like to thank Llyr Gruffydd for bringing this debate forward and giving us an opportunity to discuss the future of our pubs in greater detail.
As others have said already this evening, Dirprwy Lywydd, pubs have been part of our communities for centuries. Dafydd ap Gwilym's 'Trafferth mewn Tafarn' might have been written in the fourteenth century, but it is instantly familiar to anyone who spent a Friday night on Lammas Street in Carmarthen in the 1970s. [Laughter.] Now, it is more than 40 years since I was there, and pubs face a range of challenges today, some long-standing, some more contemporary. Demographic shifts and consumer choices are changing, changing the landscape for hospitality businesses of all sorts. But those challenges are also amplified through the persistence of some of those issues, of staff recruitment and retention and the ongoing need to promote hospitality as a valuable career and one in which skills can be developed, which stand people in good stead for their future.
I want to briefly summarise what we have been doing for the sector when it comes to business rates. There's a lot more to the landscape for hospitality than business rates, but it's been raised again tonight and it's been part of the ongoing conversation here in the Senedd. So, briefly, to put it on record, since 2020, more than £1 billion in additional temporary relief for hospitality businesses, including pubs, has been provided by the Welsh taxpayer. In the current year alone, we're providing a total package of non-domestic rates support worth £335 million. That support includes the fully funded permanent reliefs worth £250 million, as a result of which almost half of all business rate payers, including small businesses across Wales, benefit from full rates relief. And sector representatives themselves have estimated that around two thirds of hospitality properties in Wales already pay no business rates at all. Almost half of pubs in Wales benefit from small business rates relief, and there, too, over a quarter will pay no business rates of any sort. Last week, we announced further relief for food and drink hospitality properties, including pubs, restaurants and live music venues, next year. That makes use of all the additional consequential funding we have received from the UK Government's relief for pubs and music venues in England, and it includes funds from the Welsh Government's own resources in order to extend the range of businesses supported here in Wales.
Fel y mae eraill wedi dweud heno, Ddirprwy Lywydd, mae tafarndai wedi bod yn rhan o'n cymunedau ers canrifoedd. Efallai fod 'Trafferth mewn Tafarn' gan Dafydd ap Gwilym wedi'i gyfansoddi yn y bedwaredd ganrif ar ddeg, ond mae'n gyfarwydd ar unwaith i unrhyw un a dreuliodd nos Wener ar Heol Awst yng Nghaerfyrddin yn y 1970au. [Chwerthin.] Nawr, mae dros 40 mlynedd ers imi fod yno, ac mae tafarndai'n wynebu amrywiaeth o heriau heddiw, ers amser maith yn achos rhai o'r heriau, a rhai'n fwy cyfoes. Mae newidiadau demograffig a dewisiadau defnyddwyr yn newid, gan newid y dirwedd i fusnesau lletygarwch o bob math. Ond mae'r heriau hefyd yn gwaethygu yn sgil hirbarhad rhai o'r problemau hynny, o recriwtio a chadw staff a'r angen parhaus i hyrwyddo lletygarwch fel gyrfa werthfawr ac un lle gellir datblygu sgiliau a fydd o werth i bobl ar gyfer eu dyfodol.
Rwyf am grynhoi'n fyr yr hyn y buom yn ei wneud ar gyfer y sector o ran ardrethi busnes. Mae llawer mwy yn y dirwedd letygarwch nag ardrethi busnes, ond mae wedi cael ei godi eto heno ac mae wedi bod yn rhan o'r sgwrs barhaus yma yn y Senedd. Felly, yn fyr, ers 2020, mae mwy na £1 biliwn mewn rhyddhad dros dro ychwanegol i fusnesau lletygarwch, gan gynnwys tafarndai, wedi'i ddarparu gan drethdalwyr Cymru. Yn y flwyddyn gyfredol yn unig, rydym yn darparu pecyn cymorth ardrethi annomestig sy'n werth cyfanswm o £335 miliwn. Mae'r cymorth hwnnw'n cynnwys y rhyddhad parhaol a ariennir yn llawn ac sy'n werth £250 miliwn, ac o ganlyniad iddo mae bron i hanner yr holl dalwyr ardrethi busnes, gan gynnwys busnesau bach ledled Cymru, yn elwa o ryddhad ardrethi llawn. Ac mae cynrychiolwyr y sector eu hunain wedi amcangyfrif nad yw oddeutu dwy ran o dair o eiddo lletygarwch yng Nghymru yn talu unrhyw ardrethi busnes o gwbl. Mae bron i hanner y tafarndai yng Nghymru yn elwa o ryddhad ardrethi busnesau bach, ac ni fydd dros eu chwarter yn talu unrhyw ardrethi busnes o unrhyw fath. Yr wythnos diwethaf, fe wnaethom gyhoeddi rhyddhad pellach ar gyfer eiddo lletygarwch bwyd a diod, gan gynnwys tafarndai, bwytai a lleoliadau cerddoriaeth fyw, y flwyddyn nesaf. Mae hynny'n defnyddio'r holl gyllid canlyniadol ychwanegol a gawsom yn sgil rhyddhad Llywodraeth y DU ar gyfer tafarndai a lleoliadau cerddoriaeth yn Lloegr, ac mae'n cynnwys arian o adnoddau Llywodraeth Cymru ei hun er mwyn ehangu'r ystod o fusnesau a gefnogir yma yng Nghymru.
Let me, Dirprwy Lywydd, just deal with the point that the Member made about it being a single-year scheme. It's a single-year scheme for these two reasons: first of all, we have only a one-year budget in front of the Senedd. We have no budget. The Senedd has not voted on a budget for two and three years beyond now, and at this point we have certainty only about the amount of money that we will receive from the UK Government for the first year. Once we have certainty beyond the first year, I have confidence that the Welsh Government will come forward with proposals for the full three years, but years two and three will still be to be debated and voted upon here in the Senedd. I am with Llyr Gruffydd, as I was with Paul Davies last week, Dirprwy Lywydd, in believing that radical reform of our business rates system is needed. But I think what I heard from the Member was that, by radical reform, he simply meant more money for this purpose. My view is that radical reform needs to go beyond that, and there are ways in which the money that is currently spent for these purposes could be spent in a better way in the future.
I want to go beyond business rates, however, Dirprwy Lywydd, because they are only one factor. As I've just said, for 25 per cent of all pubs in Wales, they're not a factor at all in a successful future. There are many challenges facing businesses, and business rates are only one component in the environment they operate in. Other factors affect them too, and not all these factors lie in the hands of the industry. The ways people spend their leisure time are changing. The cost-of-living crisis has left people with less money in their pockets for discretionary spend. Levels of saving in the UK economy rose sharply during COVID, for all the reasons we understand, but saving levels in the UK have never returned to their pre-COVID levels. People are saving twice as much today as they were before COVID even started. And when people are devoting more of their income to savings, they are inevitably devoting less of it to spending, and that, inevitably too, has an impact upon hospitality businesses. Our society is evolving and shifting, and businesses have to evolve and shift too. Nostalgia is not a basis for shaping a successful commercial future. That's why Welsh taxpayer investment in this area has to be focused on supporting new possibilities, attuned to changing social and economic conditions. I'm going to provide just two examples this evening of the way in which the Welsh Government is trying to do exactly that.
Llyr set out compellingly the way in which, when commercial suppliers retreat, communities can be willing to step in, safeguarding those local assets through community ownership. Of course, many groups with ambition and strong local loyalties still need help to realise their plans. The Member asked me to confirm whether the Welsh Government will support those efforts in the future, but the truth is we are supporting them already, and have been supporting them for many years. The community asset loan fund, which is operated on behalf of the Welsh Government by the Wales Council for Voluntary Action, already provides community groups with up to £300,000 over a term of 25 years to take ownership of community assets. Community pubs like Tafarn yr Heliwr in Nefyn, Menter y Plu in Llanystumdwy, Menter Ty'n Llan in Gwynedd, a Menter Tafarn y Dyffryn in Ceredigion, have already benefited from that fund. And beyond that, we've got seven community groups who've received up to £80,000 in grant funding through project Perthyn, and that's to help those groups with the initial costs of buying or leasing their local pub, so that it can be safeguarded as a valuable community asset.
Ddirprwy Lywydd, gadewch imi ymdrin â'r pwynt a wnaeth yr Aelod ynglŷn â'i fod yn gynllun un flwyddyn. Mae'n gynllun un flwyddyn am ddau reswm: yn gyntaf oll, dim ond cyllideb un flwyddyn sydd gennym gerbron y Senedd. Nid oes gennym unrhyw gyllideb—. Nid yw'r Senedd wedi pleidleisio ar gyllideb ar gyfer dwy a thair blynedd o nawr, ac ar y pwynt hwn dim ond am y swm o arian y byddwn yn ei gael gan Lywodraeth y DU am y flwyddyn gyntaf y mae gennym unrhyw sicrwydd. Pan gawn sicrwydd y tu hwnt i'r flwyddyn gyntaf, rwy'n hyderus y bydd Llywodraeth Cymru yn cyflwyno cynigion ar gyfer y tair blynedd lawn, ond bydd yn dal i fod angen trafod a phleidleisio ar flynyddoedd dwy a thair yma yn y Senedd. Rwy'n cytuno â Llyr Gruffydd, fel roeddwn yn cytuno â Paul Davies yr wythnos diwethaf, Ddirprwy Lywydd, fod angen diwygio ein system ardrethi busnes yn radical. Ond rwy'n credu mai'r hyn a glywais gan yr Aelod oedd mai'r hyn a olygai wrth ddiwygio radical yn syml iawn oedd mwy o arian at y diben hwn. Fy marn i yw bod angen i ddiwygio radical fynd y tu hwnt i hynny, ac mae yna ffyrdd y gellid gwario'r arian sy'n cael ei wario ar hyn o bryd at y dibenion hyn mewn ffordd well yn y dyfodol.
Ond rwyf am fynd y tu hwnt i ardrethi busnes, Ddirprwy Lywydd, gan mai un ffactor yn unig yw'r rheini. Fel rwyf newydd ei ddweud, i 25 y cant o'r holl dafarndai yng Nghymru, nid ydynt yn ffactor o gwbl mewn dyfodol llwyddiannus. Mae llawer o heriau'n wynebu busnesau, ac un elfen yn unig yw ardrethi busnes yn yr amgylchedd y maent yn gweithredu ynddo. Mae ffactorau eraill yn effeithio arnynt hefyd, ac nid yw'r holl ffactorau hyn yn nwylo'r diwydiant. Mae'r ffyrdd y mae pobl yn treulio eu hamser hamdden yn newid. Mae'r argyfwng costau byw wedi gadael llai o arian ym mhocedi pobl ar gyfer gwariant dewisol. Cododd lefelau cynilo yn economi'r DU yn sydyn yn ystod COVID, am yr holl resymau yr ydym yn eu deall, ond nid yw lefelau cynilo yn y DU erioed wedi dychwelyd i'w lefelau cyn COVID. Mae pobl yn cynilo ddwywaith cymaint heddiw na'r hyn a wnaent cyn i COVID ddechrau hyd yn oed. A phan fydd pobl yn neilltuo mwy o'u hincwm i gynilion, maent yn anochel yn neilltuo llai ohono ar gyfer gwario, ac mae hynny, yn anochel hefyd, yn cael effaith ar fusnesau lletygarwch. Mae ein cymdeithas yn esblygu ac yn newid, ac mae'n rhaid i fusnesau esblygu a newid hefyd. Nid yw hiraeth am a fu yn sail i siapio dyfodol masnachol llwyddiannus. Dyna pam y mae'n rhaid i fuddsoddiad trethdalwyr Cymru yn y maes hwn ganolbwyntio ar gefnogi posibiliadau newydd, i gyd-fynd ag amodau cymdeithasol ac economaidd sy'n newid. Rwy'n mynd i roi dwy enghraifft yn unig heno o'r ffordd y mae Llywodraeth Cymru yn ceisio gwneud yn union hynny.
Nododd Llyr yn gryf y ffordd y gall cymunedau, pan fydd cyflenwyr masnachol yn encilio, fod yn barod i gamu i mewn, gan ddiogelu'r asedau lleol hynny drwy berchnogaeth gymunedol. Wrth gwrs, mae angen help ar lawer o grwpiau sydd ag uchelgais a theyrngarwch lleol cryf i wireddu eu cynlluniau. Gofynnodd yr Aelod i mi a fydd Llywodraeth Cymru yn cefnogi'r ymdrechion hynny yn y dyfodol, ond y gwir amdani yw ein bod yn eu cefnogi eisoes, ac wedi bod yn eu cefnogi ers blynyddoedd lawer. Mae'r gronfa benthyciadau asedau cymunedol, sy'n cael ei gweithredu ar ran Llywodraeth Cymru gan Gyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru, eisoes yn darparu hyd at £300,000 i grwpiau cymunedol dros gyfnod o 25 mlynedd i gymryd perchnogaeth ar asedau cymunedol. Mae tafarndai cymunedol fel Tafarn yr Heliwr yn Nefyn, Menter y Plu yn Llanystumdwy, Menter Ty'n Llan yng Ngwynedd, Menter Tafarn y Dyffryn yng Ngheredigion, eisoes wedi elwa o'r gronfa honno. A thu hwnt i hynny, mae gennym saith grŵp cymunedol sydd wedi cael hyd at £80,000 o gyllid grant drwy brosiect Perthyn, i helpu'r grwpiau hynny gyda chostau cychwynnol prynu neu lesio eu tafarn leol, fel y gellir ei diogelu fel ased cymunedol gwerthfawr.
Will you take an intervention on that?
A wnewch chi dderbyn ymyriad ar hynny?
Yes, of course.
Gwnaf, wrth gwrs.
It's good to hear the developments in community-owned pubs, but you will know that your Government promised some 10 years ago to legislate to allow community groups to take control of community assets such as pubs. That legislation is still yet to materialise. Do you regret that you haven't managed to introduce legislation along those lines?
Mae'n dda clywed am y datblygiadau gyda thafarndai mewn perchnogaeth gymunedol, ond fe fyddwch yn gwybod bod eich Llywodraeth wedi addo tua 10 mlynedd yn ôl y byddai'n deddfu i ganiatáu i grwpiau cymunedol gymryd rheolaeth ar asedau cymunedol fel tafarndai. Mae'r ddeddfwriaeth honno eto i ddod i fodolaeth. A ydych chi'n difaru nad ydych chi wedi llwyddo i gyflwyno deddfwriaeth i'r perwyl hwnnw?
Well, look, I think there is a strong case for legislation and to strengthen the ability of local groups to take over community assets. But the absence of legislation is clearly not a barrier to doing this, otherwise we wouldn't have the long list of possibilities that I've already outlined that have managed to do exactly that. And I think, probably, for them, the £300,000 that they can borrow from the community asset loan fund was more useful to them than a change in legislation. So, while I think there is a case for strengthened legislation, by itself it wouldn't be a solution, and some of the things we've already done, I think, are probably more useful in the immediate context.
But I agreed with what Llyr Gruffydd said as well, Dirprwy Lywydd—community ownership of pubs is just one strand in the way in which the future of pubs can be protected in the future, and our Transforming Towns programme is tackling the decline of town centres by creating vibrant hubs. And that includes directly supporting cafes, restaurants and hotels. But the future of town centres is changing too, and looking backwards is not a recipe for future success. We make those investments across the Welsh Government to develop those activities that draw people to live, work and socialise in town centres, and the process helps create the footfall, which, in turn, means that attractive hospitality venues can thrive.
Now, those two programmes—the community asset loan fund, the Transforming Towns fund—are practical examples of the way in which policies across the Welsh Government are creating the context in which successful hospitality businesses are able to develop and to thrive. But I want to turn to another area where the Government has a part to play, but where the industry also has to shoulder its own responsibilities. We know that attracting, training and retaining staff has been a challenge to the industry. Llyr's own examples were of people using work in pubs as the first experience they have. The trouble is that they don't stay, and they don't think of hospitality as a long-term career for them. And if the industry is to thrive, that's what we have to change. It's why the Welsh Government has helped to fund the Academi Croeso through the north Wales growth deal, an exciting initiative in north Wales, launched last November, to create a reliable pipeline of skilled workers ready to enter the hospitality industry.
And beyond that specific scheme, we also provide funding for hospitality businesses to increase the skills of their employees through the flexible skills programme, and other aspects of the industry. But skills by themselves are only part of the picture. The long-term future of the sector depends upon making hospitality a career people want to stay in. And that's a challenge for the industry—to improve conditions, progression opportunities and job security, so that pubs and hospitality businesses can attract and then retain the workforce they need to thrive.
Dirprwy Lywydd, why do some local economies and local businesses thrive while others struggle? Well, one reason we know is that places that develop a distinctive character, and businesses that provide a distinctive offer, can make that a significant ingredient in commercial success. And in the case of pubs, the Welsh Government is helping to promote that sense of distinctiveness by getting more local food and drink into more of them, in the way that Llyr set out in his contribution. The Welsh Government's food service programme helps hospitality businesses to access Welsh food and drink supply chains. We support Welsh producers across the brewing, distilling and non-alcoholic drinks sector to increase the availability and quality of local products for pubs to draw on, and microbreweries are a new factor in the way that pubs can make themselves destination venues. By serving more Welsh food and drink, pubs can strengthen local supply chains, boost the local economy and, in doing so, offer that distinctive Welsh experience, which can attract tourists and lead to higher footfall.
Dirprwy Lywydd, the world around us is ever-shifting, and the reality of that is that businesses too need to adapt. The Welsh Government will go on using the levers we have, as we did only last week by implementing that new rates relief scheme. But, at the same time, we need to see a sector that itself takes responsibility for modernising, adapting and innovating, so that its future lies in its own hands, and those people right across Wales who look to that local pub as a centre of their community, a place where they can get together and do all the things that Llyr set out, and others have set out too, can know that it has a successful future across it. It can only be done by a partnership between the conditions that Government can create and the efforts that the industry itself has to make sure that it is able to take forward.
Wel, edrychwch, rwy'n credu bod achos cryf dros ddeddfwriaeth a chryfhau gallu grwpiau lleol i gael perchnogaeth ar asedau cymunedol. Ond mae'n amlwg nad yw absenoldeb deddfwriaeth yn rhwystr i wneud hyn, fel arall ni fyddai gennym y rhestr hir o bosibiliadau yr wyf eisoes wedi'u hamlinellu sydd wedi llwyddo i wneud yn union hynny. Ac rwy'n credu, iddynt hwy, mae'n debyg fod y £300,000 y gallant ei fenthyca o'r gronfa benthyciadau asedau cymunedol yn fwy defnyddiol iddynt na newid mewn deddfwriaeth. Felly, er fy mod yn credu bod achos dros ddeddfwriaeth gryfach, ynddi ei hun ni fyddai'n ateb, ac rwy'n credu bod rhai o'r pethau a wnaethom eisoes yn fwy defnyddiol yn y cyd-destun uniongyrchol.
Ond roeddwn yn cytuno â'r hyn a ddywedodd Llyr Gruffydd hefyd, Ddirprwy Lywydd—dim ond un elfen yn y ffordd y gellir diogelu dyfodol tafarndai yn y dyfodol yw perchnogaeth gymunedol ar dafarndai, ac mae ein rhaglen Trawsnewid Trefi yn mynd i'r afael â dirywiad canol trefi drwy greu canolfannau bywiog. Ac mae hynny'n cynnwys cefnogi caffis, bwytai a gwestai yn uniongyrchol. Ond mae dyfodol canol trefi yn newid hefyd, ac nid yw edrych yn ôl yn rysáit ar gyfer llwyddiant yn y dyfodol. Rydym yn gwneud y buddsoddiadau hynny ar draws Llywodraeth Cymru i ddatblygu gweithgareddau sy'n denu pobl i fyw, gweithio a chymdeithasu yng nghanol trefi, ac mae'r broses yn helpu i greu'r niferoedd, sydd, yn eu tro, yn golygu y gall lleoliadau lletygarwch deniadol ffynnu.
Nawr, mae'r ddwy raglen—y gronfa benthyciadau asedau cymunedol, y gronfa Trawsnewid Trefi—yn enghreifftiau ymarferol o'r ffordd y mae polisïau ar draws Llywodraeth Cymru yn creu'r cyd-destun lle mae busnesau lletygarwch llwyddiannus yn gallu datblygu a ffynnu. Ond rwyf am droi at faes arall lle mae gan y Llywodraeth ran i'w chwarae, ond lle mae'n rhaid i'r diwydiant hefyd ysgwyddo ei gyfrifoldebau ei hun. Gwyddom fod denu, hyfforddi a chadw staff wedi bod yn her i'r diwydiant. Roedd enghreifftiau Llyr ei hun am bobl yn defnyddio gwaith mewn tafarndai fel y profiad cyntaf a gânt. Y broblem yw nad ydynt yn aros, ac nid ydynt yn meddwl am letygarwch fel gyrfa hirdymor iddynt hwy. A dyna sy'n rhaid inni ei wneud os yw'r diwydiant yn mynd i ffynnu. Dyna pam y mae Llywodraeth Cymru wedi helpu i ariannu'r Academi Croeso drwy fargen twf gogledd Cymru, menter gyffrous yng ngogledd Cymru, a lansiwyd fis Tachwedd diwethaf, i greu ffrwd ddibynadwy o weithwyr medrus sy'n barod i fynd i mewn i'r diwydiant lletygarwch.
A thu hwnt i'r cynllun penodol hwnnw, rydym hefyd yn darparu cyllid i fusnesau lletygarwch i gynyddu sgiliau eu gweithwyr drwy'r rhaglen sgiliau hyblyg, ac agweddau eraill ar y diwydiant. Ond dim ond rhan o'r darlun yw sgiliau eu hunain. Mae dyfodol hirdymor y sector yn dibynnu ar wneud lletygarwch yn yrfa y mae pobl eisiau aros ynddi. Ac mae honno'n her i'r diwydiant—gwella amodau, cyfleoedd i gamu ymlaen a sicrwydd swydd, fel y gall tafarndai a busnesau lletygarwch ddenu a chadw'r gweithlu sydd ei angen arnynt i ffynnu.
Ddirprwy Lywydd, pam y mae rhai economïau lleol a busnesau lleol yn ffynnu tra bod eraill yn cael trafferth? Wel, fe wyddom mai un rheswm yw y gall lleoedd sy'n datblygu cymeriad unigryw, a busnesau sy'n darparu cynnig unigryw, wneud hynny'n gynhwysyn sylweddol mewn llwyddiant masnachol. Ac yn achos tafarndai, mae Llywodraeth Cymru yn helpu i hyrwyddo'r ymdeimlad o hynodrwydd drwy gael mwy o fwyd a diod lleol i mewn i fwy ohonynt, yn y ffordd y nododd Llyr yn ei gyfraniad. Mae rhaglen gwasanaeth bwyd Llywodraeth Cymru yn helpu busnesau lletygarwch i gael mynediad at gadwyni cyflenwi bwyd a diod yng Nghymru. Rydym yn cefnogi cynhyrchwyr o Gymru ar draws y sector bragu, distyllu a diodydd di-alcohol i gynyddu argaeledd ac ansawdd cynhyrchion lleol er mwyn i dafarndai fanteisio arnynt, ac mae microfragdai yn ffactor newydd yn y ffordd y gall tafarndai wneud eu hunain yn lleoliadau cyrchfan. Drwy weini mwy o fwyd a diod o Gymru, gall tafarndai gryfhau cadwyni cyflenwi lleol, hybu'r economi leol, a thrwy wneud hynny, gallant gynnig profiad Cymreig unigryw a all ddenu twristiaid ac arwain at nifer uwch o ymwelwyr.
Ddirprwy Lywydd, mae'r byd o'n cwmpas yn newid o hyd, a'r realiti yw bod angen i fusnesau hefyd addasu. Bydd Llywodraeth Cymru yn parhau i ddefnyddio'r liferi sydd gennym, fel y gwnaethom yr wythnos diwethaf drwy weithredu'r cynllun rhyddhad ardrethi newydd. Ond ar yr un pryd, mae angen inni weld sector sydd drosto'i hun yn ysgwyddo cyfrifoldeb am foderneiddio, addasu ac arloesi, fel bod ei ddyfodol yn ei ddwylo ei hun, a lle gall pobl ledled Cymru sy'n ystyried y dafarn leol yn ganol i'w cymuned, lle i ddod at ei gilydd a gwneud yr holl bethau a nododd Llyr, ac y mae eraill wedi'u nodi hefyd, wybod bod ganddo ddyfodol llwyddiannus. Yr unig ffordd o'i wneud yw drwy bartneriaeth rhwng yr amodau y gall y Llywodraeth eu creu a'r ymdrechion y mae'n rhaid i'r diwydiant ei hun wneud yn siŵr y gall fwrw ymlaen â nhw.
Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet.
Thank you, Cabinet Secretary.
Bydd yr ail ddadl fer heddiw gan Julie Morgan.
The second short debate this evening will be presented by Julie Morgan.
Diolch, and I'm pleased to bring this short debate to the Senedd this evening, which will be focusing on care-experienced young people and children. I know we don't often have two short debates, and I know this is the last debate that we'll be having in this Chamber, so I'm very pleased to have this unique opportunity to get my points on the record.
In preparation for this debate, I recently met with a group of care-experienced young people, arranged through Voices from Care, to talk to them about the most important issues facing them today. First of all, I want to pay tribute to care-experienced children and young people, and in particular to those young people who campaign on behalf of all such children. Their bravery and their honesty and their zest for living and for making their points are absolutely striking, because we all know the obstacles and difficulties that have faced them, and yet so many make their voices heard.
And of course, it's up to us to listen to them and to act, and one of the reasons I wanted this debate and chose this subject is because of the responsibility that we have for these young people, because we, the state, are their parents, we are their corporate parents, and it is up to us to see that they are loved and cherished, given opportunities, supported, and that they always have someone to turn to. Young people have told us that they want consistent, trusting relationships with adults, stability of placements, not a revolving door, no cliff edge at 18 or 21 or even 16. They want their rights upheld, and they want their voices to shape the system.
The Welsh Government has listened to their voices in the summits they've held, where the First Ministers of the time have usually attended and signed the declarations, and a key group of other Ministers have also been there. And the young people have told me how important those summits are to them, and they do not want them downgraded. They want them to be centre stage, high profile, and at the centre of Welsh Government concerns. They want a new Government to put care-experienced young people right at the heart of everything they do.
Diolch, ac rwy'n falch o ddod â'r ddadl fer hon i'r Senedd heno, dadl a fydd yn canolbwyntio ar bobl ifanc a phlant sydd â phrofiad o ofal. Rwy'n gwybod nad ydym yn aml yn cael dwy ddadl fer, ac rwy'n gwybod mai hon yw'r ddadl olaf y byddwn yn ei chael yn y Siambr hon, felly rwy'n falch iawn o gael y cyfle unigryw hwn i gofnodi fy mhwyntiau.
Wrth baratoi ar gyfer y ddadl hon, cefais gyfarfod yn ddiweddar â grŵp o bobl ifanc sydd â phrofiad o ofal, wedi'i drefnu drwy Voices from Care, i siarad â nhw am y materion pwysicaf sy'n eu hwynebu heddiw. Yn gyntaf oll, rwyf am dalu teyrnged i blant a phobl ifanc sydd â phrofiad o ofal, ac yn enwedig i'r bobl ifanc hynny sy'n ymgyrchu ar ran pob un o'r plant hyn. Mae eu dewrder a'u gonestrwydd a'u heiddgarwch mewn bywyd ac wrth wneud eu pwyntiau'n hollol drawiadol, oherwydd rydym i gyd yn gwybod am y rhwystrau a'r anawsterau sydd wedi eu hwynebu, ac eto mae cymaint ohonynt yn sicrhau bod eu lleisiau'n cael eu clywed.
Ac wrth gwrs, ein lle ni yw gwrando arnynt a gweithredu, ac un o'r rhesymau pam fy mod eisiau'r ddadl hon a pham y dewisais y pwnc hwn yw oherwydd y cyfrifoldeb sydd gennym dros y bobl ifanc hyn, oherwydd ni, y wladwriaeth, yw eu rhieni, ni yw eu rhieni corfforaethol, a'n lle ni yw gweld eu bod yn cael eu caru a'u gwerthfawrogi, yn cael cyfleoedd, cefnogaeth, a bod ganddynt bob amser rywun i droi atynt. Mae pobl ifanc wedi dweud wrthym eu bod eisiau perthynas sefydlog y gallant ymddiried ynddi gydag oedolion, lleoliadau sefydlog nid drws tro, nac ymyl dibyn yn 18 neu'n 21 neu hyd yn oed yn 16 oed. Maent eisiau i'w hawliau gael eu parchu, ac maent eisiau i'w lleisiau siapio'r system.
Mae Llywodraeth Cymru wedi gwrando ar eu lleisiau yn yr uwchgynadleddau a gynhaliwyd ganddi, gyda Phrif Weinidogion y dydd yn eu mynychu fel rheol ac yn llofnodi'r datganiadau, ac a fynychwyd hefyd gan grŵp allweddol o Weinidogion eraill hefyd. Ac mae'r bobl ifanc wedi dweud wrthyf pa mor bwysig yw'r uwchgynadleddau hynny iddynt, ac nid ydynt am iddynt gael eu hisraddio. Maent eisiau iddynt gael lle canolog a phroffil uchel yn y materion y bydd Llywodraeth Cymru yn ymdrin â nhw. Maent eisiau i Lywodraeth newydd roi pobl ifanc â phrofiad o ofal yn y canol ym mhopeth a wnânt.
Some of the issues that I picked up at the summits have stayed with me. Young people told us that they wanted to be hugged. They were concerned about the reticence of foster carers to have physical contact with the children—and it appeared to be on the advice of officials. One young woman told me how she had absolutely longed for her foster mother to hug her. She had been in the placement for many years, but this had never happened, until she had the message that her grandad had died; then the foster mother hugged her. She said she was so pleased, and that she had wanted this so much.
Following the summit, the Government did write to foster carers and to local authorities to clarify this issue. It was so important that we were there to listen to the young people and to hear what they had to say. Is the Cabinet Secretary able to tell me whether any more progress has been made on this issue and whether the message from the young people has been reinforced?
We know what a huge success fostering can be. I remember sitting next to a little boy at a north Wales summit who began by telling me he just wanted to be normal. But his eyes were fixed on the door and when his foster parents came in to pick him up, his eyes absolutely lit up and his whole face was transformed. Then he told me, 'They've said I can stay with them until I grow up.' This was so important to him.
A very important point made at the summits was the importance of always having somewhere to go back to. Most children have someone behind them who will step in, help them financially, support them and always be there. Financial issues were very important to the young people that I spoke to. I learnt of a young person who went through intense anxiety while he waited to see if he could get a laptop to go to university. He applied in May and it wasn't actually funded until September, just two weeks before he was due to go there. He said how he worried the whole time. So, he did get it, and we, the corporate parents, did provide it, but there was this long wait and there was filling in forms. Another young man, living independently, not long left residential care, said he didn't have a coat because he couldn't afford it. If you look at what young people who are living in families with their parent or parents or carers are able to do, these young people are often not able to do it.
At one summit, there was a request from the young people that there should always be someone there for them to contact. They said even if it's only a telephone number, for them to have lifelong contact, they wanted somewhere to turn to. I wondered if the Cabinet Secretary could clarify if there are plans to ensure young people who have been our responsibility, our corporate responsibility, are not left on their own when they leave residential care or foster care. Because I do believe we should provide somewhere for them to contact.
There is praise for the Government's basic income pilot, which ensured that care leavers had a net monthly income of £1,280 for two years after leaving care. That is still being evaluated. The young person who had been in receipt of it was full of praise of it. He said that he found it difficult to transition from the basic income to universal credit. That was a hard transition. But he was full of praise for the support and help this gave him for when he left care. My hope is that a satisfactory evaluation will result in the scheme being adopted for all care leavers so that we are able to fulfil our responsibilities as corporate parents and give the young people a good start in life. Could the Cabinet Secretary tell us when the evaluation will be published and what plans there are to extend this project in the future?
Young people feel strongly that they do not want to be exploited. That is why they lobbied to remove the profit from children's care. That is one of the reasons why the Government has legislated, and no new for-profit children's homes will be opened from April this year. The children I had spoken to were very pleased that this has happened, that they had been listened to, but they did have questions. They were worried about whether, if an existing company is already registered in Wales, it is still able to create new homes after the deadline of no new providers, and whether existing for-profit children's homes can expand their numbers after this deadline.
Could the Cabinet Secretary update us on the progress of the move towards the 2030 final cut-off point? The young people did feel that this was in the far distance and that their childhood had passed, really, while they were waiting for this change of policy. They were worried whether the policy would survive under the next Government. They also wanted to know what would happen to all the many English children placed in private children's homes in Wales. This removal of profit is a radical policy, and I think we should give credit to the Welsh Government, but I think it would be good if we could hear more about the progress of its implementation.
One of the other important points made by the young people was the importance of early intervention and prevention. Many of them said very movingly that they felt that, if enough help had been given early enough, they might not have had to come into care and they could have stayed with their birth families. How will the planned national intervention and prevention programme ensure that all local authorities respond in a suitable way? Care-experienced young people are very concerned that their experiences depend so much on where you live, which local authority you're in, and services do vary across the different local authorities.
Finally from me, I think there are some very practical things we can do for care-experienced children—our children, for whom we have responsibility. I think they should have free dental treatment—not just when children's dental treatment ends; they should have it until at least 25 years old. Some children move very frequently, move placements, and don't have a regular dentist, and there is certainly an issue about children's teeth suffering. I think the least that we can do is make sure that they have free tests and treatment after the age of 18 years—certainly up to 25 years old, and I think there may be a case for this to be longer. We're not talking about vast numbers of children; at any one point, the number of care-experienced children hovers around 7,000 in Wales. I think, if we were to start this policy, that would be showing our responsibility as corporate parents to look after their teeth. Because we all try to look after our children's teeth, endlessly saying, 'Have you brushed your teeth?' I think we should make sure that at least they can get that free treatment. And the same should apply to eye treatment and care.
Finally, I'm very pleased to have had this opportunity to make a few points about this very important group of young people. We have a huge responsibility for them. I would like to formally thank all those people who work to ensure that their lives are as good as they possibly can be: the foster parents, the adoptive parents, the residential staff, the local authorities, and, of course, the voluntary sector—Voices from Care Cymru and the National Youth Advocacy Service, organisations who work with young people to make sure that their voices are heard, and, of course, Children in Wales, Young Wales. But above all, I'd like to end by thanking the young people and children for their bravery and resilience. I'm very proud to have been able to talk about them today. Diolch.
Mae rhai o'r materion a nodais yn yr uwchgynadleddau wedi aros gyda mi. Dywedodd pobl ifanc wrthym eu bod eisiau cael eu cwtsio. Roeddent yn pryderu ynghylch amharodrwydd gofalwyr maeth i gael cyswllt corfforol â'r plant—ac roedd yn ymddangos mai swyddogion oedd yn rhoi'r cyngor hwnnw. Dywedodd un fenyw ifanc wrthyf sut roedd hi wedi ysu i'w mam faeth ei chwtsio. Roedd hi wedi bod yn y lleoliad ers blynyddoedd lawer, ond nid oedd hynny wedi digwydd, nes iddi gael neges fod ei thad-cu wedi marw; a chafodd gwtsh gan y fam faeth bryd hynny. Dywedodd ei bod hi mor falch, a'i bod hi wedi bod cymaint o eisiau hyn.
Yn dilyn yr uwchgynhadledd, ysgrifennodd y Llywodraeth at ofalwyr maeth ac at awdurdodau lleol i egluro'r mater. Roedd mor bwysig ein bod ni yno i wrando ar y bobl ifanc ac i glywed beth oedd ganddynt i'w ddweud. A all Ysgrifennydd y Cabinet ddweud wrthyf a wnaed unrhyw gynnydd ar y mater ac a yw'r neges gan y bobl ifanc wedi'i hatgyfnerthu?
Fe wyddom pa mor llwyddiannus y gall maethu fod. Rwy'n cofio eistedd wrth ymyl bachgen bach mewn uwchgynhadledd yng ngogledd Cymru a ddechreuodd drwy ddweud wrthyf ei fod ond eisiau bod yn normal. Ond roedd ei lygaid wedi'u hoelio ar y drws a phan ddaeth ei rieni maeth i mewn i'w nôl, fe oleuodd ei lygaid a thrawsnewidiodd ei wyneb i gyd. Yna dywedodd wrthyf, 'Maent wedi dweud y caf aros gyda nhw hyd nes y byddaf wedi tyfu i fyny.' Roedd hyn mor bwysig iddo.
Pwynt pwysig iawn a wnaed yn yr uwchgynadleddau oedd pwysigrwydd cael rhywle i fynd yn ôl iddo bob amser. Mae gan y rhan fwyaf o blant rywun y tu ôl iddynt a fydd yn camu i mewn, yn eu helpu'n ariannol, yn eu cefnogi ac yno bob amser. Roedd materion ariannol yn bwysig iawn i'r bobl ifanc y siaradais â nhw. Dysgais am unigolyn ifanc a aeth drwy orbryder dwys wrth aros i weld a allai gael gliniadur i fynd i'r brifysgol. Fe wnaeth gais ym mis Mai ac ni chafodd ei ariannu tan fis Medi, gwta bythefnos cyn y byddai angen iddo fynd yno. Dywedodd sut y bu'n poeni drwy'r holl amser hwnnw. Felly, fe'i cafodd, ac fe wnaethom ni, y rhieni corfforaethol, ei ddarparu, ond roedd yna aros hir a llenwi ffurflenni. Dywedodd dyn ifanc arall, a oedd yn byw'n annibynnol ac ond wedi gadael gofal yn ddiweddar, nad oedd ganddo gôt am na allai fforddio un. Os edrychwch ar yr hyn y gall pobl ifanc sy'n byw mewn teuluoedd gyda'u rhiant neu eu rhieni neu ofalwyr ei wneud, yn aml iawn ni fydd y bobl ifanc hyn yn gallu gwneud y pethau hynny.
Mewn un uwchgynhadledd, cafwyd cais gan y bobl ifanc y dylai fod rhywun yno iddynt gysylltu â nhw bob amser. Hyd yn oed os nad yw'n ddim mwy na rhif ffôn, iddynt gael cyswllt gydol oes, roeddent eisiau rhywle i droi. Tybed a allai Ysgrifennydd y Cabinet ddweud a oes cynlluniau i sicrhau nad yw pobl ifanc sydd wedi bod yn gyfrifoldeb arnom ni, ein cyfrifoldeb corfforaethol, yn cael eu gadael ar eu pen eu hunain pan fyddant yn gadael gofal preswyl neu ofal maeth. Oherwydd rwy'n credu y dylem ddarparu rhywle iddynt allu cysylltu ag ef.
Mae canmoliaeth i gynllun peilot incwm sylfaenol y Llywodraeth, a sicrhaodd fod gan bobl sy'n gadael gofal incwm misol net o £1,280 am ddwy flynedd ar ôl gadael gofal. Mae hynny'n dal i gael ei werthuso. Roedd yr unigolyn ifanc a oedd wedi bod yn ei gael yn llawn canmoliaeth ohono. Dywedodd ei fod yn ei chael hi'n anodd newid o incwm sylfaenol i gredyd cynhwysol. Roedd hwnnw'n newid anodd. Ond roedd yn llawn canmoliaeth i'r gefnogaeth a'r help a roddodd hyn iddo wrth iddo adael gofal. Fy ngobaith i yw y bydd gwerthusiad boddhaol yn arwain at fabwysiadu'r cynllun ar gyfer pawb sy'n gadael gofal fel ein bod yn gallu cyflawni ein cyfrifoldebau fel rhieni corfforaethol a rhoi dechrau da mewn bywyd i'r bobl ifanc. A allai Ysgrifennydd y Cabinet ddweud wrthym pryd y bydd y gwerthusiad yn cael ei gyhoeddi a pha gynlluniau sydd ar y gweill i ymestyn y prosiect yn y dyfodol?
Mae pobl ifanc yn teimlo'n gryf nad ydynt eisiau i neb gamfanteisio arnynt. Dyna pam y gwnaethant lobïo i gael gwared ar yr elw o ofal plant. Dyna un o'r rhesymau pam y mae'r Llywodraeth wedi deddfu, ac ni fydd unrhyw gartrefi plant er-elw newydd yn cael eu hagor o fis Ebrill eleni. Roedd y plant y siaradais â nhw'n falch iawn fod hyn wedi digwydd, eu bod wedi cael eu clywed, ond roedd ganddynt gwestiynau. Roeddent am wybod, os yw cwmni presennol wedi'i gofrestru yng Nghymru eisoes, a allai barhau i greu cartrefi newydd ar ôl y dyddiad terfyn i wahardd darparwyr newydd, ac a all cartrefi plant er-elw presennol gynyddu eu niferoedd ar ôl y dyddiad hwn.
A allai Ysgrifennydd y Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni ar gynnydd y symudiad tuag at y pwynt terfyn yn 2030? Roedd y bobl ifanc yn teimlo bod hyn yn bell yn y dyfodol a bod eu plentyndod wedi mynd heibio, mewn gwirionedd, wrth iddynt aros am y newid polisi. Roeddent yn poeni na fyddai'r polisi yn goroesi o dan y Llywodraeth nesaf. Roeddent eisiau gwybod hefyd beth fyddai'n digwydd i'r holl blant o Loegr sy'n cael eu lleoli mewn cartrefi plant preifat yng Nghymru. Mae dileu elw yn y ffordd hon yn bolisi radical, ac rwy'n credu y dylem roi clod i Lywodraeth Cymru, ond rwy'n meddwl y byddai'n dda clywed mwy am gynnydd ei weithrediad.
Un o'r pwyntiau pwysig eraill a wnaed gan y bobl ifanc oedd pwysigrwydd ymyrraeth gynnar ac atal. Dywedodd llawer ohonynt yn deimladwy iawn eu bod yn teimlo, pe bai digon o gymorth wedi cael ei roi yn ddigon cynnar, efallai na fyddent wedi gorfod cael eu derbyn i ofal ac y gallent fod wedi aros gyda'u teuluoedd biolegol. Sut y bydd y rhaglen ymyrraeth ac atal genedlaethol arfaethedig yn sicrhau bod pob awdurdod lleol yn ymateb mewn ffordd briodol? Mae pobl ifanc sydd â phrofiad o ofal yn bryderus iawn fod eu profiadau'n dibynnu cymaint ar ble rydych chi'n byw, ym mha awdurdod lleol rydych chi ynddo, ac mae gwasanaethau'n amrywio ar draws y gwahanol awdurdodau lleol.
Yn olaf, rwy'n credu bod yna rai pethau ymarferol iawn y gallwn eu gwneud dros blant sydd â phrofiad o ofal—ein plant ni y mae gennym gyfrifoldeb amdanynt. Rwy'n credu y dylent gael triniaeth ddeintyddol am ddim—nid yn unig pan fydd triniaeth ddeintyddol plant yn dod i ben; dylent ei gael tan eu bod yn 25 oed fan lleiaf. Mae rhai plant yn symud yn aml iawn, yn symud lleoliadau, ac nid oes ganddynt ddeintydd rheolaidd, ac yn sicr mae yna broblem gyda dannedd plant yn dioddef. Rwy'n credu mai'r peth lleiaf y gallwn ei wneud yw gwneud yn siŵr eu bod yn cael profion a thriniaeth am ddim ar ôl 18 oed—yn sicr hyd at 25 oed, ac rwy'n credu y gallai fod achos dros ei barhau'n hwy. Nid ydym yn sôn am nifer helaeth o blant; ar unrhyw un adeg, mae nifer y plant sydd â phrofiad o ofal oddeutu 7,000 yng Nghymru. Pe baem yn dechrau'r polisi hwn, rwy'n credu y byddai'n dangos ein cyfrifoldeb fel rhieni corfforaethol i ofalu am eu dannedd. Oherwydd rydym i gyd yn ceisio gofalu am ddannedd ein plant, gan ofyn yn ddiddiwedd, 'Wyt ti wedi brwsio dy ddannedd?' Rwy'n credu y dylem wneud yn siŵr y gallant gael y driniaeth honno'n rhad ac am ddim. A dylai fod yr un fath ar gyfer triniaeth a gofal llygaid.
Yn olaf, rwy'n falch iawn o fod wedi cael y cyfle hwn i wneud ychydig o bwyntiau am y grŵp pwysig hwn o bobl ifanc. Mae gennym gyfrifoldeb enfawr amdanynt. Hoffwn ddiolch yn ffurfiol i'r holl bobl sy'n gweithio i sicrhau bod eu bywydau mor dda ag y gallant fod: y rhieni maeth, y rhieni mabwysiadol, y staff preswyl, yr awdurdodau lleol, ac wrth gwrs, y sector gwirfoddol—Voices from Care Cymru a'r Gwasanaeth Eiriolaeth Ieuenctid Cenedlaethol, sefydliadau sy'n gweithio gyda phobl ifanc i sicrhau bod eu lleisiau'n cael eu clywed, ac wrth gwrs, Plant yng Nghymru, Cymru Ifanc. Ond yn anad dim, hoffwn orffen drwy ddiolch i'r bobl ifanc a'r plant am eu dewrder a'u gwydnwch. Rwy'n falch iawn o fod wedi gallu siarad amdanynt heddiw. Diolch.
Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol i ymateb i'r ddadl—Jeremy Miles.
I call on the Cabinet Secretary for Health and Social Care to reply to the debate—Jeremy Miles.
Diolch, Dirprwy Lywydd. I want to start my contribution by acknowledging the work that Julie Morgan did during her tenure as Deputy Minister for Social Services to help shape a care system in Wales that puts children and families at its heart. The foundations that she laid and the improvements that, as we have heard in this debate, she continues to champion will benefit generations of children and young people to come. It's a platform on which we have continued to build throughout this Senedd to support more children to remain with their families, for fewer children and young people to be taken into the care system. Where children and young people are placed into care, we want that time to be as brief as possible, as close to home as possible, so they can stay connected with their local community and networks and with the right support to thrive.
Diolch, Ddirprwy Lywydd. Hoffwn ddechrau fy nghyfraniad drwy gydnabod y gwaith a wnaeth Julie Morgan yn ystod ei chyfnod fel Dirprwy Weinidog Gwasanaethau Cymdeithasol i helpu i siapio system ofal yng Nghymru sy'n rhoi plant a theuluoedd wrth ei gwraidd. Bydd y sylfeini a osododd a'r gwelliannau y mae'n parhau i'w hyrwyddo, fel y clywsom yn y ddadl hon, o fudd i genedlaethau o blant a phobl ifanc i ddod. Mae'n blatfform yr ydym wedi parhau i adeiladu arno drwy gydol y Senedd hon i gefnogi mwy o blant i aros gyda'u teuluoedd, i lai o blant a phobl ifanc gael eu gosod mewn gofal. Pan fydd plant a phobl ifanc yn cael eu gosod mewn gofal, rydym am i'r amser hwnnw fod mor fyr â phosib, mor agos at adref â phosib, fel y gallant gadw mewn cysylltiad â'u cymuned leol a'u rhwydweithiau a chyda'r gefnogaeth gywir i allu ffynnu.
Our transformation programme for children's social services is built on three key elements: radical reform, future provision of services and the whole system working together. It's informed by the voice of children and young people with direct experience of children's services. As you mentioned, Julie, there is no better example of this in practice than the groundbreaking care-experienced summits that we have taken part in. These summits have enabled Welsh Ministers to meet care-experienced children and young people on four occasions over four years. Like you, I've had the privilege to attend some of these and know first-hand the value and power of hearing directly from children and young people about their experiences.
These experiences have helped to shape our transformation programme, which has made a lot of progress over the last five years. The Senedd passed the Health and Social Care (Wales) Act 2025, making us the first part of the UK to introduce a ban on profit from children's care, as you said. We published the multi-agency practice framework for children's services, which is improving consistency of practice and supporting a strengths-based way of working across agencies.
We've also developed national practice guidance for therapeutic support for care-experienced children. The corporate parenting charter and its 11 principles was developed with young people. All local authorities and NHS organisations have signed up, and the number of other organisations doing so continues to rise. We've invested heavily in the development of therapeutic accommodation and specialist services for children and young people with complex needs, and these new homes enable our most vulnerable children to stay in their communities.
We've rolled out parental advocacy services and, in recent weeks, we have announced funding to support parental advocacy for next year, and additional funding to extend peer advocacy support in several areas across Wales. We've worked with the Fostering Network to deliver the step-up, step-down pilot in Wales, and we've continued in our commitment to uphold the rights of unaccompanied asylum seeking children and young people. We've created Foster Wales, and the national adoption service has delivered a programme of transformation that places identity, connection and lifelong support at the heart of adoption. A lot has been achieved, but there is still more to be done.
Turning now to respond to your questions, firstly, in relation to foster carers hugging children in their care, I'm pleased to hear this is having a positive effect. We've progressed this further by working with the Fostering Network and other stakeholders to develop training packages for foster carers. The updated safer caring guidance explicitly includes the importance of hugs, warmth and physical contact. In addition, the Foster Wales learning and development framework resources include guidance around physical contact now, and the Fostering Network's Skills to Foster programme makes crystal clear that physical contact, comfort and warmth are essential to all children, including those in foster care. We'll continue to reinforce these messages, and ensure that every service, every team and every carer feels confident and supported in offering child-led physical affection. I'm grateful to you for raising that in the debate today.
You also highlight the cliff edge that some young people experience when they leave care. We absolutely recognise that this is a vulnerable time for young people, which is why we've emphasised everyone's role as a corporate parent, working alongside key professionals like personal advisers and trusted adults each young person identifies along their journey. There is building momentum around the corporate parenting charter, which has the potential, I think, to offer care leavers much wider support and opportunities.
The basic income pilot that you asked about is a good example a new approach for supporting care leavers to give them that head start that they need when they leave care. The evaluation of the pilot is ongoing and it will continue into 2027. Annual evaluation reports have already been published in 2024 and 2025, and the 2026 report is now imminent. Each one of those reports provides interim insight from the emerging evidence of the pilot and we are absolutely committed as a Government to learning about the outcomes of this crucial initiative.
Now about your questions on removing profit from care. I can confirm that, from 1 April this year, existing for-profit providers will not be able to add new children's homes to their registration. They will still be able to apply to expand their maximum capacity up to 1 April 2027, but only within their existing homes. Progress continues to be made on implementation ahead of April 2030, when children will not be able to be placed into the care of a for-profit provider, apart from in absolutely exceptional circumstances, and my officials are continuing to work closely with local authorities and with the sector. Last week we launched a consultation about new duties on local authorities to prepare annual sufficiency plans, setting out how they will meet their duty to secure appropriate accommodation for children looked after, in line with the new removing profit provisions. These plans will strengthen authorities' strategic planning for implementation of the commitment.
I appreciate the concerns that you've raised, and young people's concerns as they've been reflected to you, about English children currently placed in for-profit children's homes in Wales. These children will be able to continue living in these homes if it continues to be in their best interest.
Finally, Julie, you referred to earlier intervention and prevention. This has been an absolutely central focus of our transformation delivery group, and this includes representatives from across the sector and, most importantly, from care-experienced young people themselves. They've produced a comprehensive update on the progress that has been made and it's had a particular focus on the eight programme for government commitments that provided the framework for the overall programme. The report includes what I think is a significant piece of work to develop an early intervention and prevention framework for Wales, and it concludes with a set of specific recommendations from the delivery group for the next Senedd term, which I hope will see this work continuing with the momentum that it deserves. We've taken some big strides on this journey, but this is a journey that does not and cannot stop here. It must continue into the next Senedd term and, indeed, beyond that.
Mae ein rhaglen drawsnewid ar gyfer gwasanaethau cymdeithasol plant wedi'i hadeiladu ar dair elfen allweddol: diwygio radical, y ddarpariaeth o wasanaethau yn y dyfodol a'r system gyfan yn gweithio gyda'i gilydd. Caiff ei llywio gan lais plant a phobl ifanc sydd â phrofiad uniongyrchol o wasanaethau plant. Fel y sonioch chi, Julie, nid oes enghraifft well o hyn ar waith na'r uwchgynadleddau arloesol ar brofiad o ofal yr ydym wedi cymryd rhan ynddynt. Mae'r uwchgynadleddau hyn wedi galluogi Gweinidogion Cymru i gyfarfod â phlant a phobl ifanc sydd â phrofiad o ofal ar bedwar achlysur dros bedair blynedd. Fel chi, cefais y fraint o fynychu rhai o'r rhain a gweld drosof fy hun pa mor werthfawr a phwerus yw clywed yn uniongyrchol gan blant a phobl ifanc am eu profiadau.
Mae'r profiadau hyn wedi helpu i siapio ein rhaglen drawsnewid, sydd wedi gwneud llawer o gynnydd dros y pum mlynedd diwethaf. Pasiodd y Senedd Ddeddf Iechyd a Gofal Cymdeithasol (Cymru) 2025, gan ein gwneud yn rhan gyntaf y DU i gyflwyno gwaharddiad ar elw o ofal plant, fel y dywedoch chi. Fe wnaethom gyhoeddi'r fframwaith ymarfer amlasiantaethol ar gyfer gwasanaethau plant, sy'n gwella cysondeb ymarfer ac yn cefnogi ffordd o weithio'n seiliedig ar gryfderau ar draws asiantaethau.
Rydym hefyd wedi datblygu canllawiau ymarfer cenedlaethol ar gyfer cymorth therapiwtig i blant sydd â phrofiad o ofal. Datblygwyd y siarter rhianta corfforaethol a'i 11 egwyddor gyda phobl ifanc. Mae pob awdurdod lleol a sefydliad GIG wedi ymrwymo iddi, ac mae nifer y sefydliadau eraill sy'n gwneud hynny'n parhau i gynyddu. Rydym wedi buddsoddi'n helaeth mewn datblygu llety therapiwtig a gwasanaethau arbenigol i blant a phobl ifanc ag anghenion cymhleth, ac mae'r cartrefi newydd hyn yn galluogi ein plant mwyaf agored i niwed i aros yn eu cymunedau.
Rydym wedi cyflwyno gwasanaethau eiriolaeth rhieni ac yn ystod yr wythnosau diwethaf, rydym wedi cyhoeddi cyllid i gefnogi eiriolaeth rhieni ar gyfer y flwyddyn nesaf, a chyllid ychwanegol i ymestyn cymorth eiriolaeth cymheiriaid mewn sawl ardal ledled Cymru. Rydym wedi gweithio gyda'r Rhwydwaith Maethu i gyflwyno'r cynllun peilot camu i'r adwy cyn camu yn ôl yng Nghymru, ac rydym wedi parhau ein hymrwymiad i gynnal hawliau plant a phobl ifanc digwmni sy'n ceisio lloches. Rydym wedi creu Maethu Cymru, ac mae'r gwasanaeth mabwysiadu cenedlaethol wedi cyflwyno rhaglen drawsnewid sy'n rhoi hunaniaeth, cysylltiad a chymorth gydol oes wrth wraidd mabwysiadu. Mae llawer wedi'i gyflawni, ond mae mwy i'w wneud o hyd.
I ymateb i'ch cwestiynau nawr, yn gyntaf, mewn perthynas â gofalwyr maeth yn cwtsio plant yn eu gofal, rwy'n falch o glywed bod hyn yn cael effaith gadarnhaol. Rydym wedi symud ymlaen ymhellach gyda hyn drwy weithio gyda'r Rhwydwaith Maethu a rhanddeiliaid eraill i ddatblygu pecynnau hyfforddi ar gyfer gofalwyr maeth. Mae'r canllawiau gofalu mwy diogel a ddiweddarwyd yn cynnwys pwysigrwydd cwtsio, cynhesrwydd a chyswllt corfforol. Yn ogystal, mae adnoddau fframwaith dysgu a datblygu Maethu Cymru yn cynnwys canllawiau ynghylch cyswllt corfforol erbyn hyn, ac mae rhaglen Sgiliau Maethu y Rhwydwaith Maethu yn gwneud yn berffaith glir fod cyswllt corfforol, cysur a chynhesrwydd yn hanfodol i bob plentyn, gan gynnwys plant mewn gofal maeth. Byddwn yn parhau i atgyfnerthu'r negeseuon hyn, a sicrhau bod pob gwasanaeth, pob tîm a phob gofalwr yn teimlo'n hyderus ac yn cael eu cefnogi i gynnig anwyldeb corfforol dan arweiniad y plentyn. Rwy'n ddiolchgar i chi am godi hynny yn y ddadl heddiw.
Rydych chi hefyd yn tynnu sylw at yr ymyl dibyn y mae rhai pobl ifanc yn ei brofi pan fyddant yn gadael gofal. Rydym yn cydnabod yn llwyr fod hwn yn gyfnod anodd i bobl ifanc, a dyna pam ein bod wedi pwysleisio rôl pawb fel rhiant corfforaethol, gan weithio ochr yn ochr â gweithwyr proffesiynol allweddol fel cynghorwyr personol ac oedolion dibynadwy y daw pob unigolyn ifanc i gysylltiad â nhw ar hyd eu taith. Mae momentwm yn datblygu o amgylch y siarter rhianta corfforaethol, sydd â photensial yn fy marn i i gynnig cefnogaeth a chyfleoedd llawer ehangach i rai sy'n gadael gofal.
Mae'r peilot incwm sylfaenol y gwnaethoch chi ofyn yn ei gylch yn enghraifft dda o ddull newydd o gefnogi pobl sy'n gadael gofal er mwyn rhoi'r hwb ychwanegol sydd ei angen arnynt pan fyddant yn gadael gofal. Mae'r gwerthusiad o'r peilot ar y gweill a bydd yn parhau i mewn i 2027. Mae adroddiadau gwerthuso blynyddol eisoes wedi'u cyhoeddi yn 2024 a 2025, ac erbyn hyn mae adroddiad 2026 ar y ffordd. Mae pob un o'r adroddiadau hynny'n rhoi mewnwelediad interim o'r dystiolaeth sy'n dod i'r amlwg o'r peilot ac rydym yn gwbl ymrwymedig fel Llywodraeth i ddysgu am ganlyniadau'r fenter allweddol hon.
Nawr am eich cwestiynau ar ddileu elw o ofal. Gallaf gadarnhau, o 1 Ebrill eleni, na fydd darparwyr er-elw presennol yn gallu ychwanegu cartrefi plant newydd at eu cofrestriad. Byddant yn dal i allu gwneud cais i ymestyn eu terfyn capasiti hyd at 1 Ebrill 2027, ond yn eu cartrefi presennol yn unig. Mae cynnydd yn parhau ar weithredu cyn Ebrill 2030, pan na fydd modd gosod plant yng ngofal darparwr er-elw, ac eithrio mewn amgylchiadau hollol eithriadol, ac mae fy swyddogion yn parhau i weithio'n agos gydag awdurdodau lleol a chyda'r sector. Yr wythnos diwethaf fe wnaethom lansio ymgynghoriad ar ddyletswyddau newydd ar awdurdodau lleol i baratoi cynlluniau digonolrwydd blynyddol, i nodi sut y byddant yn cyflawni eu dyletswydd i sicrhau llety priodol i blant sy'n derbyn gofal, yn unol â'r darpariaethau newydd i ddileu elw. Bydd y cynlluniau hyn yn cryfhau cynlluniau strategol awdurdodau ar gyfer gweithredu'r ymrwymiad.
Rwy'n deall y pryderon a godwyd gennych, a phryderon pobl ifanc fel y cawsant eu mynegi i chi, am blant o Loegr sydd wedi'u lleoli mewn cartrefi plant er-elw yng Nghymru ar hyn o bryd. Bydd y plant hyn yn gallu parhau i fyw yn y cartrefi hyn os yw'n parhau i fod er eu budd gorau.
Yn olaf, Julie, fe wnaethoch chi gyfeirio at ymyrraeth ac atal cynharach. Mae hyn wedi bod yn ffocws hollol ganolog i'n grŵp cyflawni trawsnewid, ac mae'n cynnwys cynrychiolwyr o bob rhan o'r sector, ac yn bwysicaf oll, o blith bobl ifanc â phrofiad o ofal eu hunain. Maent wedi cynhyrchu diweddariad cynhwysfawr ar y cynnydd a wnaed ac mae wedi canolbwyntio'n benodol ar yr wyth ymrwymiad yn y rhaglen lywodraethu a ddarparodd y fframwaith ar gyfer y rhaglen gyffredinol. Mae'r adroddiad yn cynnwys yr hyn y credaf ei fod yn ddarn sylweddol o waith i ddatblygu fframwaith ymyrraeth gynnar ac atal ar gyfer Cymru, ac mae'n gorffen gyda set o argymhellion penodol gan y grŵp cyflawni ar gyfer tymor nesaf y Senedd, a gobeithio y bydd y gwaith hwn yn parhau gyda'r momentwm y mae'n ei haeddu. Rydym wedi rhoi camau mawr ar waith ar y daith hon, ond mae'n daith nad yw'n dod i ben, ac na all ddod i ben yma. Rhaid iddi barhau i dymor nesaf y Senedd, a thu hwnt i hynny'n wir.
Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet. Daw hynny â thrafodion heddiw i ben.
I thank the Cabinet Secretary. That brings our proceedings today to a close.
And it does also bring our time in this Chamber to an end. I hope to see you all in the Chamber that has been renovated for us in the Senedd.
A daw hefyd â'n hamser yn y Siambr hon i ben. Rwy'n gobeithio eich gweld chi i gyd yn y Siambr sydd wedi'i hadnewyddu ar ein cyfer yn y Senedd.
Daeth y cyfarfod i ben am 19:03.
The meeting ended at 19:03.