Y Cyfarfod Llawn - Y Bumed Senedd

Plenary - Fifth Senedd

06/06/2018

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Datganiad gan y Llywydd
Statement by the Llywydd

Dymunaf gyhoeddi, yn unol â Rheol Sefydlog 26.75, fod Deddf Cyfraith sy'n Deillio o'r Undeb Ewropeaidd (Cymru) 2018 wedi cael Cydsyniad Brenhinol heddiw.   

I wish to inform the Assembly, in accordance with Standing Order 26.75, that the Law Derived from the European Union (Wales) Act 2018 was given Royal Assent today. 

1. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Thrafnidiaeth
1. Questions to the Cabinet Secretary for Economy and Transport

Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni, felly, y pryhnawn yma yw'r cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Thrafnidiaeth, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Dawn Bowden. 

The first item on our agenda, therefore, this afternoon is questions to the Cabinet Secretary for Economy and Transport, and the first question is from Dawn Bowden. 

Cyllid ar gyfer Gwyliau a Digwyddiadau yng Nghymru
Funding for Festivals and Events in Wales

1. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am gyllid Llywodraeth Cymru ar gyfer gwyliau a digwyddiadau yng Nghymru? OAQ52267

1. Will the Cabinet Secretary make a statement on Welsh Government funding for festivals and events in Wales? OAQ52267

Yes. The Welsh Government supports a wide range of events and festivals across Wales. In 2018, we have confirmed funding for 24 sporting and cultural events, including major international sporting events such as the Volvo Ocean Race, and home-grown cultural events such as the Machynlleth Comedy Festival and the Steelhouse Festival.     

Gwnaf. Mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi ystod eang o ddigwyddiadau a gwyliau ledled Cymru. Yn 2018, rydym wedi cadarnhau cyllid ar gyfer 24 o ddigwyddiadau chwaraeon a diwylliannol, gan gynnwys digwyddiadau chwaraeon rhyngwladol mawr megis Ras Cefnfor Volvo, a’n digwyddiadau diwylliannol ein hunain megis Gŵyl Gomedi Machynlleth a Gŵyl Steelhouse.

Thank you for that answer, Cabinet Secretary, and outlining what is clearly an impressive record of investment by Welsh Government. Many of these local festivals, of course, provide an opportunity to showcase our heritage and our history. I'm sure that you would want to join me in congratulating the team behind the recent Merthyr Rising festival. Over five years, they've steadily developed a growing success for the town around the festival, which builds on its radical history. But if we're to use our heritage alongside these festivals to develop local economies, how can we ensure that we keep open to the public historic structures like the Ynysfach engine house, which was so integral to the history of the Merthyr rising but which has been mothballed to the public since the beginning of the year? 

Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet, ac am amlinellu'r hyn sy'n amlwg yn hanes blaenorol trawiadol o fuddsoddiad gan Lywodraeth Cymru. Mae llawer o'r gwyliau lleol hyn, wrth gwrs, yn gyfle i arddangos ein treftadaeth a'n hanes. Rwy'n siŵr eich bod yn awyddus i ymuno â mi i longyfarch y tîm a fu’n gyfrifol am ŵyl ddiweddar Merthyr Rising. Dros bum mlynedd, maent wedi datblygu llwyddiant cynyddol i'r dref o gwmpas yr ŵyl, gan adeiladu ar ei hanes radicalaidd. Ond os ydym am ddefnyddio ein treftadaeth ochr yn ochr â'r gwyliau hyn i ddatblygu economïau lleol, sut y gallwn sicrhau ein bod yn cadw adeiladau hanesyddol ar agor i'r cyhoedd, megis peiriandy Ynysfach, a oedd mor ganolog i hanes gwrthryfel Merthyr ond sydd heb fod ar agor i’r cyhoedd ers dechrau'r flwyddyn?

Can I thank the Member for raising this important question? I also applaud the organisers of the Merthyr Rising festival. It's absolutely vital that we use major events and smaller musical, cultural and sporting events to showcase and celebrate our history, our heritage and our culture, and the Merthyr Rising festival did just that. I'm pleased to say that, in terms of going forward supporting other community-based sporting and cultural events, we are also funding the Merthyr Tydfil challenge, which is receiving funding from Welsh Government under the regional tourism engagement fund, and that is specifically targeted at improving opportunities for activities in sports-related events in the area. 

In terms of ensuring that we maximise the opportunity that the visitor economy presents, it's absolutely crucial that we look at how we can maintain sustainable business models for all heritage and cultural assets, including those that have been identified by the Member. I'm keen to make sure that, along with my colleague, we look at the sustainability of historic and cultural assets across the country. We've invested very heavily in recent years in our museums, in our libraries, in the Cadw estate, and I'm keen to make sure that, as we move forward, we utilise our precious capital resource to maintain and enhance the visitor experience at those facilities that attract people to communities such as those that are served by the Member for Merthyr. 

A gaf fi ddiolch i'r Aelod am godi'r cwestiwn pwysig hwn? Rwyf innau’n cymeradwyo trefnwyr gŵyl Merthyr Rising. Mae'n hollbwysig ein bod yn defnyddio digwyddiadau mawr a digwyddiadau cerddorol, diwylliannol a chwaraeon llai i arddangos a dathlu ein hanes, ein treftadaeth a'n diwylliant, ac fe wnaeth gŵyl Merthyr Rising yn union hynny. Rwy'n falch o ddweud, o ran parhau i gefnogi digwyddiadau chwaraeon a diwylliannol eraill yn y gymuned, ein bod hefyd yn ariannu her Merthyr Tudful, sy'n derbyn arian gan Lywodraeth Cymru drwy’r gronfa ymgysylltu twristiaeth ranbarthol, a dargedir yn benodol at wella cyfleoedd ar gyfer gweithgareddau mewn digwyddiadau chwaraeon yn yr ardal.

O ran sicrhau ein bod yn manteisio i'r eithaf ar y cyfle a ddarperir gan yr economi ymwelwyr, mae'n hollbwysig ein bod yn edrych ar sut y gallwn gynnal modelau busnes cynaliadwy ar gyfer yr holl asedau treftadaeth a diwylliannol, gan gynnwys y rhai a nodwyd gan yr Aelod. Rwy'n awyddus i sicrhau, gyda fy nghyd-Aelod, ein bod yn edrych ar gynaliadwyedd asedau hanesyddol a diwylliannol ledled y wlad. Rydym wedi buddsoddi'n helaeth dros y blynyddoedd diwethaf yn ein hamgueddfeydd, yn ein llyfrgelloedd, yn ystâd Cadw ac rwy'n awyddus i sicrhau, wrth i ni symud ymlaen, ein bod yn defnyddio ein hadnoddau cyfalaf gwerthfawr i gynnal a gwella profiad yr ymwelwyr yn y cyfleusterau hynny sy'n denu pobl i gymunedau megis y rhai a wasanaethir gan yr Aelod dros Ferthyr Tudful.

Good afternoon, Minister. Festivals in Wales are a great opportunity for attracting tourists and boosting local economies. For example, Abergavenny Food Festival has grown to be one of the largest food festivals in the United Kingdom, attracting more than 30,000 visitors to Abergavenny and generating an estimated £4 million for this local economy. What discussions has the Cabinet Secretary had with Cabinet colleagues to support food festivals, such as Abergavenny, to increase tourism and the economy across Wales, please? 

Prynhawn da, Weinidog. Mae gwyliau yng Nghymru yn gyfle gwych i ddenu twristiaid a hybu economïau lleol. Er enghraifft, mae Gŵyl Fwyd y Fenni wedi tyfu i fod yn un o wyliau bwyd mwyaf y Deyrnas Unedig gan ddenu dros 30,000 o ymwelwyr i'r Fenni a chynhyrchu oddeutu £4 miliwn ar gyfer yr economi leol hon. Pa drafodaethau y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi'u cael gyda chyd-Aelodau’r Cabinet i gefnogi gwyliau bwyd, fel y Fenni, er mwyn cynyddu twristiaeth a'r economi ledled Cymru, os gwelwch yn dda?

Well, can I thank the Member for his question? He makes a very important point about the value of the food and drinks sector to Wales and, in particular, in attracting visitors to Wales. The Abergavenny Food Festival is amongst many, many food festivals in Wales that are growing strong. We support a huge number of food and drink festivals now in Wales, because they don't just support in turn small and micro businesses in that sector, they also attract many visitors in to Wales. So, in addition to congratulating the organisers of the Abergavenny Food Festival, I'd also like to congratulate those organisers of other festivals where food and drink take centre stage, and also organisers of festivals where food and drink acts as added value. We should note that the Hay Festival has just taken place and was another huge success. I'd like to put on record my thanks to the organisers for that particular event. 

The Member will be aware, of course, that food and drink is now one of our priority foundation sectors, and, as we develop enabling plans for each of the foundation sectors, I'm absolutely certain that the role of festivals in showcasing our produce will become very important.

Wel, a gaf fi ddiolch i'r Aelod am ei gwestiwn? Mae’n codi pwynt pwysig iawn ynglŷn â gwerth y sector bwyd a diod i Gymru, ac yn arbennig, o ran denu ymwelwyr i Gymru. Mae Gŵyl Fwyd y Fenni ymysg llawer o wyliau bwyd yng Nghymru sy'n mynd o nerth i nerth. Rydym yn cefnogi nifer fawr o wyliau bwyd a diod bellach yng Nghymru, gan eu bod nid yn unig yn cefnogi microfusnesau a busnesau bach yn y sector hwnnw, maent hefyd yn denu llawer o ymwelwyr i Gymru. Felly, yn ogystal â llongyfarch trefnwyr Gŵyl Fwyd y Fenni, hoffwn longyfarch trefnwyr y gwyliau eraill sy’n canolbwyntio ar fwyd a diod, yn ogystal â threfnwyr gwyliau lle mae bwyd a diod yn cynrychioli gwerth ychwanegol. Dylem nodi bod Gŵyl y Gelli wedi’i chynnal yn ddiweddar a bu’n llwyddiant ysgubol unwaith eto. Hoffwn gofnodi fy niolch i'r trefnwyr am y digwyddiad hwnnw.

Bydd yr Aelod yn ymwybodol, wrth gwrs, fod bwyd a diod bellach yn un o'n sectorau sylfaen blaenoriaethol, ac wrth inni ddatblygu cynlluniau galluogi ar gyfer pob un o'r sectorau sylfaen, rwy'n gwbl sicr y bydd rôl gwyliau yn dod yn bwysig iawn ar gyfer arddangos ein cynnyrch.

13:35
Economi Dinas Ranbarth Bae Abertawe
The Economy of the Swansea Bay City Region

2. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am economi dinas ranbarth bae Abertawe? OAQ52269

2. Will the Cabinet Secretary make a statement on the economy of the Swansea bay city region? OAQ52269

The 'Prosperity for All' national strategy and the economic action plan set out the actions we are taking to improve the economy and business environment across the whole of Wales, including the Swansea bay region.

Mae strategaeth genedlaethol 'Ffyniant i Bawb' a'r cynllun gweithredu economaidd yn nodi'r camau rydym yn eu cymryd i wella'r economi a'r amgylchedd busnes ledled Cymru, gan gynnwys yn rhanbarth bae Abertawe.

Thank you for that answer. I want to highlight the importance of the university as an economic driver, creating highly paid and highly skilled employment. We know the importance of cities as drivers of growth. I ask that, in conjunction with the university, the Welsh Government looks to create both a business park and an entrepreneurship centre that will provide a founder and incubator platform for students, ex-students, young entrepreneurs and investors in the region.

Diolch am eich ateb. Rwy’n awyddus i dynnu sylw at bwysigrwydd y brifysgol fel sbardun economaidd, o ran creu cyflogaeth sgil uchel gyda chyflogau uchel. Rydym yn ymwybodol o bwysigrwydd dinasoedd fel sbardunwyr twf. Ar y cyd â'r brifysgol, rwy'n gofyn i Lywodraeth Cymru ystyried creu parc busnes a chanolfan entrepreneuriaeth a fydd yn darparu platfform sefydlu a deori i fyfyrwyr, cyn-fyfyrwyr, entrepreneuriaid ifanc a buddsoddwyr yn y rhanbarth.

I think universities do have a crucial role in fusing their work with up-and-coming businesses, particularly in the tech sector. I think that the Swansea bay region is showing world-class expertise in the development of exciting new companies in the tech sector. I think it's fair to say that the Be The Spark methodology emphasises the importance of true stakeholder collaboration. University collaboration in business activities is absolutely vital. It drives economic growth and I think it shares more fairly prosperity across a country. So, in support of this, I recently announced a £5 million enterprise hubs tender, which will create the incubation spaces that the Member has described and which will stimulate collaboration and entrepreneurial behaviour right across the country.

Credaf fod gan brifysgolion rôl hanfodol yn asio eu gwaith â busnesau newydd, yn enwedig yn y sector technoleg. Credaf fod rhanbarth bae Abertawe yn dangos arbenigedd o'r radd flaenaf yn datblygu cwmnïau newydd cyffrous yn y sector technoleg. Credaf ei bod yn deg dweud bod methodoleg Creu Sbarc yn pwysleisio pwysigrwydd cydweithio go iawn rhwng rhanddeiliaid. Mae cydweithrediad y brifysgol mewn gweithgareddau busnes yn hollbwysig. Mae'n sbarduno twf economaidd a chredaf ei fod yn rhannu ffyniant yn decach ledled y wlad. Felly, i gefnogi hyn, cyhoeddais dendr canolfannau menter gwerth £5 miliwn yn ddiweddar, a fydd yn creu'r mannau deori a ddisgrifiodd yr Aelod ac a fydd yn ysgogi cydweithrediad ac ymddygiad entrepreneuraidd ledled y wlad.

Of course, the universities are key partners in the city deal, but there's more to the city region and the city deal, and all of us here, I hope, recognise it as a great visitor destination—we're all familiar with Gower and some of the more popular attractions, including the Afan valley. But the heritage and landscapes of the Neath and Dulais valleys are very under-celebrated, and their local authority is struggling to maintain assets in its ownership and, of course, it has no tourism team. If you want visitors to come and stay or to come back, they need to feel that they're missing out on something. So, how can the tourism potential of these valleys be more visible in Welsh Government promotional campaigns, but also in the Valleys task force activities?

Wrth gwrs, mae'r prifysgolion yn bartneriaid allweddol yn y fargen ddinesig, ond mae mwy i’r dinas-ranbarth a’r fargen ddinesig, ac mae pob un ohonom yma, gobeithio, yn ystyried y lle yn gyrchfan wych i ymwelwyr—mae pob un ohonom yn gyfarwydd â’r Gŵyr a rhai o'r atyniadau mwyaf poblogaidd, gan gynnwys cwm Afan. Ond nid yw treftadaeth a thirweddau cymoedd Castell-nedd a Dulais yn cael eu dathlu ddigon ac mae eu hawdurdod lleol yn ei chael hi'n anodd cynnal yr asedau sydd yn ei berchnogaeth, ac wrth gwrs, nid oes ganddynt dîm twristiaeth. Os ydych am i ymwelwyr ddod i aros neu ddychwelyd, mae angen iddynt deimlo eu bod yn colli rhywbeth. Felly, sut y gall potensial twristiaeth y cymoedd hyn fod yn fwy gweladwy yn ymgyrchoedd hyrwyddo Llywodraeth Cymru, ond hefyd yng ngweithgarwch tasglu’r Cymoedd?

I'm very, very keen to see both the regional plans that are being drawn together at this moment in time and the enabling plans for the foundation sectors, of which tourism is one, to ensure that we identify all communities and all of the assets that can drive the visitor economy. Those particular destinations, which the member has just identified, are clearly opportunities. Yes, they may be viewed during an age of austerity as being something of a burden on the local authority, but, in the longer term, I'm confident that historic assets—heritage sites that have struggled in recent times—can become a more important feature of the visitor offer that we develop, and so I can assure the Member that, as the regional plans are developed and as the enabling plans are developed for the foundation sectors, we're going to look at how we can use tourism, food and drink, retail and care to share prosperity more equally across the regions of Wales.

Rwy'n awyddus iawn i weld y cynlluniau rhanbarthol sydd wrthi'n cael eu llunio ar hyn o bryd yn ogystal â'r cynlluniau galluogi ar gyfer y sectorau sylfaen, gyda thwristiaeth yn un ohonynt, er mwyn sicrhau ein bod yn nodi'r holl gymunedau a'r holl asedau a all sbarduno'r economi ymwelwyr. Mae'r cyrchfannau penodol a nodwyd gan yr Aelod yn gyfleoedd amlwg. Yn wir, efallai y cânt eu hystyried mewn cyfnod o gyni yn faich ar yr awdurdod lleol, ond yn y tymor hwy, rwy'n hyderus y gall asedau hanesyddol—safleoedd treftadaeth sydd wedi'i chael hi'n anodd yn ddiweddar—ddod yn nodwedd bwysicach o'r cynnig a ddatblygwn i ymwelwyr, ac felly gallaf roi sicrwydd i'r Aelod, wrth i'r cynlluniau rhanbarthol a'r cynlluniau galluogi gael eu datblygu ar gyfer y sectorau sylfaen, y byddwn yn ystyried sut y gallwn ddefnyddio twristiaeth, bwyd a diod, manwerthu a gofal i rannu ffyniant yn fwy cyfartal ledled rhanbarthau Cymru.

Cabinet Secretary, as the economy grows, obviously one aspect within that is transport. I know that there's a south Wales metro being proposed by Mark Barry, which highlights the future role of the transportation system within the south Wales area and the Swansea bay city region in particular, but part of that proposal is possibly the removal off the main line of Neath station, which is in my county borough. Can you give a categorical denial now that the Welsh Government will not support any proposal for a metro system within that area that will either close or take off Neath station from the main line, to ensure that the people in that area can commute across the region totally freely and knowing that their station will still be there?

Ysgrifennydd y Cabinet, wrth i'r economi dyfu, mae trafnidiaeth, yn amlwg, yn un agwedd ar hynny. Gwn fod Mark Barry yn cynnig metro de Cymru, sy'n tynnu sylw at rôl y system drafnidiaeth yn ardal de Cymru ac yn ninas-ranbarth bae Abertawe yn benodol, ond mae cael gwared ar orsaf Castell-nedd, sydd yn fy mwrdeistref sirol, oddi ar y brif linell yn rhan bosibl o'r cynnig hwnnw. A allwch roi sicrwydd pendant na fydd Llywodraeth Cymru yn cefnogi unrhyw gynnig ar gyfer system metro yn yr ardal honno a fydd naill ai'n cau neu'n cael gwared ar orsaf Castell-nedd oddi ar y brif linell, i sicrhau y gall y bobl yn yr ardal honno gymudo ledled y rhanbarth yn rhydd gan wybod y bydd eu gorsaf yn dal i fod yno?

Can I thank David Rees for this very important question for the entire region, but particularly for the community that Neath station serves? Let me be absolutely clear: regardless of who recommends what, Neath station is staying on the main line. Moreover, Neath station won't just be protected; Neath station will be enhanced as part of the franchise agreement that we've reached with KeolisAmey, ensuring that £194 million is spent, on every single train station in Wales, including Neath station.

A gaf fi ddiolch i David Rees am y cwestiwn pwysig hwn ar gyfer y rhanbarth cyfan, ond yn arbennig ar gyfer y gymuned y mae gorsaf Castell-nedd yn ei gwasanaethu? Gadewch imi ddweud yn gwbl glir: ni waeth pwy sy'n argymell beth, bydd gorsaf Castell-nedd yn parhau i fod ar y brif linell. Yn ogystal â hynny, nid yn unig y bydd gorsaf Castell-nedd yn cael ei diogelu; bydd gorsaf Castell-nedd yn cael ei gwella fel rhan o gytundeb y fasnachfraint rhyngom a KeolisAmey, sy'n sicrhau bod £194 miliwn yn cael ei wario ar holl orsafoedd trên Cymru, gan gynnwys gorsaf Castell-nedd.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau
Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth

Questions now from the party spokespeople. The Plaid Cymru spokesperson, Rhun ap Iorwerth.

Diolch yn fawr iawn, Llywydd. Mae cael mynediad llawn i'r farchnad sengl Ewropeaidd trwy aelodaeth o'r farchnad honno, gan gynnwys yr undeb tollau, yn hanfodol bwysig i fusnesau yng Nghymru. Mae 60 y cant o allforion Cymru yn mynd i'r Undeb Ewropeaidd. Rydym ni wedi clywed yr wythnos yma fod yr Undeb Ewropeaidd wedi dechrau cynghori busnesau yn Ewrop i feddwl ddwywaith cyn defnyddio cydrannau ceir o Brydain o hyn ymlaen. Mae'r sector cydrannau ceir yn dal i fod yn un pwysig iawn yma yng Nghymru, ac mae'r potensial o'r cyngor yma rŵan o fewn y diwydiant ar gyfandir Ewrop yn un a allai fod yn niweidiol tu hwnt. A ydych chi'n cytuno efo fi, felly, fod ymdrechion y Llywodraeth Geidwadol i dynnu Prydain allan o'r undeb tollau yn debyg o fod yn niweidiol iawn o ran y sector cydrannau ceir yng Nghymru?

Thank you very much, Llywydd. Having full access to the European single market through membership of that market, including the customs union, is crucially important for businesses in Wales. Sixty per cent of Wales’s exports goes to the EU. We’ve heard this week that the European Union has started to advise businesses in Europe to think twice before using car components from the UK from now on. The motor components sector is still an important sector in Wales and this advice within the industry on the European continent has the potential to be extremely damaging. Do you agree with me, therefore, that the Conservative Government’s attempt to withdraw the UK from the customs union is likely to be very damaging in terms of the car components sector in Wales?

13:40

Can I thank the Member for his question and say that our position is very clear and is based on our trade White Paper? We need a customs union with which to do business, and I am deeply concerned about the future not just of the automotive sector, but all sectors that rely on smooth customs arrangements. Now, of course, there are opportunities for the automotive sector in terms of the UK single market, but there are also major threats that the Member has highlighted.

A gaf fi ddiolch i'r Aelod am ei gwestiwn a dweud bod ein safbwynt yn glir iawn ac yn seiliedig ar ein Papur Gwyn ar fasnach? Mae arnom angen undeb tollau i gyflawni busnes â hwy, ac rwy'n pryderu'n fawr nid yn unig am ddyfodol y sector modurol, ond am ddyfodol yr holl sectorau sy'n dibynnu ar drefniadau tollau rhwydd. Nawr, wrth gwrs, mae cyfleoedd i'w cael ar gyfer y sector modurol o ran marchnad sengl y DU, ond ceir bygythiadau sylweddol hefyd fel y nododd yr Aelod.

You gloss over it somewhat, but you did reiterate what the Labour Party position is there, which is that, upon leaving the EU, we should have a customs union as opposed to the EU's customs union. This really isn't about splitting hairs—you're talking about a new customs union that would have exemptions from certain EU laws. Now, I'd argue that that is just about as unworkable as Theresa May's famous 'max fac' option. It would be inconceivable, in my mind, for the EU to accept the situation where a non-EU country can enjoy the full benefits of frictionless trade with the EU whilst not following all the rules of the EU. Now, simply put, the Labour Party position, to my mind, doesn't do anything more than the Tory position to protect, in this case, the car components sector in Wales. But, moving on, membership of even the customs union alone wouldn't achieve frictionless trade. Membership of the single market is also needed for that. Does the Welsh Government still believe that the interests of the Welsh economy are best served by being a member of the EU single market?

Rydych yn gwneud yn fach o bethau braidd, ond fe wnaethoch chi ailddatgan safbwynt y Blaid Lafur, sef y dylai fod gennym ein hundeb tollau ein hunain wedi inni adael yr Undeb Ewropeaidd, yn hytrach nag undeb tollau'r UE. Nid hollti blew yw hyn—rydych yn sôn am undeb tollau newydd gydag esemptiadau penodol rhag cyfreithiau penodol yr UE. Nawr, buaswn yn dadlau bod hynny yr un mor anymarferol ag opsiwn 'max fac' enwog Theresa May. Byddai'n amhosibl, yn fy marn i, i'r UE dderbyn sefyllfa lle y gall gwlad nad yw'n rhan o'r UE fwynhau manteision llawn masnach ddiffrithiant gyda'r UE heb ddilyn holl reolau'r UE. Nawr, yn syml, nid yw safbwynt y Blaid Lafur, yn fy marn i, yn gwneud mwy na safbwynt y Torïaid i ddiogelu, yn yr achos hwn, y sector cydrannau ceir yng Nghymru. Ond i symud ymlaen, ni fyddai aelodaeth o'r undeb tollau ynddi'i hun hyd yn oed yn sicrhau masnach ddiffrithiant. Mae aelodaeth o'r farchnad sengl hefyd yn angenrheidiol ar gyfer hynny. A yw Llywodraeth Cymru yn dal i gredu mai bod yn aelod o farchnad sengl yr UE sydd orau er budd economi Cymru?

Well, again, we've been entirely consistent in saying that we believe that we will need access to the single market on our exit from the EU. With regard to a customs arrangement, we've also been very clear in saying that we have to have a consistent regulatory environment across the UK and Europe to ensure that we can have smooth passage of goods and services, and that we also need smooth, seamless customs arrangements.

Wel, unwaith eto, rydym wedi dweud yn gwbl gyson ein bod yn credu y bydd arnom angen mynediad at y farchnad sengl wrth inni adael yr UE. Mewn perthynas â threfniant tollau, rydym hefyd wedi dweud yn glir iawn fod yn rhaid inni gael amgylchedd rheoleiddiol cyson ledled y DU ac Ewrop er mwyn sicrhau y gall nwyddau a gwasanaethau gael eu cludo'n rhwydd, a bod arnom angen trefniadau tollau rhwydd a di-dor hefyd.

Again, you gloss over certain terminology: 'access to the European single market'. Again, this is not about splitting hairs. The House of Commons next week will have an opportunity, as you know, to defeat the UK Government on a number of amendments that could protect the interests of the Welsh economy. One of those will be on a Lords amendment to keep the UK in the single market through European Economic Area membership. Now, if Labour MPs, along with Plaid MPs who will, supported the amendment, a Government defeat would be likely, forcing the Government in effect to deliver what could be seen as a soft Brexit, more helpful to the Welsh economy. Jeremy Corbyn, though, has ordered his MPs to abstain on the vote, opting instead for his own equally unfeasible, I think, idea of asking the EU to let the UK have its cake and eat it—the kind of fantasy politics that I don't think we can gamble the Welsh economy on. Now, on what will be one of the most defining votes for a generation in the interest of Welsh jobs, wages and industry, what advice will you give your Labour colleagues at Westminster to persuade them to back EEA membership and to dissuade them from going down in history as the enablers of a hard Tory Brexit? 

Unwaith eto, rydych yn gwneud yn fach o derminoleg benodol: 'mynediad at y farchnad sengl Ewropeaidd'. Unwaith eto, nid hollti blew yw hyn. Yr wythnos nesaf, bydd gan Dŷ'r Cyffredin gyfle, fel y gwyddoch, i drechu Llywodraeth y DU ar nifer o welliannau a allai ddiogelu buddiannau economi Cymru. Bydd un ohonynt ar welliant gan yr Arglwyddi i gadw'r DU yn y farchnad sengl drwy aelodaeth o'r Ardal Economaidd Ewropeaidd. Nawr, pe bai Aelodau Seneddol Llafur yn cefnogi'r gwelliant ynghyd ag Aelodau Seneddol Plaid Cymru a fydd yn gwneud hynny, byddai'r Llywodraeth yn debygol o gael ei threchu, gan orfodi'r Llywodraeth, i bob pwrpas, i gyflawni'r hyn y gellid ei ystyried yn Brexit meddal, sy'n fwy buddiol i economi Cymru. Mae Jeremy Corbyn, fodd bynnag, wedi gorchymyn ei Aelodau Seneddol i ymatal rhag pleidleisio, gan ddewis ei syniad ei hun, sydd yr un mor anymarferol, yn fy marn i, o ofyn i'r UE adael i'r DU ei chael hi bob ffordd—y math o wleidyddiaeth ffantasi na chredaf y gallwn gamblo economi Cymru arni. Nawr, ar yr hyn a fydd yn un o'r pleidleisiau pwysicaf am genhedlaeth er budd swyddi, cyflogau a diwydiant Cymru, pa gyngor y byddwch yn ei roi i'ch cyd-Aelodau Llafur yn San Steffan i'w perswadio i gefnogi aelodaeth o'r AEE ac i'w darbwyllo i beidio â chael eu cofio fel galluogwyr Brexit caled y Torïaid?

We've been entirely consistent, and the Member here accuses me of glossing over what might be semantics. Actually, we've been very clear in our approach and we will not budge in our approach. And that will inform every position that we take in terms of informing and encouraging Members of Parliament and Members of the House of Lords. We wish to see access to the single market continuing and we wish to be a member of a customs union. The Member highlights the biggest gamble. Right now the biggest gamble as we exit the EU would be for Wales to also exit the union of Great Britain and Northern Ireland. What is crucial right now is that we maintain—[Interruption.]. It is true—it is true that the biggest gamble that could take place now would be independence for Wales as we exit the EU. We need to maintain right now good, strong relations with the rest of the United Kingdom and we need to protect the economy of Wales, just as the economy of the UK needs to be protected too.

Rydym wedi bod yn gwbl gyson, ac mae'r Aelod yn fy nghyhuddo o wneud yn fach o'r hyn a allai fod yn semanteg. Mewn gwirionedd, mae ein hymagwedd wedi bod yn glir iawn ac ni fydd yn newid. A bydd hynny'n llywio pob safbwynt y byddwn yn ei fabwysiadu o ran hysbysu ac annog Aelodau Seneddol ac Aelodau Tŷ'r Arglwyddi. Rydym am weld mynediad at y farchnad sengl yn parhau ac rydym am fod yn aelod o undeb tollau. Mae'r Aelod yn tynnu sylw at y gambl fwyaf. Ar hyn o bryd, y gambl fwyaf wrth inni adael yr UE fyddai pe bai Cymru yn gadael yr undeb rhwng Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon. Yr hyn sy'n hollbwysig ar hyn o bryd yw ein bod yn cynnal—[Torri ar draws.]. Mae'n wir—mae'n wir mai'r gambl fwyaf a allai ddigwydd ar hyn o bryd fyddai annibyniaeth i Gymru wrth inni ymadael â'r UE. Mae angen i ni gynnal cysylltiadau cryf a da gyda gweddill y Deyrnas Unedig ar hyn o bryd ac mae angen inni ddiogelu economi Cymru, yn yr un modd ag y mae angen gwarchod economi'r DU.

13:45

Llefarydd y Ceidwadwyr, Russell George.

Conservative spokesperson, Russell George.

Diolch, Presiding Officer. Cabinet Secretary, the coming new wave of technological advances in electric vehicles will potentially present Wales with a raft of new economic opportunities. You have previously said that the Welsh Government's new economic action plan is not going to be prescriptive, but do you agree with me that it would be wrong if it wasn't prescriptive in some sectors in order to maximise the potential positive impact of new technologies, including electric vehicles, on Welsh jobs and on growth?

Diolch, Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, o bosibl, bydd y don newydd sydd ar y ffordd o ran datblygiadau technolegol mewn cerbydau trydan yn darparu llu o gyfleoedd economaidd newydd i Gymru. Rydych wedi dweud o'r blaen na fydd cynllun gweithredu economaidd newydd Llywodraeth Cymru yn rhagnodol, ond a ydych yn cytuno â mi y byddai'n anghywir pe na bai'n rhagnodol mewn rhai sectorau er mwyn sicrhau cymaint â phosibl o effaith gadarnhaol gan dechnolegau newydd, gan gynnwys cerbydau trydan, ar swyddi ac ar dwf yng Nghymru?

The Member raises a crucially important point, in that automation is probably the biggest challenge for many, many sectors of the Welsh economy, and will continue to be so for many years, if not decades to come. Business would not wish us to be overly prescriptive in the way that we support their future development, but what we have done is created a calls to action, essentially five points in the criteria that we have set for businesses to draw down our direct support, which are matched to the five factors that will drive productivity—and, of course, one of those key enablers is the embracing of automation and artificial intelligence.

I think it's absolutely vital that we recognise that many small, micro and medium-sized businesses are actually nimble enough to be able to adapt to the age of automation, whereas larger companies can take longer to steer, even though they're able to future scan, in some respects, better. What I'm keen to do is to ensure that the calls to action apply equally to SMEs and to our anchor and regionally important companies as well. It's vital that all companies of all sizes, right across Wales, embrace automation rather than try to resist it. 

Mae'r Aelod yn codi pwynt hanfodol bwysig, o ran y ffaith mai awtomatiaeth, mae'n debyg, yw'r her fwyaf sy'n wynebu llawer iawn o sectorau economi Cymru, ac y bydd pethau'n parhau i fod felly am flynyddoedd lawer, os nad degawdau. Ni fyddai busnesau am i ni fod yn rhy ragnodol yn y ffordd rydym yn cefnogi eu datblygiad yn y dyfodol, ond yr hyn a wnaethom yw creu galwad i weithredu, sef pum pwynt, yn y bôn, yn y meini prawf a osodwyd gennym er mwyn i fusnesau allu cael cymorth uniongyrchol gennym, sy'n cyfateb i'r pum ffactor a fydd yn sbarduno cynhyrchiant—ac wrth gwrs, mae croesawu awtomatiaeth a deallusrwydd artiffisial yn un o'r galluogwyr allweddol hynny.

Credaf ei bod yn gwbl hanfodol inni gydnabod bod llawer o fusnesau bach, micro a chanolig eu maint yn ddigon hyblyg i allu addasu i oes awtomatiaeth, ac y gall cwmnïau mwy gymryd mwy o amser i newid, er y gallant archwilio'r dyfodol yn well mewn rhai ffyrdd. Yr hyn rwy'n awyddus i'w wneud yw sicrhau bod y galwadau i weithredu yr un mor berthnasol i fusnesau bach a chanolig a'n cwmnïau angori a'n cwmnïau sydd o bwys yn rhanbarthol hefyd. Mae'n hanfodol fod pob cwmni o bob maint, ledled Cymru, yn croesawu awtomatiaeth yn hytrach na cheisio'i gwrthsefyll.

Thank you for your answer, Cabinet Secretary, but on my previous criticism, I do think the economic action plan does need to have tangible targets that can be met. But, I understand what you say with regard to not being too prescriptive in terms of what business would want, but that doesn't mean to say that it's not a piece of work that Government can do here. So, what I would like to ask you, Cabinet Secretary, is: what assessment have you made of Wales's existing electricity generating capacity and its existing road network in relation to the ability of that infrastructure to support the introduction of a large number of electric vehicles in the future in Wales?

Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet, ond o ran fy meirniadaeth flaenorol, credaf fod angen i'r cynllun gweithredu economaidd gynnwys targedau diriaethol y gellir eu cyflawni. Ond rwy'n deall yr hyn a ddywedwch o ran peidio â bod yn rhy rhagnodol o ran beth fyddai busnesau ei eisiau, ond nid yw hynny'n golygu nad yw hyn yn waith y gall y Llywodraeth ei wneud yma. Felly, hoffwn ofyn i chi, Ysgrifennydd y Cabinet, pa asesiad rydych wedi'i wneud o gynhwysedd cynhyrchiant trydan presennol Cymru ac o'i rhwydwaith ffyrdd presennol mewn perthynas â gallu'r seilwaith hwnnw i gynnal nifer fawr o gerbydau trydan yn y dyfodol yng Nghymru?

I have met with National Grid and it's quite clear that significant investment is required to strengthen the grid if we are to see the development of electric vehicles as we would wish, and certainly as we would wish in order to cut carbon emissions. That investment should be provided centrally and it should be provided speedily. For our part, we are looking at developing more electric charging points, but the grid, if we are to see the targets met that the Cabinet Secretary for environment has outlined, then we will have to see a strengthening of the grid.

In terms of transport and the road network, I'm also on record as saying that I would like to see, in the future, trunk road development linked to the potential testing of autonomous and electric vehicles and connected vehicles as well. I'd like to see Wales leapfrog other countries that are keen to embrace this technology, but which are yet to show an absolute desire to do so. 

Rwyf wedi cyfarfod â'r Grid Cenedlaethol ac mae'n eithaf clir fod angen buddsoddiad sylweddol i gryfhau'r grid os ydym am i ddatblygiad cerbydau trydan fynd rhagddo fel y byddem yn dymuno, ac yn sicr fel y byddem yn dymuno er mwyn lleihau allyriadau carbon. Dylid darparu'r buddsoddiad hwnnw yn ganolog a dylid ei ddarparu'n gyflym. O'n rhan ni, rydym yn ystyried datblygu mwy o bwyntiau gwefru trydan, ond o ran y grid, os ydym am sicrhau bod y targedau a amlinellwyd gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr amgylchedd yn cael eu cyflawni, bydd rhaid cryfhau'r grid.

O ran trafnidiaeth a'r rhwydwaith ffyrdd, cefais fy nghofnodi'n dweud y buaswn yn hoffi gweld gwaith datblygu cefnffyrdd yn y dyfodol yn cysylltu â'r gwaith o brofi cerbydau awtonomaidd, cerbydau trydan a cherbydau cysylltiedig hefyd. Hoffwn weld Cymru'n achub y blaen ar wledydd eraill sy'n awyddus i ddefnyddio'r dechnoleg hon, ond sydd eto i ddangos dyhead cryf i wneud hynny.

Thank you for your answer, Cabinet Secretary. We as Welsh Conservatives recently launched our 'Livable Cities' programme, where we outlined a number of policy commitments in relation to electric vehicles. In particular, we outlined proposals to create a road to prosperity fund that would enable the formation of 10,000 electric car charging points across Wales by 2030 and ensure the creation of a new centre for excellence to support the creation of new electric vehicle technology. So, can I ask you Cabinet Secretary, will you offer your support to these proposals and commit to bringing forward policies to support this ambition?

Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Yn ddiweddar, lansiwyd ein rhaglen 'Dinasoedd Byw' gennym ni fel Ceidwadwyr Cymreig, lle roeddem yn amlinellu nifer o ymrwymiadau polisi mewn perthynas â cherbydau trydan. Yn benodol, amlinellwyd cynigion i greu cronfa ffordd i ffyniant a fyddai'n galluogi i 10,000 o bwyntiau gwefru ceir trydan gael eu gosod ledled Cymru erbyn 2030 ac yn sicrhau bod canolfan ragoriaeth newydd yn cael ei chreu i gefnogi'r gwaith o greu technoleg cerbydau trydan newydd. Felly, a gaf fi ofyn i chi, Ysgrifennydd y Cabinet, a wnewch chi gynnig eich cefnogaeth i'r cynigion hyn ac ymrwymo i gyflwyno polisïau i gefnogi'r uchelgais hwn?

I'd be more than willing to meet—. I should say I'd be happy to meet with the Member to discuss the proposals, because I think they align quite neatly with our proposals for the Tech Valleys initiative and for the automotive sector as a whole. And indeed, for that matter, they align perfectly with the work that's going on at the moment by Professor Brown concerning automation and digitisation. So, I'd be more than happy to meet with the Member to discuss the exact proposals contained within the report, and to see where we can ensure, together, on a cross-party basis, that we can work together to advance the economy in the way that it has to be advanced in the age of automation, which is to embrace digital technology.

Buaswn yn fwy na pharod i gyfarfod—. Dylwn ddweud y buaswn yn falch o gyfarfod â'r Aelod i drafod y cynigion, gan y credaf eu bod yn cyd-fynd yn daclus â'n cynigion ar gyfer menter y Cymoedd Technoleg ac ar gyfer y sector modurol yn gyffredinol. Ac yn wir, o ran hynny, maent yn cyd-fynd yn berffaith â'r gwaith y mae'r Athro Brown wrthi'n ei wneud mewn perthynas ag awtomatiaeth a digido. Felly, buaswn yn fwy na pharod i gyfarfod â'r Aelod i drafod yr union gynigion a geir yn yr adroddiad, ac i weld lle y gallwn sicrhau, gyda'n gilydd, ar sail drawsbleidiol, y gallwn weithio gyda'n gilydd i hybu'r economi yn y modd y mae'n rhaid ei hybu yn oes awtomatiaeth, sef drwy groesawu technoleg ddigidol.

Diolch, Llywydd. Cabinet Secretary, statistics consistently confirm that Wales has the highest number of families classed as living in poverty, which at 24 per cent is the highest in the UK, yet those who occupy this Chamber and who are in well-salaried employment have decided that there will be no extraction of shale gas in Wales, period. However, in light of the situation highlighted above, is it not time to re-evaluate the extensive evidence that now exists with regard to this industry? I might add that I'm asking this question of you, Cabinet Secretary, because it may have huge economic benefits to this country.

Diolch, Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, mae ystadegau'n cadarnhau yn gyson mai yng Nghymru y mae'r nifer uchaf o deuluoedd sy'n byw mewn tlodi, sef yr uchaf yn y DU ar 24 y cant, serch hynny, mae'r rheini sydd yn y Siambr hon ac ar gyflogau da wedi penderfynu na fydd nwy siâl yn cael ei echdynnu yng Nghymru, a dyna ni. Fodd bynnag, o gofio'r sefyllfa a nodir uchod, onid yw'n bryd ailwerthuso'r dystiolaeth helaeth sy'n bodoli bellach mewn perthynas â'r diwydiant hwn? Dylwn ychwanegu fy mod yn gofyn y cwestiwn hwn i chi, Ysgrifennydd y Cabinet, gan y gallai arwain at fuddion economaidd enfawr i'r wlad hon.

13:50

Granted I'm not responsible for energy, but I will answer the question because I think it's a very important question. No, we won't shift our approach insofar as shale gas. Instead, we believe, and it's stated very clearly in the economic action plan, that we wish to see both well-being and wealth improved in the aggregate across Wales, but we also wish to see inequality in both reduced. We wish to see prosperity spread more fairly across Wales, and every aspect of Government can contribute to that agenda. In terms of energy, the Minister for environment and rural affairs has been very clear that, in the future, energy projects must be based and focused on a stronger community ownership ethic, in order to provide cheaper, more accessible, more affordable and more reliable energy supplies for people's homes. It's absolutely shameful that people still live in energy poverty, and we are addressing that by ensuring that community ownership takes centre stage in future energy programmes.

Wrth gwrs, nid wyf yn gyfrifol am ynni, ond atebaf y cwestiwn gan y credaf ei fod yn gwestiwn pwysig iawn. Na, ni fyddwn yn newid ein hymagwedd mewn perthynas â nwy siâl. Yn hytrach, a nodir hyn yn glir iawn yn y cynllun gweithredu economaidd, rydym yn awyddus i weld lles a chyfoeth yn gwella yn gyffredinol ledled Cymru, ond rydym hefyd yn awyddus i weld anghydraddoldeb o ran y ddau beth yn lleihau. Rydym yn dymuno gweld ffyniant yn cael ei rannu'n decach ledled Cymru, a gall pob agwedd ar Lywodraeth gyfrannu at yr agenda honno. O ran ynni, mae Gweinidog yr amgylchedd a materion gwledig wedi dweud yn glir iawn, fod yn rhaid i brosiectau ynni yn y dyfodol fod yn seiliedig a chanolbwyntio ar egwyddor gryfach o berchnogaeth gymunedol, er mwyn darparu cyflenwadau ynni rhatach, mwy hygyrch, mwy fforddiadwy a mwy dibynadwy ar gyfer cartrefi pobl. Mae'n gwbl gywilyddus fod pobl yn dal i fyw mewn tlodi ynni, ac rydym yn mynd i'r afael â hynny drwy sicrhau bod perchnogaeth gymunedol yn ganolog mewn rhaglenni ynni yn y dyfodol.

I thank the Cabinet Secretary for that explanation, which, of course, reiterates the same old policies. The United States is at the forefront of the shale gas extraction industry, and it has brought enormous wealth to that country. Many other countries around the world are now seeking to exploit this new resource, including China, Canada, Mexico and Indonesia, as well as countries in Europe, which include Ireland, Poland, Denmark and Germany. 

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei esboniad, sydd, wrth gwrs, yn ailadrodd yr un hen bolisïau. Mae'r Unol Daleithiau ar flaen y gad o ran y diwydiant echdynnu nwy siâl, ac mae hynny wedi arwain at gyfoeth enfawr i'r wlad honno. Mae llawer o wledydd eraill ledled y byd bellach yn ceisio manteisio ar yr adnodd newydd hwn, gan gynnwys Tsieina, Canada, Mecsico ac Indonesia, yn ogystal â gwledydd eraill yn Ewrop, sy'n cynnwys Iwerddon, Gwlad Pwyl, yr Almaen a Denmarc.

Gas fuel is far cleaner than any other fossil fuel and, indeed, given recent evidence, possibly far cleaner than the wood chip we use to heat this establishment. The dangers relating to extraction have been extensively exaggerated, as statistics from the USA have proven over a number of years. Surely, Cabinet Secretary, the people of Wales have the right to at least have this huge resource properly examined, especially as the extraction industry has the potential to create many hundreds of well-paid jobs.

Mae tanwydd nwy yn llawer glanach nag unrhyw danwydd ffosil arall, ac yn wir, o ystyried tystiolaeth ddiweddar, mae'n llawer glanach, o bosibl, na'r sglodion coed rydym yn eu defnyddio i wresogi'r adeilad hwn. Mae'r peryglon sy'n ymwneud ag echdynnu wedi'u gorliwio i raddau helaeth, fel y mae ystadegau o'r Unol Daleithiau wedi'i brofi dros nifer o flynyddoedd. Does bosib, Ysgrifennydd y Cabinet, nad oes gan bobl Cymru hawl i weld yr adnodd enfawr hwn yn cael ei archwilio'n briodol o leiaf, yn enwedig o gofio bod gan y diwydiant echdynnu botensial i greu cannoedd o swyddi â chyflogau da.

I'd argue that, actually, it's renewable energy that has the potential to create more jobs and jobs that are sustainable. And also in terms of renewable, you can guarantee that it will be there tomorrow, whereas once you've drawn out all of the shale gas, it's gone. My belief is that the United States' position is a rather quick fix, here today, gone tomorrow approach to energy, drawing out as much energy as you can or as much gas you can in order to provide short-term economic growth. That cuts precisely against the grain of the economic contract that looks at responsible business practices, and the economic action plan that looks at long-term sustainable growth. So, I would still argue that we should be focused on developing renewable energy, rather than simply going for that short-term quick fix to economic problems, which is what the pursuit of shale gas in the United States demonstrates.

Buaswn yn dadlau mai ynni adnewyddadwy, mewn gwirionedd, sydd â photensial i greu mwy o swyddi a swyddi sy'n gynaliadwy. A hefyd o ran ynni adnewyddadwy, gallwch warantu y bydd ar gael yfory, ond pan fyddwch wedi echdynnu'r holl nwy siâl, bydd wedi mynd. Yn fy marn i, ateb cyflym yw safbwynt yr Unol Daleithiau, ymagwedd yma heddiw ac wedi mynd tuag at ynni, echdynnu cymaint o ynni ag y gallwch neu gymaint o nwy ag y gallwch er mwyn darparu twf economaidd yn y tymor byr. Mae hynny'n mynd yn gwbl groes i'r contract economaidd sy'n edrych ar arferion busnes cyfrifol, a'r cynllun gweithredu economaidd sy'n edrych ar dwf cynaliadwy hirdymor. Felly, buaswn yn dal i ddadlau y dylem ganolbwyntio ar ddatblygu ynni adnewyddadwy, yn hytrach na mynd ar drywydd yr ateb cyflym tymor byr hwnnw i broblemau economaidd, sef yr hyn a geir yn yr Unol Daleithiau wrth iddynt fynd ar drywydd nwy siâl.

You make an eloquent defence of the matter, as you always do, Cabinet Secretary, but again I reiterate: is it right that we allow a quarter of our population to live in poverty when we have a natural resource worth billions of pounds lying dormant beneath our feet? It is estimated, Cabinet Secretary, that there may be up to 34 trillion cubic feet of gas in Wales, with at least 12 trillion fully accessible. If this resource were to be exploited, we would not require a nuclear power station built by French and Chinese conglomerates; we would not have to see the beauty of our landscape despoiled by huge arrays of wind generators or thousands of acres of green fields covered by solar panels; nor would we need to import thousands of tonnes of liquid petroleum gas, shipped from halfway across the world, and at what cost to the environment? Surely, Cabinet Secretary, it is time for the Welsh Government to put the interests of the poorest people of Wales before political dogma.

Rydych yn amddiffyn y mater yn huawdl, fel y gwnewch bob amser, Ysgrifennydd y Cabinet, ond gofynnaf eto: a yw'n iawn ein bod yn caniatáu i chwarter ein poblogaeth fyw mewn tlodi pan fo gennym adnodd naturiol gwerth biliynau o bunnoedd yn segur o dan ein traed? Ysgrifennydd y Cabinet, amcangyfrifir y gall fod hyd at 34 triliwn o droedfeddi ciwbig o nwy yng Nghymru, gydag o leiaf 12 triliwn yn gwbl hygyrch. Pe manteisid ar yr adnodd hwn, ni fyddai arnom angen gorsaf bŵer niwclear wedi'i hadeiladu gan uwchgwmnïau o Ffrainc a Tsieina; ni fyddai'n rhaid inni weld ein tirwedd yn cael ei anharddu gan araeau enfawr o felinau gwynt neu filoedd o erwau o gaeau glas wedi'u gorchuddio gan baneli solar; ac ni fyddai angen inni fewnforio miloedd o dunelli o nwy petrolewm hylifedig wedi'i gludo ar longau o ben draw'r byd, ac ar ba gost i'r amgylchedd? Does bosib, Ysgrifennydd y Cabinet, nad yw'n bryd i Lywodraeth Cymru roi buddiannau pobl dlotaf Cymru o flaen athrawiaeth wleidyddol.

13:55

I think it's very important to separate the question of energy poverty, and how we solve energy poverty, from the exploitation of natural resources that are here today but if we were to exploit them now they would be gone tomorrow and they'd be gone for every single future generation. We don't support the extraction of shale gas. We will not support the extraction of shale gas. What we will go on supporting is the development of energy development systems that can provide affordable energy and address energy inequality across communities. Of course, projects like the Swansea tidal lagoon are pathfinder projects for Wales, they will be new projects, but they could showcase Wales as the provider of renewable energy for millions of homes, and just as shale gas has temporarily given the United States some degree of energy independence, I believe, in the long term, renewable energy generation through tidal power could give Wales a degree of energy independence as well, as well as affordable energy for the people of the country.

Credaf ei bod bwysig iawn cadw'r cwestiwn ynglŷn a thlodi ynni, a sut rydym yn datrys tlodi ynni, ar wahân i'r syniad o fanteisio ar adnoddau naturiol sydd yma heddiw, ond pe baem yn manteisio arnynt ni fyddent yma yfory a byddent wedi mynd i bob un o genedlaethau’r dyfodol. Nid ydym yn cefnogi echdynnu nwy siâl. Ni fyddwn yn cefnogi echdynnu nwy siâl. Yr hyn y byddwn yn parhau i'w gefnogi yw datblygiad systemau datblygu ynni a all ddarparu ynni fforddiadwy a mynd i'r afael ag anghydraddoldeb ynni yn ein cymunedau. Wrth gwrs, mae prosiectau fel morlyn llanw Abertawe yn brosiectau braenaru i Gymru, byddant yn brosiectau newydd, ond gallant arddangos Cymru fel darparwr ynni adnewyddadwy ar gyfer miliynau o gartrefi, ac yn yr un modd ag y mae nwy siâl wedi rhoi rhywfaint o annibyniaeth ynni dros dro i'r Unol Daleithiau, yn y tymor hir, credaf y gallai cynhyrchu ynni adnewyddadwy drwy ynni'r llanw roi rhywfaint o annibyniaeth ynni i Gymru hefyd, yn ogystal ag ynni fforddiadwy i bobl y wlad.

Teithio Llesol
Active Travel

3. Pa ganlyniadau y mae Llywodraeth Cymru yn disgwyl eu cyflawni o'r buddsoddiad o £60 miliwn mewn teithio llesol a gyhoeddwyd ym mis Mai? OAQ52275

3. What outcomes does the Welsh Government expect to achieve from the £60 million investment in active travel announced in May? OAQ52275

The funding will provide a step change in the development of active travel infrastructure across Wales, and I will shortly announce how I intend to allocate this additional funding.

Bydd yr arian yn darparu newid sylweddol o ran y gwaith o ddatblygu seilwaith teithio llesol ledled Cymru, a byddaf yn cyhoeddi sut rwy'n bwriadu dyrannu'r arian ychwanegol hwn cyn bo hir.

Would you agree with me, Cabinet Secretary, that we do really need a step change? I'm looking at the post-legislative scrutiny of the Active Travel (Wales) Act 2013 and it does not make for comfortable reading, because whereas, in 2013-14, we had 53 per cent of children walking to primary school and 2 per cent bicycling, four years later it's gone down to 42 per cent walking and 1 per cent going by bike. We've got a similar reduction in the number of people aged over 16 who are taking at least one active travel trip per week. So, we have a very, very challenging agenda here. So, I'd be very keen to know what outcomes you expect to achieve from this significant investment.

I was obviously disappointed to hear the First Minister say that he didn't feel safe cycling around Cardiff—something I do most days—so what are the outcomes you expect to achieve? On the one hand, would you expect it to be safe enough for the First Minister to feel able to cycle around Cardiff, and would you expect all schools in urban areas like Cardiff to have active travel plans, so that all young people have the option of going to school either by bike or walking safely?

A fyddech yn cytuno â mi, Ysgrifennydd y Cabinet, fod taer angen newid sylweddol arnom? Rwy'n edrych ar y gwaith craffu ôl-ddeddfwriaethol ar Ddeddf Teithio Llesol (Cymru) 2013 ac nid yw'n braf i'w ddarllen, oherwydd yn 2013-14, roedd 53 y cant o'n plant yn cerdded i'r ysgol gynradd a 2 y cant yn beicio, a phedair blynedd yn ddiweddarach mae'r ffigur hwnnw wedi gostwng i 42 y cant yn cerdded ac 1 y cant yn beicio. Mae gennym ostyngiad tebyg yn nifer y bobl dros 16 oed sy'n gwneud un daith teithio llesol o leiaf unwaith yr wythnos. Felly, mae gennym agenda heriol iawn yma. Felly, buaswn yn awyddus iawn i wybod pa ganlyniadau rydych yn disgwyl eu cyflawni o'r buddsoddiad sylweddol hwn.

Roedd yn amlwg yn siom clywed y Prif Weinidog yn dweud nad oedd yn teimlo'n ddiogel yn beicio o gwmpas Caerdydd—rhywbeth rwy'n ei wneud y rhan fwyaf o ddyddiau—felly beth yw'r canlyniadau rydych yn disgwyl eu cyflawni? Ar y naill law, a fyddech yn disgwyl iddi fod yn ddigon diogel i'r Prif Weinidog deimlo y gall feicio o gwmpas Caerdydd, ac a fyddech yn disgwyl bod gan bob ysgol mewn ardaloedd trefol fel Caerdydd gynlluniau teithio llesol, fel bod dewis gan bob person ifanc i fynd i'r ysgol naill ai drwy feicio neu drwy gerdded yn ddiogel?

Yes. Can I thank Jenny Rathbone for her question and her continued interest and passion regarding this subject? Broadly, the outcome that we wish to see is cultural and behavioural change insofar as transport is concerned, and in order to accomplish that, we need the right infrastructure and the right support in the form of training, in order to remove the safety anxiety that a lot of people still have, and which particularly parents still have.

The extra £60 million of capital funding will clearly assist in developing safer routes and particularly safer routes to schools for cycling and walking. The apparent reduction in the percentage of children in primary schools who usually walk to school is a deep cause of concern, and so I have extended the active journeys programme, which has seen officials working within schools to encourage the use of bikes and also to encourage walking to schools, whilst offering the right training as well. But, we're not just going to extend it for another year; we're also going to extend the programme to include parents. I think it's absolutely right that we don't just encourage young people to participate in active travel, but that we also ensure that their parents participate in active travel and are confident in allowing their children to take up active travel.

The £60 million funding, I should say, is in addition to the annual funding allocated through the Safe Routes in Communities grant, which is of particular interest to the Member insofar as safe routes to schools are concerned. Also, it's in addition to the funding that's allocated to active travel schemes and the pre-work through the local transport fund and, of course, the substantial amounts that we spend ourselves, on our own projects on trunk roads. So, overall, we expect to see something in the region of £92 million spent on active travel infrastructure in this and the following two years. 

But, it's also important that we go on supporting training and courses that encourage people to take up active travel. This is an issue that I'll be raising at the next active travel board, which I believe is taking place this week. It's something that members of the board have been particularly keen to discuss, especially the split between revenue and capital, which determines the extent to which we're able to provide training courses for young people and for adults.

Iawn. A gaf fi ddiolch i Jenny Rathbone am ei chwestiwn ac am ei diddordeb a'i hangerdd parhaol mewn perthynas â'r pwnc hwn? Yn fras, y canlyniad yr hoffem ei weld yw newid diwylliannol ac ymddygiadol o ran trafnidiaeth, ac er mwyn cyflawni hynny, mae arnom angen y seilwaith cywir a'r cymorth cywir ar ffurf hyfforddiant, er mwyn cael gwared ar y pryder sydd gan lawer o bobl o hyd ynglŷn â diogelwch, yn enwedig rhieni.

Bydd y £60 miliwn ychwanegol o gyllid cyfalaf yn amlwg yn cynorthwyo i ddatblygu llwybrau mwy diogel, yn enwedig llwybrau mwy diogel i gerdded a beicio i ysgolion. Mae'r gostyngiad ymddangosiadol yng nghanran y plant mewn ysgolion cynradd sy'n cerdded i'r ysgol fel arfer yn peri cryn bryder, felly rwyf wedi ymestyn y rhaglen teithiau iach, sydd wedi sicrhau bod swyddogion yn gweithio mewn ysgolion i annog y defnydd o feiciau yn ogystal ag annog cerdded i ysgolion, gan gynnig yr hyfforddiant cywir hefyd. Ond nid yn unig y byddwn yn ei hymestyn am flwyddyn arall; byddwn hefyd yn ymestyn y rhaglen i gynnwys rhieni. Credaf ei bod yn hollol iawn ein bod nid yn unig yn annog pobl ifanc i ymgymryd â theithio llesol, ond ein bod yn sicrhau hefyd fod eu rhieni yn ymgymryd â theithio llesol ac yn ddigon hyderus i ganiatáu i'w plant ymgymryd â theithio llesol.

Dylwn ddweud bod y £60 miliwn o gyllid yn ychwanegol at y cyllid blynyddol a ddyrennir drwy'r grant Llwybrau Diogel mewn Cymunedau, sydd o ddiddordeb arbennig i'r Aelod mewn perthynas â llwybrau diogel i ysgolion. Hefyd, mae'n ychwanegol at y cyllid a ddyrennir i gynlluniau teithio llesol a'r gwaith rhagarweiniol drwy'r gronfa trafnidiaeth leol, ac wrth gwrs, y symiau sylweddol rydym yn eu gwario ein hunain, ar ein prosiectau ein hunain ar gefnffyrdd. Felly, at ei gilydd, rydym yn disgwyl gweld oddeutu £92 miliwn yn cael ei wario ar y seilwaith teithio llesol eleni a dros y ddwy flynedd ganlynol.

Ond mae'n bwysig hefyd ein bod yn parhau i gefnogi hyfforddiant a chyrsiau sy'n annog pobl i ymgymryd â theithio llesol. Mae hwn yn fater y byddaf yn ei godi yn y bwrdd teithio llesol nesaf, a fydd yn cael ei gynnal yr wythnos hon, rwy'n credu. Mae'n rhywbeth y mae aelodau'r bwrdd wedi bod yn arbennig o awyddus i'w drafod, yn enwedig y rhaniad rhwng refeniw a chyfalaf, sy'n pennu i ba raddau y gallwn ddarparu cyrsiau hyfforddi ar gyfer pobl ifanc ac oedolion.

14:00

Cabinet Secretary, perhaps you'd like to join with me in congratulating the vice-chancellor of Cardiff University, Colin Riordan, who launched today their sustainability strategy and how they're going to help the staff of the university and the students to cycle between facilities—and he cycled to the barrage, where they launched this policy—and that's what we need. We also need the ability for people to cycle around and between their communities, not just between a community and the centre of a large urban city, so that we do have good access via cycle routes to key community assets such as schools, shops and amenities, and then we will normalise—in a city like Cardiff, which couldn't be better designed, really, for cycling—this as a preferential way of getting about.

Ysgrifennydd y Cabinet, efallai yr hoffech ymuno â mi i longyfarch is-ganghellor Prifysgol Caerdydd, Colin Riordan, a lansiodd eu strategaeth gynaliadwyedd heddiw a'r modd y maent am gynorthwyo staff y brifysgol a'r myfyrwyr i feicio rhwng cyfleusterau—ac fe feiciodd ef at y morglawdd, lle y lansiwyd polisi hwn ganddynt—a dyna sydd ei angen. Hefyd, mae angen i bobl allu beicio o gwmpas a rhwng eu cymunedau, nid rhwng cymuned a chanol dinas fawr yn unig, fel y gallwn gael mynediad da drwy lwybrau beicio at asedau cymunedol allweddol fel ysgolion, siopau ac amwynderau, ac yna byddwn yn normaleiddio hyn—mewn dinas fel Caerdydd, na allai fod wedi'i chynllunio'n well, mewn gwirionedd, ar gyfer beicio—fel ffordd ddewisol o deithio.

I couldn't agree more. I think the vice-chancellor of Cardiff University is to be commended on the scheme and also to be commended for being a keen cyclist. I think it's vital that we look at the development and the delivery of projects contained in the integrated network maps as an enabler for people to move not just between places of home and work but also in terms of their social life—being able to access cinemas, restaurants, shops and any other form of service that they may wish. I think, therefore, it's vital that we look at the planning of social infrastructure through a more clear lens of the active travel that can be provided in order to get people from their homes to social infrastructure.

Rwy'n cytuno'n llwyr. Credaf y dylid canmol is-ganghellor Prifysgol Caerdydd am y cynllun a'i ganmol hefyd am fod yn feiciwr brwd. Credaf ei bod yn hanfodol ein bod yn edrych ar y gwaith o ddatblygu a chyflwyno prosiectau sy'n rhan o'r mapiau rhwydwaith integredig fel galluogydd i bobl symud nid yn unig rhwng eu cartref a'u gwaith, ond hefyd o ran eu bywyd cymdeithasol—gallu cael mynediad at sinemâu, bwytai, siopau ac unrhyw fath arall o wasanaeth yr hoffant. Credaf, felly, ei bod yn hanfodol ein bod yn edrych ar gynllunio seilwaith cymdeithasol drwy lens cliriach y teithio llesol y gellir ei ddarparu er mwyn mynd â phobl o'u cartrefi at seilwaith cymdeithasol.

I think the comments of the First Minister, whatever his personal circumstances, were unfortunate, because it kind of adds to the myth that cycling and walking are dangerous and the car is safe when, in fact, it's the car that is the dangerous thing in our communities and in our cities. 

You've been asked enough about cycling, so let me ask you about walking. What in this new £60 million will be allocated particularly to encourage people to walk, which is the easiest alternative to the car, and is certainly the best way to get some exercise as well? And, in doing that, will you actually put targets on what you expect from this money and expenditure, because to go against the decline, for example—as Jenny Rathbone has pointed out—of walking to school, we need actual active targets as well as some money behind those.

Credaf fod sylwadau'r Prif Weinidog, waeth beth yw ei amgylchiadau personol, yn anffodus, gan fod hynny'n ychwanegu at y myth fod cerdded a beicio yn beryglus a bod y car yn ddiogel er mai'r car, mewn gwirionedd, yw'r peth peryglus yn ein cymunedau ac yn ein dinasoedd.

Rydych wedi cael eich holi'n dwll ynglŷn â beicio, felly gadewch imi eich holi ynglŷn â cherdded. Yn y £60 miliwn newydd hwn, beth fydd yn cael ei ddyrannu'n benodol er mwyn annog pobl i gerdded, sef y dewis hawsaf yn lle'r car, ac yn sicr, y ffordd orau o wneud ychydig o ymarfer corff hefyd? Ac wrth wneud hynny, a fyddwch yn nodi targedau ar gyfer yr hyn rydych yn disgwyl i'r arian a'r gwariant hwn ei gyflawni, oherwydd er mwyn atal y dirywiad, er enghraifft—fel y dywedodd Jenny Rathbone—o ran cerdded i'r ysgol, mae arnom angen targedau gweithredol yn ogystal â rhywfaint o arian y tu ôl i hynny.

The Member's absolutely right in terms of numbers. The number of people who are currently walking, while significant, could be far, far greater, particularly for very short journeys. And the Member is absolutely right as well that it's safety anxiety that prevents people currently from walking small journeys instead of taking cars.

The £60 million capital funding will be provided for projects that deliver against both walking and cycling objectives, but, in terms of the encouragement that the Member highlights as required for people to walk more, the active journeys scheme within schools will encourage young people to walk as well as to cycle. Likewise, the active journeys scheme that will be rolled out to include parents will equally encourage parents to walk and to cycle as well.

Moving forward, I need to discuss with the active travel board what new arrangements can be made for encouraging and supporting people not just to cycle but to also walk more often as well.

Mae'r Aelod y llygad ei le o ran niferoedd. Gallai nifer y bobl sy'n cerdded ar hyn o bryd, er ei fod yn sylweddol, fod yn fwy o lawer, yn enwedig mewn perthynas â theithiau byr iawn. Ac mae'r Aelod yn llygad ei le hefyd mai pryder ynglŷn â diogelwch sy'n atal pobl ar hyn o bryd rhag cerdded teithiau bach yn hytrach na mynd mewn ceir.

Bydd y £60 miliwn o gyllid cyfalaf yn cael ei ddarparu ar gyfer prosiectau sy'n cyflawni amcanion cerdded ac amcanion beicio, ond o ran yr anogaeth y nododd yr Aelod sy'n ofynnol i bobl gerdded mwy, bydd y cynllun teithiau llesol mewn ysgolion yn annog pobl ifanc i gerdded yn ogystal â beicio. Yn yr un modd, bydd y cynllun teithiau llesol a fydd yn cael ei gyflwyno i gynnwys rhieni yn annog rhieni i gerdded a beicio hefyd.

Wrth symud ymlaen, mae angen imi drafod gyda'r bwrdd teithio llesol pa drefniadau newydd y gellir eu rhoi ar waith er mwyn annog a chefnogi pobl nid yn unig i feicio, ond i gerdded yn amlach hefyd.

Diogelwch ar y Ffyrdd yng Ngogledd Cymru
Road Safety in North Wales

4. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am ymdrechion i wella diogelwch ar y ffyrdd yng ngogledd Cymru? OAQ52271

4. Will the Cabinet Secretary make a statement on efforts to improve road safety in north Wales? OAQ52271

Yes. The road safety framework for Wales sets out the actions we and our partners will take to achieve our casualty reduction targets. In April, I announced funding of over £4.5 million for north Wales through our transport grants, to improve safety, reduce congestion, create economic growth and promote active travel.

Gwnaf. Mae fframwaith diogelwch ar y ffyrdd Cymru yn nodi'r camau y byddwn ni a'n partneriaid yn eu cymryd i gyflawni ein targedau i leihau anafiadau. Ym mis Ebrill, cyhoeddais dros £4.5 miliwn o gyllid i ogledd Cymru drwy ein grantiau trafnidiaeth, i wella diogelwch, lleihau tagfeydd, creu twf economaidd a hybu teithio llesol.

Thank you. Between April and May of this year, in just two weeks, seven individuals have lost their lives on the roads in north Wales. Last week, sadly, there was another fatality. Now, despite the recent launch of the annual Operation Darwen summer motor cycle safety scheme in north Wales, at least five motor bikes have been involved in these tragic incidents, each one absolutely devastating for the families and loved ones of those who have lost their lives. BikeSafe is an extremely good scheme and has been running in north Wales for quite some time. I was just wondering, Cabinet Secretary, given these highly publicised deaths that we've heard of—I was just wondering whether you would consider improving the funding for the BikeSafe scheme so that training may be provided for free across mid and south Wales, because, of course, when accidents of this nature happen, it isn't always north Walians who sadly lose their lives; this actually affects the whole of Wales. I just feel that when you have such a good initiative as BikeSafe operating in north Wales, with a little extra funding, it may be able to provide a reach so as to minimise the impact of death on our roads in north Wales, but so too across the whole of Wales.

Diolch. Rhwng mis Ebrill a mis Mai eleni, mewn cwta bythefnos, collodd saith unigolyn eu bywydau ar y ffyrdd yng ngogledd Cymru. Yr wythnos diwethaf, yn anffodus, cafodd unigolyn arall ei ladd. Nawr, er gwaethaf lansiad cynllun diogelwch beiciau modur blynyddol Ymgyrch Darwen yng ngogledd Cymru yn ddiweddar, mae o leiaf bum beic modur wedi bod yn rhan o'r digwyddiadau trasig hyn, pob un yn hynod o drallodus i deuluoedd y rhai a gollodd eu bywydau. Mae Beicio Diogel yn gynllun eithriadol o dda ac wedi bod ar waith yng ngogledd Cymru ers peth amser. Tybed, Ysgrifennydd y Cabinet, o ystyried y marwolaethau hyn y clywsom amdanynt, sydd wedi cael cryn dipyn o gyhoeddusrwydd—tybed a fyddech yn ystyried cynyddu'r cyllid ar gyfer y cynllun Beicio Diogel fel y gellir darparu hyfforddiant am ddim ledled canolbarth a de Cymru, oherwydd, wrth gwrs, pan fo damweiniau fel hyn yn digwydd, nid pobl gogledd Cymru sy'n colli eu bywydau bob tro; mae hyn yn effeithio ar Gymru gyfan. Rwy'n teimlo, pan fo gennych fenter mor dda â Beicio Diogel ar waith yng ngogledd Cymru, gydag ychydig o gyllid ychwanegol, efallai y gall estyn allan er mwyn lleihau marwolaethau ar ein ffyrdd yng ngogledd Cymru, ond felly hefyd ledled Cymru gyfan.

14:05

Can I extend my deepest sympathies to the families of those who have died on the roads of north Wales in recent weeks? We have seen a significant number of, particularly, motor cyclists who've died on the roads of north Wales this year to date, and I'm keen to make sure that we use the mid-term review of the road safety framework to enhance not just the provision of GoSafe cameras on the roads of north Wales to ensure that motor cyclists are riding safely, and that drivers are also driving safely, because it's not always the fault of motor cyclists when accidents happen—. Now, the mid-term review of the road safety framework showed that good progression—good progress, rather—was being made with the targets for an overall reduction in the number of people killed or seriously injured, but there was one particular statistic that stood out that was deeply alarming, and that concerned the continued rise of death amongst motor cyclists.

I can inform the Member that, in addition to the BikeSafe scheme, we have now begun discussions with a national not-for-profit road safety organisation about the potential for their Two Wheels motor cycling courses to operate in Wales, and we're also looking at working with the education department on the potential to include road safety within the health and well-being area of learning and experience. It's vital that we don't just look at solving this problem today, but we look at solving the problem for many years to come, and so the shorter term objective will be to drive down the number of motor cyclists that are killed or seriously injured through enhancing the provision of courses. Longer term, we wish to ensure that young people, once they reach an age where they can ride on a motor cycle, have had the right education and training that should enable them to ride safely.

A gaf fi gydymdeimlo â theuluoedd y rhai a fu farw ar y ffyrdd yng ngogledd Cymru yn ystod yr wythnosau diwethaf? Rydym wedi gweld nifer sylweddol o feicwyr modur, yn arbennig, yn marw ar y ffyrdd yng ngogledd Cymru eleni hyd yn hyn, ac rwy'n awyddus i sicrhau ein bod yn defnyddio'r adolygiad canol tymor o'r fframwaith diogelwch ar y ffyrdd i wella nid yn unig darpariaeth camerâu GanBwyll ar ffyrdd gogledd Cymru er mwyn sicrhau bod beicwyr modur yn gyrru'n ddiogel, a bod gyrwyr eraill hefyd yn gyrru'n ddiogel, gan nad beicwyr modur sydd ar fai bob amser pan fydd damweiniau'n digwydd—. Nawr, dangosodd adolygiad canol tymor y fframwaith diogelwch ar y ffyrdd fod dilyniant da—cynnydd da, yn hytrach—yn cael ei wneud o ran y targedau ar gyfer gostyngiad cyffredinol yn nifer y bobl sy'n cael eu lladd neu eu hanafu'n ddifrifol, ond roedd un ystadegyn penodol yn frawychus iawn, ac roedd yn ymwneud â chynnydd parhaus yn nifer y marwolaethau ymhlith beicwyr modur.

Gallaf roi gwybod i'r Aelod, yn ogystal â chynllun Beicio Diogel, ein bod bellach wedi dechrau cael trafodaethau gyda sefydliad diogelwch ar y ffyrdd dielw cenedlaethol ynglŷn â'r posibilrwydd o ddarparu eu cyrsiau beicio modur Two Wheels yng Nghymru, ac rydym yn edrych hefyd ar weithio gyda'r adran addysg ar y potensial i gynnwys diogelwch ar y ffyrdd ym maes dysgu a phrofiad iechyd a lles. Mae'n hanfodol nad ydym ond yn edrych ar ddatrys y broblem hon heddiw, ond dylem edrych ar ddatrys y broblem am flynyddoedd i ddod, felly yr amcan ar gyfer y tymor byrrach fydd lleihau nifer y beicwyr modur sy'n cael eu lladd neu eu hanafu'n ddifrifol drwy wella'r ddarpariaeth o gyrsiau. Yn y tymor hwy, hoffem sicrhau bod pobl ifanc, pan fyddant yn cyrraedd oedran lle gallant yrru beic modur, wedi cael yr addysg a'r hyfforddiant iawn a ddylai eu galluogi i yrru'n ddiogel.

Residents have been campaigning for the speed limit along Fron Park Road in Holywell to be reduced to 30 mph for some time now. They've been campaigning for it for the sake of the safety of residents and pedestrians and road users. The road's a residential road, with parking along it adjacent to schools and in a number of side roads. It's a daft situation, to be honest: the speed limit heading into that area of Holywell is at 30 mph leading into the town, then it goes to 40 through the top of the town and then it changes to 60. Now, I know that—. The speed limit was recently reviewed, and the limit's been left at 40, which really, really doesn't make any sense to the residents, and it didn't make any sense to me either. The wrong decision was made there, and it's the residents who have to live with it. I know you won't want to comment on a specific case, so I'm using Holywell as an example, but, as a matter of principle, do you agree with me that residents should have the final say on the speed limit along their road?

Mae trigolion wedi bod yn ymgyrchu dros ostwng y terfyn cyflymder ar Ffordd Parc-y-fron yn Nhreffynnon i 30 mya ers peth amser bellach. Maent wedi bod yn ymgyrchu dros hynny er diogelwch y trigolion a cherddwyr a defnyddwyr y ffordd. Mae'r ffordd yn ffordd breswyl, gyda lleoedd parcio ar hyd-ddi gerllaw ysgolion, ac ar nifer o ffyrdd ymyl. Mae'n sefyllfa hurt, a dweud y gwir: mae'r terfyn cyflymder wrth fynd i mewn i'r rhan honno o Dreffynnon yn 30 mya wrth arwain i mewn i'r dref, yna mae'n codi i 40 drwy ran uchaf y dref ac yna mae'n newid i 60. Nawr, gwn fod—. Adolygwyd y terfyn cyflymder yn ddiweddar, ac mae'r terfyn wedi'i gadw ar 40, nad yw'n gwneud unrhyw synnwyr o gwbl i'r trigolion, ac nid oedd yn gwneud unrhyw synnwyr i minnau chwaith. Gwnaed y penderfyniad anghywir, a'r trigolion sy'n gorfod byw gydag ef. Gwn na fyddwch yn awyddus i roi sylwadau ar achos penodol, felly rwy'n defnyddio Treffynnon fel enghraifft, ond fel mater o egwyddor, a ydych yn cytuno y dylai preswylwyr gael y gair olaf ar derfynau cyflymder ar eu ffyrdd?

It's absolutely vital that residents, under the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015, are consulted on matters that relate to their safety and well-being, and that includes, of course, speed limits within their communities. This Welsh Government is supportive of the implementation of 20 mph zones and, where appropriate, the reduction of speed limits from 30 mph to 20 mph, for example, outside of schools. Now, I am aware of the area that the Member refers to. I am aware of the variation in speed limits within a very close proximity. I'll take the matter up with the local authority, because it was not our responsibility, it was the local authority's responsibility, to take this work forward. I'll report back to the Member with an explanation from the local authority of why that particular decision was made and to review whether there will be a further analysis of speed limits within the area in the coming months.

O dan Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015, mae'n gwbl hanfodol fod ymgynghori'n digwydd â thrigolion ar faterion sy'n gysylltiedig â'u diogelwch a'u lles, ac mae hynny, wrth gwrs, yn cynnwys terfynau cyflymder yn eu cymunedau. Mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi'r syniad o weithredu parthau 20 mya, a lle bo hynny'n briodol, o ostwng terfynau cyflymder o 30 mya i 20 mya, er enghraifft y tu allan i ysgolion. Nawr, rwy'n ymwybodol o'r ardal y cyfeiria'r Aelod ati. Rwy'n ymwybodol o'r amrywio yn y terfynau cyflymder heb fod ymhell oddi wrth ei gilydd. Byddaf yn mynd ar drywydd y mater gyda'r awdurdod lleol, gan nad ein cyfrifoldeb ni, ond cyfrifoldeb yr awdurdod lleol, oedd bwrw ymlaen â'r gwaith hwn. Fe roddaf wybod i'r Aelod beth yw esboniad yr awdurdod lleol am y penderfyniad hwnnw ac i weld a fydd dadansoddiad pellach o'r terfynau cyflymder yn yr ardal yn ystod y misoedd nesaf.

Cysylltiadau Trafnidiaeth yn Ninas Ranbarth Bae Abertawe
Transport Links in the Swansea Bay City Region

5. A wnaiff Ysgrifennydd Cabinet ddatganiad am gynigion Llywodraeth Cymru i wella cysylltiadau trafnidiaeth yn ninas ranbarth bae Abertawe? OAQ52259

5. Will the Cabinet Secretary make a statement on Welsh Government proposals to improve transport links in the Swansea bay city region? OAQ52259

14:10

The national transport finance plan, which was updated in 2017, sets out our programme for the next three years and beyond.

Mae'r cynllun cyllid trafnidiaeth cenedlaethol, a ddiweddarwyd yn 2017, yn nodi ein rhaglen ar gyfer y tair blynedd nesaf a thu hwnt.

Can I thank you for that answer? Most movement in the Swansea bay city region is within the region, not out of it. I believe there is a need for the cycle paths to be completed, railway stations such as Landore to be reopened, and bus-rail interchanges to be created. What progress has been made by the Welsh Government on these types of schemes to improve transport within the Swansea bay city region?

A gaf fi ddiolch i chi am eich ateb? Mae'r rhan fwyaf o'r symud yn ninas-ranbarth bae Abertawe yn digwydd o fewn y rhanbarth, nid allan ohono. Credaf fod angen cwblhau'r llwybrau beicio, ailagor gorsafoedd trenau megis Glandŵr a chreu cyfnewidfeydd bysiau a threnau. Pa gynnydd a wnaed gan Lywodraeth Cymru ar gynlluniau o'r fath i wella trafnidiaeth yn ninas-ranbarth bae Abertawe?

Well, can I thank Mike Hedges for his question? I'm pleased to say that huge progress has been made within the Swansea bay area in terms of enhancing the provision of public transport and improving the provision of roads for motorists, relieving congestion. We've asked Transport for Wales to develop a detailed traffic model for south-west Wales, which includes the Swansea bay area, and it's essential that we fully understand the problems that need to be resolved to ensure the best model is developed. We've provided £1.4 million for the Safe Routes in Communities programme, and almost £2 million from the local transport fund for active travel schemes in this financial year, and an additional £1 million has been allocated to the Swansea bay city region specifically for pre-works on active travel schemes, to develop a pipeline of active travel projects. Of course, the £60 million that has been made available could be utilised for some of those projects, and I'm also very pleased to be able to inform the Member today that we will be putting forward Landore as one of the possible options to be considered as part of the exercise of opening up stations. 

Wel, a gaf fi ddiolch i Mike Hedges am ei gwestiwn? Rwy'n falch o ddweud bod cynnydd aruthrol wedi'i wneud yn ardal bae Abertawe o ran gwella'r ddarpariaeth drafnidiaeth gyhoeddus a gwella darpariaeth ffyrdd ar gyfer modurwyr, gan liniaru tagfeydd. Rydym wedi gofyn i Trafnidiaeth Cymru ddatblygu model traffig manwl ar gyfer de-orllewin Cymru, sy'n cynnwys ardal bae Abertawe, ac mae'n hanfodol ein bod yn deall y problemau sydd angen eu datrys yn llawn er mwyn sicrhau y datblygir y model gorau. Rydym wedi darparu £1.4 miliwn ar gyfer y rhaglen Llwybrau Diogel mewn Cymunedau, a bron i £2 miliwn o'r gronfa trafnidiaeth leol ar gyfer cynlluniau teithio llesol yn y flwyddyn ariannol hon, ac mae £1 filiwn yn ychwanegol wedi'i ddyrannu i ddinas-ranbarth bae Abertawe yn benodol ar gyfer gwaith rhagarweiniol ar gynlluniau teithio llesol, i ddatblygu ffrwd o brosiectau teithio llesol. Wrth gwrs, gellid defnyddio'r £60 miliwn a ddarparwyd ar gyfer rhai o'r prosiectau hynny, ac rwyf hefyd yn falch iawn o allu rhoi gwybod i'r Aelod heddiw y byddwn yn cynnig Glandŵr fel un o'r opsiynau posibl i'w hystyried fel rhan o'r ymarfer agor gorsafoedd.

Cabinet Secretary, the Swansea bay city region gives us an opportunity to improve transport links right across the city region. That, of course, includes Pembrokeshire. As you know, I'm an avid supporter of dualling the A40 in Pembrokeshire, and you've made it clear in previous statements that you'll be developing a programme in due course, alongside other priorities that are identified in the national transport finance plan. Can you therefore provide an update on where the Welsh Government is in making this scheme an actual reality?

Ysgrifennydd y Cabinet, mae dinas-ranbarth bae Abertawe yn rhoi cyfle inni wella cysylltiadau trafnidiaeth ledled y dinas-ranbarth. Mae hynny, wrth gwrs, yn cynnwys Sir Benfro. Fel y gwyddoch, rwy'n cefnogi deuoli'r A40 yn Sir Benfro, ac rydych wedi dweud yn glir mewn datganiadau blaenorol y byddwch yn datblygu rhaglen maes o law, ochr yn ochr â blaenoriaethau eraill a nodir yn y cynllun cyllid trafnidiaeth cenedlaethol. A allwch roi'r wybodaeth ddiweddaraf inni felly ynglŷn â lle mae Llywodraeth Cymru arni mewn perthynas â gwireddu'r cynllun hwn?

I'll write to the Member with the specific time frame and the details of what parts of the A40 will be dualled.FootnoteLink It was a clear manifesto pledge that we would look at dualling parts of the A40, and we now have the pinchpoint scheme, as well, that will enable that to happen. I'll do that as soon as possible.

Fe ysgrifennaf at yr Aelod gyda'r amserlen benodol a'r manylion ynglŷn â pha rannau o'r A40 a fydd yn cael eu deuoli.FootnoteLink Cafwyd addewid clir yn ein maniffesto y byddem yn ystyried deuoli rhannau o'r A40, a bellach mae gennym y cynllun mannau cyfyng hefyd a fydd yn galluogi i hynny ddigwydd. Fe wnaf hynny cyn gynted â phosibl.

Yn troi yn ôl at ardal dinas-ranbarth Abertawe yn benodol, a theithio i mewn a mas o hynny, rydym ni wedi canolbwyntio, dros y dyddiau diwethaf, lawer ar y fasnachfraint sydd yng ngofal Llywodraeth Cymru, ond wrth gwrs mae yna, o hyd, drafnidiaeth bwysig i mewn i Abertawe, a hefyd Caerfyrddin, gyda First Great Western a gyda chwmnïau sydd yn dod i mewn i Gymru, a Network Rail o hyd sy'n berchen ar hynny. Mae'r awgrym wedi cael ei wneud gan bobl fel Stuart Cole y dylid nawr bwyso i gyflymu trenau hyd at 100 milltir yr awr ar hyd y daith yna, a gwneud y daith o Abertawe i Gaerdydd, er enghraifft, yn 40 munud yn unig. A ydy hynny'n rhywbeth mae'r Llywodraeth yn bwrw ymlaen gydag e, gyda thrafodaethau gyda Llywodraeth San Steffan?

Turning back to the Swansea bay city region and travelling in and out of that region, we’ve concentrated a great deal in the past few days on the rail franchise, which is in the hands of the Welsh Government but, of course, there is still important transport into Swansea, and Carmarthen also, with First Great Western and companies coming into Wales, and Network Rail still owns that. The suggestion has been made by people such as Stuart Cole that now pressure should be put on to speed trains up to 100 mph along those routes, and to make that journey from Swansea to Cardiff, for example, a 40-minute journey. Is that something that the Government is proceeding with in terms of negotiations with the Westminster Government?

Yes, it is. We've been clear that we expect to see improved journey times between London and Cardiff, and also between Cardiff and Swansea. It's a fact that it takes longer today than it did in the past to get from London to Cardiff, and therefore London to Swansea. This is appalling, considering how much funding has been made available over the past decade or more for the rail network elsewhere in the UK. So, we're particularly keen to ensure that journey times reduce, but I should just say that we are not so keen on seeing stations bypassed by any main line services. I think it's absolutely vital that communities across south Wales have access to the main line, but that, in between stations, improvements should be made to signalling, for example, that reduce journey times between those communities.

Ydy. Rydym wedi dweud yn glir ein bod yn disgwyl amseroedd teithio gwell rhwng Llundain a Chaerdydd, a hefyd rhwng Caerdydd ac Abertawe. Mae'n ffaith ei bod yn cymryd mwy o amser heddiw nag yn y gorffennol i fynd o Lundain i Gaerdydd, ac felly o Lundain i Abertawe. Mae hyn yn warthus, o ystyried faint o arian sydd wedi'i ddarparu dros y degawd diwethaf neu fwy ar gyfer y rhwydwaith rheilffyrdd mewn mannau eraill o'r DU. Felly, rydym yn arbennig o awyddus i sicrhau bod amseroedd teithio yn lleihau, ond dylwn ddweud nad ydym mor awyddus i weld gorsafoedd yn cael eu hosgoi gan unrhyw un o wasanaethau'r brif linell. Credaf ei bod yn gwbl hanfodol fod gan gymunedau ledled de Cymru fynediad at y brif linell, ond rhwng gorsafoedd, dylid gwneud gwelliannau i'r signalau, er enghraifft, er mwyn lleihau amseroedd teithio rhwng y cymunedau hynny.

Ffactri Prosesu Llaeth Arla
The Arla Milk Processing Factory

6. Pa asesiad y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi'i wneud o’r effaith y bydd cau ffactri prosesu llaeth Arla yn ei chael ar economi leol Llandyrnog? OAQ52270

6. What assessment has the Cabinet Secretary made of the impact that the closure of the Arla milk processing factory will have on the local economy in Llandyrnog? OAQ52270

My sympathies go to those affected by this disappointing decision. The Cabinet Secretary for Energy, Planning and Rural Affairs has requested an urgent meeting with the company and our Business Wales service has made the appropriate links to support those impacted by the closure.

Rwy'n cydymdeimlo â'r rhai yr effeithiwyd arnynt gan y penderfyniad siomedig hwn. Mae Ysgrifennydd y Cabinet dros Ynni, Cynllunio a Materion Gwledig wedi gofyn am gyfarfod brys gyda'r cwmni ac mae ein gwasanaeth Busnes Cymru wedi gwneud y cysylltiadau priodol i gefnogi'r rhai yr effeithir arnynt yn sgil cau'r ffatri.

Diolch i chi am eich ateb. Wrth gwrs, rydw i wedi edrych yn ôl ar y cynllun gweithredu ar yr economi sydd gennych chi, 'Ffyniant i Bawb', ac mae hwnnw'n sôn am sectorau sylfaen. Mae bwyd, wrth gwrs, yn un o'r rheini, ac rydych chi'n sôn yn hwnnw eich bod chi'n gweithio ar draws y Llywodraeth i gael yr effaith mwyaf posib ar y sector penodol hwnnw. Wrth gwrs, rydym ni’n gwybod pa mor allweddol yw prosesu llaeth. Roedd Andy Richardson yn dweud mewn adroddiad bedair blynedd yn ôl bod angen gwneud mwy i dyfu hynny; mae’n creu swyddi, mae’n ychwanegu gwerth, mae’n dod â budd o safbwynt marchnata labeli Cymreig, a budd amgylcheddol, hefyd, yn lle eich bod chi’n gorfod trosglwyddo cynnyrch o un pen o’r wlad i gael ei brosesu a dod ag e'n ôl.

Ond y gwir amdani yw, wrth gwrs, nid tyfu capasiti prosesu yr ydym ni’n ei wneud yng Nghymru; mae e’n crebachu, ac yng ngoleuni Brexit a’r hyn sydd o’n blaenau ni, mae ychwanegu gwerth i fwyd yn gorfod bod yn flaenoriaeth glir. Felly, byddwn i’n erfyn arnoch chi i droi pob carreg. Yn amlwg, roeddech chi’n cyfeirio at yr Ysgrifennydd materion gwledig. Mae ganddi hi rôl, ond byddwn i yn licio gweld—. Rydych chi wedi, fel Llywodraeth, wrth gwrs, cefnogi buddsoddiadau eraill ar draws Cymru, a byddwn i yn awyddus ichi ystyried pob opsiwn yn y cyd-destun yma, oherwydd mae yn bwysig ein bod ni nid yn unig yn amddiffyn y bron i 100 o swyddi uniongyrchol a fydd yn cael eu colli, ond hefyd y sector llaeth ehangach yn y gogledd-ddwyrain.

Thank you for that response. Of course, I’ve looked back at the 'Prosperity for All' action plan that you have, and that talks about foundation sectors. Food is one of those, and you mentioned that you’re working across the Government to have the greatest possible impact in that particular sector. Now, we know how crucial milk processing is. Andy Richardson said in a report four years ago that more needs to be done to grow that sector; it creates jobs, it adds value, it brings value in terms of labelling and environmental benefits, rather than having to transport produce from one part of the country to another to be processed.

But the truth is that we're not growing processing capacity in Wales. It is shrinking and, in light of Brexit and what we're facing, adding value to food has to be a clear priority. So, I would urge you to leave no stone unturned. Of course, you mentioned the Cabinet Secretary for rural affairs. She has a role, but you, as a Government, of course, have supported other investments across Wales, and I would be eager for you to consider all possible options in this context because it is important that we not only safeguard the almost 100 jobs that will be directly lost, but also the wider dairy sector in north-east Wales. 

14:15

I think the Member is absolutely right. The food and drink sector has shown strong growth in recent years and is growing towards the target of a £7 billion contribution to the Welsh economy. But, in the future, the processing issue will be a major consideration not just of my colleague Lesley Griffiths but also of the enabling plan that's being developed for the food and drink sector. I think it's vital, in the short term, for the people that work at this particular facility, that we look at every opportunity there may be to save those jobs, and I am aware from news reports that the company may be considering alternative products for the site. I'll be meeting with taskforce members who are being convened this month to discuss the future of the site and options for us to be able to support either the existing business in diversifying, or another business in taking over operations, if that is at all possible.

Credaf fod yr Aelod yn llygad ei le. Mae'r sector bwyd a diod wedi dangos twf cryf yn ystod y blynyddoedd diwethaf ac mae'n tyfu tuag at y targed o £7 biliwn o gyfraniad i economi Cymru. Ond yn y dyfodol, bydd mater prosesu yn ystyriaeth bwysig nid yn unig i fy nghyd-Aelod, Lesley Griffiths, ond hefyd i'r cynllun galluogi sy'n cael ei ddatblygu ar gyfer y sector bwyd a diod. Credaf ei bod yn hanfodol, yn y tymor byr, ar gyfer y bobl sy'n gweithio yn y cyfleuster arbennig hwn, ein bod yn edrych ar bob cyfle posibl i achub y swyddi hynny, ac rwy'n ymwybodol o adroddiadau newyddion y gallai'r cwmni fod yn ystyried cynhyrchion amgen ar gyfer y safle. Byddaf yn cyfarfod ag aelodau'r tasglu a fydd yn ymgynnull y mis hwn i drafod dyfodol y safle ac opsiynau inni allu cynorthwyo naill ai'r busnes presennol i arallgyfeirio, neu fusnes arall i gymryd meddiant ar y gwaith, os yw hynny'n bosibl.

Clearly, the distance for producers between the proposed new site and their sites will make them additionally vulnerable. At the end of your previous comments you also referred to the reports I've also seen that Arla is to retain the existing Llandyrnog site while they explore other opportunities. What actions will you therefore be taking in your dialogue with them to further explore and potentially support those opportunities and the products that might be involved, and how that might provide security for the workforce and their families currently working at that site?

Yn amlwg, mae'r pellter i gynhyrchwyr rhwng y safle newydd arfaethedig a'u safleoedd hwy yn golygu eu bod dan fwy o fygythiad. Ar ddiwedd eich sylwadau blaenorol, fe gyfeirioch chi hefyd at adroddiadau rwyf innau wedi'u gweld y bydd Arla yn cadw'r safle presennol yn Llandyrnog wrth iddynt archwilio cyfleoedd eraill. Pa gamau y byddwch yn eu cymryd felly yn eich trafodaethau gyda hwy i ymchwilio'r cyfleoedd hynny ymhellach a'u cefnogi o bosibl, yn ogystal â'r cynnyrch a allai fod ynghlwm wrthynt, a sut y gallai hynny roi diogelwch i'r gweithlu sy'n gweithio ar y safle ar hyn o bryd, a'u teuluoedd?

Well, I think, first of all, we need to understand exactly what it is that Arla may be able to provide as an alternative to the products that are being produced there at the moment, and then we'll be able to, if at all possible, put together a bespoke package of support that could include, for example, skills retraining or skills training programmes that could include facility development support. We don't know exactly what those proposals are at this moment and how serious the company is about alternative products being developed at the site, but I can guarantee that we will look at every opportunity to protect those jobs and, if it all possible, help grow the company and maintain its presence in its current facility.

Wel, yn gyntaf oll, credaf fod angen inni ddeall beth yn union y gall Arla ei ddarparu yn lle'r cynhyrchion sy'n cael eu cynhyrchu yno ar hyn o bryd, ac yna, os oes modd, gallwn lunio pecyn pwrpasol o gymorth a allai gynnwys, er enghraifft, ailhyfforddi sgiliau neu raglenni hyfforddiant sgiliau a allai gynnwys cymorth i ddatblygu cyfleusterau. Ni wyddom beth yn union yw'r cynigion hynny ar hyn o bryd a pha mor o ddifrif yw'r cwmni ynglŷn â datblygu cynhyrchion amgen ar y safle, ond gallaf roi sicrwydd y byddwn yn edrych ar bob cyfle i ddiogelu'r swyddi hynny, ac os oes modd, yn cynorthwyo i dyfu'r cwmni a'i gadw ar ei safle presennol.

Twristiaeth Treftadaeth a Diwylliant
Heritage and Culture Tourism

7. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet amlinellu cymorth Llywodraeth Cymru ar gyfer twristiaeth treftadaeth a diwylliant yng Nghymru? OAQ52278

7. Will the Cabinet Secretary outline the Welsh Government's support for heritage and culture tourism in Wales? OAQ52278

Diolch yn fawr. Ers imi gymryd y cyfrifoldeb yma, rydw i wedi chwilio am bob cyfle i gynyddu a chryfhau partneriaethau rhwng y gwahanol agweddau y mae gennyf i gyfrifoldeb amdanyn nhw ar ran y Llywodraeth, sef treftadaeth a diwylliant, yn ogystal â’r celfyddydau, yn ogystal â chwaraeon a thwristiaeth. Fe welsom ni’n glir iawn yr wythnos ddiwethaf fel y mae pobl yn teithio oddi fewn a’r tu fas i Gymru i wyliau mawr fel rhan hanfodol o’n twristiaeth ni.

Thank you very much. Since I took these responsibilities, I've sought every opportunity to increase and strengthen partnerships between various aspects of my responsibilities as part of Government, namely heritage and culture, as well as the arts, sport and tourism. We saw very clearly just last week how people travel within and outwith Wales to major festivals as a crucial part of our tourism.

Diolch am yr ateb hwnnw. Fel rydw i wedi ei ddweud yn ystod cwestiynau yma yn y gorffennol, mae’r sector yma’n bwysig iawn. Yn ddiweddar, fe wnes i fynd i ganolfan glowyr Resolfen i weld yr hyn y maen nhw’n ceisio ei wneud i adnewyddu’r ganolfan honno. Mae’n mynd i gymryd cryn dipyn o waith, nid yn unig cyllid ond o ran gwaith caib a rhaw gan bobl leol, ac maen nhw’n dweud, heb fod yna gyllid mewn argyfwng er mwyn ceisio mynd ati i’w hadnewyddu hi, y bydd yna botensial y bydd yn cau oherwydd bod angen iddyn nhw roi ceisiadau sydd yn cymryd lot o amser i gael y cyllid hirdymor. Felly, yr apêl sydd gennyf i ar eu rhan nhw yw eich bod chi yn edrych i mewn i bosibiliadau o gyllid byrdymor er mwyn cadw’r lle ar agor, hyd nes bod yna ddigon o gyllid i’w gadw ar agor mewn ffordd gynaliadwy i’r dyfodol ar gyfer y gymuned yn lleol. Hefyd, rydw i wedi ysgrifennu atoch chi i gynnig eich bod chi'n dod i ymweld â phobl leol—ac rwy'n hapus i hynny fod yn rhywbeth trawsbleidiol—er mwyn gweld yr hyn sy'n digwydd yn yr ardal, ac i ennyn adnewyddiaeth o'r ganolfan honno.

Thank you for that response. As I have said previously in posing questions to you, this sector is very important. Recently, I went to the Resolven miners centre to see what they're trying to do to renew that centre. It will take quite a bit of work, not just funding but also actual physical work from local people. Without having emergency funding to try to renew it, it will potentially close because they need to submit bids that take a great deal of time in order to get the long-term funding in place. So, the appeal that I have for you on their behalf is that you look into the possibility of short-term funding in order to keep the place open until sufficient funding is available to sustain it within the community locally. Also, I have written to you to invite you to come and visit the local people—and I’m happy for that to be a cross-party event—so that you can see what’s happening in the area, and to generate a renewal of that centre.

14:20

Wel, diolch yn fawr i chi. Fel y gwyddoch, rwyf bellach yn drawsbleidiol iawn, ac felly rwy'n hapus iawn i ymweld â Resolfen, a gobeithio y gallwn ni drefnu hynny yn eithaf cyflym. Rwyf wedi ymweld â nifer o brosiectau sy'n ymwneud â henebion, ac mae'r cysylltiad rhwng henebion a hanes diwydiannol yn bwysig iawn imi. Mae etifeddiaeth ddiwydiannol Cymru yn dathlu ein gorffennol ni, a hefyd yn dathlu crefft Cymru yn hanesyddol. Rwy'n sicr y byddai cefnogi'r math hwnnw o ddatblygiad yn ddefnyddiol. Ond y peth cyntaf y mae angen i'r bobl leol ei wneud yw sicrhau eu bod yn trafod gyda'n swyddogion ni yn Croeso Cymru ac yn Cadw. Mi allaf i hyrwyddo hynny, dim ond imi gael manylion a chyfeiriadau.

Thank you very much. As you know, I am now very cross-party, so I am more than happy to visit Resolven, and I hope that we can make those arrangements quite swiftly. I have visited a number of projects that relate to monuments, and the relationship between that and our industrial history is very important to me. The industrial heritage of Wales celebrates our past and the historic arts of Wales, and I’m certain that supporting that kind of development would be useful. But the first thing that the local people need to do is to ensure that they have discussions with our officials, in Visit Wales and Cadw. I can promote that; I just need the details and addresses.

Ac yn olaf, cwestiwn 8—David Melding.

And finally, question 8—David Melding.

Effaith Cwmnïau Cydweithredol ar Economi Cymru
The Impact of Co-operatives on the Welsh Economy

8. Pa asesiad y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi'i wneud o'r effaith y mae cwmnïau cydweithredol yn ei chael ar economi Cymru? OAQ52279

8. What assessment has the Cabinet Secretary made of the impact that co-operatives have on the Welsh economy? OAQ52279

The 'Mapping the Social Business Sector in Wales' report notes that the sector is now worth an incredible £2.37 billion to Wales and provides jobs and volunteering opportunities to around 100,000 people. I’m sure you would agree that the sector in Wales makes a huge contribution, not just to our economy but to society as a whole.

Mae'r adroddiad 'Mapio’r Sector Busnesau Cymdeithasol yng Nghymru' yn nodi bod y sector bellach yn werth y swm anhygoel o £2.37 biliwn i Gymru ac yn darparu swyddi a chyfleoedd gwirfoddoli i oddeutu 100,000 o bobl. Rwy'n siŵr y byddwch yn cytuno bod y sector yng Nghymru yn gwneud cyfraniad aruthrol, nid yn unig i'n heconomi ond i'r gymdeithas yn ei chyfanrwydd.

Cabinet Secretary, I note from the Wales Co-operative Centre's last annual report that they helped develop four housing co-operative schemes, and I really believe that this is a sector that needs further development. Now, we know that shared ownership harnesses innovation, and innovation accounts for 70 per cent of long-term economic growth in the UK, and I do think the use of co-operatives in this area would give many people a new housing model based on rentals. Moreover, they could be using smaller plots of land, using SME companies, driving up skills levels and jobs for local people. It does seem to me an area rich for growth and potential innovation. 

Ysgrifennydd y Cabinet, sylwaf o adroddiad blynyddol diwethaf Canolfan Cydweithredol Cymru eu bod wedi helpu i ddatblygu pedwar cynllun tai cydweithredol, ac mewn gwirionedd, credaf fod hwn yn sector sydd angen ei ddatblygu ymhellach. Nawr, gwyddom fod cyd-berchenogaeth yn arwain at arloesedd, ac mae 70 y cant o dwf economaidd hirdymor y DU yn seiliedig ar arloesedd, a chredaf y byddai'r defnydd o gydweithrediaethau yn y maes hwn yn rhoi model tai newydd i lawer o bobl yn seiliedig ar eiddo rhent. Yn ychwanegol at hynny, gallent ddefnyddio plotiau llai o dir, a defnyddio busnesau bach a chanolig, gan wella lefelau sgiliau a swyddi i bobl leol. Ymddengys i mi fod hwn yn faes â chryn botensial ar gyfer twf ac arloesedd.

I couldn't agree more with the Member, and I'm sure that my colleague the Minister for Housing and Regeneration would firmly agree as well. I think the innovative housing programme that the Minister has already detailed provides a huge opportunity for social enterprise to participate more in the building of new homes and also in the regeneration of communities as a whole through making use of properties that are currently empty. I think that, in particular, within urban landscapes—towns and especially high streets—there's a huge opportunity to develop new housing within those environments in order to drive prosperity levels within towns.

Rwy'n cytuno'n llwyr â'r Aelod, ac rwy'n siŵr y byddai fy nghyd-Aelod, y Gweinidog Tai ac Adfywio, yn cytuno'n gryf hefyd. Credaf fod y rhaglen tai arloesol a ddisgrifiwyd gan y Gweinidog eisoes yn darparu cyfle enfawr i fenter gymdeithasol gymryd mwy o ran mewn adeiladu cartrefi newydd ac adfywio cymunedau cyfan drwy wneud defnydd o eiddo sy'n wag ar hyn o bryd. Yn benodol, yn y tirweddau trefol—mewn trefi ac yn enwedig ar y stryd fawr—credaf fod cyfle enfawr i'w gael i ddatblygu tai newydd yn yr amgylcheddau hynny er mwyn hybu lefelau ffyniant o fewn trefi.

2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol
2. Questions to the Counsel General

Yr eitem nesaf, felly, yw'r cwestiynau i'r Cwnsler Cyffredinol, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Dawn Bowden.

The next item is questions to the Counsel General, and the first question is from Dawn Bowden.

Bargeinio Cyflog Mewn Gweithleoedd
Pay Bargaining in Workplaces

1. Pa asesiad y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i wneud o bwerau Llywodraeth Cymru i annog bargeinio cyflog mewn gweithleoedd yng Nghymru? OAQ52276

1. What assessment has the Counsel General made of the Welsh Government’s powers to encourage pay bargaining in Welsh workplaces? OAQ52276

The Member will be aware that the First Minister recently launched the Fair Work Commission, which builds on the work of the fair work board, which identified the right to be heard through participation in decision making in the workplace as a key principle. The work of the commission will build on that and will examine more closely the levers we have to deliver fair work in Wales.

Bydd yr Aelod yn ymwybodol fod y Prif Weinidog wedi lansio'r Comisiwn Gwaith Teg yn ddiweddar, sy'n adeiladu ar waith y bwrdd gwaith teg, a nododd hawl i gael eich clywed drwy gymryd rhan yn y broses o wneud penderfyniadau yn y gweithle fel egwyddor allweddol. Bydd gwaith y comisiwn yn adeiladu ar hynny ac yn edrych yn agosach ar y dulliau sydd ar gael i ni allu sicrhau gwaith teg yng Nghymru.

Thank you for that answer, Counsel General. You'll know that the Wales TUC has asked our colleague Mick Antoniw—he has just gone—to chair a group looking at ways in which pay bargaining can be extended across the Welsh public sector and also in those sectors where companies receive grants from the Welsh Government. Given what you've just said, can you outline the support that the Welsh Government will be giving to explore these options with employers and trade unions?

Diolch am eich ateb, Gwnsler Cyffredinol. Fe fyddwch yn ymwybodol fod TUC Cymru wedi gofyn i'n cyd-Aelod, Mick Antoniw—mae e newydd adael—i gadeirio grŵp i edrych ar ffyrdd y gellir ymestyn bargeinio cyflog ar draws sector cyhoeddus Cymru yn ogystal ag yn y sectorau lle mae cwmnïau'n derbyn grantiau gan Lywodraeth Cymru. O ystyried yr hyn rydych newydd ei ddweud, a allwch amlinellu'r gefnogaeth y bydd Llywodraeth Cymru yn ei rhoi i archwilio'r opsiynau hyn gyda chyflogwyr ac undebau llafur?

I welcome the work of the Wales TUC in regard to this, and the work that they project with the former Counsel General Mick Antoniw. The Welsh Government works in partnership with the Wales TUC routinely in relation to our shared commitment to improve working conditions for the people of Wales, including in relation to access to work. She will have heard the statement that the leader of the house made yesterday in the Chamber, for example, in relation to the Better Jobs Closer to Home initiative, which shows what can be achieved by that sort of partnership working.

The fair work commission, which I mentioned, is due to report in spring next year, and will look at the consideration of the powers that Ministers have to develop fair work, including around pay progression in the workplace more broadly. I look forward to contributing to the work of the commission in relation to that. As Counsel General, it's part of my role to make sure that the Welsh Government always acts within its powers, but equally acts to the extent of its powers when it needs to do that to meet its policy objectives.

She'll be aware as well of the work being done in relation to ethical procurement across Government. All organisations in receipt of public funds are expected to sign up to the ethical procurement code of practice. And the Cabinet Secretary for economy has just been answering questions as part of his new initiative around the economic contract. Pay and participation and progression are key elements of that contract as part of the broader fair work agenda, and the work of the commission will be influencing that as well in due course.

Rwy'n croesawu gwaith TUC Cymru mewn perthynas â hyn, a'r gwaith y maent yn ei gynllunio gyda'r cyn-Gwnsler Cyffredinol Mick Antoniw. Mae Llywodraeth Cymru yn gweithio mewn partneriaeth gyda TUC Cymru yn rheolaidd mewn perthynas â'n hymrwymiad ar y cyd i wella amodau gwaith ar gyfer pobl Cymru, gan gynnwys mewn perthynas â mynediad at waith. Bydd wedi clywed y datganiad a wnaeth Arweinydd y Tŷ ddoe yn y Siambr, er enghraifft, mewn perthynas â'r fenter Swyddi Gwell yn Nes at Adref, sy'n dangos beth y gellir ei gyflawni gan y math hwnnw o weithio mewn partneriaeth.

Mae'r comisiwn gwaith teg y soniais amdano i fod i gyflwyno adroddiad yn ystod gwanwyn y flwyddyn nesaf, a bydd yn edrych ar yr ystyriaeth o'r pwerau sydd gan Weinidogion i ddatblygu gwaith teg, gan gynnwys mewn perthynas â datblygiad cyflog yn y gweithle yn fwy cyffredinol. Edrychaf ymlaen at gyfrannu at waith y comisiwn mewn perthynas â hynny. Fel Cwnsler Cyffredinol, mae sicrhau bod Llywodraeth Cymru yn gweithredu o fewn ei phwerau bob amser yn rhan o fy rôl, ond yn yr un modd, ei bod yn gweithredu hyd eithaf ei phwerau pan fydd angen iddi wneud hynny er mwyn cyflawni ei hamcanion polisi.

Bydd yn gwybod hefyd am y gwaith sy'n mynd rhagddo mewn perthynas â chaffael moesegol ar draws y Llywodraeth. Disgwylir i'r holl sefydliadau sy'n derbyn arian cyhoeddus ymrwymo i'r cod ymarfer caffael moesegol. Ac mae Ysgrifennydd y Cabinet dros yr economi wedi bod yn ateb cwestiynau fel rhan o'i fenter newydd gyda'r contract economaidd. Mae cyflog a chyfranogiad a dilyniant yn elfennau allweddol o'r contract hwnnw fel rhan o'r agenda ehangach ar waith teg, a bydd gwaith y comisiwn yn dylanwadu ar hynny hefyd maes o law.

14:25
Bil yr Undeb Ewropeaidd (Ymadael)
The European Union (Withdrawal) Bill

2. Pa gyngor y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i ddarparu i Lywodraeth Cymru ar unrhyw ymgyfreitha yn y dyfodol sy'n deillio o wrthdaro ynghylch awdurdodaeth, o ganlyniad i Fil yr Undeb Ewropeaidd (Ymadael)? OAQ52281

2. What advice has the Counsel General provided to the Welsh Government on any future litigation arising from jurisdiction conflicts, as a result of the European Union (Withdrawal) Bill? OAQ52281

I thank the Member for that question. The inter-governmental agreement on the EU withdrawal Bill agreed with the UK Government at the end of April provides a sound basis for our future working relationship. The agreement respects established constitutional conventions and, consistent with those, there is a commitment from all parties to seek to proceed by way of agreement.

Diolch i'r Aelod am ei chwestiwn. Mae'r cytundeb rhynglywodraethol ar y Bil ymadael â'r UE, a gytunwyd gyda Llywodraeth y DU ar ddiwedd mis Ebrill, yn darparu sail gadarn ar gyfer ein perthynas waith yn y dyfodol. Mae'r cytundeb yn parchu confensiynau cyfansoddiadol sefydledig, ac yn unol â'r rheini, ceir ymrwymiad gan bob ochr i geisio symud ymlaen drwy gytundeb.

Thank you for that answer. The exact parameters of what will be devolved and what will become newly reserved in terms of common framework policies under the terms of the EU withdrawal Bill have not been formally established, and what we do know is that the 24—now 26—areas acquiring common frameworks could increase without our consent. Wales has, of course, the courts to deal with these issues if they become the subject of litigation in future, but, under the joint jurisdictional arrangement, it is unclear where cases should be commenced and whether lawyers based in Wales will even be instructed by the parties in any future disputes. What steps are you as Counsel General taking to prepare for what is probably inevitable litigation?

Diolch am eich ateb. Nid yw union baramedrau'r hyn a fydd yn cael ei ddatganoli a'r hyn a fydd yn cael ei gadw o'r newydd o ran polisïau fframwaith cyffredin o dan delerau'r Bil ymadael â'r UE wedi eu sefydlu'n ffurfiol, a'r hyn a wyddom yw y gallai'r 24—26 bellach—o feysydd sy'n cael fframweithiau cyffredin gynyddu heb ein caniatâd. Mae gan Gymru, wrth gwrs, lysoedd i ymdrin â'r materion hyn pe baent yn dod yn destun ymgyfreitha yn y dyfodol, ond o dan y trefniant awdurdodaeth ar y cyd, nid yw'n glir lle y dylid cychwyn achosion ac a fydd cyfreithwyr yng Nghymru hyd yn oed yn cael eu cyfarwyddo gan y partïon mewn unrhyw anghydfod yn y dyfodol. Pa gamau rydych chi fel Cwnsler Cyffredinol yn eu cymryd i baratoi ar gyfer yr hyn a fydd, mae'n debyg, yn ymgyfreitha anochel?

Well, I take issue with the Member's assumption that this Assembly will not be required to consent to the matters that become the subject of framework discussions between the Governments. As she will know from previous statements that the Welsh Government has made, there are additional extra powers coming to this Assembly as a consequence of the agreement that the Government has reached, and there is a consent mechanism that is laid out in the inter-governmental agreement.

One of the issues that needs to be resolved in future discussions between the Governments is the content of the common frameworks that she mentions in her question. One of the dimensions of that is how disputes between Governments, as equal partners to that set of frameworks, are resolved in future. The mechanism for resolving those disputes is one of the issues that remains to be agreed between the Governments. The existing arrangements are not fit for purpose, and I'm sure she would agree with me wholeheartedly in relation to that.

She'll be aware of the new ministerial forum on EU negotiations, which exists for all four Governments to contribute to the negotiating position in relation to future EU discussions. And she may also be aware of the current review of the existing inter-governmental arrangements under the memorandum of understanding. That is now a document that is coming up to 20 years old and is in need of reform, and all four devolved nations are participating in that review. Our ambition is that we move to a shared governance model. She will be aware of the Government's position in relation to the creation of a UK Council of Ministers, which would exist to avoid disagreement where possible and to resolve disagreement where it arises. Again, fundamental to that is a question of a secretariat to support the work of the Council of Ministers, and a dispute resolution mechanism.

Wel, rwy'n anghytuno â rhagdybiaeth yr Aelod na fydd angen cydsyniad y Cynulliad hwn ar y materion a fydd yn destun trafodaethau fframwaith rhwng y Llywodraethau. Fel y gŵyr o ddatganiadau blaenorol a wnaed gan Lywodraeth Cymru, bydd pwerau ychwanegol yn dod i'r Cynulliad hwn o ganlyniad i'r cytundeb a sicrhawyd gan y Llywodraeth, a cheir mecanwaith cydsyniad a nodir yn y cytundeb rhynglywodraethol.

Un o'r materion y mae angen eu datrys mewn trafodaethau yn y dyfodol rhwng y Llywodraethau yw cynnwys y fframweithiau cyffredin y mae'n eu crybwyll yn ei chwestiwn. Un o ddimensiynau hynny yw sut y caiff anghydfodau rhwng Llywodraethau, fel partneriaid cyfartal yn y set honno o fframweithiau, eu datrys yn y dyfodol. Mae'r mecanwaith ar gyfer datrys yr anghydfodau hynny yn un o'r materion y mae'r Llywodraethau eto i gytuno arnynt. Nid yw'r trefniadau presennol yn addas at y diben, ac rwy'n siŵr y byddai'n cytuno'n llwyr â mi ynglŷn â hynny.

Fe fydd yn ymwybodol o'r fforwm gweinidogol newydd ar drafodaethau'r UE, sy'n bodoli fel y gall y pedair Llywodraeth gyfrannu at y safbwynt negodi mewn perthynas â thrafodaethau'r UE yn y dyfodol. Ac efallai hefyd ei bod yn ymwybodol o'r adolygiad presennol o'r trefniadau rhynglywodraethol sy'n bodoli eisoes o dan y memorandwm cyd-ddealltwriaeth. Mae'r ddogfen honno bellach bron yn 20 mlwydd oed ac mae angen ei diwygio, ac mae'r pedair gwlad ddatganoledig yn cymryd rhan yn yr adolygiad hwnnw. Ein huchelgais yw ein bod yn newid i fodel cydlywodraethu. Fe fydd yn ymwybodol o safbwynt y Llywodraeth mewn perthynas â chreu cyngor Gweinidogion y DU, a fyddai'n bodoli er mwyn osgoi anghytundeb lle bo modd ac i ddatrys anghydfod lle mae'n digwydd. Unwaith eto, mae'r cwestiwn o ysgrifenyddiaeth i gefnogi gwaith Cyngor y Gweinidogion, a mecanwaith datrys anghydfodau, yn allweddol yn hynny o beth.

Prynu Gorfodol Tir sy'n Eiddo i Lywodraeth Cymru
Compulsory Purchase of Welsh Government-owned Land

3. Pa gyngor y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i chael ynghylch prynu gorfodol tir sy'n eiddo i Lywodraeth Cymru gan Lywodraeth y DU? OAQ52277

3. What advice has the Counsel General provided regarding the compulsory purchase of Welsh Government-owned land by the UK Government? OAQ52277

Mae fy swyddogion wedi ystyried y cwestiwn hwn. Y sefyllfa yw y caiff tir sy'n eiddo i Lywodraeth Cymru ei gyfrif fel tir y Goron, ac felly nid oes modd i gorff arall y Goron ei gaffael o dan bwerau gorfodol heb ganiatâd Llywodraeth Cymru. 

This is a matter that my officials have considered. The position is that Welsh Government-owned land is classified as Crown land and, as such, cannot be acquired under compulsory powers by another Crown body without the consent of the Welsh Government.

Ocê. Diolch am hynny. Mae hynny'n helpu, achos rŷm ni wedi cael ar ddeall, o'r sefyllfa bresennol o ran tir Llywodraeth Cymru, eich bod chi wedi gwneud penderfyniad i beidio â chaniatáu i Baglan Moors gael ei ddatblygu ar gyfer carchar newydd. Wrth gwrs, rŷm ni'n croesawu hynny. Mae'r cyngor cyfreithio yr ŷm ni wedi ei dderbyn fel swyddfa yn dweud bod Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn gallu hwyluso pryniant gorfodol, ond yn ôl beth rydw i'n ei gofio, nid oedd y cyngor hwnnw'n dweud bod angen cael cymeradwyaeth Llywodraeth Cymru i wneud hynny. Jest i gadarnhau, felly, er ei fod yn dir y Goron, mae'n rhoi, yn ôl y gyfraith wedyn, gofyniad arnynt i hwyluso proses lle yr ydych chi'n cael deialog wedyn, neu yn rhoi rhywbeth mewn statud, sydd yn sicrhau eich bod chi yn cael y drafodaeth honno, jest er mwyn gwneud yn siŵr, os bydd y mater hwn yn dod gerbron unwaith eto, ein bod yn deall bod pob proses yn eu lle. 

Okay. Thank you for that. It is helpful, because we are given to understand that the current position in terms of Welsh Government-owned land is that you've made a decision not to allow Baglan Moors to be developed for a new prison. Of course, we welcome that. The legal advice that we've received as an office states that the UK Government could enforce compulsory purchase, but from my recollection, that advice didn't state that there needed to be Welsh Government approval for them to do so. Just to confirm, therefore, although it is Crown land, in law, there is a requirement on the UK Government to facilitate a process where there would be a dialogue, or so there would be something in statute, to ensure that you would have that discussion, just to ensure that, if this issue arises once again, we should understand that all processes are properly in place.

14:30

Rydw i'n ceisio ateb cwestiynau pan rydw i'n gallu, gyda llaw. Mae pwerau sydd ar gael i Lywodraeth y Deyrnas Gyfunol brynu yn orfodol yn deillio o Ddeddfau, ac nid oes dim yn y Ddeddf sy'n berthnasol yma—nid oes pwerau sy'n ymestyn at dir y Goron. Ond, ar ddiwedd y dydd, mae'r math yma o gwestiwn yn codi yn y llysoedd yn aml, a'r hyn sy'n bwysig cofio yw, petasai cynnig yn dod i brynu'n orfodol, buasai gallu Llywodraeth y Deyrnas Unedig i wneud hynny yn rhywbeth y byddai'r llys yn penderfynu arno fe. Petasai corff y Goron, fel Llywodraeth Cymru, yn gwrthwynebu hynny, ein barn ni yn glir yw bod y gyfraith yn y cyd-destun hwnnw yn golygu y byddai'n rhaid i'r Gorchymyn hwnnw gael ei ddileu. 

I try to answer the questions when I can, by the way. The powers available to the UK Government on compulsory purchase emanate from Acts, and there is nothing in the Act that's relevant here—there are no powers that extend to Crown land. But, ultimately, this kind of question arises in the courts frequently, and what's important to bear in mind is that, if there was a proposal for compulsory purchase, the ability of the UK Government to do it would be something for the court to decide upon. If a Crown body, such as the Welsh Government, objected to that, our clear view is that the law in that context would insist that that Order would have to be rescinded.

Cyfreithiau yng Nghymru
Laws in Wales

4. Pa asesiad y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i wneud o sut y mae cyfreithiau yng Nghymru yn gymwys i'r Goron? OAQ52282

4. What assessment has the Counsel General made of how laws in Wales apply to the Crown? OAQ52282

I thank the Member for her question. The application of Assembly Acts and Welsh subordinate instruments of the Crown is an issue that forms part of the Government’s consultation on the draft Legislation (Wales) Bill. The consultation is open until 12 June, and I would encourage Members, if they haven't yet, to respond.

Diolch i'r Aelod am ei chwestiwn. Mae cymhwyso Deddfau'r Cynulliad ac is-offerynnau Cymreig y Goron yn fater sy'n ffurfio rhan o ymgynghoriad y Llywodraeth ar y Bil Deddfwriaeth (Cymru) drafft. Mae'r ymgynghoriad ar agor tan 12 Mehefin, a buaswn yn annog Aelodau i ymateb os nad ydynt eisoes wedi gwneud.

Thank you, Counsel General. As you will know, currently, the Crown is automatically exempted under laws passed in this place unless the provision is explicitly included. In the draft Legislation (Wales) Bill there is a proposal to reverse this so that the Crown and all its property will be automatically subject to Welsh law. Can you explain the rationale for this proposed change and if you still intend to proceed? 

Diolch i chi, Gwnsler Cyffredinol. Fel y gwyddoch, ar hyn o bryd, mae'r Goron wedi'i heithrio'n awtomatig o dan ddeddfau a basiwyd yn y lle hwn oni bai bod y ddarpariaeth yn cael ei chynnwys yn benodol. Yn y Bil Deddfwriaeth (Cymru) drafft mae yna gynnig i wrthdroi hyn fel y bydd y Goron a'i holl eiddo yn ddarostyngedig i gyfraith Cymru yn awtomatig. A allwch chi esbonio'r rhesymeg dros y newid arfaethedig hwn ac a ydych yn dal i fwriadu bwrw ymlaen?

It is a matter on which I'm consulting, and it's a matter that I think is worthy for us to pursue. I'd be interested in hearing the views of consultees on the matter. This is a step that was taken, for example, in Scotland in 2010. As the Member rightly says, generally speaking the default position is that an Act does not bind the Crown unless it expressly states that it does. The Crown in that context is the Crown and also Governments, including the Welsh Government. Several Acts of the Assembly do, of course, expressly bind the Crown—tax legislation, for example, and the Renting Homes (Wales) Act 2016—and others are silent, and when they're silent you can assume that the Crown is not bound. 

The rationale for consulting and advocating this position is that it would put, beyond question, whether an Act binds the Crown and would create a new situation under which the law would, by default, apply to the Crown just as it applies to citizens, as the Member in her question implies. The rationale for doing that, firstly, is clarity, because if you approach an Act and have to know that it only applies to certain categories of organisations and citizens, that is not a clear and accessible reading of the Act. But that assumption, if you like, that the law applies to all is a common-sense assumption, and in a democracy we would all assume that all organisations and all parts of the state are subject to the law unless the law says otherwise. 

What I would like to make clear, though, is that in individual statutes in the future it will obviously be open to this legislature to reverse that presumption, and I would expect it to do that where circumstances require that as the right outcome. 

Mae'n fater rwy'n ymgynghori yn ei gylch, a chredaf ei fod yn fater sy'n deilwng i ni ei ddilyn. Byddai gennyf ddiddordeb mewn clywed barn yr ymgynghoreion ar y mater. Mae hwn yn gam a gymerwyd, er enghraifft, yn yr Alban yn 2010. Fel y dywed yr Aelod yn gywir, â siarad yn gyffredinol, y sefyllfa ddiofyn yw nad yw Deddf yn rhwymo'r Goron oni bai ei bod yn nodi'n benodol ei bod yn gwneud hynny. Y Goron yn y cyd-destun hwnnw yw'r Goron a Llywodraethau hefyd, gan gynnwys Llywodraeth Cymru. Mae nifer o Ddeddfau'r Cynulliad, wrth gwrs, yn rhwymo'r Goron yn benodol—deddfwriaeth dreth, er enghraifft, a Deddf Rhentu Cartrefi (Cymru) 2016—ac mae eraill yn dawel, a phan fyddant yn dawel gallwch ragdybio nad yw'r Goron wedi'i rhwymo.

Y sail resymegol dros ymgynghori a hyrwyddo'r safbwynt hwn yw y byddai'n dangos, y tu hwnt i amheuaeth, a yw Deddf yn rhwymo'r Goron a byddai'n creu sefyllfa newydd lle byddai'r gyfraith, yn ddiofyn, yn gymwys i'r Goron yn union fel y mae'n gymwys i ddinasyddion, fel y mae'r Aelod yn awgrymu yn ei chwestiwn. Y sail resymegol dros wneud hynny, yn gyntaf, yw eglurder, oherwydd os ydych yn ystyried Deddf ac angen gwybod nad yw ond yn gymwys i gategorïau penodol o sefydliadau a dinasyddion, nid yw hwnnw'n ddarlleniad clir a hygyrch o'r Ddeddf. Ond mae'r rhagdybiaeth honno, os mynnwch, fod y gyfraith yn gymwys i bawb yn rhagdybiaeth synnwyr cyffredin, ac mewn democratiaeth byddai pawb ohonom yn rhagdybio bod pob sefydliad a phob rhan o'r wladwriaeth yn ddarostyngedig i'r gyfraith oni bai bod y gyfraith yn dweud fel arall.

Hoffwn egluro, fodd bynnag, mewn statudau unigol yn y dyfodol, y bydd y ddeddfwrfa hon yn rhydd i wrthdroi'r rhagdybiaeth honno, yn amlwg, a buaswn yn disgwyl iddi wneud hynny pan fydd amgylchiadau'n galw am hynny fel canlyniad cywir.

Wrth gwrs, mae'r gyfraith hefyd yn ymwneud â thiroedd y Goron yng Nghymru, sy'n cael eu dal gan Ystad y Goron, sydd heb ei datganoli o gwbl, ac sy'n gymhlethdod pellach yn hynny o beth. Mae Ystad y Goron yn codi rhywbeth fel £0.25 biliwn y flwyddyn o'i ystad yng Nghymru, sy'n cyfeirio nôl at y ddadl a gawsom ni ar ffracio. Pe bai ffracio yn digwydd yng Nghymru, byddai llawer o hyn yn digwydd ar Ystad y Goron ac ni fyddai ceiniog yn dod i Lywodraeth Cymru, a dweud y gwir, nac i bobl Cymru. A ydy hi'n bryd i ni gael y drafodaeth ehangach yma ynglŷn â gwaith y Goron yng Nghymru, Ystad y Goron, tiroedd y Goron a chyfraith sy'n ymwneud â'r Goron? Ac a ydy hi'n bryd efallai i'r Cynulliad cyfan gael trafodaeth ynglŷn â sut rŷm ni'n bwrw ymlaen, mewn ffordd sydd yn addas i'r unfed ganrif ar hugain, yn y ffordd rŷm ni'n ymwneud â'r Goron a'r arian a godir o gyfoeth naturiol Cymru ac a ddylai fod ar gael yn ei dro ar gyfer pobl Cymru?

Of course, the law also relates to Crown lands in Wales, which are held by the Crown Estate, which is not devolved in any way, and is a further complication in that regard. The Crown Estate raises some £0.25 billion a year from its estate in Wales, which refers back to the argument that we had about fracking. If fracking happened in Wales, much of it would happen on the Crown Estate, and there wouldn't be a penny coming to the Welsh Government, if truth be told, or to the people of Wales, indeed. Is it about time that we had this broader debate on the work of the Crown in Wales, the Crown Estate, the Crown lands, and laws related to the Crown? And is it time for the whole Assembly to have a debate on how we proceed, in a way that is appropriate for the twenty-first century, in our dealings with the Crown and the funds raised through the natural resources of Wales and should be available for the people of Wales?

14:35

Fel mae'r Aelod yn gwybod, rwyf newydd ateb y cwestiwn ynglŷn â'r ymgynghoriad ar Ddeddfau Cymru yn y dyfodol. Rwy'n edrych ymlaen at gael ymateb i'r ymgynghoriad hwnnw wrth yr Aelod, a fydd yn rhoi cyfle i fi gysidro ymhellach yr hyn y mae e wedi ei ddweud.

As the Member knows, I've just answered the question with regard to the consultation on Welsh laws for the future. I look forward to receiving the Member's response to that consultation, which will enable me to respond further to his question.

Counsel General, in your answer to Bethan Sayed, you made it quite clear that the Crown couldn't make compulsory purchase orders for land, but if they got a reversal that treats the Crown as the same as an individual, are you in a position to say that, actually, that could change that, or are we still in a position where the Crown cannot purchase that land?

Gwnsler Cyffredinol, yn eich ateb i Bethan Sayed, dywedasoch yn gwbl glir na allai'r Goron wneud gorchmynion prynu gorfodol am dir, ond pe baent yn cael dirymiad sy'n trin y Goron yr un fath ag unigolyn, a ydych mewn sefyllfa i ddweud y byddai hynny, mewn gwirionedd, yn gallu newid hynny, neu a ydym yn dal i fod mewn sefyllfa lle na all y Goron brynu'r tir hwnnw?

I thank the Member for that question and the opportunity to clarify the answer that I gave. The reversal in the legislative presumption, which the consultation sets out, would not affect the situation that I described to Bethan Sayed. The Bill would not change the meaning of the term 'Crown', for example, and it wouldn't have an effect on existing law. Just to reiterate: it reverses the presumption so that, in future, in order for the Crown and Government to be bound by statute, the Act will need to spell that out.

Diolch i'r Aelod am y cwestiwn hwnnw a'r cyfle i egluro'r ateb a roddais. Ni fyddai dirymu'r rhagdybiaeth ddeddfwriaethol, a nodir gan yr ymgynghoriad, yn effeithio ar y sefyllfa a ddisgrifiais i Bethan Sayed. Ni fyddai'r Bil yn newid ystyr y term 'Coron', er enghraifft, ac ni fyddai'n effeithio ar gyfraith bresennol. Os caf ailadrodd: mae'n dirymu'r rhagdybiaeth, fel y bydd yn rhaid i'r Ddeddf yn y dyfodol nodi bod y Goron a'r Llywodraeth wedi'u rhwymo gan statud, er mwyn i hynny ddigwydd.

3. Cwestiynau Amserol
3. Topical Questions

Yr eitem nesaf yw'r cwestiynau amserol, ond ni dderbyniwyd unrhyw gwestiwn amserol.

The next item is the topical questions, but no topical questions have been accepted.

4. Datganiadau 90 Eiliad
4. 90-second Statements

Awn felly at y datganiadau 90 eiliad. Vikki Howells.

We therefore move to the 90-second statements. Vikki Howells.

Diolch, Llywydd. At the start of June, competitors from across the world gathered in the Portuguese city of Guimarães. They were there to compete in the fifteenth Aerobic Gymnastics World Championships. During the preceding age-group championships, team GB competitors included 11-year-old Seren Jones of Aberdare. This talented young gymnast was part of a team who made history by securing the AG1 silver medal. Their final score of 19.0 was the best ever group result for team GB. Congratulations to Seren and to her team mates: Lola, Bella, Molly and Nancy. 

Another aerobic gymnast from Aberdare, Emily James, also competed as part of another team and also qualified for the finals. Coming in sixth, they didn't receive a medal, but I also want to recognise their achievement in making sporting history for the British team. 

Whilst celebrating the success of these Cynon Valley girls at the 2018 championships, I also want to note their remarkable talent and the training and dedication that enable them to excel. When we regularly hear about the problems of children and young people, girls in particular, not taking part in enough physical exercise, it is good to be able to praise these first-rate role models. I hope these gymnasts compete and win in future championships and I hope you will all join with me in offering them our congratulations and best wishes. 

Diolch, Lywydd. Ar ddechrau mis Mehefin, daeth cystadleuwyr o bob cwr o'r byd at ei gilydd yn ninas Guimarães ym Mhortiwgal. Roeddent yno i gystadlu ym mhymthegfed Pencampwriaeth Gymnasteg Aerobig y Byd. Yn ystod y pencampwriaethau grŵp oedran blaenorol, roedd cystadleuwyr tîm Prydain yn cynnwys Seren Jones, merch 11 oed o Aberdâr. Roedd y gymnastwraig ifanc dalentog hon yn rhan o dîm a lwyddodd i greu hanes drwy sicrhau'r fedal arian AG1. Eu sgôr terfynol o 19.0 oedd y canlyniad grŵp gorau erioed i dîm o Brydain. Llongyfarchiadau i Seren a gweddill ei thîm: Lola, Bella, Molly a Nancy.

Roedd gymnastwraig aerobig arall o Aberdâr, Emily James, hefyd yn cystadlu fel rhan o dîm arall ac fe gyrhaeddodd hithau'r rownd derfynol hefyd. Ni chawsant fedal gan eu bod wedi dod yn chweched, ond rwyf hefyd eisiau cydnabod eu cyflawniad yn creu hanes yn y byd chwaraeon i dîm Prydain.

Wrth ddathlu llwyddiant y merched hyn o Gwm Cynon ym mhencampwriaethau 2018, rwyf hefyd eisiau nodi eu doniau rhyfeddol a'r hyfforddiant a'r ymroddiad sy'n eu galluogi i ragori. Pan fyddwn yn clywed yn rheolaidd am y problemau sy'n deillio o'r ffaith nad yw plant a phobl ifanc, a merched yn arbennig, yn cymryd rhan mewn digon o ymarfer corff, mae'n dda gallu canmol modelau rôl o'r radd flaenaf fel hyn. Gobeithio y bydd y gymnastwyr hyn yn cystadlu ac yn ennill mewn pencampwriaethau yn y dyfodol a gobeithio y gwnewch ymuno â mi i'w llongyfarch a dymuno'r gorau iddynt.

5. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Adnewyddu Trefol
5. Welsh Conservatives Debate: Urban Renewal

Detholwyd y gwelliannau canlynol: gwelliant 1 yn enw Julie James, a gwelliannau 2 a 3 yn enw Rhun ap Iorwerth. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliant 2 ei ddad-ddethol.

The following amendments have been selected: amendment 1 in the name of Julie James, and amendments 2 and 3 in the name of Rhun ap Iorwerth. If amendment 1 is agreed, amendment 2 will be deselected.

Yr eitem nesaf, felly, yw dadl y Ceidwadwyr Cymreig ar adnewyddu trefol ac rwy'n galw ar David Melding i wneud y cynnig.

The next item, therefore, is the Welsh Conservative debate on urban renewal and I call on David Melding to move the motion.

Cynnig NDM6734 Paul Davies

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

1. Yn nodi pwysigrwydd ardaloedd trefol yng Nghymru fel peiriannau o dwf economaidd, dysgu a chreadigrwydd.

2. Yn credu bod gofyn am strategaeth genedlaethol uchelgeisiol ar gyfer adfywio trefol yng Nghymru a fyddai'n helpu i wneud ein trefi a'n dinasoedd yn addas ar gyfer yr 21ain ganrif.

3. Yn croesawu papur gwyn Ceidwadwyr Cymru, 'Dinasoedd Byw', sy'n ceisio adeiladu dinasoedd ac ardaloedd trefol sy'n gynhwysol yn gymdeithasol, yn gynaliadwy'n amgylcheddol, ac wedi’u seilio ar yr egwyddor o sicrhau iechyd a llesiant dinasyddion. 

Motion NDM6734 Paul Davies

To propose that the National Assembly for Wales:

1. Notes the importance of Wales’s urban areas as engines of economic growth, learning and creativity.

2. Believes that there is a requirement for an ambitious national strategy for urban renewal in Wales which would help make our towns and cities fit for the 21st Century.

3. Welcomes the Welsh Conservative white paper entitled ‘Liveable Cities’, which aims to build cities and urban areas that are socially inclusive, environmentally sustainable, and that are built on the principle of the health and well-being of citizens.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch yn fawr, Llywydd. Indeed, I am delighted to move the motion and open this debate this afternoon. For the first time in history, most of the world's population live in urban communities. In 2010 it was calculated that around 66 per cent of the Welsh population lived in its urban areas and this percentage has continued to grow year on year. This really should be no surprise to any of us as cities and towns are centres of enterprise, innovation and learning. They generate wealth and improve living standards, while providing the network and interaction that make us more creative and more productive.

The concentration of talent and creativity makes cities engines of innovation and engines of economic growth—places that we should celebrate, and it is in this spirit that we've brought forward point 1 of our motion this afternoon, which seeks to recognise the importance of Wales's urban areas. For that reason, I'm rejecting the Welsh Government's amendment, which we consider, for this afternoon's purposes, to be too broad. Rural areas certainly need full treatment, and complementary treatment, but that primarily comes through rural policy, and today I really want to focus on the urban challenges and opportunities that are before us.

I would say that, in towns and cities in Wales, we're not yet receiving the level of vision and ambition that we need from the Government to drive our country forward to reach its maximum potential. We in the Welsh Conservatives have recognised this, and we've put forward our vision to create towns and cities that are fit for the twenty-first century. We believe that it is essential to create liveable cities and urban areas that are good for the economy, socially inclusive, environmentally sustainable, and are built on the principle of the health and well-being of our citizens. They need to offer the quality of life and opportunity that not only makes citizens want to live in them, but also make businesses want to invest, and for those businesses to come from near and far.

We have the opportunity to attract highly skilled young people who are currently squeezed out of London and the overheated south-east of England. I really do believe that both the cities along the south Wales coastline but also the urban areas in north Wales have a great potential here when there’s so much talent that is just not going to have the level of economic and social opportunity that they would want in London and the south-east. It is a great opportunity. It’s one of the world’s most overheated economic areas, and we should be seeing it as a resource, as many cities in the north of England are currently doing. We’ve got a wonderful environment in cities like Newport, Cardiff and Swansea, so the great cities of Wales must be centres of excellence for our young people, and tomorrow’s social, creative and business entrepreneurs. We can build new, modern, state-of-the-art, twenty-first century cities that then set the bar for other cities in Europe, Asia and America, if we have a really ambitious vision. Given the optimum size, in many ways, of our cities, we can really stretch the standards that we want to see for modern living.

In Wales, however, we are still yet to see the significant economic growth that has materialised in many other cities across the UK. I’ve already mentioned London, but, more particularly for us, Manchester, Birmingham and Edinburgh, but also I could mention Leeds and Sheffield. These cities are not really our competitors—I think there are so many opportunities there—but they have shown more enterprise and ambition in the way they are moving forward, and we do not want to be left behind.

Now, it is the case that with the advent of the Cardiff and Swansea region city deals, and that co-operation between the UK and Welsh Government, we are seeing greater opportunity and greater ambition, and I do very much welcome that. But whilst these deals are highly significant, and obviously welcome, they also present big challenges, because we need to revamp our urban policy and our vision so that we see the sort of growth that we really want to energise and fully benefit our citizens, and also be sustainable.

Diolch yn fawr, Lywydd. Yn wir, rwy'n falch iawn o wneud y cynnig ac agor y ddadl hon y prynhawn yma. Am y tro cyntaf mewn hanes, mae'r rhan fwyaf o boblogaeth y byd yn byw mewn cymunedau trefol. Yn 2010, cyfrifwyd bod tua 66 y cant o boblogaeth Cymru yn byw yn ei hardaloedd trefol ac mae'r ganran hon wedi parhau i dyfu o flwyddyn i flwyddyn. Ni ddylai hyn fod yn syndod i'r un ohonom mewn gwirionedd gan fod dinasoedd a threfi yn ganolfannau menter, arloesi a dysgu. Maent yn creu cyfoeth ac yn gwella safonau byw, tra'n darparu rhwydwaith a rhyngweithiad sy'n ein gwneud yn fwy creadigol ac yn fwy cynhyrchiol.

Mae'r crynhoad o dalent a chreadigrwydd yn gwneud dinasoedd yn beiriannau arloesi ac yn beiriannau twf economaidd—lleoedd y dylem eu dathlu, ac yn yr ysbryd hwnnw rydym wedi cyflwyno pwynt 1 ein cynnig y prynhawn yma, sy'n ceisio cydnabod pwysigrwydd ardaloedd trefol Cymru. Am y rheswm hwnnw, rwy'n gwrthod gwelliant Llywodraeth Cymru, gan ein bod yn ei ystyried yn rhy eang i ddibenion y prynhawn yma. Yn sicr, mae angen triniaeth lawn, a thriniaeth gydategol, ar ardaloedd gwledig, ond daw hynny'n bennaf drwy'r polisi gwledig, a heddiw, rwyf eisiau canolbwyntio o ddifrif ar yr heriau a'r cyfleoedd trefol sydd ger ein bron.

Buaswn yn dweud nad ydym, mewn trefi a dinasoedd yng Nghymru, yn derbyn y lefel o weledigaeth ac uchelgais rydym ei hangen gan y Llywodraeth i alluogi ein gwlad i gyrraedd ei photensial llawn. Rydym ni yn y Ceidwadwyr Cymreig wedi cydnabod hyn, ac rydym wedi cyflwyno ein gweledigaeth i greu trefi a dinasoedd sy'n addas ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain. Rydym yn credu ei bod yn hanfodol creu dinasoedd y gellir byw ynddynt ac ardaloedd trefol sy'n dda i'r economi, sy'n gynhwysol yn gymdeithasol, sy'n amgylcheddol gynaliadwy, ac sydd wedi'u hadeiladu ar egwyddor iechyd a llesiant ein dinasyddion. Mae angen iddynt gynnig yr ansawdd bywyd a'r cyfleoedd sy'n gwneud i ddinasyddion fod eisiau byw ynddynt, ond hefyd sy'n gwneud i fusnesau fod eisiau buddsoddi, ac i'r busnesau hynny ddod o bell ac agos.

Mae gennym gyfle i ddenu pobl ifanc fedrus iawn sydd ar hyn o bryd yn cael eu gwthio allan o Lundain a rhanbarth gorboeth de-ddwyrain Lloegr. Rwy'n credu o ddifrif fod gan y dinasoedd ar hyd arfordir de Cymru, yn ogystal â'r ardaloedd trefol yng ngogledd Cymru, botensial mawr yma pan fo cymaint o dalent na fydd yn cael yr un lefel o gyfle economaidd a chymdeithasol ag y byddent yn dymuno ei chael yn Llundain a de-ddwyrain Lloegr. Mae'n gyfle gwych. Mae'n un o'r ardaloedd economaidd mwyaf gorboeth yn y byd, a dylem fod yn edrych arni fel adnodd, fel y mae llawer o ddinasoedd yng ngogledd Lloegr yn ei wneud yn barod. Mae gennym amgylchedd gwych mewn dinasoedd fel Casnewydd, Caerdydd ac Abertawe, felly mae'n rhaid i ddinasoedd mawr Cymru fod yn ganolfannau rhagoriaeth ar gyfer ein pobl ifanc, ac entrepreneuriaid cymdeithasol, creadigol a busnes yfory. Gallwn adeiladu dinasoedd newydd, modern o'r radd flaenaf ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain a fydd wedyn yn gosod y bar ar gyfer dinasoedd eraill yn Ewrop, Asia ac America, os oes gennym weledigaeth uchelgeisiol iawn. O ystyried maint optimwm, mewn llawer o ffyrdd, ein dinasoedd, gallwn ymestyn y safonau rydym eisiau eu gweld ar gyfer bywyd modern.

Yng Nghymru, fodd bynnag, nid ydym eto wedi gweld y twf economaidd sylweddol sydd wedi'i wireddu mewn llawer o ddinasoedd eraill ledled y DU. Rwyf eisoes wedi crybwyll Llundain, ond yn fwy penodol i ni, Manceinion, Birmingham a Chaeredin, ond hefyd gallwn grybwyll Leeds a Sheffield. Nid ein cystadleuwyr ni yw'r dinasoedd hyn mewn gwirionedd—credaf fod cymaint o gyfleoedd yno—ond maent wedi dangos mwy o fenter ac uchelgais yn y ffordd y maent yn symud ymlaen, ac nid ydym eisiau cael ein gadael ar ôl.

Nawr, gyda dyfodiad bargeinion dinesig Caerdydd ac Abertawe, a'r cydweithrediad hwnnw rhwng Llywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru, mae'n wir ein bod yn gweld mwy o gyfle a mwy o uchelgais, ac rwy'n croesawu hynny'n fawr. Ond er bod y bargeinion hyn yn arwyddocaol iawn, ac yn amlwg i'w croesawu'n fawr, maent hefyd yn creu heriau mawr, oherwydd rydym angen ailwampio ein polisi trefol a'n gweledigaeth fel ein bod yn gweld y math o dwf rydym ei eisiau mewn gwirionedd i rymuso a bod o fudd llawn i'n dinasyddion, yn ogystal â bod yn gynaliadwy.

14:40

I thank the Member. I’ll have some kind words to say about what he is proposing later on, but just on this particular issue—he’s mentioned the city deals. Doesn’t he see that the city deals that are being promoted by his own Government in Westminster actually don’t really take into account the sustainability agenda that this debate and, to be fair, the paper that has been published try and address?

Diolch i'r Aelod. Bydd gennyf rai geiriau caredig i'w dweud am yr hyn y mae'n ei gynnig yn nes ymlaen, ond ar y mater penodol hwn—mae wedi sôn am y bargeinion dinesig. Onid yw'n gweld nad yw'r bargeinion dinesig sy'n cael eu hyrwyddo gan ei Lywodraeth ei hun yn San Steffan yn ystyried yr agenda gynaliadwyedd y mae'r ddadl hon ac i fod yn deg, y papur a gyhoeddwyd, yn ceisio mynd i'r afael â hi mewn gwirionedd?

Well, it needs to be at the heart of that vision, and I certainly think that the greater scope it offers for planning and regional development is very, very important. But our vision is, as you say, set out in that paper, and we think it’s fully compatible with the co-operation we’re seeing between the UK and the Welsh Government.

But we have seen, perhaps to highlight the concern reflected in Simon’s comments, that in many cities around the world a lack of innovation and sustainable planning has too often left the blight of deprivation, overcrowding and urban sprawl. So, we do need more effective planning policies, and I know that that’s a subject of policy development at the moment, which we are going to play an active part in developing.

So, as I said, our cities need to belong to all the people of Wales, which includes those in the rural areas, and there need to be these engines of growth, creativity and learning, and above all, they must be putting people first. Our White Paper puts forward our policy proposals to transform our communities by enhancing the great urban inheritance that we have had passed to us, but, to add to that, a new sense of ambition for the future, and I use this concept of liveability as being at the heart of an effective urban strategy, and our document is titled 'Liveable Cities: a strategy for Welsh urban renewal'. It introduces 25 policy proposals to transform our urban environments. 

Wel, mae angen iddi fod yn ganolog i'r weledigaeth honno, ac rwy'n sicr yn credu bod y cwmpas mwy y mae'n ei gynnig ar gyfer cynllunio a datblygu rhanbarthol yn bwysig iawn. Ond mae ein gweledigaeth ni, fel y dywedwch, wedi'i nodi yn y papur hwnnw, ac rydym yn credu ei bod yn hollol gydnaws â'r cydweithrediad rydym yn ei weld rhwng Llywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru.

Ond i dynnu sylw at y pryder a adlewyrchwyd yn sylwadau Simon efallai, rydym wedi gweld yn rhy aml fod diffyg arloesi a chynllunio cynaliadwy wedi arwain at felltith amddifadedd, gorlenwi a blerdwf trefol mewn nifer o ddinasoedd o gwmpas y byd. Felly, rydym angen polisïau cynllunio mwy effeithiol, a gwn fod hynny'n destun datblygu polisi ar hyn o bryd, a byddwn yn chwarae rhan weithredol yn ei ddatblygu.

Felly, fel y dywedais, mae angen i'n dinasoedd berthyn i holl bobl Cymru, sy'n cynnwys y rhai mewn ardaloedd gwledig, ac mae angen y peiriannau twf, creadigrwydd a dysgu hyn, ac yn anad dim, mae'n rhaid iddynt roi pobl yn gyntaf. Mae ein Papur Gwyn yn cyflwyno ein cynigion polisi i drawsnewid ein cymunedau drwy wella'r etifeddiaeth drefol wych a drosglwyddwyd i ni, ond i ychwanegu at hynny ymdeimlad newydd o uchelgais ar gyfer y dyfodol, ac rwy'n defnyddio'r cysyniad hwn o addasrwydd ar gyfer byw ynddynt fel rhan ganolog o strategaeth drefol effeithiol, a theitl ein dogfen yw 'Dinasoedd Byw: strategaeth adnewyddu trefol Cymru'. Mae'n cyflwyno 25 o gynigion polisi i drawsnewid ein hamgylcheddau trefol.

14:45

Thank you for giving way. I certainly support the liveable cities agenda, but there is a thorny public policy dilemma we need to engage with. There's good evidence to show that cities grow often at the expense of outlying areas. It often is a zero-sum game. So, what is the thinking on what can be done to help the left-behind areas?

Diolch i chi am ildio. Rwy'n sicr yn cefnogi'r agenda dinasoedd byw, ond mae yna broblem anodd yn ymwneud â pholisi cyhoeddus y mae angen i ni fynd i'r afael â hi. Mae yna dystiolaeth dda i ddangos bod dinasoedd yn tyfu ar draul ardaloedd pellennig yn aml. Mae'n gêm swm sero yn aml. Felly, beth yw'r farn ar yr hyn y gellir ei wneud i helpu'r ardaloedd sydd wedi cael eu gadael ar ôl?

We've not just published a strategy for cities; it's very important that we emphasise urban areas and you can look at the south Wales Valleys area as being, potentially, a more interconnected urban area. If you're looking at Swansea and then stretching across to Llanelli and beyond, it is very important. I accept that there is a danger you can suck too much into the core of these city regions, and that's something that certainly good planning must ensure that we avoid.

So, anyway, our policies cover the short, medium and long term and address four key themes of lifestyle, transport, housing and design. I should say that that detail on our housing policy will be fleshed out in a separate strategy document that we'll publish in the autumn. But, anyway, the areas that we've look at include parks and green spaces, internet connectivity, cycling and walking, electric vehicles, energy efficiency in housing, and increased tree coverage and green roofs. I was delighted that, in Cardiff University's sustainability strategy, they emphasise the need for greater biodiversity across their estate, not just in the green areas and their gardens but in green roofs. So, that's something that we want to see our universities leading in many respects.

As to the heart of the commitments that we have—as I said, there are 25—perhaps the core ones could be taken to be to make Cardiff the UK's first carbon neutral city. I do think that by marketing Cardiff in this way and leading the way, rather than waiting 10 years and then do what we have to do because of public pressure and what other cities are doing, we can really be ahead of the game and use it to project Cardiff's image as a forward-looking city. We want to pilot a city-wide single-use plastic ban in Wales and we're open to offers of where that should be. We want to ensure that all commercial developments over 1,000 sq m must have green roofing for at least 50 per cent of the total roof area of the development. A lot of cities around North America and Europe are now doing this and I point to Sheffield in the UK as a leader in this area. We want publicly owned urban brownfield sites to be provided at a discount to develop urban eco quarters. These would be housing developments with shared gardens that are high density, sustainable and provide for a mixture of tenures. I talked earlier about co-operatives, and this would be a key area for them, I think. We want to develop clean air zones in Newport, Swansea, Cardiff and Wrexham. And finally, can I just say that we aim to co-ordinate our urban policies so that more of Wales's busiest streets can become pedestrian zones?

So, that's our strategy. Can I just say that I think we've provided a very coherent vision of the way forward? And, therefore, I will not be supporting Plaid Cymru's amendment 2, but I will support amendment 3, which does touch upon a very important issue relating to urban strategy. We're happy to incorporate that as we find it constructive. So, I'm delighted to initiate this debate this afternoon, Llywydd, and I look forward for Member's contributions. 

Nid cyhoeddi strategaeth ar gyfer dinasoedd yn unig a wnaethom; mae'n bwysig iawn ein bod yn pwysleisio ardaloedd trefol a gallwch edrych ar ardal Cymoedd de Cymru fel ardal sydd, o bosibl, yn ardal drefol fwy cydgysylltiedig. Os edrychwch ar Abertawe ac ymestyn ar draws i Lanelli a thu hwnt, mae'n bwysig iawn. Rwy'n derbyn bod yna berygl y gallwch sugno gormod i graidd y dinas-ranbarthau hyn, ac mae hynny'n rhywbeth y mae'n rhaid i gynllunio da sicrhau ein bod yn ei osgoi.

Felly, beth bynnag, mae ein polisïau yn ymwneud â'r tymor byr, y tymor canolig a'r tymor hir ac yn mynd i'r afael â phedair thema allweddol sef ffordd o fyw, trafnidiaeth, tai a dylunio. Dylwn ddweud y bydd y manylion hynny ar ein polisi tai yn cael mwy o sylw mewn dogfen strategaeth ar wahân y byddwn yn ei chyhoeddi yn yr Hydref. Ond beth bynnag, mae'r meysydd rydym wedi edrych arnynt yn cynnwys parciau a mannau gwyrdd, cysylltedd rhyngrwyd, beicio a cherdded, cerbydau trydan, effeithlonrwydd ynni mewn tai, a chynyddu'r nifer o goed a thoeau gwyrdd. Roeddwn yn falch iawn o weld bod strategaeth gynaliadwyedd Prifysgol Caerdydd yn pwysleisio'r angen am fwy o fioamrywiaeth ar draws eu hystâd, nid yn unig yn yr ardaloedd gwyrdd a'u gerddi ond mewn toeau gwyrdd. Felly, dyna rywbeth rydym eisiau gweld ein prifysgolion yn ei arwain ar sawl ystyr.

Wrth wraidd yr ymrwymiadau sydd gennym—fel y dywedais, mae yna 25—efallai y gellid ystyried bod y rhai craidd yn anelu at sicrhau mai Caerdydd yw dinas garbon niwtral gyntaf y DU. Drwy farchnata Caerdydd yn y ffordd hon ac arwain y ffordd, yn hytrach nag aros 10 mlynedd ac yna gwneud yr hyn y mae'n rhaid i ni ei wneud oherwydd pwysau cyhoeddus a'r hyn y mae dinasoedd eraill yn ei wneud, rwy'n credu y gallwn fod ar y blaen go iawn a defnyddio hyn i hybu delwedd Caerdydd fel dinas sy'n edrych tua'r dyfodol. Rydym eisiau treialu gwaharddiad dinas gyfan ar blastig untro yng Nghymru ac rydym yn agored i gynigion o ran lle y dylid cynnal treial o'r fath. Rydym eisiau sicrhau bod gan bob datblygiad masnachol dros 1,000 metr sgwâr do gwyrdd dros o leiaf 50 y cant o gyfanswm arwynebedd to'r datblygiad. Mae llawer o ddinasoedd o gwmpas Gogledd America ac Ewrop bellach yn gwneud hyn a hoffwn gyfeirio at Sheffield yn y DU fel arweinydd yn y maes. Rydym eisiau i safleoedd tir llwyd trefol dan berchnogaeth gyhoeddus gael eu darparu ar ostyngiad er mwyn datblygu ardaloedd eco trefol. Byddai'r rhain yn ddatblygiadau tai â gerddi a rennir, sy'n ddatblygiadau dwysedd uchel, cynaliadwy ac yn cynnig cymysgedd o ddeiliadaethau. Siaradais yn gynharach am fentrau cydweithredol, ac rwy'n credu y byddai hwn yn faes allweddol ar eu cyfer. Rydym eisiau datblygu parthau aer glân yng Nghasnewydd, Abertawe, Caerdydd a Wrecsam. Ac yn olaf, a gaf fi ddweud ein bod yn anelu i gydgysylltu ein polisïau trefol fel y gall mwy o strydoedd prysuraf Cymru ddod yn barthau cerddwyr?

Felly, dyna ein strategaeth. A gaf fi ddweud fy mod yn credu ein bod wedi darparu gweledigaeth gydlynol iawn o'r ffordd ymlaen? Ac felly, ni fyddaf yn cefnogi gwelliant 2 Plaid Cymru, ond byddaf yn cefnogi gwelliant 3, sy'n cyffwrdd â mater pwysig iawn mewn perthynas â strategaeth drefol. Rydym yn hapus i ymgorffori hwnnw gan ein bod yn ei ystyried yn adeiladol. Felly, rwy'n falch iawn o gychwyn y ddadl hon y prynhawn yma, Lywydd, ac edrychaf ymlaen at gyfraniadau'r Aelodau.

Rwyf wedi dethol y tri gwelliant i'r cynnig ac os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliant 2 ei ddad-ddethol. Galwaf ar y Gweinidog Tai ac Adfywio i gynnig yn ffurfiol gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Julie James.

I have selected the three amendments to the motion. If amendment 1 is agreed, amendment 2 will be deselected. I call on the Minister for Housing and Regeneration to move formally amendment 1, tabled in the name of Julie James.

Gwelliant 1—Julie James

Dileu pwyntiau 2 a 3 a rhoi yn eu lle:

Yn nodi pwysigrwydd cefnogi cymunedau ledled Cymru, rhai trefol a gwledig, i sicrhau eu bod yn ddeniadol i fuddsoddi, gweithio, byw, ymweld ac astudio ynddynt.

Yn credu bod cefnogi twf cynhwysol a chreu cymunedau cydnerth y mae’n bosib byw ynddynt yn galw am ddull ar y cyd o fynd i’r afael ag ymyriadau allweddol, gan gynnwys datblygu economaidd, buddsoddiadau adfywio, trafnidiaeth, datblygu seilwaith, cynllunio a sgiliau.

Yn nodi bod Cynllun Gweithredu Economaidd diweddar Llywodraeth Cymru, Cronfa Buddsoddi Cymru mewn Adfywio, Cynllun Gweithredu Tasglu’r Cymoedd ac ymgynghoriad y Fframwaith Datblygu Cenedlaethol yn sail ar gyfer dull trawslywodraethol gwirioneddol i gefnogi twf cynhwysfawr a chreu cymunedau cydnerth, y mae’n bosibl byw ynddynt.

Yn cydnabod pwysigrwydd cydweithio â phartneriaid gan gynnwys awdurdodau lleol, rhanbarthau bargeinion dinesig a thwf, cymdeithasau tai, Trafnidiaeth Cymru a Banc Datblygu Cymru i hyrwyddo’r broses o greu lle. 

Amendment 1—Julie James

Delete points 2 and 3 and replace with:

Notes the importance of supporting communities across all parts of Wales, both urban and rural, to ensure that they are attractive to invest, work, live, visit and study in.

Believes that supporting inclusive growth and building resilient, liveable communities requires a joined up approach to key interventions including economic development, regeneration investment, transport, infrastructure development, planning and skills.

Notes the Welsh Government’s recent Economic Action Plan, Targeted Regeneration Investment Fund, Valleys Taskforce Delivery Plan and National Development Framework consultation as the basis for a genuinely cross-government approach to supporting inclusive growth and building resilient, liveable communities.

Recognises the importance of working with partners including local authorities, city and growth deal regions, housing associations, Transport for Wales and the Development Bank of Wales to promote effective place-making. 

Cynigiwyd gwelliant 1.

Amendment 1 moved.

Galwaf ar Simon Thomas, felly, i gynnig gwelliannau 2 a 3, a gyflwynwyd yn enw Rhun ap Iorwerth. Simon Thomas.

I call on Simon Thomas, therefore, to move amendments 2 and 3, tabled in the name of Rhun ap Iorwerth. Simon Thomas.

Gwelliant 2—Rhun ap Iorwerth

Ym mhwynt 3, dileu 'croesawu' a rhoi 'nodi' yn ei le.

Gwelliant 3—Rhun ap Iorwerth

Ychwanegu pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Yn galw ar Lywodraeth Cymru i gyflwyno Deddf aer glân i fynd i’r afael â lefelau anghyfreithlon a pheryglus o lygredd aer yn ninasoedd Cymru.

Amendment 2—Rhun ap Iorwerth

In point 3, replace 'welcomes' with 'notes'.

Amendment 3—Rhun ap Iorwerth

Add as new point at end of motion:

Calls on Welsh Government to introduce a clean air Act to tackle illegal and dangerous levels of air pollution in Wales’s cities.

Cynigiwyd gwelliannau 2 a 3.

Amendments 2 and 3 moved.

Diolch yn fawr, Llywydd. Os caf i ddechrau, er gwaethaf ein gwelliant ni, drwy groesawu'r drafodaeth rŷm ni'n ei chael heddiw. Nid wyf i'n meddwl ei bod yn briodol ein bod ni'n croesawu'n ffurfiol papur sydd wedi cael ei gynhyrchu gan unrhyw blaid, mewn ffordd, ond rwy'n croesawu'r drafodaeth, rwy'n croesawu'r hyn sydd yn y papur ac nid oes gennyf i ddim byd y byddwn i'n bersonol yn anghytuno ag e yn y papur.

Thank you, Llywydd. I start, despite our amendment, by welcoming the debate that we’re having this afternoon. I don’t think it’s appropriate that we formally welcome a paper produced by any party, but I do welcome the debate and I welcome what’s contained within the paper, and I have nothing that I would personally disagree with.

14:50

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (Ann Jones) took the Chair.

Mae yna ambell le lle byddwn i yn mynd ymhellach, yn enwedig ym maes ynni adnewyddol, ond rwy'n croesawu’r ffaith ein bod ni'n cael trafodaeth integredig ar sut mae'r gwahanol elfennau yma yn adeiladu i mewn i amgylchedd trefol mwy iach a mwy buddiol i'n dinasyddion ni. Rwyf i am bwysleisio 'trefol'. Mae teitl y papur yn sôn am ddinasoedd, ond, a dweud y gwir, nid oes gyda ni ddinasoedd yng Nghymru; trefi mawr sydd gyda ni yng Nghymru i bob pwrpas. Efallai y bydd pobl Caerdydd yn anghytuno, ond, o safbwynt patrwm datblygiad gorllewin Ewrop, trefi mawr yn benodol sydd gyda ni yng Nghymru. Ond, yn bwysicach, trwy dde Cymru a hefyd mewn rhannau o ogledd Cymru, cyfres o drefi yn ymwneud â'i gilydd, ac mae cysylltedd rhwng y trefi yna a chadw cydbwysedd amgylcheddol o dan Ddeddf cenedlaethau’r dyfodol yn hollbwysig yn y cyd-destun hynny. Mae syniadau yn y papur yma—rhai newydd, rhai hen. Nid oes dim byd yn bod ar hen syniadau. Os nad ydyn nhw wedi cael eu gweithredu eisoes, ar bob cyfrif ailgylchwch y syniadau nes eu bod nhw'n cael eu gweithredu. 

Y prif feirniadaeth sydd gyda fi o hyn—ac fe gaf i hwn mas o'r ffordd cyn bod yn fwy adeiladol—yw ei fod yn cael ei awgrymu gan blaid sydd wedi bod mewn Llywodraeth am wyth mlynedd yn San Steffan a heb wneud unrhyw gynnydd ar rai o'r pwyntiau yma. Felly, mae gorboethi dinas Llundain yn dal i fynd ymlaen o dan gyfundrefn macro-economaidd y blaid bresennol. Mae'r cwynion a'r atebion ynglŷn â datblygu seilwaith cerbydau trydan, er enghraifft, yn amlwg, ond eto nid ydym ni wedi gweld unrhyw ddatblygiad neu brin fuddsoddiad yng Nghymru o Lywodraeth San Steffan yn y maes yma. Mae'r gagendor rhwng y syniadau yn y papur yma a rhai o weithredoedd go iawn y Llywodraeth a'r Blaid Geidwadol yn Llywodraeth San Steffan yn rhywbeth i'w weld. Ond, rwy'n gosod hynny i fyny i bobl sylwi arno a gwneud eu sylwadau eu hunain. 

Fel mae prif welliant Plaid Cymru yn ei wneud yn glir, rydym ni am ychwanegu—ac rwy'n falch bod David Melding wedi derbyn bod hwn yn rhywbeth adeiladol—angen am Ddeddf awyr glân ehangach yng Nghymru. Byddai hynny'n effeithio ar bob rhan o Gymru, wrth gwrs. Mae yna agweddau yn y papur y mae'n dda gennyf i eu gweld. Jest i gymryd un enghraifft, mae'r papur yn sôn am fonitro awyr tu fas i feithrinfeydd ac ysgolion ac ati. Rwy'n cefnogi hynny. Rwyf wedi sôn am hynny fy hunan. Y cwestiwn yw: beth ydych chi'n gwneud ar ôl ichi fonitro? Pa gamau wedyn ydych chi'n eu defnyddio i sicrhau bod yr awyr yn cael ei glanhau? Achos rwy'n amau, pe byddem ni'n gwneud monitro bywyd go iawn, yn y funud, yn yr eiliad, y byddem ni'n gweld y monitro rydym ni'n ei weld yn y ffigurau cyhoeddus. Mae yna ansawdd awyr gwael iawn tu fas i rai o'r llefydd lle mae ein pobl fwyaf bregus ni—pobl ifanc i ysgolion a phobl hŷn i ysbytai—yn mynd. Y cwestiwn yw: beth ydych chi'n gwneud i weithredu hynny? Dyna pam rŷm ni'n sôn am yr angen am Ddeddf awyr glân i Gymru yn fwy eang, ac nid yn unig i greu y parthau awyr glân roedd David Melding yn sôn amdano, ond i roi hawliau i gymunedau hefyd i fynnu'r wybodaeth yna a defnyddio'r wybodaeth honno i chwilio am welliant yn yr ansawdd awyr lleol. 

Rhaid gwneud yn siŵr hefyd fod gan awdurdodau lleol, sydd yn gyndyn iawn ar hyn o bryd yng Nghymru i fentro ar unrhyw fath o bris i dalu naill ai i barcio neu i deithio drwy ddinasoedd ar adegau gwahanol—. Nid yw hynny'n cael ei drafod yn y papur, er bod David Melding wedi crybwyll hwn yn y gorffennol yn y Siambr, rwy'n meddwl. Os ydym ni am fynd i'r afael â rhai o'r problemau yma, mae'n rhaid i ni fynd yn syth i'r afael â'r ffaith fod lorïau mawr disel yn mynd drwy ganol ein dinasoedd ni ar yr adeg pan fo plant yn cerdded i'r ysgol. Mae'n rhaid stopio hynny rhyw ffordd neu ei gosbi mewn ffordd nes bod dewisiadau amgen economaidd yn dod yn ei le. Felly, dyna pam yr ydym ni am annog strategaeth fwy eang ynglŷn ag awyr iach tu fewn i'r cyd-destun hynny.

Fe wnaf i fennu jest drwy ganu trwmped Plaid Cymru, wrth gwrs, fel y byddech chi'n disgwyl mewn dadl fel hon. Rwy'n falch iawn fod y Ceidwadwyr yn sôn am y pethau hyn; mae Plaid Cymru wedi sôn am nifer ohonyn nhw ers rhai blynyddoedd. Ond, yn fwy na hynny, rŷm ni yn fodlon, er yn wrthblaid, i fynd i mewn i drafod gyda Llywodraeth Cymru i roi arian tuag at ateb rhai o'r problemau hyn. Felly, mae £2 filiwn wedi cael ei glustnodi ar gyfer datblygu seilwaith cerbydau trydan drwy Gymru, ac mae £0.5 miliwn wedi'i glustnodi ar gyfer mynd i'r afael â llygredd plastig, yn benodol drwy'r cynllun blaendal poteli, er enghraifft. Rwy'n credu bod gweithredoedd fel yna yn rhywbeth pwysig iawn i'w weld mewn gwleidyddiaeth. I'r blaid sydd wedi cynnig rhai o'r syniadau da yma, rwy'n gofyn iddyn nhw ystyried hefyd beth mae eu plaid hwythau yn gwneud wrth iddyn nhw fod mewn Llywodraeth.

There are a few areas where I would go further, particularly in terms of renewable energy, but I welcome the fact that we are having an integrated debate on how these various elements build into a healthier urban environment, and an environment that’s more beneficial for our citizens. And I do want to emphasise the 'urban'. The title of the paper talks about cities, but we don’t really have cities in Wales; we have large towns, to all intents and purposes. The people of Cardiff may disagree, but, in terms of the pattern of the development of western Europe, we have large towns in Wales, but, more importantly, through south Wales and in parts of north Wales, we have a series of towns that are interlinked, and the connectivity between those towns and retaining the environmental balance under the well-being of future generations Act is crucially important in that context. There are some ideas in this paper that are new and some old. There’s nothing wrong with old ideas and, if they haven’t been implemented already, then do recycle those, of course, until they are implemented.

The main criticism I have of this—and I will get this out of the way before being more constructive—is that it’s suggested by a party that has been in Government for eight years in Westminster and hasn’t made any progress on some of these points. So, the overheating of the city of London still goes on under the macroeconomic system of the party of Government. The complaints and solutions on developing electric vehicle infrastructure are clear, but we haven’t seen any development or hardly any investment in Wales from the Westminster Government in this regard. And the gulf between the ideas in this paper and some of the actions of the Government and the Conservative Party in Government in Westminster is something to behold. But I would just note that so that people can take a view on it and come to their own conclusions.

As the main Plaid Cymru amendment suggests, we want to add—and I’m pleased that David Melding has accepted that this is a constructive addition—a broader clean air Act in Wales, which would affect all parts of Wales. There are aspects of the paper that I’m pleased to see. Just to take one example, the paper talks of monitoring air quality outside nurseries and schools and so on, which I support and have raised previously. The question is: what do you do once you’ve monitored? What steps will you then take to ensure that the air is cleaned? Because I would suspect that if we monitor real life in real time, we wouldn’t see the monitoring that we see in the figures published. There is very poor air quality outside some of the areas where our most vulnerable people go—young people to schools and older people to hospitals, and so on. But what do you do to improve that? And that’s why we talk of the need to introduce a clean air Act for Wales more broadly, not only to create the clean air zones that David Melding mentioned, but to give rights to communities to insist on having that information and to use that information to seek improvement in local air quality.

We also need to ensure that local authorities, who are very reluctant in Wales to introduce a charge for parking or travelling through cities at particular times—. This isn’t addressed in the paper, although David Melding has alluded to it in the past in the Chamber. If we are truly to tackle some of these issues, then we immediately must get to grips with the fact that large diesel lorries travel through city centres at a time when children are walking to school. We have to stop that somehow, or it has to be penalised in some way until alternative economic options are found. So, that’s why we want to encourage a broader strategy on clean air in that context.

I will conclude by blowing Plaid Cymru’s own trumpet, as you would expect in such a debate. I am pleased to hear the Conservatives discussing these things; Plaid Cymru has talked of many of these things for many years. But, more than that, we are content, although an opposition party, to have discussions with the Welsh Government on the provision of funding to resolve some of these problems. So, £2 million has been allocated for the development of electric vehicle infrastructure throughout Wales and £0.5 million has been allocated for tackling plastic pollution, particularly through a deposit-return scheme. I do think that actions of that kind are very important in politics. And, as for the party that’s proposed some of these good ideas, I would ask them to also consider what their party is doing as they are in Government themselves.

14:55

First of all, can I welcome the debate and the way David Melding brought it forward? I hope it's going to be part of a series that the Conservative group are going to bring forward in a constructive manner, as David has today. 

It is absolutely true that we need to acknowledge the importance of Wales’s urban areas as engines of economic growth, learning and activity. More specifically, it is the large urban centres that generate large-scale employment and wealth. We only need to look at London or, on a world scale, New York and Tokyo, or to look at much less well-known cities across Europe, places like Mannheim and Aarhus. This is why I am so keen on the creation of city regions. Whilst the economy of Cardiff city region involves substantial movement from surrounding areas into Cardiff, the Swansea bay city region involves a lot of movement into and out of Swansea and the other parts of the region.

Successful towns and cities have always been at the heart of economic development and the creation of prosperity. Whether as marketplaces or as centres of enterprise, knowledge, culture, learning and innovation, the economy of the country depends on their success. All urban areas should achieve their economic potential and enjoy substantial growth and rising prosperity. However, fairer sharing of prosperity should be ensured, and that's something we lack at the moment. Wealth and opportunity often exist side by side with poverty and isolation, often within the same cities.

The diverse skills and backgrounds of all people should be used properly, enabling everyone to fulfil their potential and excluding no-one. This is important for a caring and inclusive society to be created. This also makes sound economic sense as it will help to increase the long-term growth potential of the economy. Successful places need to be able to attract and retain businesses, based on understanding their requirements. An analysis of successful and less successful places suggests several factors that are crucial to the economic prosperity of towns and cities. The following four factors are the key to economic success: firstly, a culture of enterprise and innovation, where places adapt quickly to new opportunities and everyone can share in the possibilities and rewards of business success, and this includes embracing the opportunities presented by the revolution in information and communications technology, artificial intelligence and also in life sciences; private investment, including access to venture capital, essential for businesses to start up and grow, and to deliver jobs and opportunity for all; people equipped with the skills employers need, and with motivation and opportunity to work—a culture of lifelong learning, enabling people to fulfil their potential and maximising employment opportunities enabling a flexible response to changing opportunities and encouraging companies to come to, and remain in, towns and cities. Far too often, we have companies coming in, taking the grants and then moving out. Also, an efficient and reliable transport system, enabling efficient delivery of raw materials to industry and of goods to market and providing efficient access to jobs, making towns and cities better places to live in and helping tackle social exclusion.

So, what does this mean specifically for the Swansea bay city region? Economic and transport planning needs to be based on the region. We need to build on the strengths of the university. Too many students, including many from the area, move away the day after they graduate, or the month after they graduate. We need science parks attached to universities so that we can use them as innovation hubs and specialise in key economic sectors, life sciences and ICT being two that have great opportunities for growth. We also need an entrepreneurship and innovation centre that can provide a founder and incubator platform for students, young entrepreneurs and investors to get together and ensure that we grow our economy. We need to provide opportunities for businesses to start, but when they start they need access to capital, not just at the start-up stage but at the two important growth stages of small to medium-sized enterprise and then from medium to large. As we know, too often, medium-sized enterprises sell up to companies outside the area and the economic benefits for our area are reduced. Working with the universities and further education colleges, we need to upskill our population.

Finally, transport, which could be a debate in itself and would keep me going for well in excess of the five minutes I'm allowed. But, briefly, we need to reopen railway stations, and I welcome the comments made by the Minister, or the Cabinet Secretary, earlier today. But we need to have bus-rail interchanges. Far too often, the bus stops in one place and, to catch the train, you've got a 10 minute walk—quite nice on a day like today, but days like today are unusual. When it's cold and it's wet, it becomes an unpleasant journey. We need to have safe cycle routes. It's no good having cycle routes that cover 80 or 90 per cent of the journey; they have to cover the whole 100 per cent of the journey. It's a nice safe cycle route as long as you forget about the 100 yards you've got to go on the main road. 

Yn gyntaf oll, a gaf fi groesawu'r ddadl a'r ffordd y mae David Melding wedi'i chyflwyno? Gobeithiaf y bydd yn rhan o gyfres y bydd y Ceidwadwyr yn ei chyflwyno mewn modd adeiladol, fel y mae David wedi'i wneud heddiw.

Mae'n hollol wir fod angen i ni gydnabod pwysigrwydd ardaloedd trefol Cymru fel peiriannau twf economaidd, dysgu a gweithgarwch. Yn fwy penodol, y canolfannau trefol mawr sy'n creu cyflogaeth a chyfoeth ar raddfa fawr. Nid oes ond angen i ni edrych ar Lundain, neu ar raddfa fyd-eang, Efrog Newydd a Tokyo, neu edrych ar ddinasoedd llawer llai adnabyddus ledled Ewrop, lleoedd fel Mannheim ac Aarhus. Dyma pam rwyf mor awyddus i greu dinas-ranbarthau. Tra bod economi dinas-ranbarth Caerdydd yn cynnwys symud sylweddol o'r ardaloedd cyfagos i Gaerdydd, mae dinas-ranbarth bae Abertawe yn cynnwys llawer o symud i ac o Abertawe a rhannau eraill o'r rhanbarth.

Mae trefi a dinasoedd llwyddiannus bob amser wedi bod yn ganolog i ddatblygiad economaidd a chreu ffyniant. Boed fel marchnadoedd neu ganolfannau menter, gwybodaeth, diwylliant, dysgu ac arloesi, mae economi'r wlad yn dibynnu ar eu llwyddiant. Dylai pob ardal drefol gyflawni eu potensial economaidd a mwynhau twf sylweddol a ffyniant cynyddol. Fodd bynnag, dylid sicrhau bod ffyniant yn cael ei rannu'n decach, ac nid yw hynny'n digwydd ar hyn o bryd. Mae cyfoeth a chyfleoedd yn aml yn bodoli ochr yn ochr â thlodi ac arwahanrwydd, yn aml o fewn yr un dinasoedd.

Dylai sgiliau amrywiol a chefndiroedd pawb gael eu defnyddio'n briodol, gan alluogi pawb i gyflawni eu potensial heb eithrio neb. Mae hyn yn bwysig er mwyn gallu creu cymdeithas ofalgar a chynhwysol. Mae hyn hefyd yn gwneud synnwyr economaidd da gan y bydd yn helpu i gynyddu potensial twf yr economi yn y tymor hir. Mae angen i leoedd llwyddiannus allu denu a chadw busnesau, yn seiliedig ar ddeall eu hanghenion. Mae dadansoddiad o leoedd llwyddiannus a lleoedd llai llwyddiannus yn awgrymu nifer o ffactorau sy'n hanfodol i ffyniant economaidd trefi a dinasoedd. Y pedwar ffactor canlynol yw'r allwedd i lwyddiant economaidd: yn gyntaf, diwylliant o fenter ac arloesedd, lle mae lleoedd yn addasu'n gyflym i gyfleoedd newydd a gall pawb rannu posibiliadau a gwobrau llwyddiant busnesau, ac mae hyn yn cynnwys manteisio ar y cyfleoedd a ddaw yn sgil y chwyldro ym maes technoleg gwybodaeth a chyfathrebu, deallusrwydd artiffisial, a gwyddorau bywyd hefyd; buddsoddiad preifat, gan gynnwys mynediad at gyfalaf menter, sy'n hanfodol i gychwyn a thyfu busnesau, ac i ddarparu swyddi a chyfleoedd i bawb; pobl sydd wedi'u harfogi â'r sgiliau y mae cyflogwyr eu hangen, ac â chymhelliant a chyfle i weithio—diwylliant o ddysgu gydol oes, sy'n galluogi pobl i gyflawni eu potensial a manteisio i'r eithaf ar gyfleoedd cyflogaeth gan alluogi ymateb hyblyg i gyfleoedd sy'n newid ac annog cwmnïau i ddod i drefi a dinasoedd ac aros ynddynt. Yn llawer rhy aml, mae gennym gwmnïau'n dod i mewn, yn cymryd y grantiau ac yna'n symud allan. Hefyd, system drafnidiaeth effeithlon a dibynadwy, sy'n sicrhau bod deunyddiau crai yn cael eu cyflenwi'n effeithlon i ddiwydiant, a nwyddau i'r farchnad, a darparu mynediad effeithlon at swyddi, gan wneud trefi a dinasoedd yn lleoedd gwell i fyw ynddynt a helpu i fynd i'r afael ag allgáu cymdeithasol. 

Felly, beth y mae hyn yn ei olygu'n benodol ar gyfer dinas-ranbarth bae Abertawe? Mae angen i gynllunio economaidd a chynlluniau trafnidiaeth fod yn seiliedig ar y rhanbarth. Mae angen inni adeiladu ar gryfderau'r brifysgol. Mae gormod o fyfyrwyr, gan gynnwys llawer o'r ardal, yn symud i ffwrdd y diwrnod ar ôl iddynt raddio, neu y mis ar ôl iddynt raddio. Mae angen i ni gael parciau gwyddoniaeth ynghlwm wrth brifysgolion fel y gallwn eu defnyddio fel canolfannau arloesi ac arbenigo mewn sectorau economaidd allweddol, ac mae gwyddorau bywyd a TGCh yn ddau sy'n cynnig cyfleoedd gwych ar gyfer twf. Rydym hefyd angen canolfan entrepreneuriaeth ac arloesedd sy'n gallu darparu platfform sylfaen a deori i fyfyrwyr, entrepreneuriaid ifanc a buddsoddwyr ddod at ei gilydd a sicrhau ein bod yn tyfu ein heconomi. Mae angen i ni ddarparu cyfleoedd i fusnesau allu cychwyn, ond pan fyddant yn cychwyn, maent angen mynediad at gyfalaf, nid yn unig ar y cam cychwynnol, ond ar y ddau gam pwysig o dwf, o fod yn fentrau bach i fod yn fentrau canolig ac yna o fod yn fentrau canolig i fod yn fentrau mawr. Fel y gwyddom, yn rhy aml, mae busnesau canolig eu maint yn gwerthu i gwmnïau y tu allan i'r ardal ac mae llai o fanteision economaidd i'n hardal. Gan weithio gyda'r prifysgolion a'r colegau addysg bellach, mae angen i ni wella sgiliau ein poblogaeth.

Yn olaf, trafnidiaeth, a allai fod yn ddadl ynddi ei hun ac a fyddai'n fy nghadw i fynd yn llawer hwy na'r pum munud a ganiateir i mi. Ond yn fyr, mae angen i ni ailagor gorsafoedd rheilffordd, ac rwy'n croesawu'r sylwadau a wnaed gan y Gweinidog, neu Ysgrifennydd y Cabinet, yn gynharach heddiw. Ond mae angen inni gael cyfnewidfeydd bws a thrên. Yn llawer rhy aml, mae'r bws yn aros mewn un lle, ac er mwyn dal y trên, mae gennych daith gerdded o 10 munud—sy'n eithaf braf ar ddiwrnod fel heddiw, ond mae dyddiau fel heddiw yn anarferol. Pan fo'n oer ac yn wlyb, mae'n daith annymunol. Mae angen i ni gael llwybrau beicio diogel. Nid yw'n ddigon da cael llwybrau beicio ar gyfer 80 neu 90 y cant o'r daith; mae'n rhaid iddynt fod ar gyfer 100 y cant o'r daith. Mae'n llwybr beicio diogel a braf cyhyd â'ch bod yn anghofio am y 100 llath lle mae'n rhaid i chi feicio ar y brif ffordd.

Will you take an intervention, Mike, if you've got time? 

A wnewch chi dderbyn ymyriad, Mike, os oes gennych amser?

15:00

Would you also agree with me that when it comes to bus services—and I've found this myself from my own experience coming to Cardiff sometimes—that it's one thing having the bus to get you there in the morning, but you've got to make sure there's a bus service back then after 5.30 p.m., otherwise you're stuck and then you have to rely on taxis and other forms of transport? 

A fyddech chi hefyd yn cytuno â mi, o ran y gwasanaethau bws—ac rwyf wedi gweld hyn yn fy mhrofiad fy hun o deithio i Gaerdydd weithiau—un peth yw cael bws i'ch cludo yno yn y bore, ond mae'n rhaid i chi wneud yn siŵr fod gwasanaeth bws yn ôl wedyn ar ôl 5.30 p.m., neu fel arall rydych mewn twll ac mae'n rhaid i chi ddibynnu ar dacsis a mathau eraill o drafnidiaeth?

Absolutely. That's what I was going to say: we need bus services linking residential areas, work and leisure, going at the times people want to go to the work and leisure.

In conclusion, to grow our economy in south-west Wales, we need to develop and expand the economic opportunities in the Swansea bay city region and we all need to work together. So, thank you, David Melding, for bringing this debate.

Yn hollol. Dyna beth roeddwn am ei ddweud: rydym angen gwasanaethau bysiau sy'n cysylltu ardaloedd preswyl, gwaith a hamdden, ac sy'n mynd ar yr adegau y mae pobl eisiau mynd i'r gwaith a mannau hamdden.

I gloi, er mwyn tyfu ein heconomi yn ne-orllewin Cymru, mae angen i ni ddatblygu ac ehangu'r cyfleoedd economaidd yn ninas-ranbarth bae Abertawe ac mae angen i ni i gyd weithio gyda'n gilydd. Felly, diolch i chi, David Melding, am gyflwyno'r ddadl hon.

According to the latest census, more than two thirds of people in Wales live in urban areas. As more people cram into our cities, problems of bad planning, overcrowding and poor accessibility become more evident. The challenge we face, therefore, is to create cities where people want to live: places where shops, jobs, social facilities and open spaces are easily accessible; places where planning takes account of social, economic and environmental development. This is why I welcome the proposal contained in our strategy for Welsh urban renewal or urban development. A successful city must balance social, economic and environmental needs. It must put the needs of its citizens at the forefront of all its planning activities. Poorly managed urban settlements will be unable to keep pace with urban expansion, bringing with them more poor health, poverty, social unrest and economic inefficiency.

Environmental hazards are responsible for the most common causes of ill health and morbidity among urban poor. Foremost amongst these is air pollution. In 2016, Cardiff, Swansea, Newport, Port Talbot and Chepstow all reported illegal and damaging levels of air pollution. Deputy Presiding Officer, over 143 deaths per annum actually happened in Cardiff in 2013 due to air pollution. Five English and four Scottish cities are leading the way in introducing clean air zones. The considerable cut in emissions seen in Berlin—which is a German city—over 10 years ago demonstrates what can be achieved because now that is one of the cleanest cities in the whole of Europe. We should make improving air quality a priority by introducing clean air zones in Wrexham, Newport, Cardiff and Swansea, and we should go further to protect the health of our children. All schools and nurseries should have air pollution monitors on the busiest roads within 10m of their premises.

Easy access to urban amenities by walking, cycling and public transport can remove the need to use cars and further reduce air pollution levels. One of the biggest barriers to cycling is the safety issue: the lack of cycling lanes. In the United Kingdom, Deputy Presiding Officer, in 2013, there were over 1,700 deaths on the roads, which is totally unacceptable. We propose to develop infrastructure to facilitate growth in cycling through the provision of additional bike lanes in urban areas. Our target is to double the length of cycling routes in urban areas by 2040. A community cycling fund would enable local communities to fund and design their own cycling networks with the aim of accessing local amenities.

Greater use of pedestrian-only streets reduces people's exposure to excessive levels of noise and air pollution. A study in Denmark reveals it can also provide a welcome boost to the local economy and retailers. We already provide concessionary bus passes for travel for our elderlies. I believe young people also need the support required for them to access education, jobs and training. That is why we propose introducing a new green card scheme to provide all 16 to 24-year-olds in Wales with access to unlimited bus travel freely in Wales.

Green spaces are essential to improving quality of life in our cities. Green spaces are essential to protect our environment and to improve the health of our citizens. We need an open space strategy that puts parks and the reclamation of derelict and underdeveloped land at the heart of urban regeneration. This would include a commitment to planting more urban trees. Urban trees not only improve the look of an area, they also produce the benefits of lowering urban temperatures and improving air quality.

Deputy Presiding Officer, the proposals contained in this document are about improving the quality of life of those who live in our cities, and we should be at the forefront in the United Kingdom to give our citizens the best possible clean life to live in. They are about enhancing the economy and ensuring a clean and safe environment for our citizens and our future generations. I believe they deserve the support of this Assembly and of the next generation to come. Thank you.

Yn ôl y cyfrifiad diweddaraf, mae mwy na dwy ran o dair o bobl yng Nghymru yn byw mewn ardaloedd trefol. Wrth i fwy o bobl wasgu i mewn i'n dinasoedd, mae problemau yn sgil cynllunio gwael, gorlenwi a diffyg hygyrchedd yn dod yn fwy amlwg. Yr her a wynebwn, felly, yw creu dinasoedd lle mae pobl eisiau byw ynddynt: lleoedd lle y gellir cyrraedd siopau, swyddi, cyfleusterau cymdeithasol a mannau agored yn rhwydd; lleoedd lle mae'r broses gynllunio'n ystyried datblygiad cymdeithasol, economaidd ac amgylcheddol. Dyma pam rwy'n croesawu'r cynnig a gynhwyswyd yn ein strategaeth ar gyfer datblygu trefol neu adnewyddu trefol yng Nghymru. Mae'n rhaid i ddinas lwyddiannus sicrhau cydbwysedd rhwng anghenion cymdeithasol, economaidd ac amgylcheddol. Mae'n rhaid iddi sicrhau bod anghenion ei dinasyddion yn flaenoriaeth yn ei holl weithgareddau cynllunio. Ni fydd aneddiadau trefol sy'n cael eu rheoli'n wael yn gallu dal i fyny gydag ehangu trefol, a bydd mwy o iechyd gwael, tlodi, aflonyddwch cymdeithasol ac aneffeithlonrwydd economaidd yn sgil hynny.

Peryglon amgylcheddol sy'n gyfrifol am yr achosion mwyaf cyffredin o afiechydon ac afiachedd ymhlith tlodion trefol. Un o'r rhai mwyaf blaenllaw o'r rhain yw llygredd aer. Yn 2016, cofnododd Caerdydd, Abertawe, Casnewydd, Port Talbot a Chas-Gwent lefelau llygredd aer anghyfreithlon a niweidiol. Ddirprwy Lywydd, cafwyd dros 143 o farwolaethau mewn blwyddyn yng Nghaerdydd yn 2013 oherwydd llygredd aer. Mae pum dinas yn Lloegr a phedair dinas yn yr Alban yn arwain y ffordd drwy gyflwyno parthau aer glân. Mae'r toriad sylweddol a welwyd mewn allyriadau ym Merlin—dinas yn yr Almaen—dros 10 mlynedd yn ôl yn dangos beth y gellir ei gyflawni, oherwydd mae honno'n un o'r dinasoedd glanaf yn Ewrop gyfan erbyn hyn. Dylem sicrhau bod gwella ansawdd aer yn flaenoriaeth drwy gyflwyno parthau aer glân yn Wrecsam, Casnewydd, Caerdydd ac Abertawe, a dylem fynd ymhellach i ddiogelu iechyd ein plant. Dylai pob ysgol a meithrinfa gael monitorau llygredd aer ar y ffyrdd prysuraf o fewn 10m i'w safle.

Gall mynediad hawdd at amwynderau trefol drwy gerdded, beicio a thrafnidiaeth gyhoeddus ddileu'r angen i ddefnyddio ceir a lleihau lefelau llygredd aer ymhellach. Un o'r rhwystrau mwyaf i feicio yw diogelwch: prinder lonydd beicio. Yn y Deyrnas Unedig, Ddirprwy Lywydd, yn 2013, cafwyd dros 1,700 o farwolaethau ar y ffyrdd, sy'n gwbl annerbyniol. Rydym yn cynnig datblygu seilwaith i hyrwyddo cynnydd yn nifer y rhai sy'n beicio drwy ddarparu lonydd beicio ychwanegol mewn ardaloedd trefol. Ein targed yw dyblu hyd llwybrau beicio mewn ardaloedd trefol erbyn 2040. Byddai cronfa feicio gymunedol yn galluogi cymunedau lleol i ariannu a chynllunio eu rhwydweithiau beicio eu hunain gyda'r nod o sicrhau mynediad at amwynderau lleol.

Mae mwy o ddefnydd o strydoedd ar gyfer cerddwyr yn unig yn lleihau cysylltiad pobl â lefelau gormodol o sŵn a llygredd aer. Mae astudiaeth yn Nenmarc yn dangos hefyd y gall roi hwb calonogol i'r economi a manwerthwyr lleol. Rydym eisoes yn darparu tocynnau bws teithio rhatach i'n pobl hŷn. Credaf fod pobl ifanc hefyd angen y cymorth angenrheidiol i gael mynediad at addysg, swyddi a hyfforddiant. Dyna pam ein bod yn cynnig cyflwyno cynllun cerdyn gwyrdd newydd i ddarparu mynediad am ddim at deithiau bws diderfyn ar gyfer bob person 16 i 24 oed yng Nghymru.

Mae mannau gwyrdd yn hanfodol er mwyn gwella ansawdd bywyd yn ein dinasoedd. Mae mannau gwyrdd yn hanfodol i ddiogelu ein hamgylchedd ac i wella iechyd ein dinasyddion. Rydym angen strategaeth mannau agored sy'n rhoi parciau ac adfer tir diffaith â thir heb ei ddatblygu wrth wraidd adfywio trefol. Byddai hyn yn cynnwys ymrwymiad i blannu rhagor o goed trefol. Mae coed trefol yn gwella golwg ardal ac maent hefyd yn cynhyrchu manteision fel gostwng tymereddau trefol a gwella ansawdd aer.

Ddirprwy Lywydd, mae'r cynigion yn y ddogfen hon yn ymwneud â gwella ansawdd bywyd y bobl sy'n byw yn ein dinasoedd, a dylem fod ar y blaen yn y Deyrnas Unedig yn rhoi'r bywyd glân gorau posibl i'n dinasyddion. Maent yn ymwneud â gwella'r economi a sicrhau amgylchedd glân a diogel ar gyfer ein dinasyddion a chenedlaethau'r dyfodol. Credaf eu bod yn haeddu cefnogaeth y Cynulliad hwn a'r genhedlaeth nesaf i ddod. Diolch.

15:05

Thanks to the Conservatives for bringing today's debate. We broadly support what they're calling for today. The motion itself is a little vague, but it does refer us to their White Paper, 'Liveable Cities'. The White Paper is interesting and it focuses on, among other things, the nitty-gritty areas of transport and housing, to which I think they should have also added the related issue of employment. And Oscar Asghar in his contribution just mentioned that issue, so clearly you're aware that that is part of the tapestry you're trying to weave here as well.

You do cover a lot of policy areas in 'Liveable Cities', so I will have to confine myself to commenting on just a few of the areas that you go into. There are proposals relating to undeveloped land becoming parkland, anti-littering initiatives, a plastics ban—all pretty good stuff that we, again, would broadly support—and then there is the encouragement of more cycle routes and more walking. Well, we would all here generally tend to support that kind of aspiration, but the problem is how we achieve it.

The Welsh Government have their own active travel programme that aims to expedite these very things, but the problem is actually turning fine objectives into meaningful action. Cycling was just mentioned in the last contribution. With cycling, there is a problem of space, as Oscar mentioned. Cyclists don't want to ride on busy roads for the very reasons that were just described: the danger of too much traffic on the roads and also heavy goods vehicles among them, which I believe Simon Thomas mentioned earlier today—possibly in this debate. So, because of these issues, cyclists often tend to take to the pavements—understandably so.

Cycle paths in cities tend to merge with footpaths, so then then cyclists are mixing with pedestrians. I do a 50-minute walk to work every day, and back, along a route that is also used as a cycle path. As a pedestrian, I do actually object to having to be put at risk by cyclists who are going too fast without using bells. [Interruption.] I couldn't hear that, Jenny. I do agree with the aim of getting more people cycling, but I don't really, if I'm honest, actually want to be sharing the footpath with them.

Diolch i'r Ceidwadwyr am gyflwyno'r ddadl heddiw. Rydym yn cefnogi'r hyn y maent yn galw amdano heddiw yn fras. Mae'r cynnig ei hun yn niwlog braidd, ond mae'n ein cyfeirio at eu Papur Gwyn, 'Dinasoedd Byw'. Mae'r Papur Gwyn yn ddiddorol ac mae'n canolbwyntio, ymhlith pethau eraill, ar feysydd sylfaenol trafnidiaeth a thai, a chredaf y dylent fod wedi ychwanegu cyflogaeth, sy'n elfen gysylltiedig, at y rheini hefyd. Ac mae Oscar Asghar newydd grybwyll y mater hwnnw yn ei gyfraniad ef, felly mae'n amlwg eich bod yn ymwybodol fod hynny'n rhan o'r tapestri rydych yn ceisio'i wau yma yn ogystal.

Rydych yn mynd i'r afael â llawer o feysydd polisi yn 'Dinasoedd Byw', felly bydd yn rhaid i mi gyfyngu fy hun i nodi rhai yn unig o'r meysydd a drafodir. Ceir cynigion yn ymwneud â throi tir nad yw wedi cael ei ddatblygu yn dir parc, mentrau gwrth-sbwriel, gwaharddiad plastigau—pethau da iawn i gyd y byddem, unwaith eto, yn eu cefnogi'n fras—a cheir cynigion i annog mwy o lwybrau beicio a mwy o gerdded. Wel, byddai pawb ohonom yma yn tueddu i gefnogi'r math hwnnw o uchelgais yn gyffredinol, ond y broblem yw sut rydym yn ei gyflawni.

Mae gan Lywodraeth Cymru raglen teithio llesol eu hunain sy'n anelu at hwyluso'r union bethau hyn, ond y broblem mewn gwirionedd yw troi amcanion da yn gamau gweithredu ystyrlon. Crybwyllwyd beicio yn y cyfraniad diwethaf. Gyda beicio, mae yna broblem o ran lle, fel y soniodd Oscar. Nid yw beicwyr eisiau beicio ar ffyrdd prysur am yr union resymau sydd newydd gael eu disgrifio: perygl gormod o draffig ar y ffyrdd a cherbydau nwyddau trwm yn eu plith, ac rwy'n credu bod Simon Thomas wedi crybwyll hynny'n gynharach heddiw—o bosibl yn y ddadl hon. Felly, oherwydd y materion hyn, mae beicwyr yn tueddu i feicio ar y palmentydd yn aml—sy'n ddealladwy.

Mae llwybrau beicio mewn dinasoedd yn tueddu i uno â llwybrau cerdded, felly mae beicwyr yn mynd i blith cerddwyr. Rwy'n cerdded 50 munud i'r gwaith bob dydd, ac yn ôl, ar hyd llwybr a ddefnyddir fel llwybr beicio hefyd. Fel cerddwr, rwy'n gwrthwynebu gorfod cael fy rhoi mewn perygl gan feicwyr sy'n mynd rhy gyflym heb ddefnyddio clychau. [Torri ar draws.] Ni chlywais hynny, Jenny. Rwy'n cytuno â'r nod o annog mwy o bobl i feicio, ond a bod yn onest, nid wyf eisiau rhannu llwybr cerdded â hwy mewn gwirionedd.

I just want to emphasise that whilst cyclists might pose a risk to a pedestrian, that is nothing as compared with cars. So, I think dangerous driving is far more significant an issue than poor cycling.

Rwyf eisiau pwysleisio, er bod beicwyr yn gallu achosi perygl i gerddwyr, nad yw hynny'n ddim o'i gymharu â cheir. Felly, credaf fod gyrru peryglus yn broblem lawer mwy sylweddol na beicio gwael.

Yes, the point was made by Simon Thomas earlier, and I would agree that the biggest danger is caused by the cars. I think the point I'm making is that the three different things don't really mix at all. Cars, cycles, pedestrians, the difficulty is trying to find a viable way of cyclists and pedestrians becoming more active and using that mode of transport without everything interfering with the other thing. So, this, I do find, is a genuine difficulty as a pedestrian. I know you cycle a lot, Jenny, so I'm trying to look at it from the perspective of a pedestrian. So, I think there is a difficulty. I think the problem is: where is the space for all of these different modes of transport to be viably promoted?

A major issue is that there are now too many cars on the road. Our current towns and cities were not designed for this amount of cars, so we do need to reduce the number of cars on the road, which takes us on to one of the Conservatives' ideas, which is about encouraging the use of buses, which, again, Oscar was describing in his contribution.

There is a proposal to make transport free for 16 to 24-year-olds on the buses. This would be a bold move. I can see that this might lead to a culture change, and it's worth thinking about this. In the long term, there could be a massive theoretical gain. The problem is, in the short term, what would be the budgetary cost to the Welsh Government of providing this kind of facility. Such a move, if it was made, could encourage many young people not to use cars all the time. It won't encourage all of them, because some of them won't envisage using buses because buses are not cool. The ones that do use the proposed bus cards, these cards will also encourage them to walk from their homes to the bus stop, so it could also encourage the idea of walking, because at the moment a lot of youngsters are only interested in walking, unfortunately, from the couch to the car parked outside the house. Within a few short years, many of these same youngsters could be obese and will be a drain on the NHS, so we do have to look at the long-term potential cost savings. Surely, this is the kind of long-term thinking that tends to be encouraged by our future generations commissioner, so I wonder what she would think about your policy of free bus travel for the young. I wonder, of course, what the Government Minister has to say about it today. Of course, we also need to cost this and think about how on earth it would be funded.

I think I've come to the end of my time. There was a lot of stuff to cover. We broadly agree with the Conservatives; on the Plaid amendments, the one about clean air we do support. We know you're doing a lot of Government initiatives, but we do wonder about the effectiveness of them, because the active travel Act, there are lots of doubts about how effective it is, so we are opposing your amendments today. Diolch yn fawr iawn.

Ie, gwnaed y pwynt gan Simon Thomas yn gynharach, a buaswn yn cytuno mai ceir sy'n achosi'r perygl mwyaf. Rwy'n credu mai'r pwynt rwy'n ei wneud yw nad yw'r tri pheth gwahanol yn cymysgu o gwbl. Ceir, beiciau, cerddwyr, yr anhawster yw ceisio dod o hyd i ffordd ymarferol o annog beicwyr a cherddwyr i wneud rhagor o ymarfer corff a defnyddio'r math hwnnw o drafnidiaeth heb i'r naill beth ymyrryd ar y llall. Felly, fel cerddwr, rwy'n credu bod hwn yn anhawster gwirioneddol. Gwn eich bod yn beicio llawer, Jenny, felly rwy'n ceisio edrych ar y mater o safbwynt cerddwr. Felly, credaf fod yna anhawster. Rwy'n credu mai'r broblem yw: lle mae'r gofod ar gyfer hyrwyddo'r gwahanol fathau hyn o drafnidiaeth mewn ffordd hyfyw?

Problem fawr yw bod gormod o geir ar y ffordd erbyn hyn. Ni chafodd ein trefi a'n dinasoedd presennol eu cynllunio ar gyfer cynifer o geir, felly mae angen i ni leihau nifer y ceir ar y ffordd, sy'n ein harwain at un o syniadau'r Ceidwadwyr, sy'n ymwneud ag annog pobl i ddefnyddio bysiau, fel roedd Oscar, unwaith eto, yn ei ddisgrifio yn ei gyfraniad.

Ceir argymhelliad i ddarparu trafnidiaeth am ddim i bobl ifanc rhwng 16 a 24 oed ar y bysiau. Byddai hwn yn gam beiddgar. Gallaf weld y gallai arwain at newid diwylliant, ac mae'n werth meddwl amdano. Yn y tymor hir, gallai esgor ar fanteision enfawr yn ddamcaniaethol. Y broblem yw, yn y tymor byr, beth fyddai'r gost gyllidebol i Lywodraeth Cymru o ddarparu'r math hwn o gyfleuster. Byddai cam o'r fath, pe baem yn ei gymryd, yn gallu annog llawer o bobl ifanc i beidio â defnyddio ceir drwy'r amser. Ni fydd yn annog pob un ohonynt, oherwydd ni fydd rhai ohonynt yn ystyried defnyddio bysiau oherwydd nad yw bysiau yn cŵl. O ran y rhai a fydd yn defnyddio'r cardiau bws arfaethedig, bydd y cardiau hyn hefyd yn eu hannog i gerdded o'u cartrefi i'r safle bws, felly gallai annog y syniad o gerdded hefyd, oherwydd ar hyn o bryd, nid oes gan lawer o bobl ifanc ddiddordeb mewn gwneud dim, yn anffodus, ond cerdded o'r soffa at y car sydd wedi'i barcio y tu allan i'r tŷ. O fewn ychydig flynyddoedd, gallai llawer o'r bobl ifanc hyn fod yn ordew a bod yn draul ar y GIG, felly mae'n rhaid inni edrych ar yr arbedion hirdymor posibl. Does bosib nad dyma'r math o feddwl hirdymor y mae ein comisiynydd cenedlaethau'r dyfodol yn dueddol o'i annog, felly tybed beth fyddai ei barn hi am eich polisi o gynnig teithiau bws am ddim i bobl ifanc. Tybed beth sydd gan Weinidog y Llywodraeth i'w ddweud am y peth heddiw. Wrth gwrs, rydym angen prisio hyn hefyd a meddwl sut ar y ddaear y byddem yn ei ariannu.

Rwy'n credu bod fy amser yn dirwyn i ben. Roedd llawer o faterion i'w trafod. Rydym yn cytuno'n fras â'r Ceidwadwyr; o ran gwelliannau Plaid Cymru, rydym yn cefnogi'r un am aer glân. Gwyddom eich bod yn gwneud llawer o gynlluniau Llywodraeth, ond rydym yn meddwl tybed pa mor effeithiol ydynt, oherwydd mae yna lawer o amheuon ynglŷn â pha mor effeithiol yw'r Ddeddf teithio llesol, felly rydym yn gwrthwynebu eich gwelliannau heddiw. Diolch yn fawr iawn.

15:10

I think there's plenty to like in this strategy, but what's particularly attractive is how immediately relevant it is to my own, primarily urban, region of South Wales West, and so I'm going to start, rather bravely, I think, with one proposal that I think could be improved upon, if I don't incur the wrath of David here.

One point three billion pounds is lined up for the Swansea bay city deal, and that's all about economic growth, learning and economic activity, as it says in the motion. That includes investment, specifically, in an internet-themed test bed to support innovation with 5G mobile connectivity. So, I'd like to suggest that the wider metropolitan Swansea area, rather than Cardiff, should be one of the first places in the UK to roll out 5G, because the plans have already started to be developed. The money is there, and of course it reaches beyond the city itself. We are talking about urban, and urban is not the same as civic, which is a point that others have made today.

Part of the thinking behind a digital city region was a reduction in traditional transport needs, and that will be true to some degree, but people will still want to connect with their wider physical environment, I think, which is becoming a less pleasing experience in Port Talbot and Swansea—part of my region—not least due to that industrial pollution combined with nitrogen dioxide from traffic that, as we've heard, has reached illegal and, of course, pretty damaging levels. I know we've discussed it before with the environment Minister.

This isn't just a problem for the very heart of the city. I think it's going to be interesting to see whether the Hafod bypass, for example, reduces the impact on Pentrehafod School, or whether the fact that the trains are left idling for 10 hours or more at Landore wipes out the effect of that piece of urban planning. So, I'm pleased to see the Plaid amendment as well regarding a clean air Act, but I think we could actually get cracking on clean air zones now, as suggested by the strategy.

Connecting with the wider environment means our walking environment too, and the plastics ban, of course, is a very valuable approach to the problem of littered streets, but I was particularly taken by Cardiff's plans for targeted cleaning of frontages and doorways, and gull-proof bags. I'm pretty confident that Swansea's herring gulls have absolutely no idea what a herring looks like. They can get into Styrofoam burger cartons faster than an under-10s football team and most of them seem bigger and far more insolent than the average 10-year-old as well. That's an issue in itself, because we know about rats and rubbish, but when it's nesting time or when it's time for the chicken-nugget-fed chicks to learn to fly, adult seagulls just become dambusters, and they become very dangerous as well. The only positive side to this is that they particularly like cyclists on pavements, but that makes two of us.

Now, before people lose their rag on that, why do some people cycle on pavements? Sometimes it's genuine ignorance and sometimes it's just pigheadedness, but very often it's because of the road surface being too dangerous, as well as the traffic, which we all know about, and, very often, because retrofitted cycle lanes are in the wrong place or because the local authority thinks it's more important to have a bed of New Zealand flaxes in the middle of the road, rather than using that space creatively to create a safe cycling area.

This is why I'm drawn to the community cycle fund—Oscar mentioned it earlier—because it's a fine example of co-production in the first place, because it means that it's local communities who design their own cycling networks and infrastructure like secure bike parks. It also gives cyclists the chance to make a claim for use of some—but not all—existing pavements and pedestrianised areas, because some can be used safely for bikes and pedestrians if the use of that available space is well designed, although I recognise Gareth's point that shared space isn't always great. It's much better if they're designed separately in the first place.

On the point of pedestrianisation, I think we do have some lessons to learn from the past. We have got some great examples in Cardiff, complete with convenient quality parking where it invites shoppers and other visitors to stay for a long period of time and walk—and sometimes cycle—in the area, but there are terrible examples as well, like Bridgend. As well as the impact of the internet and retail parks, the high street there is slowly closing down because of overpedestrianisation. It's become beloved of chuggers. These previously very busy streets are cut off from their clientele, if you like—the top-up shoppers, people going for haircuts, quick coffees. The car parks aren't very central and the busy through-roads cut off residents who might be tempted to actually walk into the town centre, which brings me, then, to the residential space. I don't have time to give this the attention is deserves: intergenerational living, the location and so on. I'll leave that for another day.

I just wanted to mention the green spaces. The well-being effects of those are so well documented, and it's one of the reasons why I find it so difficult to understand Swansea council's determination to build a school on Parc y Werin—the one such town centre green space in Gorseinion—when there is more than one alternative site for that school. 

Most importantly and finally, we must plan with vision not panic. Building nothing for years and then pushing out these huge estates miles away from the urban facilities that Oscar mentioned distorts communities and leads to life in a car, not cycling and walking, when we could be actually living in liveable cities. Thank you.

Rwy'n credu bod digonedd i'w hoffi yn y strategaeth hon, ond yr hyn sy'n arbennig o ddeniadol yw pa mor berthnasol ydyw i fy rhanbarth fy hun yng Ngorllewin De Cymru, sy'n ranbarth trefol yn bennaf, ac felly rwyf am ddechrau, yn eithaf dewr, rwy'n credu, gydag un cynnig rwy'n credu y gellid ei wella, os na fyddaf yn ennyn dicter David yma.

Mae £1.3 biliwn wedi'i neilltuo ar gyfer bargen ddinesig bae Abertawe, ac mae hwnnw'n ymwneud yn llwyr â thwf economaidd, gweithgarwch economaidd a dysgu, fel sy'n cael ei nodi yn y cynnig. Mae hynny'n cynnwys buddsoddiad, yn benodol, mewn man arbrofi ar thema'r rhyngrwyd i gefnogi arloesedd gyda chysylltedd symudol 5G. Felly, hoffwn awgrymu mai ardal fetropolitanaidd ehangach Abertawe, yn hytrach na Chaerdydd, a ddylai fod yn un o'r lleoedd cyntaf yn y DU i gyflwyno 5G, oherwydd mae'r cynlluniau eisoes wedi dechrau cael eu datblygu. Mae'r arian yno, ac wrth gwrs mae'n cyrraedd y tu hwnt i'r ddinas ei hun. Rydym yn sôn am ardal drefol, ac nid yw trefol yr un peth â dinesig, sy'n bwynt a wnaed gan eraill heddiw.

Rhan o'r feddylfryd y tu ôl i ddinas-ranbarth digidol oedd gostyngiad mewn anghenion trafnidiaeth traddodiadol, a bydd hynny'n wir i ryw raddau, ond bydd pobl eisiau cysylltu â'u hamgylchedd ffisegol ehangach o hyd, rwy'n credu, sy'n datblygu i fod yn brofiad llai braf ym Mhort Talbot ac Abertawe—rhan o fy rhanbarth i—yn enwedig oherwydd y llygredd diwydiannol ynghyd â'r nitrogen deuocsid o'r traffig sydd, fel y clywsom, wedi cyrraedd lefelau anghyfreithlon, a go niweidiol wrth gwrs. Gwn ein bod wedi trafod hyn o'r blaen gyda Gweinidog yr amgylchedd.

Nid problem i ganol y ddinas yn unig yw hon. Credaf y bydd yn ddiddorol gweld a fydd ffordd osgoi Hafod, er enghraifft, yn lleihau'r effaith ar Ysgol Pentrehafod, neu a fydd y ffaith bod y trenau'n cael eu gadael yn segur am 10 awr neu fwy yng Nglandŵr yn dileu effaith y darn hwnnw o gynllunio trefol. Felly, rwy'n falch o weld gwelliant Plaid Cymru hefyd mewn perthynas a Deddf aer glân, ond rwy'n credu y gallem fwrw ymlaen â pharthau aer glân yn awr, fel yr awgrymai'r strategaeth.

Mae cysylltu â'r amgylchedd ehangach yn golygu ein hamgylchedd cerdded hefyd, ac mae'r gwaharddiad plastigau, wrth gwrs, yn ffordd werthfawr iawn o fynd i'r afael â'r broblem o sbwriel ar y strydoedd, ond gwnaeth cynlluniau Caerdydd i dargedu'r gwaith o lanhau o flaen tai a drysau, a bagiau gwrth-wylanod argraff arbennig arnaf. Rwy'n eithaf hyderus nad oes gan wylanod y penwaig yn Abertawe unrhyw syniad o gwbl sut beth yw pennog. Maent yn gallu torri i mewn i gartonau byrgyr Styrofoam yn gyflymach na thîm pêl-droed o dan 10 oed ac mae'r rhan fwyaf ohonynt i'w gweld yn fwy o faint ac yn llawer mwy digywilydd na'r plentyn 10 oed cyffredin hefyd. Mae honno'n broblem ynddi'i hun, oherwydd gwyddom am lygod mawr a sbwriel, ond pan fydd yn amser nythu neu pan fydd yn amser i'r cywion sydd wedi'u magu ar nygets cyw iâr ddysgu sut i hedfan, mae gwylanod llawndwf yn troi'n fomiau, ac maent yn beryglus iawn. Yr unig ochr gadarnhaol i hyn yw eu bod yn hoffi beicwyr ar balmentydd yn arbennig, ond mae hynny'n wir amdanaf fi hefyd.

Nawr, cyn i bobl wylltio am hynny, pam fod rhai pobl yn beicio ar balmentydd? Weithiau mae'n deillio o anwybodaeth go iawn ac weithiau o ystyfnigrwydd, ond yn aml iawn mae'n deillio o'r ffaith bod wyneb y ffordd yn rhy beryglus, yn ogystal â'r traffig, ac mae pawb ohonom yn gwybod am hynny, ac yn aml iawn, am fod lonydd beicio wedi'u hôl-osod yn y lle anghywir neu oherwydd bod yr awdurdod lleol yn credu ei bod yn bwysicach cael gwely o lilïau llin ynghanol y ffordd, yn hytrach na defnyddio'r gofod hwnnw'n greadigol i greu man beicio diogel.

Dyna pam y caf fy nenu at y gronfa feicio gymunedol—soniodd Oscar amdani'n gynharach—oherwydd mae'n enghraifft wych o gydgynhyrchu yn y lle cyntaf, oherwydd mae'n golygu mai cymunedau lleol sy'n dylunio eu rhwydweithiau beicio a'u seilwaith eu hunain, fel parciau beic diogel. Mae hefyd yn rhoi cyfle i feicwyr wneud cais i gael defnyddio rhai—ond nid pob un—o'r palmentydd presennol a'r ardaloedd i gerddwyr yn unig, oherwydd gall beicwyr a cherddwyr ddefnyddio rhai yn ddiogel os yw'r defnydd o'r gofod sydd ar gael wedi'i gynllunio'n dda, er fy mod yn cydnabod pwynt Gareth nad yw rhannu gofod yn ddelfrydol bob amser. Mae'n llawer gwell os ydynt yn cael eu cynllunio ar wahân yn y lle cyntaf.

O ran creu parthau cerddwyr, credaf fod gennym rai gwersi i'w dysgu o'r gorffennol. Mae gennym enghreifftiau gwych yng Nghaerdydd, ynghyd â pharcio cyfleus o ansawdd lle mae'n gwahodd siopwyr ac ymwelwyr eraill i aros am gyfnod hir o amser a cherdded—a beicio weithiau—yn yr ardal, ond mae yna enghreifftiau ofnadwy yn ogystal, fel Pen-y-bont ar Ogwr. Yn ogystal ag effaith y rhyngrwyd a pharciau manwerthu, mae'r stryd fawr yno yn cau yn raddol o ganlyniad i'r ffaith bod gormod o barthau cerddwyr wedi cael eu creu. Mae bellach yn llawn o bobl yn gofyn am danysgrifiadau neu roddion. Mae'r strydoedd hyn, a arferai fod yn brysur iawn, wedi cael eu gwahanu oddi wrth eu cleientiaid, os mynnwch—siopwyr manion ychwanegol, pobl sy'n mynd i dorri eu gwalltiau, coffi cyflym. Nid yw'r meysydd parcio'n ganolog iawn ac mae'r ffyrdd prysur drwy'r dref yn peri i bobl a allai gael eu temtio i gerdded i ganol y dref beidio â gwneud hynny, a daw hynny â mi, wedyn, at y gofod preswyl. Nid oes gennyf amser i roi'r sylw y mae'n ei haeddu i'r mater hwn: tai sy'n pontio'r cenedlaethau, y lleoliad ac ati. Rwyf am adael hynny ar gyfer diwrnod arall.

Roeddwn eisiau sôn am y mannau gwyrdd. Mae effeithiau llesiant y rheini wedi'u cofnodi mor dda, ac mae'n un o'r rhesymau pam rwy'n ei chael hi mor anodd deall penderfyniad cyngor Abertawe i adeiladu ysgol ar safle Parc y Werin—yr unig fan gwyrdd o'i fath yng nghanol tref Gorseinion—pan fo mwy nag un safle amgen ar gyfer yr ysgol honno.

Yn bwysicaf oll ac yn olaf, mae'n rhaid i ni gynllunio gyda gweledigaeth yn hytrach na phanig. Mae peidio ag adeiladu dim am flynyddoedd ac yna cyflwyno'r ystadau enfawr hyn filltiroedd oddi wrth y cyfleusterau trefol y soniodd Oscar amdanynt yn ystumio cymunedau ac yn arwain at fywyd mewn car, nid beicio a cherdded, pan allem fod yn byw mewn dinasoedd gwirioneddol dda i fyw ynddynt. Diolch.

15:15

I very much welcome the debate brought forward by David Melding, and I think there are lots of really interesting ideas in the paper he presented to his own party's conference. Decarbonisation, I'm very pleased to say, is a key priority of the Welsh Government's economic action plan, so I think there are lots of exciting ideas that we can pick up on in delivering what we absolutely have to do to meet our climate change obligations. We've seen what can be done if we're ambitious, as with the recommissioning of the Wales and the borders rail service, which has many environmental features, including some of the lines being 100 per cent eco, and I think that that is a really important indication of what we can do. I absolutely agree that Cardiff is of an optimum size, and we definitely don't want to see it growing into some sort of ghastly urban sprawl, which is what will happen unless local authorities and the planning Act prevent that happening, because certainly that would be what the developers would like. So, we need to fiercely enforce the green belt around our capital city if we're going to avoid the sort of creeping urban sprawl that would simply eliminate everything that we celebrate about Cardiff.

I would love to make Cardiff the UK's first carbon-neutral city, and I think it's fantastic that David Melding is articulating that ambition. I think that the green routes on at least 50 per cent of commercial developments is definitely something we should be aiming for. The flats that have been built above St David's 2 in the city centre are a good indication of what can be done with proper advance planning, because there are gardens in the sky that the residents of those flats are able to enjoy, even though they're in an area that's obviously completely concrete, as it's the middle of the shopping district. But I think that that's the sort of thing we should be expecting of any other further city centre developments—[Interruption.] Yes.

Rwy'n croesawu'r ddadl a gyflwynwyd gan David Melding yn fawr, ac rwy'n credu bod yna lawer o syniadau diddorol iawn yn y papur a gyflwynodd yn nghynhadledd ei blaid ei hun. Rwy'n falch iawn o ddweud bod datgarboneiddio'n flaenoriaeth allweddol yng nghynllun gweithredu economaidd Llywodraeth Cymru, felly rwy'n credu bod llawer o syniadau cyffrous y gallwn fwrw ymlaen â hwy wrth wneud yr hyn y mae'n rhaid i ni ei wneud i gyflawni ein rhwymedigaethau newid yn yr hinsawdd. Rydym wedi gweld yr hyn y gellir ei wneud os ydym yn uchelgeisiol, fel gydag ailgomisiynu gwasanaeth rheilffyrdd Cymru a'r gororau, sydd â llawer o nodweddion amgylcheddol, gan gynnwys y ffaith bod rhai o'r llinellau yn eco 100 y cant, a chredaf fod hynny'n arwydd pwysig iawn o'r hyn y gallwn ei wneud. Cytunaf yn llwyr fod Caerdydd o'r maint optimwm, ac yn bendant nid ydym eisiau ei gweld yn tyfu i fod yn rhyw fath o flerdwf trefol erchyll, a dyna a fydd yn digwydd oni bai bod awdurdodau lleol a'r Ddeddf cynllunio yn atal hynny rhag digwydd, oherwydd, yn sicr, dyna fyddai'r datblygwyr yn ei hoffi. Felly, mae angen i ni orfodi'r llain las yn ddi-ildio o gwmpas ein prifddinas os ydym am osgoi'r math o flerdwf trefol graddol a fyddai'n cael gwared ar bopeth rydym yn ei ddathlu ynglŷn â Nghaerdydd.

Buaswn wrth fy modd pe bai Caerdydd yn dod yn ddinas garbon-niwtral gyntaf y DU, a chredaf ei bod yn wych fod David Melding yn mynegi'r uchelgais hwnnw. Credaf fod y llwybrau gwyrdd ar o leiaf 50 y cant o ddatblygiadau masnachol yn bendant yn rhywbeth y dylem anelu ato. Mae'r fflatiau sydd wedi cael eu hadeiladu uwchben Dewi Sant 2 yng nghanol y ddinas yn arwydd da o'r hyn y gellir ei wneud wrth gynllunio'n briodol ymlaen llaw, oherwydd mae yna erddi yn yr awyr y mae preswylwyr y fflatiau hynny yn gallu eu mwynhau, er eu bod mewn ardal sy'n amlwg yn goncrid drwyddi draw, gan ei bod yng nghanol y man siopa. Ond credaf mai dyna'r math o beth y dylem ei ddisgwyl mewn unrhyw ddatblygiadau pellach eraill yng nghanol dinasoedd—[Torri ar draws.] Gwnaf.

I agree with what you just said about developments like St David's 2. What's also great about that type of development is that the car parking areas, which are very useful at the moment, are built in such a way that in the future they could themselves be converted into flats; that could all be residential space. So, it's important to futureproof buildings as well, and make sure that that is in the planning system to cater for the world tomorrow, not just today.

Cytunaf â'r hyn rydych newydd ei ddweud ynghylch datblygiadau fel Dewi Sant 2. Peth arall sy'n wych am y math hwnnw o ddatblygiad yw bod y meysydd parcio ceir, sy'n ddefnyddiol iawn ar hyn o bryd, wedi'u hadeiladu yn y fath fodd fel y gellid eu trawsnewid yn fflatiau yn y dyfodol; gallai hwnnw i gyd fod yn ofod preswyl. Felly, mae'n bwysig diogelu adeiladau ar gyfer y dyfodol hefyd, a gwneud yn siŵr fod hynny yn y system gynllunio er mwyn darparu ar gyfer y byd yfory, nid heddiw yn unig.

That's a fantastic idea. I hadn't appreciated that, but I'll get onto that immediately, because one of the problems we have in Cardiff is that we've got over 1,000 city centre parking places, which is obviously allowing people to do absolutely the wrong thing. They should be coming in on public transport or park and ride, rather than trying to park in the middle of the city centre; it's absolutely crazy. Clearly, there needs to be parking for the people who reside in those flats, but they are very small in number.

I wanted to just talk a little bit about the eco-town planning policy that was launched by the last UK Labour Government in 2008, which was designed to provide both additional housing and mitigate and adapt to climate change. Unfortunately, tragically, the coalition Government that succeeded it tore this up—the famous codicil to the autumn statement in 2015 by George Osborne, where he slipped through abandoning the zero-carbon building regulations that we could otherwise be enjoying today. I do hope that the Welsh Government will look seriously at introducing this so that we're not having to retrofit the houses that we're building tomorrow with further environmental cladding when we shouldn't have allowed them to build at such poor quality in the first place.

I think, three years after that disaster, there are several towns around the UK that are looking to new ways of developing sustainable urban places. For example, Solihull has got a new sustainable urban quarter around the high speed 2 interchange near the M42, connecting Birmingham Airport, the National Exhibition Centre, Birmingham International station and the new HS2 station with a completely automated people mover, which is being delivered by something called the Urban Growth Company. In Bristol—closer to us—they've got Grow Bristol, which is not your average farm. It's run out of recycled shipping containers, uses innovative ways to sustainably farm fish and salad vegetables to sell directly to Bristol's consumers and to the city's restaurant trade clients. 'We’re talking about food metres, not food miles', says one of the company's founders. This is something that I know that some of Cardiff Council's cabinet members are looking at closely, because this is a hydroponic, aquaponic system to grow leafy greens and farm tilapia, with the waste from the fish used to feed the plants. Councillor Michael Michael, the cabinet member for the environment, is looking at a similar scheme here in Cardiff because we need to do this sort of thing. With Brexit coming along, we are potentially at huge risk of losing most of the vegetables that we currently import from Europe. So, we need to think very quickly about this.

I appreciate I've run out of time, but I think we have the expertise here in Cardiff, through a lot of the sustainable development expertise at Cardiff University, both to build sustainable housing and sustainable food programmes. So, I think we need to think outside the box and really take forward our climate change obligations.

Dyna syniad gwych. Nid oeddwn wedi sylweddoli hynny, ond fe af ati i edrych ar hynny ar unwaith, oherwydd un o'r problemau sydd gennym yng Nghaerdydd yw bod gennym dros 1,000 o leoedd parcio yng nghanol y ddinas, sydd, yn amlwg, yn galluogi pobl i wneud y peth anghywir. Dylent fod yn teithio ar drafnidiaeth gyhoeddus neu'n defnyddio'r gwasanaeth parcio a theithio, yn hytrach na cheisio parcio yng nghanol y ddinas; mae'n gwbl wallgof. Yn amlwg, mae angen lleoedd parcio ar gyfer y bobl sy'n byw yn y fflatiau hynny, ond nifer fach iawn yw'r rheini.

Roeddwn eisiau siarad ychydig am y polisi cynllunio eco-drefi a lansiwyd gan  Lywodraeth Lafur ddiwethaf y DU yn 2008, ac a gynlluniwyd i ddarparu tai ychwanegol a lliniaru ac addasu i newid yn yr hinsawdd. Yn anffodus, yn drasig, rhwygwyd y polisi hwnnw gan y Llywodraeth glymblaid a'i holynodd—y codisil enwog i ddatganiad yr Hydref yn 2015 gan George Osborne, lle y llwyddodd i gynnwys troi cefn ar y rheoliadau adeiladu di-garbon y gallem fod yn eu mwynhau heddiw fel arall. Rwy'n gobeithio y bydd Llywodraeth Cymru yn edrych o ddifrif ar gyflwyno hyn fel na fydd yn rhaid i ni ôl-osod y tai y byddwn yn eu hadeiladu yn y dyfodol gyda chladin amgylcheddol pellach pan na ddylem fod wedi caniatáu iddynt adeiladu tai o ansawdd mor wael yn y lle cyntaf.

Dair blynedd ar ôl y drychineb honno, rwy'n credu bod nifer o drefi o amgylch y DU sy'n edrych ar ffyrdd newydd o ddatblygu mannau trefol cynaliadwy. Er enghraifft, mae gan Solihull ardal drefol gynaliadwy newydd o gwmpas y gyfnewidfa HS2 ger yr M42, sy'n cysylltu Maes Awyr Birmingham, y Ganolfan Arddangos Genedlaethol, Gorsaf Ryngwladol Birmingham a'r orsaf HS2 newydd gyda cherbyd hollol awtomatig ar gyfer cludo pobl, sy'n cael ei ddarparu gan gwmni o'r enw Urban Growth Company. Ym Mryste—yn nes atom—mae ganddynt Grow Bristol, ac nid fferm gyffredin mohoni. Caiff ei rhedeg o gynwysyddion llongau wedi'u hailgylchu, gan ddefnyddio ffyrdd arloesol o ffermio pysgod a llysiau salad yn gynaliadwy a'u gwerthu'n uniongyrchol i ddefnyddwyr Bryste a masnach fwytai'r ddinas. 'Rydym yn sôn am fetrau bwyd, nid milltiroedd bwyd', meddai un o sylfaenwyr y cwmni. Mae hyn yn rhywbeth y gwn fod rhai o aelodau cabinet Cyngor Caerdydd yn edrych arno'n agos, oherwydd mae hon yn system hydroponig, acwaponig ar gyfer tyfu llysiau gwyrdd deiliog a ffermio tilapia, gyda gwastraff y pysgod yn cael ei ddefnyddio i fwydo'r planhigion. Mae'r Cynghorydd Michael Michael, yr aelod cabinet dros yr amgylchedd, yn ystyried cynllun tebyg yma yng Nghaerdydd oherwydd mae angen i ni wneud y math hwn o beth. Gyda Brexit yn agosáu, rydym o bosibl mewn perygl mawr o golli'r rhan fwyaf o'r llysiau rydym yn eu mewnforio o Ewrop ar hyn o bryd. Felly, mae angen i ni feddwl yn gyflym iawn am hyn.

Rwy'n sylweddoli bod fy amser wedi dirwyn i ben, ond credaf fod gennym yr arbenigedd yma yng Nghaerdydd, drwy lawer o'r arbenigedd ym maes datblygu cynaliadwy ym Mhrifysgol Caerdydd, i adeiladu tai cynaliadwy a chreu rhaglenni bwyd cynaliadwy. Felly, credaf fod angen i ni feddwl yn greadigol a bwrw ymlaen o ddifrif â'n rhwymedigaethau newid hinsawdd.

15:20

I welcome the opportunity to contribute in this debate, and I congratulate the lead speaker on bringing forward such an interesting and dynamic policy document, which seeks to address many of the posed questions that we, as elected Members, get from our constituents if we represent cities like Cardiff, Swansea, Newport, or indeed our larger towns such as Newtown, Wrexham, or Barry as well. Because, actually, a lot of the thinking in this document doesn't necessarily have to be exclusively in the urban area; it can carry into our larger towns and our market towns the length and breadth of Wales. One thing that jumps at you straight away when you read the foreword to the document is that nearly 70 per cent of the population of Wales now live in an urban area. 'Define "urban area" and discuss', you could say, but most people have an image of Wales—and rightly so have an image of Wales—as a green and pleasant land, because the vast majority of Welsh land is green and pleasant. But, when you put it on a population basis, this affects a huge number of our countrymen and women who are looking to their politicians to alleviate the blight of many poor decisions that have been taken by previous generations, especially in town planning, especially in the brutality of the 1960s and 1970s, where concrete jungles were created and the solutions that we today say should be put in place for transport measures were just completely discarded, when there was far greater scope to clear sites and create that urban space, that liveability, that David talked about in his opening remarks that we now should grab the mantle of and actually drive forward.

I do think that it is incumbent on the current Welsh Government, and on all political parties, to come up with the solutions and come up with the route-map that this document clearly identifies as, certainly, the Welsh Conservatives' offer to many of these pertinent questions and, indeed, timeline the solutions that you'll put in place, because the document maps out a timeline between 2025 and 2040 of when we, as Welsh Conservatives, would very much like to see a lot of these policies in place to make the difference. Let's not forget that we are falling behind because of the metro mayors and the city mayors in England, right along Offa's Dyke, from Bristol up to Liverpool and Manchester and Birmingham in between—a lot of the city mayors' electability at the ballot box is to make these big improvements, both economically and environmentally, in the city cultures that they preside over now. It's not a central Government policy now to deliver most of these initiatives on the ground; it is for those metro mayors and city mayors to do that.

So, the Welsh Government really does have to get to grips with devolving responsibilities out to our urban areas so that they can utilise the dynamics of the local economy and the local solutions that can be put in place for some of the quick and early wins that we need to achieve, and then the more long-term solutions that need to be put in place with a more joined-up planning system. Time and time again, when I look at the planning environment around Cardiff, which I've had the pleasure to represent in this Chamber now for nearly 12 years—. It's not exclusively Cardiff; the Member for Llanelli touched on the point in his intervention a little earlier about 'what about the outlying areas?' You only need to drive up the A40 in the morning to see the commute into Cardiff, and then drive the other way back and see the commute out of Cardiff, to show that the cities are the engine for growth for the wider region that encompasses that area. So, we must have a planning system that isn't fit for the 1950s and the 1960s, but is fit for the twenty-first century and the third decade that we're going into now of that twenty-first century.

I've sat in this Chamber over the last 12 years and heard various planning Ministers, from the wonderful debates and statements that we used to get from my namesake, Andrew Davies, and the spatial planning—whatever the thing was called. It used to torment us, to be honest with you, the amount of debates that we used to have.  

Croesawaf y cyfle i gyfrannu at y ddadl hon, a hoffwn longyfarch y prif siaradwr ar gyflwyno dogfen bolisi mor ddiddorol a deinamig, sy'n ceisio mynd i'r afael â llawer o'r cwestiynau rydym ni, fel aelodau etholedig, yn eu derbyn gan ein hetholwyr os ydym yn cynrychioli dinasoedd fel Caerdydd, Abertawe, Casnewydd, neu yn wir ein trefi mwy o faint megis y Drenewydd, Wrecsam, neu'r Barri. Oherwydd, mewn gwirionedd, nid oes raid i ni briodoli'r ddogfen hon i'r ardal drefol yn unig; gall ymestyn i'n trefi mwy a'n trefi marchnad ar hyd a lled Cymru. Un peth sy'n amlwg yn syth pan fyddwch yn darllen y rhagair i'r ddogfen yw bod bron 70 y cant o boblogaeth Cymru bellach yn byw mewn ardal drefol. Gallech ddweud 'Diffiniwch "ardal drefol" a thrafodwch', ond mae gan y rhan fwyaf o bobl ddelwedd o Gymru—ac maent yn gywir i fod â delwedd o Gymru—fel gwlad werdd hyfryd, oherwydd mae'r mwyafrif helaeth o dir Cymru yn wyrdd ac yn hyfryd. Ond pan fyddwch yn ei hystyried ar sail poblogaeth, mae hyn yn effeithio ar nifer enfawr o'n cydwladwyr sy'n troi at eu gwleidyddion i liniaru melltith llawer o benderfyniadau gwael a gafodd eu gwneud gan genedlaethau blaenorol, yn enwedig wrth gynllunio trefi, ac yn enwedig yn ystod cyfnod briwtalaidd y 1960au a'r 1970au, lle y cafodd jynglau concrit eu creu a phan gafodd yr atebion rydym yn dweud y dylid eu rhoi ar waith heddiw mewn perthynas â mesurau trafnidiaeth eu diystyru'n llwyr, pan oedd llawer mwy o gyfle i glirio safleoedd a chreu'r gofod trefol hwnnw, y mannau addas i fyw ynddynt, y soniodd David amdanynt yn ei sylwadau agoriadol, ac y dylem fachu arnynt yn awr a bwrw ymlaen â hwy.

Credaf ei bod yn ddyletswydd ar Lywodraeth Cymru, ac ar bob plaid wleidyddol, i ganfod yr atebion a llunio'r trywydd y mae'r ddogfen hon yn ei nodi'n glir, yn sicr, fel cynnig y Ceidwadwyr Cymreig i lawer o'r cwestiynau perthnasol hyn ac yn wir, rhoi llinell amser i'r atebion y byddwch yn eu rhoi ar waith, oherwydd mae'r ddogfen yn mapio llinell amser rhwng 2025 a 2040, sef pryd y byddem ni, fel Ceidwadwyr Cymreig, yn hoffi gweld llawer o'r polisïau hyn ar waith i wneud gwahaniaeth. Gadewch i ni beidio ag anghofio ein bod ar ei hôl hi oherwydd y meiri metro a'r meiri dinasoedd yn Lloegr, ar hyd Clawdd Offa, o Fryste hyd at Lerpwl a Manceinion, a Birmingham rhyngddynt—caiff llawer o feiri dinasoedd eu hethol yn y blwch pleidleisio ar sail eu gallu i wneud y gwelliannau mawr hyn, yn economaidd ac yn amgylcheddol, yn niwylliannau'r dinasoedd y maent yn llywyddu drostynt yn awr. Nid yw'n bolisi canolog gan y Llywodraeth i ddarparu'r rhan fwyaf o'r mentrau hyn ar lawr gwlad bellach; cyfrifoldeb y meiri metro a'r meiri dinasoedd yw gwneud hynny.

Felly, mae angen i Lywodraeth Cymru fynd i'r afael â datganoli cyfrifoldebau i'n hardaloedd trefol fel y gallant ddefnyddio deinameg yr economi leol a'r atebion lleol y gellir eu rhoi ar waith ar gyfer rhai o'r enillion cyflym a chynnar rydym angen eu cyflawni, ac yna'r atebion mwy hirdymor y mae angen eu rhoi ar waith gyda system gynllunio fwy cydgysylltiedig. Dro ar ôl tro, pan edrychaf ar yr amgylchedd cynllunio o amgylch Caerdydd, y cefais y pleser o'i gynrychioli yn y Siambr hon ers bron i 12 mlynedd bellach—. Nid Caerdydd yn unig ydyw; yn ei ymyriad yn gynharach, gofynnodd yr Aelod dros Lanelli 'beth am yr ardaloedd pellennig?' Nid oes ond angen i chi deithio ar hyd yr A40 yn y bore i weld y cymudo i mewn i Gaerdydd, ac yna teithio'n ôl i'r cyfeiriad arall i weld y cymudo o Gaerdydd, i ddangos mai'r dinasoedd yw'r peiriannau twf ar gyfer y rhanbarth ehangach sy'n amgylchynu'r ardal honno. Felly, mae'n rhaid i ni gael system gynllunio sy'n addas ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain, yn hytrach na'r 1950au a'r 1960au, a'r trydydd degawd yr ydym ar ei drothwy o'r unfed ganrif ar hugain honno.

Rwyf wedi eistedd yn y Siambr hon dros y 12 mlynedd diwethaf ac wedi clywed amryw o Weinidogion cynllunio, o'r dadleuon a'r datganiadau gwych roeddem yn arfer eu cael gan y gŵr â'r un enw a mi, Andrew Davies, a'r cynllunio gofodol—beth bynnag y câi ei alw. Roedd yn arfer bod yn artaith i ni, a bod yn onest, nifer y dadleuon yr arferem eu cael.  

15:25

The spatial plan—wherever that went to. Then, all of a sudden, we're getting various announcements now about how the Government is being progressive in its thinking around the planning system. Well, actually, there doesn't seem to be much progress, I would suggest, that residents, certainly in the west of Cardiff, are pointing to at the moment to say that they feel that their voices and their needs are being listened to and we are getting the modern cities that have the environmental solutions, such as the green spaces on the tops of roofs. This document highlights that, in Singapore, for example, there are 100 hectares of green space on rooftops in Singapore. That's 240 acres for the old imperialists in this Chamber like myself, who measure things in acres. That, in the middle of one of the most densely populated cities, shows what can be achieved if you open your mind to some of these solutions.

We can be at the forefront of breaking some of this technology and developing that technology, and I really do hope that the Minister in her response will offer a road map of where the Welsh Government is taking some of these tricky questions and putting answers to those questions. Because, actually, the amendment today gives an indication that there is a lot of activity going on, but like a swimmer who is kicking like hell under the water but not really moving very far forward— that certainly is the sense that I feel when I look at much of the activity coming from the Welsh Government on many of these issues. Yes, there are many groups that you can point to, and think tanks that are advising, but we are not seeing the game-changing solutions put in place, and we need to see that because, as I said, 70 per cent of the population of Wales is written up as living in an urban environment and, if we are going to be a successful and dynamic economy for the twenty-first century, we have to develop those urban environments that have that liveability, that have that economic dynamic, and, above all, are beacons of excellence that other countries look at for the problems that they face. That's why I urge the house this afternoon to support the motion that is down in the Welsh Conservatives' name.      

Y cynllun gofodol—beth bynnag a ddigwyddodd i hwnnw. Yna, yn sydyn, rydym yn clywed nifer o gyhoeddiadau yn awr ynglŷn â sut y mae'r Llywodraeth yn bod yn flaengar gyda'i syniadau ynglŷn â'r system gynllunio. Wel, mewn gwirionedd, nid yw'n ymddangos bod llawer o gynnydd, buaswn yn awgrymu, yn sicr yng ngorllewin Caerdydd, y mae trigolion yn gallu cyfeirio ato ar hyn o bryd i ddweud eu bod yn teimlo bod eu lleisiau a'u hanghenion yn cael eu clywed a'n bod yn cael y dinasoedd modern sydd ag atebion amgylcheddol, megis y mannau gwyrdd ar y toeau. Mae'r ddogfen hon yn pwysleisio, yn Singapôr, er enghraifft, fod yna 100 hectar o fannau gwyrdd ar doeau'r tai yn Singapôr. Dyna 240 erw i'r hen imperialwyr fel fi yn y Siambr hon, sy'n mesur pethau mewn erwau. Mae hynny, yng nghanol un o'r dinasoedd mwyaf poblog, yn dangos beth y gellir ei gyflawni os ydych yn agor eich meddwl i rai o'r atebion hyn.

Gallwn fod ar flaen y gad yn dyfeisio'r dechnoleg hon ac yn datblygu'r dechnoleg honno, ac rwy'n gobeithio mewn gwirionedd y bydd y Gweinidog, yn ei hymateb, yn cynnig map o sut y mae Llywodraeth Cymru yn ateb rhai o'r cwestiynau anodd hyn. Oherwydd, mewn gwirionedd, mae'r gwelliant heddiw yn rhoi'r argraff fod yna lawer o weithgarwch ar y gweill, ond fel nofiwr sy'n cicio'n wyllt o dan y dŵr ond nad yw'n symud ymlaen rhyw lawer mewn gwirionedd—yn sicr dyna'r teimlad rwy'n ei gael pan fyddaf yn edrych ar lawer o weithgarwch Llywodraeth Cymru mewn perthynas â nifer o'r materion hyn. Oes, mae yna lawer o grwpiau y gallwch eu crybwyll, a melinau trafod sy'n rhoi cyngor, ond nid ydym yn gweld atebion sy'n gwneud gwahaniaeth sylweddol yn cael eu rhoi ar waith, ac mae angen i ni weld hynny oherwydd, fel y dywedais, mae 70 y cant o boblogaeth Cymru yn byw mewn amgylchedd trefol ac os ydym am fod yn economi lwyddiannus a deinamig ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain, mae'n rhaid i ni ddatblygu'r amgylcheddau trefol hynny sy'n llefydd da i fyw ynddynt, sydd â'r deinameg economaidd hwnnw, ac yn anad dim, sy'n batrwm o ragoriaeth y mae gwledydd eraill yn edrych arnynt ar gyfer datrys y problemau y maent yn eu hwynebu. Dyna pam rwy'n annog y tŷ i gefnogi'r cynnig a gyflwynwyd yn enw'r Ceidwadwyr Cymreig y prynhawn yma.      

Can I now call the Minister for Housing and Regeneration, Rebecca Evans?

A gaf fi alw yn awr ar y Gweinidog Tai ac Adfywio, Rebecca Evans?

Thank you very much. I do welcome the debate today and the spirit in which it was brought forward by David Melding. I don't think I have enjoyed a debate as much as the one today for quite some time, because we have heard some really constructive and thoughtful contributions. 'Prosperity for All', our national strategy, makes it clear that communities are a national asset, and we will invest in them, both urban and rural, as our amendment to the debate makes clear. So, we'll be ensuring that communities across the length and breadth of Wales are attractive to live in, work in, invest in, study in and to visit. To do this, it does require the kind of joined-up cross-Government place-based approach that we're pursuing through our economic action plan, our £100 million targeted regeneration investment programme, our Valleys taskforce delivery plan and the national development framework that we are consulting on. So, these are the kind of game changers that Andrew R.T. Davies was looking for in his contribution. It does require close working with our partners, including local authorities, city and growth deal regions, housing associations, Transport for Wales and the Development Bank of Wales. 

But our focus today in this debate is on our urban communities, and in seeking to understand the challenges and the opportunities facing our town and city centres, it's important that we engage with research and expertise. Earlier this year, I enjoyed a really useful discussion with the Carnegie UK Trust discussing their international research 'Turnaround Towns' also their Wales-specific report, which looks at the challenges and opportunities facing our urban areas here.

The challenges are well rehearsed, and many relate to our changing patterns as consumers, but there are opportunities too for our towns and cities to capitalise on areas that can't be fulfilled online: our desire for experiences, for leisure, for culture, our desire to engage, our desire for the personal touch and for excellent customer service, and our need to access good quality affordable housing in a place where we live and work. With our support urban areas can adapt and they can evolve: closed banks into pubs, empty shops into homes, and derelict land into green open spaces.

We know the importance of those green open spaces and delivering nature-based solutions including green infrastructure. This is one of the national priorities in the Welsh Government's national natural resources policy. It's central to our vision for a Valleys landscape park, which has the potential to help local communities use their natural and environmental resources for tourism, energy generation and good health and well-being, and it's why we're investing in our Green Flag awards scheme. It's why evidence on urban tree canopy cover is being shared by Natural Resources Wales with public service boards to influence their local well-being plans.

Liveable urban spaces that promote good health and well-being should be well kept, and the Welsh Government is acting on several fronts to address the use of plastic. We're a world leader in recycling and we want to be the world's first refill nation. We're investing £6.5 million in our circular economy investment fund and, more widely, in the Year of the Sea, we're proud to sign the UN Environment Clean Seas plastic pledge, and a Wales clean seas partnership has been established to create a long-term legacy from our hosting of the Volvo Ocean Race to turn the tide on plastic. 

Liveable urban spaces that promote good health and well-being should also be easier to walk and cycle in, and also to use other forms of sustainable transport. We recently announced an additional £60 million of funding to enhance local walking and cycling networks and Vibrant and Viable Places funding is also being used with active travel in mind. As Simon Thomas said in his contribution, we're investing £2 million in additional electric charging points for electric vehicles with a focus on rapid chargers, and we will seek sustainable private investment for charging points to maximise and build on this public investment, as part of our commitment to reducing greenhouse gas emissions and improving air quality. Improving air quality is a priority for the Welsh Government. We're consulting on clean air zones, are taking action to reduce emissions in the most polluted locations and we've introduced a new £20 million clean air fund to support improvements needed at a local level. Our wider clean air plan for Wales, which will be about more than road traffic pollution, is planned for later this year.

As Minister for Housing and Regeneration, I'm passionate about housing-led regeneration. Our Vibrant and Viable Places programme has been successful in delivering this in a number of communities, but I see the potential to scale this up through our new £100 million targeted regeneration investment programme. Alongside this, we're investing £90 million in our innovative housing programme— 

Diolch yn fawr iawn. Rwy'n croesawu'r ddadl heddiw a'r ysbryd y cafodd ei chyflwyno gan David Melding. Nid wyf yn credu fy mod wedi mwynhau dadl cymaint ag y mwynheais y ddadl hon heddiw ers cryn amser, oherwydd rydym wedi clywed cyfraniadau adeiladol ac ystyrlon iawn. Mae 'Ffyniant i Bawb', ein strategaeth genedlaethol, yn ei gwneud yn glir fod cymunedau yn ased cenedlaethol, a byddwn yn buddsoddi ynddynt, yn gymunedau trefol a gwledig fel ei gilydd, fel y mae ein gwelliant i'r ddadl yn ei nodi'n glir. Felly, byddwn yn sicrhau bod cymunedau ar hyd a lled Cymru yn ddeniadol i fyw ynddynt, i weithio ynddynt, i fuddsoddi ynddynt, i astudio ynddynt ac i ymweld â hwy. I wneud hyn, mae angen y math o ymagwedd gydgysylltiedig, drawslywodraethol sy'n seiliedig ar le yr ydym yn ei mabwysiadu yn ein cynllun gweithredu economaidd, ein rhaglen targedu buddsoddiad mewn adfywio gwerth £100 miliwn, ein cynllun cyflawni tasglu'r Cymoedd a'r fframwaith datblygu cenedlaethol rydym yn ymgynghori arno. Felly, dyma enghreifftiau o'r pethau a fydd yn gwneud gwahaniaeth sylweddol yr oedd Andrew R.T. Davies yn chwilio amdanynt yn ei gyfraniad. Mae gofyn i ni weithio'n agos â'n partneriaid, gan gynnwys awdurdodau lleol, rhanbarthau bargeinion dinesig a bargeinion twf, cymdeithasau tai, Trafnidiaeth Cymru a Banc Datblygu Cymru.

Ond mae ein ffocws heddiw ar ein cymunedau trefol, ac wrth geisio deall yr heriau a'r cyfleoedd sy'n wynebu canol ein trefi a'n dinasoedd, mae'n bwysig ein bod yn ymdrin ag ymchwil ac arbenigedd. Yn gynharach eleni, mwynheais drafodaeth ddefnyddiol iawn gydag Ymddiriedolaeth Carnegie y DU am eu gwaith ymchwil rhyngwladol 'Trefi Trawsnewid', yn ogystal â'r adroddiad penodol ar Gymru, sy'n edrych ar yr heriau a'r cyfleoedd sy'n wynebu ein hardaloedd trefol yma.

Mae'r heriau wedi'u trafod yn helaeth, ac mae llawer yn ymwneud â'n patrymau newidiol fel defnyddwyr, ond mae yna hefyd gyfleoedd i'n trefi a'n dinasoedd fanteisio ar bethau na ellir eu diwallu ar-lein: ein hawydd am brofiadau, am hamdden, am ddiwylliant, am ymgysylltiad, am gysylltiad personol ac am wasanaeth cwsmeriaid rhagorol, yn ogystal â'n hangen am dai fforddiadwy o ansawdd da yn yr ardal rydym yn byw ac yn gweithio ynddi. Gyda'n cymorth ni, gall ardaloedd trefol addasu ac esblygu: trawsnewid banciau sydd wedi cau yn dafarnau, siopau gwag yn gartrefi, a thir diffaith yn fannau gwyrdd agored.

Gwyddom pa mor bwysig yw'r mannau gwyrdd agored hynny a pha mor bwysig yw darparu atebion yn seiliedig ar natur gan gynnwys seilwaith gwyrdd. Dyma un o flaenoriaethau cenedlaethol polisi cenedlaethol Llywodraeth Cymru ar adnoddau naturiol. Mae'n ganolog i'n gweledigaeth ar gyfer creu parc tirlun y Cymoedd, sydd â'r potensial i helpu cymunedau lleol i ddefnyddio eu hadnoddau naturiol ac amgylcheddol ar gyfer twristiaeth, cynhyrchu ynni a iechyd a llesiant da, a dyna pam ein bod yn buddsoddi yng nghynllun gwobrau'r Faner Werdd. Dyna pam fod Cyfoeth Naturiol Cymru yn rhannu tystiolaeth ar orchudd canopi coed trefol gyda byrddau gwasanaeth cyhoeddus i ddylanwadu ar eu cynlluniau llesiant lleol.

Dylid gofalu am fannau trefol sy'n dda i fyw ynddynt ac sy'n hyrwyddo iechyd a llesiant da, ac mae Llywodraeth Cymru yn gweithredu mewn sawl modd i fynd i'r afael â'r defnydd o blastig. Rydym yn arweinydd byd mewn ailgylchu, ac rydym eisiau sicrhau mai ni fydd y genedl ail-lenwi gyntaf yn y byd. Rydym yn buddsoddi £6.5 miliwn yng nghronfa buddsoddi cyfalaf yr economi gylchol ac yn fwy cyffredinol, a hithau'n Flwyddyn y Môr, rydym yn falch o lofnodi adduned plastig Moroedd Glân Amgylchedd y Cenhedloedd Unedig, a sefydlwyd partneriaeth moroedd glân Cymru i greu etifeddiaeth hirdymor o'n profiad o gynnal Ras Hwylio Volvo i leihau'r defnydd o blastig.

Dylai mannau trefol sy'n dda i fyw ynddynt ac sy'n hyrwyddo iechyd a llesiant da fod yn haws i gerdded a beicio ynddynt a hefyd yn haws i bobl ddefnyddio mathau eraill o drafnidiaeth gynaliadwy. Yn ddiweddar, cyhoeddasom £60 miliwn ychwanegol o gyllid i wella rhwydweithiau cerdded a beicio lleol ac mae cyllid Lleoedd Llewyrchus Llawn Addewid hefyd yn cael ei ddefnyddio gyda theithio llesol mewn cof. Fel y dywedodd Simon Thomas yn ei gyfraniad, rydym yn buddsoddi £2 filiwn mewn mannau gwefru trydan ychwanegol ar gyfer cerbydau trydan gyda ffocws ar fannau gwefru cyflym, a byddwn yn chwilio am fuddsoddiad preifat cynaliadwy ar gyfer mannau gwefru i fanteisio i'r eithaf ac adeiladu ar y buddsoddiad cyhoeddus hwn, fel rhan o'n hymrwymiad i leihau allyriadau nwyon tŷ gwydr a gwella ansawdd aer. Mae gwella ansawdd aer yn flaenoriaeth i Lywodraeth Cymru. Rydym yn ymgynghori ar barthau aer glân, yn cymryd camau i leihau allyriadau yn y lleoliadau mwyaf llygredig ac rydym wedi cyflwyno cronfa aer glân newydd gwerth £20 miliwn i gefnogi gwelliannau sydd eu hangen ar lefel leol. Mae ein cynllun aer glân ehangach ar gyfer Cymru, a fydd yn ymdrin â mwy na llygredd traffig ffyrdd, wedi'i gynllunio ar gyfer yn ddiweddarach eleni.

Fel Gweinidog Tai ac Adfywio, rwy'n angerddol ynglŷn ag adfywio wedi'i arwain gan dai. Mae ein rhaglen Lleoedd Llewyrchus Llawn Addewid wedi bod yn llwyddiannus yn cyflawni hyn mewn nifer o gymunedau, ond rwy'n gweld y potensial i gynyddu hyn drwy ein rhaglen targedu buddsoddiad mewn adfywio gwerth £100 miliwn. Ochr yn ochr â hyn, rydym yn buddsoddi £90 miliwn yn ein rhaglen tai arloesol—

15:30

Minister, will you take an intervention? 

Weinidog, a wnewch chi dderbyn ymyriad?

I'm grateful to the Minister for taking an intervention. Do you recognise that the best way to get the best solutions on regeneration, especially in a local environment, is to devolve as much responsibility down, when it comes to regeneration, to those communities and local authorities and businesses so that they can determine what's important in their own areas, rather than the very centralist model that you currently operate? 

Rwy'n ddiolchgar i'r Gweinidog am dderbyn ymyriad. A ydych yn cydnabod mai'r ffordd orau o gael yr atebion gorau ar adfywio, yn enwedig mewn amgylchedd lleol, yw datganoli cymaint o gyfrifoldeb i lawr, o ran adfywio, i'r cymunedau a'r awdurdodau lleol a'r busnesau hynny fel y gallant benderfynu beth sy'n bwysig yn eu hardaloedd eu hunain, yn hytrach na'r model canoliaethol iawn rydych yn ei weithredu ar hyn o bryd?

The targeted regeneration investment programme is very much about locally led solutions for local regeneration. It's undertaken on a regional basis, but those discussions are undertaken amongst those local authorities within the region and it is for those local authorities to use their local knowledge to decide how to spend that £100 million. Welsh Government won't be directing how that money will be invested; it will genuinely be decided on the basis of local decisions and local knowledge and intelligence that our local authorities have.

So, alongside our investment in innovative housing, we are using that programme to support schemes that will stimulate the design and delivery of new, quality affordable homes to increase supply as part of our 20,000 new affordable homes target, and also to speed up the delivery of homes to market. It's also allowing us to trial new housing models and methods of delivery that address issues such as the pressing need for housing, fuel poverty, demographic change and climate change. For the first time, I've opened this fund up to SMEs and also the private sector, but I know it will be particularly interesting to SMEs, which have a strong track record of taking risks and of being the first people to innovate. That, alongside our stalled sites fund and our property development fund, will support them to return to house building in a way that they haven't been able to before recent years. It will be particularly important within our urban areas in infill sites and windfall sites, for example. 

We're also supporting a £27 million town centre loan scheme to assist in bringing empty sites and buildings back into viable use across 34 town centres. I've already seen some fantastic examples of use of this funding, bringing about real change. The exciting thing about this investment is that it can be recycled many times over, supporting more great regeneration projects over a 15-year period.

Business improvement districts enable local businesses to work together and bring additional private sector funding and investment into our urban areas. There are currently eight BIDs across Wales, and they will generate over £500 million of private investment during their term, which is a really significant return on our £240,000 investment. I recently announced funding of a further £270,000 to support the development of up to nine new BIDs. This is really exciting because the business community is well placed to be leading regeneration and economic development in their local areas, working closely with wider partners in a spirit of creativity and innovation. 

Mae'r rhaglen targedu buddsoddiad mewn adfywio yn rhoi ffocws mawr ar atebion lleol ar gyfer adfywio lleol. Caiff ei wneud ar sail ranbarthol, ond cynhelir y trafodaethau hynny ymhlith yr awdurdodau lleol yn y rhanbarth a mater i'r awdurdodau lleol yw defnyddio eu gwybodaeth leol i benderfynu sut i wario'r £100 miliwn. Ni fydd Llywodraeth Cymru yn cyfarwyddo sut y buddsoddir yr arian hwnnw; caiff ei benderfynu'n bendant iawn ar sail penderfyniadau lleol a gwybodaeth leol a'r wybodaeth sydd gan ein hawdurdodau lleol.

Felly, ochr yn ochr â'n buddsoddiad mewn tai arloesol, rydym yn defnyddio'r rhaglen honno i gefnogi cynlluniau a fydd yn ysgogi dylunio a darparu cartrefi newydd fforddiadwy o safon er mwyn cynyddu'r cyflenwad fel rhan o'n targed o 20,000 o dai newydd fforddiadwy, a hefyd i gyflenwi cartrefi ar gyfer y farchnad yn gyflymach. Mae hefyd yn ein galluogi i dreialu modelau tai newydd a dulliau o gyflenwi sy'n mynd i'r afael â materion megis yr angen taer am dai, tlodi tanwydd, newid demograffig a newid yn yr hinsawdd. Am y tro cyntaf, rwyf wedi agor y gronfa hon i fusnesau bach a chanolig a hefyd i'r sector preifat, ond gwn y bydd yn arbennig o ddiddorol ar gyfer busnesau bach a chanolig, sydd â hanes cryf o fentro ac o fod y bobl gyntaf i arloesi. Bydd hynny, ochr yn ochr â'n cronfa safleoedd segur a'n cronfa datblygu eiddo, yn eu cynorthwyo i ddychwelyd at adeiladu tai mewn ffordd nad ydynt wedi gallu ei wneud cyn y blynyddoedd diwethaf. Bydd yn arbennig o bwysig yn ein hardaloedd trefol mewn safleoedd mewnlenwi a hap-safleoedd, er enghraifft.

Rydym hefyd yn cefnogi cynllun benthyciadau canol tref gwerth £27 miliwn i helpu i ddod â safleoedd ac adeiladau gwag yn ôl i ddefnydd ymarferol mewn 34 o ganol trefi. Rwyf eisoes yn gweld enghreifftiau gwych o'r arian hwn yn cael ei ddefnyddio, gan sicrhau newid go iawn. Y peth cyffrous am y buddsoddiad hwn yw y gellir ei ailgylchu sawl gwaith, gan gefnogi mwy o brosiectau adfywio gwych dros gyfnod o 15 mlynedd.

Mae ardaloedd gwella busnes yn galluogi busnesau lleol i weithio gyda'i gilydd a sicrhau arian ychwanegol gan y sector preifat a buddsoddi yn ein hardaloedd trefol. Ar hyn o bryd, ceir wyth ardal gwella busnes ledled Cymru, a byddant yn cynhyrchu dros £500 miliwn o fuddsoddiad preifat yn ystod eu tymor, sy'n elw sylweddol iawn ar ein buddsoddiad o £240,000. Yn ddiweddar cyhoeddais £270,000 o gyllid pellach i gefnogi datblygiad hyd at naw ardal gwella busnes newydd. Mae hyn yn hynod o gyffrous oherwydd mae'r gymuned fusnes mewn sefyllfa dda i arwain adfywio a datblygu economaidd yn eu hardaloedd lleol, ac yn gweithio'n agos gyda phartneriaid ehangach mewn ysbryd o greadigrwydd ac arloesedd.

15:35

Will you take an intervention? It's on that specific point about BIDs, and it's a key point. I know that they work very well in many areas, but certainly in my area, I know that Abergavenny was given the option of having a BID and rejected it. So, would you agree with me that, when you're setting up a business area like that, it's important that you get buy-in in advance from the local businesses and from the local people? Because if you don't have the buy-in of the people it's supposed to help, then you won't really get anywhere with it.

A wnewch chi dderbyn ymyriad? Mae'n ymwneud â'r pwynt penodol ynghylch ardaloedd gwella busnes, ac mae'n bwynt allweddol. Gwn eu bod yn gweithio'n dda iawn mewn llawer o ardaloedd, ond yn sicr yn fy ardal i, gwn fod y Fenni wedi cael yr opsiwn o gael ardal gwella busnes a'u bod wedi'i wrthod. Felly, a fyddech yn cytuno ei bod hi'n bwysig, pan fyddwch yn sefydlu ardal fusnes o'r fath, ichi gael cefnogaeth ymlaen llaw gan y busnesau lleol a chan y bobl leol? Oherwydd os na chewch gefnogaeth y bobl y mae i fod i'w helpu, nid yw'n debygol o fynd i unman mewn gwirionedd.

I agree that it has to be locally led and locally delivered, which is why it's important for areas that have the opportunity to become business improvement districts to look at the success that has been generated in other parts of Wales, where the local members and local businesses have decided to opt in.

I can see that time is running out, so I will bring things to a close by talking very briefly about the fact that we continue to use EU funding in support of regeneration activity through our £50 million Building for the Future programme. Their first project was announced recently in Pontypridd and I look forward to making further announcements soon. It's really important that we don't try to adopt a one-size-fits-all approach to regeneration. Every place is different and everywhere will require a bespoke approach. Our support is flexible and it does enable just that to happen. So, in that context, it must be undertaken in partnership and that was really well recognised in the Carnegie work, which I referred to at the very start of my contribution. Promoting strong, urban centres can't be done by national Government alone. Although we will show leadership, it does need to be owned by the communities involved, and that is the spirit very much in which we will continue.

Rwy'n cytuno bod yn rhaid iddo gael ei arwain a'i gyflawni'n lleol, a dyna pam y mae'n bwysig i'r ardaloedd sy'n cael cyfle i ddod yn ardaloedd gwella busnes i edrych ar y llwyddiant a gynhyrchwyd mewn rhannau eraill o Gymru, lle mae aelodau lleol a busnesau lleol wedi penderfynu bwrw iddi.

Gallaf weld bod amser yn brin, felly rwyf am ddod â phethau i ben drwy sôn yn fyr iawn am y ffaith ein bod yn parhau i ddefnyddio arian yr UE i gefnogi gweithgaredd adfywio drwy ein rhaglen Adeiladu ar gyfer y Dyfodol gwerth £50 miliwn. Cyhoeddwyd eu prosiect cyntaf yn ddiweddar ym Mhontypridd ac edrychaf ymlaen at wneud cyhoeddiadau pellach cyn bo hir. Mae'n bwysig iawn nad ydym yn ceisio mabwysiadu dull unffurf o fynd ati i adfywio. Mae pob lle'n wahanol, a bydd angen dull pwrpasol ym mhob man. Mae ein cefnogaeth yn hyblyg a dyna'n union y mae'n ei alluogi i ddigwydd. Felly, yn y cyd-destun hwnnw, rhaid ei gyflawni mewn partneriaeth a chafodd hynny ei gydnabod yn bendant yn y gwaith Carnegie y cyfeiriais ato ar ddechrau fy nghyfraniad. Ni ellir hyrwyddo canolfannau trefol, cryf drwy waith Llywodraeth genedlaethol yn unig. Er y byddwn yn dangos arweinyddiaeth, mae angen i'r cymunedau sydd ynghlwm wrth hyn ei berchnogi, ac yn yr ysbryd hwnnw y byddwn yn parhau.

I now call on Nick Ramsay to reply to the debate.

Galwaf yn awr ar Nick Ramsay i ymateb i'r ddadl.

Diolch, Dirprwy Lywydd. The Minister was very generous there in taking my intervention, given that I was just about to stand up. Feel free to take some of my time, if you want.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Roedd y Gweinidog yn hael iawn yno yn cymryd fy ymyriad, o gofio fy mod ar fin sefyll. Croeso i chi gymryd rhywfaint o fy amser, os dymunwch.

No, I think the Deputy Presiding Officer was more generous in allowing it to happen.

Na,  rwy'n credu bod y Dirprwy Lywydd yn fwy hael yn caniatáu i hynny ddigwydd.

Of course, yes. Thank you.

I'll get on with my comments. David Melding's highly constructive introduction to this debate set the tone for this debate—and can I thank everyone who has contributed? You spoke in a fine fashion, as ever, David. You used a number of key terms such as 'cities as urban engines' and 'centres of innovation' and you spoke about the need to boost urban renewal, and also to recognise the importance of the city region as not just about the urban core, but about everything around it as well. I think it was Lee Waters's intervention on you where he raised the point about the need to make sure that everything is not sucked into that urban core, but that, in this modern age of the city region, we recognise the importance of it as the heart of the area, but not the ends of it.

David referred to our urban renewal policy, launched recently, and some of our key objectives to make Cardiff a carbon-neutral city. We can do that; we can really set the agenda. We can get ahead of the curve with regard to Cardiff and setting that new tone. If you are going to be forced to do that in the future anyway, then why not try and set the agenda here in Wales? And Welsh Government will have our support in trying to do that.

You also mentioned the idea of how people in the future—. We often talk about the problem of housing and the shortage of housing. In the future, people don't necessarily need the same types of housing and the same types of urban spaces as they had in the past, and certainly the idea of higher-density homes with shared gardens would certainly suit not all people, but would certainly suit young people, particularly some younger people who want to get on the housing ladder.

Look, whether you support the Welsh Conservative policy in this area or not—and I got the feeling from the debate that many people did—I think that all Members agree this was a debate that was worth having. We've had this debate in various forms over the years, and this is another aspect of that, and I know that all parties have their ideas and their policies and their strategies, which can all dovetail with the Welsh Conservative policy in this area and really get on with the job of what we want to do, which is to make our urban areas a better place for those who live in them.

I think one thing is clear: we cannot simply leave urban areas to get on with it themselves and hope that somehow they will magically develop in the best way possible. We saw back in the 1970s and 1980s the first signs of what will happen if you did that—in the United States with cities like Los Angeles, and Californian cities in particular, where the car became king and you ended up with doughnut-type cities, where you had retail developments on the edges and then, eventually, nothing in the middle at all, a kind of wasteland. And we started down—in fact, we did start down the line in some of our towns and cities in Britain in that, but we made sure that we stopped along that way to disaster and we tried to improve things. We need to make sure in the future that that certainly doesn't happen again.

So, key themes: planning, public transport, air quality. As Suzy Davies said in her contribution, planning with a vision. The announcement of the new Transport for Wales franchise recently can, of course, be a key component in this renewal process. There are some very good objectives in there; we need to make sure those objectives are actually delivered on. But, certainly, the direction of travel with regard to Transport for Wales is a good one. And transport is key. I intervened on Mike Hedges, because I've tried myself—. I would dearly love to travel from my village in Monmouthshire to the Assembly by public transport, which I can actually do very easily by bus from Raglan to Newport, then by train from Newport to Cardiff. But you try getting back after 17:30 from Newport to my village. And I'm not out in the sticks; it's on the A449. But it's virtually impossible to do. So, there are areas here where planning and Welsh Government really can make a difference in the future.

I appreciate that time is short, Dirprwy Lywydd, and you have been very generous with me today, so I will not witter on. But take this debate—

Wrth gwrs. Diolch.

Fe wnaf barhau â fy sylwadau. Gosododd cyflwyniad hynod adeiladol David Melding y cywair ar gyfer y ddadl hon—ac a gaf fi ddiolch i bawb sydd wedi cyfrannu? Fe siaradoch yn huawdl fel arfer, David. Fe ddefnyddioch chi nifer o dermau allweddol megis 'dinasoedd fel peiriannau trefol' a 'chanolfannau arloesi' ac fe siaradoch am yr angen i hybu adnewyddu trefol, ac i gydnabod pwysigrwydd y dinas-ranbarth fel rhywbeth sy'n ymwneud nid yn unig â'r craidd trefol, ond â phopeth o'i amgylch yn ogystal. Credaf mai Lee Waters a wnaeth ymyrryd i wneud y pwynt am yr angen i wneud yn siŵr nad yw popeth yn cael ei sugno i mewn i'r craidd trefol hwnnw, ond yn oes fodern y dinas-ranbarth, ein bod yn cydnabod ei bwysigrwydd fel calon yr ardal, ond nid ei ben draw.

Cyfeiriodd David at ein polisi adnewyddu trefol a lansiwyd yn ddiweddar, a rhai o'n hamcanion allweddol i wneud Caerdydd yn ddinas garbon niwtral. Gallwn wneud hynny; gallwn osod yr agenda o ddifrif. Gallwn achub y blaen ar y lliaws mewn perthynas â Chaerdydd a gosod y cywair newydd hwnnw. Os ydych yn mynd i gael eich gorfodi i wneud hynny yn y dyfodol beth bynnag, pam na ddylid ceisio gosod yr agenda yma yng Nghymru? A bydd Llywodraeth Cymru yn cael ein cefnogaeth i geisio gwneud hynny.

Fe sonioch chi hefyd am y syniad o sut y bydd pobl yn y dyfodol—. Soniwn yn aml am broblem tai a phrinder tai. Yn y dyfodol, ni fydd pobl o anghenraid angen yr un mathau o dai a'r un mathau o ofod trefol ag a oedd ganddynt yn y gorffennol, ac yn sicr ni fyddai'r syniad o gartrefi dwysedd uwch gyda gerddi wedi'u rhannu yn gweddu i bawb, ond byddai'n sicr yn gweddu i bobl ifanc, yn enwedig pobl iau sydd am gael troed ar yr ysgol dai.

Edrychwch, pa un a ydych yn cefnogi polisi'r Ceidwadwyr Cymreig yn y maes hwn ai peidio—a chefais y teimlad o'r ddadl fod llawer o bobl yn ei gefnogi—credaf fod pob Aelod yn cytuno bod hon yn ddadl gwerth ei chael. Rydym wedi cael y ddadl hon ar ffurfiau amrywiol dros y blynyddoedd, a dyma agwedd arall ar hynny, a gwn fod gan bob plaid eu syniadau a'u polisïau a'u strategaethau, sydd oll yn gallu cydblethu â pholisi'r Ceidwadwyr Cymreig yn y maes hwn a bwrw ymlaen o ddifrif â'r hyn rydym am ei wneud, sef gwneud ein hardaloedd trefol yn lle gwell i'r rhai sy'n byw ynddynt.

Credaf fod un peth yn glir: ni allwn adael i ardaloedd trefol fwrw ymlaen ar eu pen eu hunain a gobeithio rywsut y byddant drwy ryw hud a lledrith yn datblygu yn y modd gorau posibl. Gwelsom yn ôl yn yr 1970au a'r 1980au yr arwyddion cyntaf o'r hyn a fydd yn digwydd os gwnewch chi hynny—yn yr Unol Daleithiau gyda dinasoedd fel Los Angeles, a dinasoedd Califfornia yn enwedig, lle y daeth y car yn frenin a'r hyn a oedd gennych yn y pen draw oedd dinasoedd ar ffurf toesenni, lle roedd datblygiadau manwerthu ar yr ymylon a dim byd yn y canol o gwbl yn y diwedd, math o dir diffaith. Ac rydym wedi dechrau—mewn gwirionedd, fe wnaethom gychwyn i'r cyfeiriad hwnnw yn rhai o'n trefi a'n dinasoedd ym Mhrydain, ond gwnaethom yn siŵr ein bod yn rhoi'r gorau i'r llwybr hwnnw i ddifancoll a cheisio gwella pethau. Mae angen inni wneud yn siŵr yn y dyfodol nad yw hynny'n digwydd eto ar unrhyw gyfrif.

Felly, themâu allweddol: cynllunio trafnidiaeth gyhoeddus, ansawdd aer. Fel y dywedodd Suzy Davies yn ei chyfraniad, cynllunio gyda gweledigaeth. Gall y cyhoeddiad am fasnachfraint newydd Trafnidiaeth Cymru yn ddiweddar fod yn  elfen allweddol yn y broses adnewyddu hon wrth gwrs. Ceir rhai amcanion da iawn yno; mae angen inni wneud yn siŵr y caiff yr amcanion eu gwireddu. Ond yn sicr, mae'r cyfeiriad teithio o ran Trafnidiaeth Cymru yn dda. Ac mae trafnidiaeth yn allweddol. Ymyrrais yn ystod araith Mike Hedges, oherwydd rwyf wedi ceisio fy hun—. Buaswn wrth fy modd yn teithio o fy mhentref yn Sir Fynwy i'r Cynulliad ar drafnidiaeth gyhoeddus, a gallaf wneud hynny'n hawdd iawn ar y bws o Raglan i Gasnewydd, ac yna ar y trên o Gasnewydd i Gaerdydd. Ond ceisiwch chi ddychwelyd ar ôl 17:30 o Gasnewydd i fy mhentref. Ac nid wyf yn byw mewn man cwbl anghysbell; mae ar yr A449. Ond mae bron yn amhosibl ei wneud. Felly, ceir meysydd yma lle y gall cynllunio a Llywodraeth Cymru wneud gwahaniaeth mawr yn y dyfodol.

Rwy'n sylweddoli bod amser yn brin, Ddirprwy Lywydd, ac rydych wedi bod yn hael iawn wrthyf heddiw, felly nid wyf am rygnu ymlaen. Ond cymerwch y ddadl hon—

15:40

I knew you wouldn't let me. Take this debate where it comes from: it is, as David Melding said at the start, an attempt at a constructive contribution to a debate that I know we all want to have, we all need to have, and let's get on with the job of making our urban areas in Wales a better place for everyone who lives in them.

Roeddwn yn gwybod na fyddech yn gadael i mi wneud. Cymerwch y ddadl hon o lle y daw: ymgais yw hi, fel y dywedodd David Melding ar y dechrau, i fod yn gyfraniad adeiladol at ddadl y gwn fod pawb ohonom am ei chael, dadl y mae angen i bawb ohono ei chael, a gadewch inni fwrw ymlaen gyda'r gwaith o wneud ein hardaloedd trefol yng Nghymru yn lle gwell i bawb sy'n byw ynddynt.

Thank you. The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? [Objection.] Therefore we defer voting under this item until voting time.

Diolch. Y cynnig yw derbyn y cynnig heb ei ddiwygio. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Felly, gohiriwn y pleidleisio o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.

Voting deferred until voting time.

6. Dadl Plaid Cymru: Sefydlu Cwmni Ynni Cyhoeddus
6. Plaid Cymru Debate: Establishing a Publicly Owned Energy Company

Detholwyd y gwelliant canlynol: gwelliant 1 yn enw Julie James. 

The following amendment has been selected: amendment 1 in the name of Julie James.

Yr eitem nesaf yw dadl Plaid Cymru: sefydlu cwmni ynni cyhoeddus. Galwaf ar i Simon Thomas wneud y cynnig—Simon. 

The next item is the Plaid Cymru debate on establishing a publicly owned energy company. I call on Simon Thomas to move the motion—Simon.

Cynnig NDM6735 Rhun ap Iorwerth

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

1. Yn nodi cynnig hirsefydlog Plaid Cymru am sefydlu cwmni ynni sy'n eiddo i'r cyhoedd, Ynni Cymru.

2. Yn nodi ymrwymiad maniffesto Plaid Lafur Cymru 2017 i gefnogi 'creu cwmnïau a chydweithfeydd ynni cyhoeddus, sy’n atebol yn lleol i gystadlu yn erbyn cyflenwyr ynni preifat presennol, gydag un o leiaf ym mhob rhanbarth'.

3. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i sefydlu cwmni ynni sy'n eiddo i'r cyhoedd.

Motion NDM6735 Rhun ap Iorwerth

To propose that the National Assembly for Wales:

1. Notes Plaid Cymru’s long-standing proposal for establishing a publicly owned energy company, Ynni Cymru.

2. Notes the Welsh Labour party’s 2017 manifesto commitment to support 'the creation of publicly owned, locally accountable energy companies and co-operatives to rival existing private energy suppliers, with at least one in every region'.

3. Calls on the Welsh Government to establish a publicly owned energy company.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. Nid wyf yn cofio'r tro diwethaf y cawsom ddadl yn y Cynulliad wedi'i harwain gan ddau bapur, un wedi'i gyhoeddi gan un wrthblaid ac un wedi'i gyhoeddi gan wrthblaid arall. Mae'r drafodaeth yma yn deillio o bapur a gyhoeddais i tua blwyddyn yn ôl ynglŷn â'r cynnig i sefydlu cwmni ynni i Gymru. Fel y dywedais i yn y ddadl ddiwethaf, os oes gyda chi syniad sydd yn syniad da a heb ei weithredu, nid oes cywilydd ailgylchu'r syniad yna. Felly, nid wyf i'n mynd i ymddiheuro am ddod â'r ddadl yma yn ôl i'r Cynulliad, er ein bod ni wedi trafod y syniad o'r blaen.

Rwy'n dod ag e'n ôl yn y cyd-destun lle mae yna, o bosib, benderfyniad mawr iawn yn cael ei wneud ynglŷn â dyfodol ynni yng Nghymru gyda nid yn unig buddsoddiad posib yn Wylfa, Wylfa B, ond hefyd y penderfyniad posib, arfaethedig o beidio â buddsoddi yn y morlyn llanw ym mae Abertawe. Fe fyddai'n dod at hynny yn y man, achos mae e'n berthnasol iawn i’r cysyniad sydd gan Blaid Cymru yn y papur ac yn y ddadl heddiw.

Thank you very much, Deputy Presiding Officer. I can’t recall when was the last time we had a debate in the Assembly led by two papers, one published by one opposition party and the other published by another opposition party. This debate emerges from a paper that I published around a year ago on the proposal to establish an energy company for Wales. As I said in the previous debate, if you have an idea that is a good one and has yet to be implemented, then there’s no disgrace in recycling that idea. Therefore, I'm not going to apologise for bringing this debate back to the Assembly, although we have discussed the idea in the past.

I bring it back in the context where there may be a major decision to be made on the future of energy in Wales, with not only the possible investment in Wylfa, Wylfa B, but also the proposed possible decision of not investing in the Swansea bay tidal lagoon. I will come to that in a few moments, because it’s very relevant to the concept put forward by Plaid Cymru in its paper and in today’s debate.

Rhof ychydig o gyd-destun i’r ddadl yn gyntaf. Mae Cymru yn wlad sydd yn gyfoethog ac yn gyforiog o ynni, a dweud y gwir. Rydym ni'n cynhyrchu mwy o ynni—'casglu' dylwn i ddweud, yn ffisegol gywir—nag yr ydym ni yn ei ddefnyddio, felly rydym ni'n allforio ynni. Ond eto i gyd, mae prisoedd ynni yng Nghymru ymysg yr uchaf yn Ewrop. Mae hynny yn dangos y sefyllfa rydym ni ynddi fel gwlad. Mae tlodi ynni yn arbennig o ddifrifol i aelwydydd ag incwm isel. Tueddol ydym ni, wrth gwrs, i gael systemau talu ad hoc am ynni, ac nid ydyn nhw'n gallu mynd at y tariffs gorau. Mae gyda ni hefyd yng ngorllewin Cymru ardaloedd helaeth sydd heb fod ar y grid cenedlaethol, sy'n dibynnu ar nwy neu olew sy'n cael ei fewnforio. Mae hefyd yn wir i ddweud, er ein bod ni'n cynhyrchu ynni, fod gyda ni'r capacity i gynhyrchu llawer mwy, yn enwedig o safbwynt ynni adnewyddol. Mae yna 5 miliwn erw o dir yng Nghymru lle gallem ni gynhyrchu o'r arfordir ac o'r tir mawr. Mae economi Cymru yn galw am swm mawr o drydan—mae gyda ni weithfeydd cynhyrchu a gweithfeydd dur mawr o hyd—ac felly mae angen yr ynni arnom ni. 

Mae creu cwmni ynni cenedlaethol i Gymru yn gyfle i fynd at wraidd achosion tlodi ynni, trwy fuddsoddi mewn seilwaith, trwy fargeinio ar y cyd, trwy ddefnyddio grym cwmni cenedlaethol, ymchwil a datblygu ynni, a thrwy hynny greu cyfleoedd masnachol er lles poblogaeth Cymru a'r amgylchedd. Nid ffracio yw'r ateb ar gyfer defnyddio ynni er economi Cymru, ond cysyniad mawr fel hyn sy'n defnyddio holl rychwant cyfoeth naturiol Cymru.

Rydym ni hefyd yn wynebu bygythiad gwirioneddol i ddynoliaeth oherwydd newid hinsawdd. Roedd 2016 ymysg—wel, na, honno oedd y flwyddyn boethaf ers inni ddechrau cofnodion, ac rydym ni newydd gael y mis Mai mwyaf twym erioed, ers dros ganrif, ers dechrau cofnodi fesul mis. Os ydym o ddifri am dorri allyriadau Cymru o 80 y cant erbyn 2050, fel sydd wedi'i osod allan yn Neddf yr Amgylchedd (Cymru) 2016, a chyrraedd y targed y cytunodd pob plaid arno yn y fan hyn o dorri allyriadau carbon 40 y cant erbyn 2020, sef yr hyn mae cytundeb Paris yn disgwyl inni ei wneud yn ogystal, mae'n golygu bod yn rhaid inni wella effeithlonrwydd ynni, rhyddhau llai o allyriadau o gartrefi, busnes a chludiant, ac mae hefyd yn golygu bod angen inni gynhyrchu ynni o ffynonellau glanach ac adnewyddol.

Ein gweledigaeth ni, felly, am ynni a'r amgylchedd yw un lle mae Cymru yn gostwng ei hallyriadau carbon, yn harneisio ei hadnoddau naturiol yn gynaliadwy, ac yn manteisio ar gyfleoedd yn yr economïau carbon isel a chylchol. Mae'r cyswllt rhwng ynni a newid hinsawdd yn glir. Fodd bynnag, gwaetha'r modd, rydym ni eto yn y sefyllfa o orfod aros i San Steffan roi ambell friwsionyn i ni o'r bwrdd pan ddaw'n fater o bwerau dros ynni.

Yn Llundain y penderfynwyd ar y rhan fwyaf o gymhellion ariannol dros ynni adnewyddol a dyfodol y gridiau nwy a thrydan, er bod gyda ni'r hawl i gynllunio ynni, a chynllunio ynni o dan 35 MW erbyn hyn. Y ffaith amdani yw mai lle mae'r grid yn gweithio a lle mae'r arian yn mynd sydd yn gyrru datblygiadau. Mae'r ffaith ein bod ni'n gallu caniatáu cynllunio—ar ddiwedd y dydd, mewn ffordd, dim ond tic mewn bocs yw hynny. Mae'r penderfyniadau yn cael eu gwneud llawer ynghynt.

Nawr, beth fyddai cwmni ynni cenedlaethol yn gallu ei wneud i Gymru, felly? Wel, byddai cylch gorchwyl cwmni posib yn cynnwys lleihau cost yr uned ynni i gartrefi a busnesau yng Nghymru, lleihau swm yr ynni mewn cartrefi a busnesau, a helpu defnyddwyr i wneud penderfyniadau ar sail gwybodaeth a thechnoleg y mesuryddion clyfar diweddaraf. Tasg Ynni Cymru fyddai cyllido a gosod paneli solar ar raddfa eang, ar doeau tai a busnesau, ar byst lamp, er enghraifft—i orgyffwrdd, efallai, rywfaint â'r drafodaeth a gawsom ni eiliad yn ôl fan hyn. Byddai hyn yn cael ei wneud gan gwmnïau lleol o dan ymbarél cenedlaethol, gan gychwyn, efallai, gydag adeiladau cyhoeddus a thai cymdeithasol. Byddai'r cwmni yn medru cydgordio, hwyluso defnydd o dir cyhoeddus ar gyfer ynni adnewyddol. Gallai dalu am gaffael a datblygu gallu cynhyrchu a storio i raddfa fawr. Mae potensial i Gymru ddatblygu yn wlad storio ynni, yn ogystal â chasglu a chynhyrchu ynni. Gallai sicrhau bod Cymru yn dod yn hunangynhaliol mewn ynni adnewyddol, ac yn allforio ynni adnewyddol yn ogystal. Mae Plaid Cymru o'r farn y gallwn ni wneud hyn erbyn 2035, a dyna ein targed ni.

Gallai'r dasg o ddatblygu rhwydwaith genedlaethol o gwmnïau ynni rhanbarthol neu leol fod yn nwylo bwrdeistrefol neu o dan berchnogaeth gymunedol. Nawr, mae hyn yn bwysig iawn. Ers i Lywodraeth Cymru—ac mae'n cael ei adlewyrchu yn eu gwelliant nhw i'r ddadl heddiw—wrthod y syniad yn ystod tymor yr hydref diwethaf o gwmni ynni cenedlaethol, fel yr oeddem ni wedi ei gynnig, maen nhw wedi dweud, 'Mae angen perchnogaeth gymunedol o dyrbeiniau gwynt a datblygiadau ynni adnewyddol.' Wel, sut ydych chi'n mynd i gyflawni hynny? A sut ydych chi'n mynd i gyflawni hynny heb i'r cymunedau lleol gael eu twyllo, os liciwch chi, gan rip-offs, baswn i'n ei ddweud, gan y cwmnïau mawr, enfawr yma—rhai rhyngwladol nid jest cenedlaethol. Wel, mae Ynni Cymru, rhyw gwmni cenedlaethol, yn gweithio er lles y gymuned leol ac yn enw Llywodraeth Cymru, yn gallu sicrhau nad yw hynny'n digwydd, a bod perchnogaeth gymunedol yn dod yn wirionedd yng Nghymru.

Byddwn ni ymhell ar y blaen, felly, o ran rhai o'r datblygiadau sydd gan awdurdodau lleol yn Lloegr ar hyn o bryd, wrth ddatblygu eu cwmnïau ynni eu hunain. Ac os rhywbeth, mae'r penderfyniad i adael yr Undeb Ewropeaidd a hefyd marchnad ynni fewnol yr Undeb Ewropeaidd yn bwysig iawn—nid yw'n cael ei drafod lawer iawn. Mae gadael honno yn un cam ymhellach oddi wrth y ffaith ein bod ni'n gallu cael iws o interconnectors, yn gallu rhannu ynni, rhannu syniadau, rhannu'r un delfryd. Mae hynny i gyd yn golygu, yn fy marn i, y dylem ni gyflymu tuag at fod yn hunangynhaliol o ran ynni. Ac mae Plaid Cymru yn gryf o'r farn, fel y dywedais i, y byddai modd gwneud hynny erbyn 2035, a defnyddio ynni a ffynonellau adnewyddol at y pwrpas hwnnw. Mae hyn i gyd yn ein harwain ni at y sefyllfa sy'n debyg o ddigwydd yr wythnos yma.

I’ll give you some context first of all. Wales is a nation that is rich in energy. We produce, or collect, I should say, more energy than we use, therefore, we are an energy exporter. But yet, energy prices in Wales are among the highest in Europe, and that demonstrates the situation that we’re in as a nation. Energy poverty is particularly damaging to low-income households. There’s a tendency to have ad hoc payment systems for energy, and they can’t access the best tariffs. Also, in west Wales we have a number of areas that are not on the national grid, so they depend on gas or oil that is imported. It is also true to say that although we generate electricity, we have the capacity to produce far more, particularly in terms of renewables. There are 5 million acres of land in Wales where we could produce on our coastline and on the mainland. The Welsh economy demands a great deal of electricity—we still have manufacturing plants and steelworks—and therefore we need that energy.

Creating a national energy company for Wales is an opportunity to get to the core of the issue of energy poverty, by investing in infrastructure, by coming to joint agreements and by using the power of a national company, research and development in energy, and the creation of commercial opportunities for the benefit of the people of Wales and the environment. Fracking isn’t the solution for using energy for the benefit of the Welsh economy, but a major concept such as this one that uses the whole range of the natural resources of Wales.

We’re also facing a very real threat to humanity because of climate change. Indeed, 2016 was the warmest year since records began, and we’ve just had the warmest May ever since the month-by-month statistics started to be gathered a century ago. If we are serious about a cut of 80 per cent in emissions by 2050, as is set out in the Environment (Wales) Act 2016, and to reach the target that all parties agreed on in this place of cutting carbon emissions by 40 per cent by 2020, which is what the Paris agreement expects of us, then it means that we need to improve energy efficiency, reduce emissions from homes, businesses and transport, and it also means that we need to produce energy from cleaner and renewable sources.

Our vision, therefore, is an environment where Wales reduces its carbon emissions, harnesses its natural resources sustainably and takes opportunity in the low-carbon and circular economies. The link between energy and climate change is clear. However, unfortunately, we are still in a position where we have to wait for Westminster to give us some crumbs from their table when it comes to a matter of powers over energy.

Decisions in terms of most financial incentives for renewable energy and the future of the gas and electricity grids are mainly made in London, although we have powers to plan energy under 35 MW now. The fact is that where the grid works and where the money goes is what’s driving developments. The fact that we can permit planning—that, at the end of the day, in a way, is only a tick in a box. The decisions are made far earlier.

Now, what would a national energy company be able to do for Wales, therefore? Well, the remit of a possible company would include a reduction in unit price for energy to homes and businesses in Wales, a reduction in the quantity of energy used in businesses and homes, and helping users to make best use in terms of smart metres and so on. The task of Ynni Cymru would be to finance and install solar panels on a broad scale, on homes and businesses, on lampposts—businesses—to overlap, perhaps, a little with the discussion that we just had a moment ago here. This would be done by local companies under the national umbrella, starting, perhaps, with public buildings and social housing. The company could harmonise and facilitate the use of public land for renewable energy. It could pay for procurement and enhanced large-scale storage. It’s a chance for Wales to become an energy storer as well as a producer. It could ensure that Wales becomes self-sufficient in renewable energy, and that it exports renewable energy too. Plaid Cymru is of the view that we could do this by 2035, and that is our target.

The task of developing a national network of regional companies or local companies could be through community ownership, or on a local level. Now, this is very important. Since the Welsh Government—and this is reflected in the Welsh Government’s amendment to the debate—rejected the concept last autumn of a national energy company, as we had proposed, they have said, ‘We need community ownership of wind turbines and renewable energy developments.’ Well, how are you going to achieve that? How are you going to achieve that without local communities being misled, if you like, or ripped off, by the major energy companies—the multinationals not just the national companies. Well, Ynni Cymru, or a national company, working for the benefit of the local community and in the name of the Welsh Government, could ensure that that didn’t happen, and that community ownership could become a reality in Wales.

We would be way ahead, therefore, of some of the developments that local authorities have in England at the moment, in developing their own energy companies. And if anything, the decision to leave the European Union and of course the internal energy market in the European Union is very important—it’s not discussed a great deal. Leaving that market takes us one step further away from the fact that we can use interconnectors, share energy, share ideas, and share the same ambitions and aspirations. All of that means, in my view, that we should hasten the process of becoming self-sufficient in terms of energy. And Plaid Cymru is strongly of the opinion, as I have said, that that could be done by 2035, as well as using renewable sources to that end. All of this brings us to the situation that’s likely to arise this week.

So, we do have a very real example now this week, it seems, because it's widely reported that this week the Westminster Government will reject the proposal to have a tidal lagoon in Swansea bay. We still wait for that. [Interruption.] Just a second, if I may. I think they're trying to get what they call the good announcements out first—Wylfa, Heathrow—and then the tidal lagoon will creep out as an announcement of the weekend, possibly. I don't know, maybe Jenny Rathbone has news on that.

Felly, mae gennym enghraifft go iawn yn awr yr wythnos hon, mae'n debyg, oherwydd adroddwyd yn eang y bydd Llywodraeth San Steffan yn gwrthod y cynnig i gael morlyn llanw ym mae Abertawe yr wythnos hon. Rydym yn dal i aros am hynny. [Torri ar draws.] Un eiliad, os caf. Credaf eu bod yn ceisio cael yr hyn a alwant yn gyhoeddiadau da allan yn gyntaf—Wylfa, Heathrow—a bydd y morlyn llanw yn sleifio allan fel cyhoeddiad y penwythnos, o bosibl. Nid wyf yn gwybod, efallai fod gan Jenny Rathbone newyddion ar hynny.

15:50

I do. Basically, I'm sure I share your enthusiasm for the project, and do you agree that the £200 million that the Welsh Government has put on the table, as long as the UK Government is prepared to match the strike price that they've offered to Hinkley Point, is a very good way of proceeding forward on this important project? 

Oes. Yn y bôn, rwy'n sicr fy mod yn rhannu eich brwdfrydedd ynglŷn â'r prosiect, ac a ydych yn cytuno bod y £200 miliwn y mae Llywodraeth Cymru yn ei roi ar y bwrdd, cyhyd â bod Llywodraeth y DU yn barod i roi arian sy'n cyfateb i'r pris streic y maent wedi'i gynnig i Hinkley Point, yn ffordd dda iawn o symud ymlaen gyda'r prosiect pwysig hwn?

Sorry, I was just about to come to that. [Laughter.] And I agree, and I was just about to use it as a good example of where this national energy company could help. Because how would the Welsh Government do that? Does it just give £200 million to a private company? Please, I don't think so. If you're going to give Welsh taxpayers' money to a company, which I wouldn't oppose, but let's do it together, co-financing—. I think £200 million is a serious offer, but it's the starting offer—maybe more is required—but in which case you'd want to take some of the profits, you'd want to be part of the technology, you'd want to be part of the profits that might come from spinning off the technology for future tidal lagoons. You need a body to do that, don't you? Well, what body do you then have to do it? When you were faced with Wales and borders franchise arrangement, you set up Transport for Wales, a non-dividend body to do that work on behalf of the Welsh Government. Surely this is an example of why we do need a national energy company to do precisely this.

I don't disagree with you at all. In fact, I supported and welcomed, when the initial announcement was made, a co-investment kind of model—£200 million wasn't mentioned there. I'm sure the Cabinet Secretary for Finance knew how much money was in the pot, but it wasn't mentioned. Now we have a figure. I think the figure is a serious opening offer. If it's going to be upped at all, then we need to take stakes in the company, stakes in the technology, stakes in the future development.

But let's put one thing to bed—the tidal lagoon is not an outrageously expensive proposal in this context. The Secretary of State for Wales has made some dreadful mistakes over the last few years, including the reneging on promises of investment for electrification for Swansea, for example. His mathematics are all to pot, I have to say. To say the tidal lagoon is asking twice as much as nuclear—no way. The tidal lagoon project specifically asked for a 90-year contract at £89.90 per MWh. It sounds a lot, but in 90 years' time, that's not a lot of money at all. That compares to Hinkley Point, which is £92.50 per MWh. The tidal lagoon would have installed capacity of 320 MW, providing power to over 150,000 homes, and as everyone knows, it's designed as a pathfinder project. That is more expensive, because the technology itself is not new, but it's the application of the technology that's new. It's not innovative to have a turbine in water, but it is innovative to put it in a wall that goes around a big tidal range. That's innovative. So, the application is innovative, not the technology. You compare something like a tidal lagoon with a nuclear power station—both have high capital costs, both of them, but over a 100-year period, which is in effect the tidal lagoon period, you get decreasing costs of production, whereas our experience with nuclear is that those costs are rarely maintained at that level. That's why they want 35-year contracts for those costs. 

So, the lagoon would provide energy security, and as the Hendry review, which was the independent review that the Government set up to look into this, said very clearly, both nuclear and tidal lagoons are UK sources of generation, but nuclear relies on imported uranium, and as other technologies move on, and as China might take up more uranium, the price of imported uranium might well rise. What the tidal lagoon gives us is Welsh generation using our own natural resources. I think that in itself is something that we support. Not only do we support it, the public support it—76 per cent supported wave and tidal energy, and 38 per cent, in that poll done itself by the Department of Energy and Climate Change, supported nuclear. 

I don't want to set up one against the other, and that's the dangerous thing that the Secretary of State is likely to do here, and say, 'Well, on Monday we gave you Wylfa, and on Friday we won't give you the tidal lagoon.' If we're going to have a proper energy mix, then we need all sources to be applied and we need in particular to see the tidal lagoon to be given the assistance of the Westminster Government. I can't put it any better than to conclude by quoting what Hendry himself said around the tidal lagoon:

'To put this in context, the cost of a pathfinder project...is expected to average around 30 pence per household per annum during the first thirty years. This seems to me an extremely modest amount to pay for a new technology which delivers those benefits and which has clear potential to start a significant new industry. Moving ahead with a pathfinder lagoon is, I believe, a no-regrets policy.'

I believe the lagoon should be supported on that basis. I believe a national energy company could be the vehicle for the Welsh Government to invest and be part of that significant new industry. We here will either take a decision this week to invest in the tidal lagoon and be part of that, or we will find ourselves supplicants once again, when, in 10 years' time perhaps, a Chinese company comes in and says, 'I love your tidal range, let's have a tidal lagoon.'

Mae'n ddrwg gennyf, roeddwn ar fin dod at hynny. [Chwerthin.] Ac rwy'n cytuno, ac roeddwn ar fin ei ddefnyddio fel enghraifft dda o ble y gallai'r cwmni ynni cenedlaethol hwn helpu. Oherwydd sut y byddai Llywodraeth Cymru yn gwneud hynny? A yw'n rhoi £200 miliwn i gwmni preifat a dyna ni? Nid wyf yn credu hynny rywsut. Os ydych yn mynd i roi arian trethdalwyr Cymru i gwmni, ac ni fuaswn yn gwrthwynebu hynny, ond gadewch inni ei wneud gyda'n gilydd, cyd-ariannu—. Credaf fod £200 miliwn yn gynnig go iawn, ond cynnig cyntaf ydyw— efallai fod angen mwy—ond os felly byddech am fynd â pheth o'r elw, byddech am fod yn rhan o'r dechnoleg, byddech am fod yn rhan o'r elw a allai ddeillio o'r dechnoleg ar gyfer morlynnoedd llanw yn y dyfodol. Mae angen corff i wneud hynny, onid oes? Wel, pa gorff a fydd gennych felly i wneud hynny? Pan oeddech yn wynebu trefniant masnachfraint Cymru a'r gororau, fe sefydloch chi Trafnidiaeth Cymru, corff di-ddifidend i wneud y gwaith hwnnw ar ran Llywodraeth Cymru. Does bosibl nad yw hon yn enghraifft o pam y mae angen cwmni ynni cenedlaethol i wneud hynny.

Nid wyf yn anghytuno â chi o gwbl. Yn wir, roeddwn yn cefnogi ac yn croesawu rhyw fath o fodel cydfuddsoddi pan wnaed y cyhoeddiad gwreiddiol—ni chrybwyllwyd £200 miliwn yno. Rwy'n siŵr fod Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid yn gwybod faint o arian a oedd yn y pot, ond ni soniwyd amdano. Bellach mae gennym ffigur. Credaf fod y ffigur yn gynnig agoriadol go iawn. Os yw'n mynd i gael ei godi o gwbl, mae angen inni gael rhan yn y cwmni, rhan yn y dechnoleg, rhan yn y datblygiad yn y dyfodol.

Ond gadewch inni wneud un peth yn glir—nid yw'r morlyn llanw yn gynnig beiddgar o ddrud yn y cyd-destun hwn. Mae Ysgrifennydd Gwladol Cymru wedi gwneud camgymeriadau ofnadwy dros y blynyddoedd diwethaf, gan gynnwys cefnu ar addewidion o fuddsoddiad ar gyfer trydaneiddio i Abertawe, er enghraifft. Mae ei fathemateg yn ddiffygiol iawn, rhaid imi ddweud. Mae dweud bod y morlyn llanw yn gofyn am ddwywaith cymaint ag ynni niwclear—nid yw hynny'n wir o gwbl. Gofynnodd y prosiect morlyn llanw yn benodol am gontract 90 mlynedd ar £89.90 y MWh. Mae'n swnio'n llawer, ond ymhen 90 mlynedd, nid yw'n llawer o arian o gwbl. Mae'n cymharu â Hinkley Point, sef £92.50 y MWh. Byddai gan y morlyn llanw gynhwysedd gosodedig o 320 MW, yn darparu pŵer i dros 150,000 o gartrefi, ac fel y gŵyr pawb, mae wedi'i gynllunio i fod yn brosiect braenaru. Mae hynny'n fwy costus, oherwydd nid yw'r dechnoleg ei hun yn newydd, ond mae'r defnydd a wneir o'r dechnoleg yn newydd. Nid yw'n arloesol i gael tyrbin mewn dŵr, ond mae'n arloesol i'w roi mewn wal sy'n mynd o amgylch amrediad llanw mawr. Mae hynny'n arloesol. Felly, y cais sy'n arloesol, nid y dechnoleg. Cymharwch rywbeth fel morlyn llanw â gorsaf ynni niwclear—mae costau cyfalaf uchel i'r ddau beth ond dros gyfnod o 100 mlynedd, sef cyfnod y morlyn llanw mewn gwirionedd, mae'r costau cynhyrchu'n gostwng, ond ein profiad gydag ynni niwclear yw mai anaml y cedwir y costau ar y lefel honno. Dyna pam y maent eisiau contractau 35 mlynedd am y costau hynny.

Felly, byddai'r morlyn yn diogelu ffynonellau ynni, ac fel y dywedodd adolygiad Hendry yn glir iawn, sef yr adolygiad annibynnol a sefydlwyd gan y Llywodraeth i ymchwilio i hyn, mae morlynnoedd llanw ac ynni niwclear yn ffynonellau cynhyrchu yn y DU, ond mae niwclear yn dibynnu ar fewnforio wraniwm, ac fel y mae technolegau eraill yn symud yn eu blaenau, a chan y gallai Tsieina gymryd rhagor o wraniwm, gallai pris wraniwm sy'n cael ei fewnforio godi. Yr hyn y mae'r morlyn llanw yn ei roi inni yw cynhyrchiant Cymreig gan ddefnyddio ein hadnoddau naturiol ein hunain. Credaf fod hynny ynddo'i hun yn rhywbeth yr ydym yn ei gefnogi. Nid yn unig ein bod ni'n cefnogi hynny, mae'r cyhoedd yn ei gefnogi—roedd 76 y cant yn cefnogi ynni'r tonnau ac ynni'r llanw, a 38 y cant oedd yn cefnogi ynni niwclear yn yr arolwg a wnaed gan yr Adran Ynni a Newid Hinsawdd ei hun.

Nid wyf am osod un yn erbyn y llall, a dyna'r peth peryglus y mae'r Ysgrifennydd Gwladol yn debygol o'i wneud yma, a dweud, 'Wel, ddydd Llun rhoesom Wylfa i chi, a ddydd Gwener nid ydym am roi'r morlyn llanw i chi.' Os ydym yn mynd i gael cymysgedd ynni priodol, mae arnom angen i bob ffynhonnell gael ei defnyddio ac yn benodol mae angen inni weld y morlyn llanw'n cael cymorth y Llywodraeth yn San Steffan. Ni allaf ei roi'n well na chloi drwy ddyfynnu'r hyn a ddywedodd Hendry ei hun am y morlyn llanw:

I roi hyn mewn cyd-destun, mae disgwyl i gost prosiect braenaru... fod o gwmpas 30 ceiniog y cartref y flwyddyn ar gyfartaledd yn ystod y 30 mlynedd gyntaf. Ymddengys hyn i mi yn swm eithriadol o fach i'w dalu am dechnoleg newydd sy'n darparu'r buddion hyn ac sydd â photensial amlwg i ddechrau diwydiant newydd sylweddol. Mae symud ymlaen gyda morlyn braenaru yn bolisi heb ddim y gellid bod yn edifar yn ei gylch yn fy marn i.

Credaf y dylid cefnogi'r morlyn ar y sail honno. Credaf y gallai cwmni ynni cenedlaethol fod yn gyfrwng i Lywodraeth Cymru fuddsoddi a bod yn rhan o'r diwydiant newydd sylweddol hwnnw. Byddwn ninnau yma naill ai'n gwneud penderfyniad yr wythnos hon i fuddsoddi yn y morlyn llanw ac i fod yn rhan o hynny, neu byddwn yn wynebu sefyllfa lle byddwn yn ymbil unwaith eto, pan ddaw cwmni o Tsieina i mewn ymhen 10 mlynedd efallai, a dweud, 'Rwy'n dwli ar eich amrediad llanw, beth am gael morlyn llanw.'

15:55

Thank you. I have selected the amendment to the motion, and I call on the Minister for Environment to move formally amendment 1, tabled in the name of Julie James. 

Diolch. Rwyf wedi dethol y gwelliant i'r cynnig, a galwaf ar Weinidog yr Amgylchedd i gynnig gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Julie James, yn ffurfiol.

Gwelliant 1—Julie James

Dileu pwynt 3 a rhoi yn ei le:

Yn nodi bod y gwaith a wnaeth Llywodraeth Cymru gyda rhanddeiliaid wedi dangos na ddylem fynd ar drywydd cwmni cyflenwi ynni i Gymru gyfan, ond y dylem yn hytrach barhau i archwilio dulliau eraill o sicrhau manteision i Gymru yn unol â’r blaenoriaethau a’r targedau sydd wedi’u nodi gan Lywodraeth Cymru.

Yn cydnabod cyfraniad rhaglenni a ariennir gan Lywodraeth Cymru, megis Cartrefi Cynnes, Nyth ac Arbed, Ynni Lleol, Twf Gwyrdd Cymru a’r rhaglen Byw yn Glyfar o ran creu busnesau ynni dan berchnogaeth leol fel rhan o’r broses o droi at economi carbon isel.

Amendment 1—Julie James (Swansea West)

Delete point 3 and replace with:

Notes the work carried out with stakeholders by Welsh Government indicated we should not pursue a Wales wide energy supply company, but continue to explore other mechanisms of delivering benefits to Wales in line with Welsh Government’s stated priorities and targets.

Recognises the contribution of Welsh Government-funded programmes, such as Warm Homes, Nest and Arbed, Local Energy, Green Growth Wales and the Smart Living programme creating locally owned energy businesses as part of the transition to a low carbon economy.

Cynigiwyd gwelliant 1.

Amendment 1 moved.

Can I first of all very much commend the work that Simon has done in this area on energy, and also the work the various parties on the various committees have looked so much at on the issue of community energy? This is an issue that isn't going to go away, and we are on a path where we will inevitably end up with community energy and the renationalisation or the re-public ownership, in whatever form, of energy, as we will with the other public services. My contribution, to some extent, is to talk about this within the concept of public ownership, because without public ownership there isn't public accountability of what the key services are that we all depend on that are essential to life.

I think what is very, very clear is that privatisation in all the areas of public service has been an absolute disaster. It's been a mechanism for the legalised mugging and robbery of members of the public. I'm not aware of any public service—and I'm a user of all the public services, as we all are—. I look around to find any of those public services—water, gas, electricity, even transport—and say, 'To what extent am I any better off as a result of privatisation?' I'm faced, as everyone else is, with systems of payment for energy and public services that I don't understand. I can't work out what they actually mean to me. I can certainly not see that I'm any better off. What's very, very clear is that in all our public services, and energy being an absolutely fundamental one of them, there is a need for a new approach to public ownership in whatever form, whether it would be not-for-profit, whether it would be co-operative or whatever.

The legacy of what the Tories have delivered us in terms of privatisation has actually resulted in some quite remarkable political changes. In terms of energy, 77 per cent of the population of the UK now want to return to public ownership of energy. They are sick to death of the system of confusion, the lack of accountability, never knowing who's in control, who is in charge. And maybe that was always part of the purpose of privatisation: to take away the route to, actually, at the end of the day, being able to hold public accountability, and maybe it is also an explanation as to why there has been such disillusionment in politics, because no longer are you able to say who you hold to account for those key services. 

Five point one per cent of energy only is renewable in the UK. Real-term prices are 10 to 20 per cent higher due to privatisation in energy, 10 per cent live in fuel poverty, and public ownership would save an estimated £3.2 billion per annum, which roughly offsets against the actual profits that are extracted out of the industry on a year by year basis. 

Countries are now returning to the concept of democratisation of public services. Germany's now moving back to a system of 15 per cent public co-op community ownership. In doing so, I think the area that we probably do need to explore much, much further is how this needs to fit within a UK-wide strategy in terms of the grid, and in terms of the actual production of energy, as well as the distribution and supply.

You have to ask why the Tories have consistently resisted and opposed the re-ownership, the re-democratisation of energy, water and so on. Well, we know it's because, for example, solely in the energy sector alone, David Cameron received £2.6 million in donations from the energy industry, and before that general election received £3.4 million. So, clearly, the energy companies know where their own vested interests lie in terms of protecting the privatisation. Nine senior Tories had second jobs on boards of directors or as consultants of the energy companies, so the whole system has been corrupt and incestuous. 

That is why it actually has to happen. We see the same with water, raised this week at the GMB conference. The bosses of the five or six main water companies are paying themselves £58 million a year in salaries, a 40 per cent increase in pay over a period of several years—the chief executive of Severn Trent Water, £2.45 million; United Utilities, £2.3 million—and all of these are companies that make significant donations to the Conservative Party. 

We see again what's happening within the NHS—£4.1 billion privatisation budget of the NHS in 2009-10, which I don't agree with, but is now £8.7 billion. Theresa May couldn't even answer that statistic. We look again at the system with the railways, the buses, telecomms, postal services and housing. So, you're heading in exactly the right direction. I think this is a road we have to go down, and I take some comfort from reading out a quote from The Spectator, a Tory-supporting magazine, which says that 

'Pragmatism will conclude that privatisation has been a failure and that continuing to defend it is beginning to look like an ideology of its own.'

So, Simon, carry on the good work. I think there's very little in terms of what we disagree with on this, and we are inevitably moving to a system where there has to be a restoration of—I don't care whether you call it public ownership or whatever—the democratisation of those services that our lives and the people of our country actually depend on. 

A gaf fi yn gyntaf oll ganmol yn fawr y gwaith a wnaeth Simon yn y maes hwn ar ynni, a hefyd y gwaith y mae'r gwahanol bleidiau ar y gwahanol bwyllgorau wedi edrych cymaint arno mewn perthynas ag ynni cymunedol? Mae hwn yn fater nad yw'n mynd i ddiflannu, ac rydym ar lwybr lle byddwn yn anochel yn wynebu ynni cymunedol ac ailwladoli neu ailberchnogaeth gyhoeddus ar ynni, ar ba ffurf bynnag, fel y byddwn yn ei wynebu gyda gwasanaethau cyhoeddus eraill. Fy nghyfraniad, i ryw raddau, yw siarad am hyn o fewn y cysyniad o berchenogaeth gyhoeddus, oherwydd heb berchnogaeth gyhoeddus ni cheir atebolrwydd cyhoeddus ynglŷn â'r hyn sy'n wasanaethau allweddol y mae pawb ohonom yn dibynnu arnynt sy'n hanfodol i fywyd.

Credaf mai'r hyn sy'n glir iawn yw bod preifateiddio yn yr holl feysydd gwasanaeth cyhoeddus wedi bod yn drychineb llwyr. Mae wedi bod yn fecanwaith ar gyfer mygio a dwyn wedi'i gyfreithloni oddi ar y cyhoedd. Nid wyf yn ymwybodol o unrhyw wasanaeth cyhoeddus—ac rwy'n defnyddio'r holl wasanaethau cyhoeddus fel pawb ohonom—. Rwy'n edrych o gwmpas i ganfod unrhyw un o'r gwasanaethau cyhoeddus hynny—dŵr, nwy, trydan, hyd yn oed trafnidiaeth—a dweud, 'I ba raddau rwy'n well fy myd o ganlyniad i breifateiddio?' Fel pawb arall, rwy'n wynebu systemau talu am ynni a gwasanaethau cyhoeddus nad wyf yn eu deall. Ni allaf ganfod beth yn union y maent yn ei olygu i mi. Yn sicr ni allaf weld fy mod yn well fy myd. Yr hyn sy'n glir iawn yw bod angen math newydd o berchnogaeth gyhoeddus ar ba ffurf bynnag ym mhob un o'n gwasanaethau cyhoeddus, ac mae ynni yn un cwbl sylfaenol ohonynt, boed hwnnw'n drefniant dielw, yn drefniant cydweithredol neu beth bynnag.

Mewn gwirionedd mae'r hyn y mae'r Torïaid wedi'i drosglwyddo i ni o ran preifateiddio wedi arwain at newidiadau gwleidyddol cwbl ryfeddol. O ran ynni, mae 77 y cant o boblogaeth y DU bellach yn dymuno dychwelyd at berchnogaeth gyhoeddus ar ynni. Maent wedi cael llond bol ar y system o ddryswch, a diffyg atebolrwydd, heb wybod pwy sy'n rheoli, pwy sydd wrth y llyw. Ac efallai fod hynny bob amser yn rhan o ddiben preifateiddio: cael gwared ar y llwybr yn y pen draw at allu bod yn atebol i'r cyhoedd, ac efallai ei fod hefyd yn esbonio pam y cafwyd y fath ddadrithiad mewn gwleidyddiaeth, gan na allwch ddweud mwyach pwy sy'n atebol am y gwasanaethau allweddol hynny.

Nid oes ond 5.1 y cant o ynni'r DU yn adnewyddadwy. Mewn termau real mae prisiau 10 i 20 y cant yn uwch oherwydd preifateiddio ynni, mae 10 y cant yn byw mewn tlodi tanwydd, a byddai perchenogaeth gyhoeddus yn arbed £3.2 biliwn amcangyfrifedig y flwyddyn, sy'n cyfateb yn fras i'r elw gwirioneddol sy'n deillio o'r diwydiant yn flynyddol.

Bellach, mae gwledydd yn dychwelyd at y cysyniad o ddemocrateiddio gwasanaethau cyhoeddus. Mae'r Almaen erbyn hyn yn dychwelyd at system o 15 y cant o berchnogaeth gymunedol gydweithredol gyhoeddus. Wrth wneud hynny, credaf mai'r maes y mae angen inni ei archwilio'n llawer pellach, mae'n debyg, yw sut y mae angen i hyn gydweddu â strategaeth DU gyfan o ran y grid, ac o ran cynhyrchiant ynni, yn ogystal â dosbarthu a chyflenwi.

Rhaid ichi ofyn pam y mae'r Torïaid yn gyson wedi gwrthsefyll a gwrthwynebu ailberchnogi, ailddemocrateiddio ynni, dŵr ac ati. Wel, gwyddom mai'r rheswm am hynny, er enghraifft, yw bod David Cameron, yn y sector ynni yn unig, wedi debyn £2.6 miliwn mewn rhoddion gan y diwydiant ynni, a chyn yr etholiad cyffredinol hwnnw, wedi derbyn £3.4 miliwn. Felly, yn amlwg, mae cwmnïau ynni yn gwybod ble mae eu buddiannau eu hunain o ran amddiffyn preifateiddio. Roedd gan naw o Dorïaid blaenllaw ail swyddi ar fyrddau cyfarwyddwyr neu fel ymgynghorwyr i gwmnïau ynni, felly mae'r system gyfan wedi bod yn llwgr ac y llosgachol.

Dyna pam mae y mae'n rhaid iddo ddigwydd mewn gwirionedd. Rydym yn gweld yr un peth gyda dŵr, rhywbeth a gafodd sylw yr wythnos hon yng nghynhadledd y GMB. Mae penaethiaid y pum neu chwe phrif gwmni dŵr yn talu £58 miliwn y flwyddyn iddynt eu hunain mewn cyflogau, cynnydd o 40 y cant yn eu cyflogau dros gyfnod o sawl blwyddyn—prif weithredwr Severn Trent Water, £2.45 miliwn; United Utilities, £2.3 miliwn—ac mae pob un o'r rhain yn gwmnïau sy'n gwneud rhoddion sylweddol i'r Blaid Geidwadol.

Gwelwn eto beth sydd yn digwydd o fewn y GIG—roedd cyllideb preifateiddio'r GIG, nad wyf yn cytuno â hi, yn £4.1 biliwn yn 2009-10, ond mae bellach yn £8.7 biliwn. Ni allai Theresa May ateb yr ystadegyn hwnnw hyd yn oed. Rydym yn edrych eto ar y system gyda'r rheilffyrdd, bysiau, telathrebu, gwasanaethau post a thai. Felly, rydych yn anelu i'r cyfeiriad hollol gywir. Credaf fod hon yn ffordd sy'n rhaid i ni ei cherdded, a chaf rywfaint o gysur o ddarllen dyfyniad yn The Spectator, cylchgrawn sy'n cefnogi'r Torïaid, sy'n dweud

Bydd pragmatiaeth yn dod i'r casgliad fod preifateiddio wedi bod yn fethiant a bod parhau i'w amddiffyn yn dechrau edrych fel ideoleg ynddi'i hun.

Felly, Simon, parhewch gyda'r gwaith da. Credaf mai ychydig iawn yr anghytunwn yn ei gylch ar hyn, ac rydym yn anochel yn symud at system lle mae'n rhaid adfer—nid wyf yn poeni a ydych yn ei alw'n berchnogaeth gyhoeddus neu beth bynnag—democrateiddio'r gwasanaethau y mae ein bywydau a phobl ein gwlad yn dibynnu arnynt.

16:00

Mi oedd Simon Thomas yn cyfeirio at y ffaith ein bod ni yn ailgyflwyno rhai o'r syniadau yma, a bod dim eisiau gwneud esgus am hynny. Yn sicr, rwyf innau eisiau achub ar y cyfle i ailgyflwyno i Aelodau'r Cynulliad yma rhai o ganfyddiadau adroddiad Pwyllgor Amgylchedd a Chynaliadwyedd y Cynulliad diwethaf. Dadl olaf y Cynulliad diwethaf fan hyn oedd dadl ar yr adroddiad 'Cyflawni Dyfodol Ynni Craffach i Gymru' a blaenoriaethau polisi ynni ar gyfer Llywodraeth newydd Cymru. A'r ddadl fer gyntaf yn y Cynulliad presennol oedd fy nadl fer i a oedd yn ailgyflwyno rhai o'r argymhellion a oedd yn yr adroddiad yma, sydd yn cynnwys, wrth gwrs, yr angen i fynd ati i sefydlu endid tebyg i Ynni Cymru. 

Mae'r adroddiad yna yn dangos yr her sydd o'n blaenau ni, ond hynny i gyd yng nghyd-destun y pwerau sydd gennym ni'n barod wrth gwrs. Nid mater o ryw, 'Os cawn ni'r pwerau ychwanegol yma, mi allwn ni wneud hyn.' Roedd y cyfan yn yr adroddiad yna wedi'i seilio ar beth fyddai'r Llywodraeth bresennol yn gallu gwneud o fewn y setliad presennol hefyd.

Nawr, mi oedd yn cyfeirio at yr Almaen, wrth gwrs, lle mae'r uchelgais yn glir: erbyn 2050, sicrhau bod 80 y cant o'u hynni yn dod o ffynonellau adnewyddadwy, ond ar yr un pryd hefyd, erbyn hynny, eu bod nhw'n torri defnydd ynni mewn adeiladau 80 y cant, yn sgil hynny'n creu miliynau o swyddi, ac yn sgil hynny, wrth gwrs, yn ychwanegu at eu GDP. Mae'n rhaglen drawsnewidiol yn y wlad honno.

Mae'n werth edrych hefyd ar sut mae rhywle fel Uruguay, sydd â phoblogaeth debyg i Gymru, wedi llwyddo i sicrhau mewn llai na 10 mlynedd fod 95 y cant o'u trydan yn dod o ynni adnewyddadwy, a hynny, wrth gwrs, yn lleihau ôl troed carbon, ond hefyd yn lleihau biliau i'w pobl ar yr un pryd. Nid yw e fel nad oes gennym ni'r adnoddau naturiol i efelychu llawer o hyn; mae gennym ni'r adnoddau crai y byddai eu hangen i fod yr un mor uchelgeisiol, ond, wrth gwrs, mae'n rhaid i ni fod yr un mor rhagweithiol a nid jest disgwyl ei fod e'n mynd i ddigwydd heb ein bod ni'n gwneud hynny yn fwriadol.

Simon Thomas made reference to the fact that we were reintroducing some of these ideas and we should make no apology for that. I’d like to take this opportunity to reintroduce to Assembly Members some of the findings of the report of the Environment and Sustainability Committee of the last Assembly. The last debate in this place in the last Assembly was on 'A Smarter Energy Future for Wales' and policy priorities for the new Welsh Government. And the first short debate in the current Assembly term was mine, which reintroduced some of the recommendations contained within that report, which includes, of course, the need to establish an entity such as Ynni Cymru.

That report demonstrates the challenge that we’re facing, but all of that in the context of the powers that we already have. It’s not a matter of 'Well, if we have these additional powers, we could do that.' All of the content of that report was based on what the current Government could deliver within the current settlement.

Now, it made reference to Germany, of course, where the ambition is clear: by 2050, ensure that 80 per cent of energy comes from renewable sources, but simultaneously by that point, that they should cut energy use in buildings by 80 per cent, and in light of that, create millions of jobs and also add to their GDP. It is a transformational programme in that nation.

It’s also worth looking at somewhere like Uruguay, which has a population similar to Wales, and has ensured that, in less than 10 years, 95 per cent of its energy comes from renewable sources. That, of course, reduces its carbon footprint, but also reduces bills for its citizens, simultaneously. It’s not as if we don’t have the natural resources to emulate much of this; we do have the core resources required to be just as ambitious, but, of course, we have to be just as proactive, too, and not just expect things to happen without us doing that deliberately.

We need to be much more proactive, and Ynni Cymru, as we've heard, is one particular vehicle that we can and should utilise to make some of this happen. And, of course, state-controlled energy isn't unfamiliar to the market. It certainly isn't unfamiliar to us here in the UK. I suppose EDF is the most famous company—or infamous, maybe, depending what you think—but it's French owned, or 85 per cent state owned. The French state has that share in the company. But there are wholly state-owned companies as well, such as Vattenfall in Sweden and Statkraft in Norway.

Simon Thomas was talking about the potential that we have in Wales of taking a stake in the lagoon. Well, that is exactly why Statkraft was established: it wasn't just to generate a profit for the citizens of that country, it was actually to protect their natural resources from the exploitation that they were seeing coming from multinational companies, and they wanted not only to protect them, but if they were going to be used, for them to be used sustainably, to generate income and to be used in the interests of their people. And of course they still entered into joint ventures with private companies—of course they did—but that was done on their terms, so the infrastructure, for example, reverted to state ownership after a certain number of years. Any research and development; any innovation; any intellectual property was either owned by the state or jointly owned by the state, so they could then utilise that to pioneer the next generation of opportunities and have that first move and advantage that we desperately want to realise with the lagoon potential here in Wales. Of course, the glory is that it would be the Welsh people who would be the shareholders of this venture.

And that not-for-profit model, of course, in terms of utilising our natural resources isn't unfamiliar to us here in Wales in terms of water, is it? Dŵr Cymru. Welsh Ministers regularly laud that not-for-profit model as one that we're very proud of, and rightly so, so let's replicate that in this context as well.

Mae angen inni fod yn llawer mwy rhagweithiol, ac mae Ynni Cymru, fel rydym wedi clywed, yn un cyfrwng penodol y gallwn ac y dylwn ei ddefnyddio i wneud i rywfaint o hyn ddigwydd. Ac wrth gwrs, nid yw ynni a reolir gan y wladwriaeth yn beth anghyfarwydd yn y farchnad. Yn sicr nid yw'n anghyfarwydd i ni yma yn y DU. Mae'n debyg mai'r cwmni mwyaf enwog yw EDF—neu ddrwgenwog, efallai, yn dibynnu ar eich barn—ond mae'n eiddo Ffrengig, neu mae 85 y cant ohono'n eiddo i'r wladwriaeth. Mae'r gyfran honno o'r cwmni'n eiddo i wladwriaeth Ffrainc. Ond mae yna gwmnïau sy'n eiddo i wladwriaethau yn gyfan gwbl hefyd, megis Vattenfall yn Sweden a Statkraft yn Norwy.

Roedd Simon Thomas yn sôn am y potensial sydd gennym yng Nghymru i gael rhan yn y morlyn. Wel, dyna'n union pam y sefydlwyd Statkraft: nid yn unig i gynhyrchu elw ar gyfer dinasyddion y wlad honno, ond i ddiogelu eu hadnoddau naturiol rhag y camfanteisio a welent yn digwydd gan gwmnïau amlwladol, ac roeddent yn awyddus nid yn unig i'w diogelu, ond os oeddent yn mynd i gael eu defnyddio, roeddent am iddynt gael eu defnyddio mewn ffordd gynaliadwy, er mwyn cynhyrchu incwm a chael eu defnyddio er budd eu pobl. Ac wrth gwrs roeddent yn dal i ymrwymo i fentrau ar y cyd â chwmnïau preifat—wrth gwrs eu bod—ond gwnaed hynny ar eu telerau hwy, felly roedd y seilwaith, er enghraifft, yn dychwelyd i berchnogaeth y wladwriaeth ar ôl nifer penodol o flynyddoedd. Roedd unrhyw ymchwil a datblygu; unrhyw arloesi; unrhyw eiddo deallusol naill ai'n eiddo i'r wladwriaeth neu'n eiddo ar y cyd â'r wladwriaeth, fel y gallent ddefnyddio hwnnw wedyn i arloesi gyda'r genhedlaeth nesaf o gyfleoedd a chael y symudiad a'r fantais gyntaf honno y mae taer angen i ni ei wireddu gyda'r morlyn posibl yma yng Nghymru. Wrth gwrs, y gogoniant yw mai pobl Cymru a fyddai'n gyfranddalwyr y fenter hon.

Ac nid yw'r model dielw hwnnw ar gyfer defnyddio ein hadnoddau naturiol yn anghyfarwydd i ni yng Nghymru mewn perthynas â dŵr, ydy e? Dŵr Cymru. Mae Gweinidogion Cymru yn rheolaidd yn canmol y model dielw hwnnw fel un rydym yn falch iawn ohono, ac yn briodol iawn, felly gadewch i ni ailadrodd hynny yn y cyd-destun hwn yn ogystal.

Nawr, ar draws Lloegr, wrth gwrs, rydym ni'n gweld awdurdodau lleol yn sefydlu cwmnïau cyflenwi ynni di-elw. Mae'r enghraifft wedi bod yn y gorffennol o Nottingham, sef Robin Hood Energy, sydd hefyd, wrth gwrs, yn cynnig tariff ar gyfer trigolion dinas Nottingham yn wahanol i'r cyfraddau sy'n cael eu talu gan eraill. Mae yna gamau yn cael eu cymryd yng Nghymru: rydym ni wedi gweld sut mae Pen-y-Bont, er enghraifft, wedi bod yn trio datblygu rhwydweithiau gwres lleol, ac mae Wrecsam wedi bod ar flaen y gad o safbwynt ynni solar. Wel, pam ddim creu endid cenedlaethol er mwyn rhannu'r arfer da yma, er mwyn dod â'r cynlluniau yma at ei gilydd, er mwyn sicrhau bod mwy ohono fe'n digwydd ac, o bosib, fod peth ohono fe hefyd yn digwydd ar lefel genedlaethol?

Felly, mae'r cyfleoedd a all ddod i Gymru o gael Ynni Cymru, fel rydym ni'n ei alw e, yn eithriadol o gyffrous: mae yna fuddion a manteision economaidd, amgylcheddol a chymdeithasol arwyddocaol iawn, iawn, iawn. Mae'r her wedi'i osod yn y cynnig yma, ac mi fyddwn i'n eich annog i ddangos yr un uchelgais â Phlaid Cymru drwy gefnogi'r cynnig yma. 

Now, across England, we see local authorities establishing energy supply companies, not-for-profit companies. There’s been an example in the past from Nottingham, Robin Hood Energy, and of course they offer a tariff to the citizens of Nottingham that is different to the rates paid by others. There are steps being taken in Wales: we’ve seen how Bridgend, for example, has been trying to develop local heat networks, and Wrexham has been in the vanguard in terms of solar energy. Well, why not create a national entity in order to share this good practice, to bring these plans together to ensure that more of it happens, and, possibly, that some of it could happen at a national level, too?

So, the opportunities for Wales in having Ynni Cymru, as we are calling it, are exceptionally exciting: there are huge benefits, economically, environmentally and socially, and they are all very significant indeed. The challenge is set down in this motion and I would encourage you to show the same ambition as Plaid Cymru by supporting the motion.

16:05

Can I thank Plaid Cymru for bringing forward this debate? I think Simon ranged far and wide and certainly beyond the wording of the motion, but, I think, outlined this whole area of policy and the challenges and shortcomings he sees in it, and it was very interesting, some of which I sympathise with.

But can I just unequivocally put on record, as I did last year when we debated this very issue—that is not a criticism; this is really important and it's appropriate it's back here—we in the Welsh Conservatives, as indeed the Welsh Labour Government, despite what Mick Antoniw has just said, do not agree with point 3 and will therefore not be supporting the motion? But, we will support the motion should amendment 1 pass.

Can I start by saying that we do share the aim for more efficient energy use and more competitive prices? But it is our view that this can be achieved without heavy Government intervention or nationalisation. The extent of publicly owned networks—I'm not quite sure if Plaid do believe in nationalisation, I'm pretty sure Mick Antoniw does, so we need a bit more precision, I think, in this debate, in what is being proposed. But while it's an important area, and we need to get it right, I do believe that we're on the right path to achieving a solution and a balance that will require a suite of comprehensive measures. 

Hoffwn ddiolch i Blaid Cymru am gyflwyno'r ddadl hon. Credaf fod Simon wedi crwydro ymhell ac yn sicr y tu hwnt i eiriad y cynnig, ond rwy'n credu ei fod wedi amlinellu'r holl faes polisi a'r heriau a'r diffygion a wêl ynddo, ac roedd yn ddiddorol iawn, a gallaf gydymdeimlo â pheth ohono.

Ond a gaf fi gofnodi'n ddigamsyniol, fel y gwneuthum y llynedd pan gawsom ddadl ar yr union fater hwn—nid beirniadaeth mo hynny; mae hyn yn bwysig iawn ac mae'n briodol ei fod yn ôl yma—nid ydym ni yn y Ceidwadwyr Cymreig, fel Llywodraeth Lafur Cymru yn wir, er gwaethaf yr hyn y mae Mick Antoniw newydd ei ddweud, yn cytuno â phwynt 3 ac felly ni fyddwn yn cefnogi'r cynnig? Ond byddwn yn cefnogi'r cynnig os derbynnir gwelliant 1.

A gaf fi ddechrau drwy ddweud ein bod yn rhannu'r nod o ddefnyddio ynni'n fwy effeithlon a phrisiau mwy cystadleuol? Ond rydym o'r farn y gellir cyflawni hyn heb ymyrraeth drom ar ran y Llywodraeth neu wladoli. Mae graddau rhwydweithiau sy'n eiddo i'r cyhoedd—nid wyf yn hollol siŵr os yw Plaid Cymru yn credu mewn gwladoli, rwy'n eithaf sicr fod Mick Antoniw, felly mae angen ychydig mwy o fanylder yn y ddadl hon yn fy marn i, o ran yr hyn sy'n cael ei gynnig. Ond er bod hwn yn faes pwysig, ac mae angen inni ei gael yn iawn, rwy'n credu ein bod ar y trywydd iawn i ganfod ateb a sicrhau cydbwysedd a fydd yn galw am gyfres o fesurau cynhwysfawr.

16:10

Will the Member give way? Just for clarity, to make it absolutely clear, I'm very much in favour of nationalised public utilities, but the proposal in front of us today, in the context of a privatised market where we in the Assembly don't have the powers, is just to establish our own national company that could be part of the players within this field.

A wnaiff yr Aelod ildio? Er eglurder, i'w wneud yn gwbl glir, rwyf yn bendant o blaid cyfleustodau cyhoeddus wedi'u gwladoli, ond mae'r cynnig ger ein bron heddiw, yng nghyd-destun marchnad wedi'i phreifateiddio lle nad oes gennym ni yn y Cynulliad bwerau, yn galw'n unig am sefydlu ein cwmni cenedlaethol ein hunain a allai fod yn rhan o'r chwaraewyr yn y maes hwn.

I accept that, but I think the consequences, practically, of what you are proposing would go far deeper than that, and if I have time, I will touch on those.

I don't talk about this lightly. Energy prices are high and they are difficult to understand, and perhaps there's a place for better co-operation between the state and the private sector. So, reform in this area is certainly required. I'm not sure if I'll be permitted to quote Will Straw—but I'm going to try, anyway—now the associate director of the centre-left IPPR think tank. He argues for more local authority involvement, promoting

'a market that is far more competitive and transparent than the one we have now.'

And he states, and I quote:

'We need a series of market reforms to improve transparency, reduce the market power of the big six and encourage new competitors to enter the market.'

And he continues:

'This could include an important role for local authorities and community groups competing at a local level by generating, offering energy-efficiency services to bring down demand and even providing local supply consortiums to get the best deal for consumers.'

That could certainly be part of a healthy energy market, it seems to me, and I think it's much better to have these more moderated approaches.

This point about local energy generation is an important one, and I do believe that we need to be providing more resources and support in this area. Can I quote Archie Thomas, the energy spokesman for the Green Party? Shall I do that first before I give way, Jenny? He also thinks that: 

'local energy generation is the key—and that it supercedes the issue of whether the power giants are publicly or privately owned.'

And I quote:

'The real future for energy is not private or nationalised energy companies but low-carbon energy owned and managed by local communities.'

People need power over their own energy, and you don't get that in a nationalised system, necessarily. I will give way.  

Rwy'n derbyn hynny, ond rwy'n meddwl y byddai canlyniadau ymarferol yr hyn rydych yn ei gynnig yn mynd yn llawer dyfnach na hynny, ac os bydd gennyf amser, fe soniaf am y rheini.

Nid wyf yn siarad yn ysgafn am hyn. Mae prisiau ynni'n uchel ac maent yn anodd eu deall, ac efallai fod lle i sicrhau gwell cydweithredu rhwng y wladwriaeth a'r sector preifat. Felly, mae'n sicr fod angen diwygio yn y maes hwn. Nid wyf yn siŵr os caf ganiatâd i ddyfynnu Will Straw—ond rwy'n mynd i geisio, beth bynnag—sydd bellach yn gyfarwyddwr cyswllt y felin drafod chwith-canol IPPR. Dadleua am fwy o ymwneud ar ran yr awdurdodau lleol, i hyrwyddo

marchnad sy'n llawer mwy cystadleuol a thryloyw na'r un sydd gennym yn awr.

Ac mae'n datgan, ac rwy'n dyfynnu:

Mae angen cyfres o ddiwygiadau marchnad arnom i wella tryloywder, lleihau grym marchnad y chwe chwmni mawr ac annog cystadleuwyr newydd i ddod i mewn i'r farchnad.

Ac mae'n parhau:

Gallai hyn gynnwys rôl bwysig i awdurdodau lleol a grwpiau cymunedol yn cystadlu ar lefel leol drwy gynhyrchiant, gan gynnig gwasanaethau arbed ynni er mwyn lleihau'r galw a hyd yn oed darparu consortia cyflenwi lleol er mwyn sicrhau'r fargen orau i ddefnyddwyr.

Yn sicr, gallai hynny fod yn rhan o farchnad ynni iach, mae'n ymddangos i mi, ac mae'n llawer gwell cael y dulliau mwy cymhedrol hyn.

Mae'r pwynt ynglŷn â chynhyrchu ynni'n lleol yn un pwysig, a chredaf fod angen inni ddarparu mwy o adnoddau a chymorth yn y maes hwn. A gaf fi ddyfynnu Archie Thomas, llefarydd y Blaid Werdd ar ynni? A gaf fi wneud hynny yn gyntaf cyn imi ildio, Jenny? Mae yntau hefyd yn credu mai:

cynhyrchiant ynni lleol yw'r allwedd—ac mae'n trosgynnu'r cwestiwn ynglŷn ag a yw'r cewri pŵer fod mewn dwylo cyhoeddus neu breifat.

A dyfynnaf:

Nid cwmnïau ynni preifat neu wedi'u gwladoli yw'r dyfodol go iawn i ynni ond ynni carbon isel sy'n eiddo i gymunedau lleol ac wedi'i reoli ganddynt.

Mae ar bobl angen pŵer dros eu hynni eu hunain, ac nid ydych o reidrwydd yn cael hynny mewn system wedi'i gwladoli. Fe ildiaf.

Whilst I appreciate you're not an enthusiast for nationalisation, would you agree that Germany is hardly a hardcore socialist economy and there, what we have is a flowering of local energy companies that provide proper competition that is lacking in the UK? Would you and the Conservative Party agree that that is a model that we ought to be aspiring to here in Wales?

Er fy mod yn derbyn nad ydych yn frwd dros wladoli, a gytunwch nad yw'r Almaen yn economi sosialaidd i'r carn ac yno, yr hyn sydd gennym yw cwmnïau ynni lleol yn blodeuo sy'n darparu cystadleuaeth briodol o fath nas gwelir yn y DU? A fyddech chi a'r Blaid Geidwadol yn cytuno bod hwnnw'n fodel y dylem fod yn anelu tuag ato yma yng Nghymru?

As we heard, they are moving to a mixed system—more state intervention, but not excluding the private sector. I'm happy to look at the models that work, and as an empirical Tory, I can see no other policy being appropriate than one that is seen to work in practice. As I said, I'm for reform and I think that indicates that the current model dominated by the six giants is not delivering the level of efficiency, competition and fair prices that we would need.

I'm already out of time, but I think you'll perhaps—

Fel y clywsom, maent yn symud tuag at system gymysg—mwy o ymyrraeth y wladwriaeth, ond heb hepgor y sector preifat. Rwy'n hapus i edrych ar y modelau sy'n gweithio, ac fel Tori empiraidd, ni allaf weld bod unrhyw bolisi arall yn briodol heblaw ei fod wedi'i weld yn gweithio'n ymarferol. Fel y dywedais, rwyf o blaid diwygio a chredaf fod hynny'n dangos nad yw'r model presennol a ddominyddir gan y chwe chwmni mawr yn cyflawni'r lefel o effeithlonrwydd, cystadleuaeth a phrisiau teg y byddai eu hangen arnom.

Mae fy amser eisoes ar ben, ond credaf efallai y byddwch—

I'll allow you for the intervention, but not too long.

Fe adawaf i chi gael amser am yr ymyriad, ond peidiwch â bod yn rhy hir.

I think the real issue is the extent of what Plaid Cymru are calling for: what would it amount to? And I noticed in your spring conference, Adam Price was a bit more candid, calling for a connected Wales, creating an national energy grid with a national energy company connecting locally owned electricity-generating companies in every part of Wales. Now, it does seem to me that this company would be taking over the operations of the National Grid. How can any private energy supplier hope to compete with a nationalised company providing such unfair institutional advantages? These proposals, it seems to me, go a lot further than what you put before the Assembly last week. Now, that's fine, you're developing your policy, and it's your absolute right, but I have to say this vision of the happy salad days of when all utilities were public, and nationalised, most of them, and created effective investment, a good level of service and low prices is, frankly, a load of hooey.

Credaf mai'r cwestiwn go iawn yw graddau'r hyn y mae Plaid Cymru yn galw amdano: beth y byddai'n ei olygu? A sylwais yn eich cynhadledd wanwyn fod Adam Price ychydig yn fwy gonest, yn galw am Gymru gysylltiedig, a chreu grid ynni cenedlaethol gyda chwmni ynni cenedlaethol i gysylltu cwmnïau cynhyrchu trydan sy'n eiddo lleol ym mhob rhan o Gymru. Nawr, ymddengys i mi y byddai'r cwmni hwn yn mabwysiadu gweithrediadau'r Grid Cenedlaethol. Sut y gall unrhyw gyflenwr ynni preifat obeithio cystadlu gyda chwmni wedi'i wladoli sy'n darparu manteision sefydliadol mor annheg? Mae'n ymddangos i mi fod y cynigion hyn yn mynd ymhellach o lawer na'r hyn a gyflwynwyd gennych ger bron y Cynulliad yr wythnos diwethaf. Nawr, mae hynny'n iawn, rydych yn datblygu eich polisi, ac mae gennych berffaith hawl i wneud hynny, ond rhaid imi ddweud bod y weledigaeth hon o'r dyddiau hapus pan oedd yr holl gyfleustodau'n gyhoeddus, ac wedi'u gwladoli, y rhan fwyaf ohonynt, ac yn creu buddsoddiad effeithiol, lefel dda o wasanaeth a phrisiau isel yn llwyth o ddwli a dweud y gwir yn onest.

16:15

I think it would only be fair for me today to begin to note, again, as Simon Thomas has already said, an enormous missed opportunity we've seen in Swansea bay lately. This isn't just about the energy benefits that a lagoon could have brought, if it is to be rejected, but it's also about another example in a long line of examples where a London Government has ignored Wales, erased Wales out of their minds. Put simply, the tidal lagoon debacle shows that, for the UK Government, Wales just does not matter.

The benefits of a tidal lagoon are positive: long-term, low-cost energy that would have made Wales a world leader in the sector; capital investment in my region of added value that would have been hard to quantify, since we hardly ever get any major capital investment in our country any more, particularly in my region; and, of course, for Swansea bay, as my colleague Dr Dai Lloyd would say, this comes after the insult of losing the investment in electrification by the UK Government too. The tidal lagoon demonstrates that UK Government is simply not interested in Wales.

It's obvious that, if Wales wants to move forward, we have to look at our own skills and create our own opportunities, as Llyr Huws Gruffydd said so eloquently earlier. How can we develop the energy base and skills for the future? Plaid Cymru has been calling for a national energy company for some time, as has been exemplified earlier—lower cost energy and more control, greater investment opportunities and breaking into what is a heavily monopolised sector. When privatisation was first mooted, the point was to allow choice, competition and a view to drive up standards, but, like so many other privatisation drives, this isn't what has happened. Now, here in Wales, despite being an energy powerhouse in comparison to many other places of our size, we have some of the highest energy costs, and it shouldn't be like this.

So, we propose an end to the energy giants' monopoly in Wales. The potential rewards could be massive. Just imagine how we could tackle fuel poverty. In Aberdeen, the city has set up Aberdeen Heat and Power, a not-for-profit energy company, backed initially by local authority loans and guarantees to provide lower cost heating for local authority and social housing tenants. AHP now supplies heating and hot water for flats in 33 multistorey blocks and 15 public buildings. Many of those blocks had very low energy ratings, they were difficult and expensive to heat, and 70 per cent of multistorey blocks in Aberdeen were in fuel poverty. Now, carbon emissions have gone down by 45 per cent, and the cost to tenants to heat and power their homes has gone down by around 50 per cent. There is virtually no fuel poverty now, and this shows what we could do to break the power of the energy monopolies. And, if a city in Scotland can do it, why not Wales? An umbrella body, a national company, would facilitate the community initiatives already in place and would act as a rocket booster for this sector. As has been mentioned by Jenny Rathbone already, the city of Hamburg in Germany, a city of nearly 2 million, is in the process of buying up their city energy grid and moving to not-for-profit services. Ynni Cymru could also act as a supplier and investor in the renewable energy sector that our country desperately needs. We've seen opportunities go by the wayside, and some projects in discussion so long they eventually die a death.

A national energy company could properly invest in solar energy. Research for the Solar Trade Association in 2014 showed that, on a UK level, bold ambition for both large-scale domestic and commercial rooftop solar could support an average of nearly 50,000 jobs a year between 2014 and 2030. Now, that was 2014. Costs are coming down as technology advances and energy production potential increases, but we are missing the boat and not keeping pace with other countries. In Germany, again, about 20,000 households are already part of an initiative that connects homes that independently produce energy. A virtual network allows them to buy and sell excess energy to each other at a reduced cost. There are other micro-grids developing elsewhere, such as in Brooklyn in the United States.

Now, there are some great projects in Wales already, and we need to encourage and support them. Llyr mentioned Wrexham, and I think that's something we have to start. If we can get local authorities to put solar panels on their council houses—I know UKIP would obviously disagree with this, but I think that that would be something that we could see as something positive, so that people could then have lower bills for their energy consumption. I visited the Rhondda tunnel project again this week, and their plans are to develop microhydropower powered by local waterworks in Nant Gwynfi, which would illuminate the tunnel and premises locally, and give income from the excess to, then, the Rhondda Tunnel Ltd, once they become a company.

Now, these are really amazing concepts that we need to be supporting here in Wales. Even when the National Assembly committee makes recommendations, as the energy and sustainability committee did on this issue, recommending a national umbrella energy not-for-profit, the Welsh Government didn't then see a case for action, and I'd question why not. A continuation of the ad hoc small scale ventures is appropriate from time to time, but if they had a national company that would support them and be able to invest in them then this would show a bold vision for our national Government and show leadership in that regard. So, I would urge the Welsh Government to come out of their comfort zone in this regard and to set up this company to show that we do have a vision for Wales and that we can actually keep up with the developments across Europe. At the moment, we are lagging far behind, and we shouldn't have to, because of the wealth of energy that we do have here in Wales.

Credaf y byddai ond yn deg imi heddiw ddechrau nodi, unwaith eto, fel y dywedodd Simon Thomas eisoes, y fath gyfle enfawr a gollwyd ym mae Abertawe yn ddiweddar. Mae'n ymwneud â mwy na'r manteision ynni y gallai morlyn fod wedi'u sicrhau, os yw'n cael ei wrthod; mae'n ymwneud hefyd ag enghraifft arall mewn rhestr hir o enghreifftiau lle mae'r Llywodraeth yn Llundain wedi anwybyddu Cymru, wedi dileu Cymru o'u meddyliau. Yn syml, mae llanastr y morlyn llanw yn dangos nad yw Cymru'n cyfrif i Lywodraeth y DU.

Mae manteision morlyn llanw'n gadarnhaol: ynni cost isel, hirdymor a fyddai wedi gwneud Cymru'n arweinydd byd yn y sector; buddsoddiad cyfalaf yn fy rhanbarth i o werth ychwanegol a fyddai wedi bod yn anodd ei fesur, gan nad ydym bron byth yn cael unrhyw fuddsoddiad cyfalaf mawr yn ein gwlad mwyach, yn enwedig yn fy rhanbarth; ac wrth gwrs, i fae Abertawe, fel y byddai fy nghyd-Aelod Dr Dai Lloyd yn ei ddweud, daw hyn ar ôl y sarhad o golli buddsoddiad mewn trydaneiddio gan Lywodraeth y DU hefyd. Mae'r morlyn llanw yn dangos nad oes unrhyw ddiddordeb gan Lywodraeth y DU yng Nghymru.

Os yw Cymru am symud ymlaen, mae'n amlwg fod yn rhaid inni edrych ar ein sgiliau ein hunain a chreu ein cyfleoedd ein hunain, fel y dywedodd Llyr Huws Gruffydd mor huawdl yn gynharach. Sut y gallwn ddatblygu'r sylfaen ynni a sgiliau ar gyfer y dyfodol? Mae Plaid Cymru wedi bod yn galw am gwmni ynni cenedlaethol ers peth amser, fel y dywedwyd yn gynharach—ynni cost is a mwy o reolaeth, mwy o gyfleoedd buddsoddi ac arloesi mewn sector sydd wedi'i fonopoleiddio'n drwm. Pan grybwyllwyd preifateiddio yn gyntaf, y pwynt oedd caniatáu dewis, cystadleuaeth a bwriad i godi safonau, ond fel cymaint o ymgyrchoedd preifateiddio eraill, nid dyna sydd wedi digwydd. Nawr, yma yng Nghymru, er ein bod yn bwerdy ynni o gymharu â llawer o leoedd eraill o'r un maint, rydym yn wynebu rhai o'r costau ynni uchaf, ac ni ddylai fod fel hyn.

Felly, rydym yn argymell y dylid rhoi diwedd ar fonopoli'r cwmnïau ynni mawr yng Nghymru. Gallai'r manteision posibl fod yn enfawr. Dychmygwch sut y gallem fynd i'r afael â thlodi tanwydd. Yn Aberdeen, mae'r ddinas wedi sefydlu Aberdeen Heat and Power, cwmni ynni dielw, wedi'i gefnogi'n wreiddiol gan fenthyciadau awdurdod lleol a gwarantau i ddarparu gwres ar gost is i denantiaid awdurdod lleol a thai cymdeithasol. Erbyn hyn mae AHP yn cyflenwi gwres a dŵr poeth i fflatiau mewn 33 o flociau aml-lawr a 15 o adeiladau cyhoeddus. Roedd sgoriau ynni llawer o'r blociau hynny'n isel iawn, roeddent yn anodd ac yn ddrud i'w gwresogi, ac roedd 70 y cant o'r blociau aml-lawr yn Aberdeen mewn tlodi tanwydd. Nawr, mae allyriadau carbon wedi gostwng 45 y cant, ac mae'r gost i denantiaid wresogi a phweru eu cartrefi wedi gostwng tua 50 y cant. Bellach, ni cheir y nesaf peth i ddim tlodi tanwydd, ac mae hyn yn dangos beth y gellid ei wneud i dorri pŵer y monopolïau ynni. Ac os gall dinas yn yr Alban wneud hynny, pam na all Cymru? Byddai corff ymbarél, cwmni cenedlaethol, yn hwyluso'r mentrau cymunedol sydd eisoes yn bodoli ac yn gweithredu fel hwb enfawr i'r sector hwn. Fel y nododd Jenny Rathbone eisoes, mae dinas Hamburg yn yr Almaen, dinas â bron i 2 filiwn o bobl, yn y broses o brynu grid ynni'r ddinas a newid i wasanaethau dielw. Gallai Ynni Cymru hefyd weithredu fel cyflenwr a buddsoddwr yn y sector ynni adnewyddadwy sydd ei angen yn ddybryd ar ein gwlad. Rydym wedi gweld cyfleoedd yn syrthio ar fin y ffordd, a rhai prosiectau dan ystyriaeth ers amser mor hir nes eu bod yn dod i ben ohonynt eu hunain yn y pen draw.

Gallai cwmni ynni cenedlaethol fuddsoddi'n briodol mewn ynni solar. Dangosodd ymchwil ar gyfer y Gymdeithas Fasnach Solar yn 2014 y gallai uchelgais beiddgar ar lefel y DU mewn perthynas â chynlluniau domestig a masnachol ar gyfer ynni solar ar y to ar raddfa fawr gynnal bron 50,000 o swyddi y flwyddyn ar gyfartaledd rhwng 2014 a 2030. Nawr, 2014 oedd hynny. Mae'r costau'n gostwng wrth i dechnoleg gamu yn ei blaen ac wrth i botensial cynhyrchu ynni gynyddu, ond rydym yn colli cyfle ac rydym ar ei hôl hi o gymharu â gwledydd eraill. Yn yr Almaen, unwaith eto, mae tua 20,000 o aelwydydd eisoes yn rhan o fenter sy'n cysylltu cartrefi sy'n cynhyrchu ynni'n annibynnol. Mae rhwydwaith rhithwir yn caniatáu iddynt brynu a gwerthu unrhyw drydan dros ben i'w gilydd am gost is. Mae micro-gridiau eraill yn datblygu mewn mannau eraill, fel yn Brooklyn yn yr Unol Daleithiau.

Nawr, ceir rhai prosiectau gwych yng Nghymru eisoes, ac mae angen inni eu hannog a'u cefnogi. Soniodd Llyr am Wrecsam, ac rwy'n credu bod hynny'n rhywbeth y dylem ni ei ddechrau. Os gallwn gael awdurdodau lleol i osod paneli solar ar eu tai cyngor—gwn y byddai UKIP yn amlwg yn anghytuno â hyn, ond credaf y byddai hynny'n rhywbeth y gallem ei weld fel rhywbeth cadarnhaol, fel y gallai pobl gael biliau is am yr ynni a ddefnyddiant. Ymwelais â phrosiect twnnel Rhondda unwaith eto yr wythnos hon, a'u cynllun yw datblygu microgynlluniau ynni dŵr lleol yn Nant Gwynfi, a fyddai'n goleuo'r twnnel a safleoedd lleol, ac yn rhoi incwm o'r hyn sydd dros ben wedyn i Rhondda Tunnel Ltd, wedi iddynt ddod yn gwmni.

Nawr, mae'r rhain yn gysyniadau gwirioneddol wych y dylem fod yn eu cefnogi yma yng Nghymru. Hyd yn oed pan fo pwyllgor y Cynulliad Cenedlaethol yn gwneud argymhellion, fel y gwnaeth y pwyllgor ynni a chynialadwyedd ar y mater hwn, gan argymell cwmni ynni ymbarél dielw cenedlaethol, ni welai Llywodraeth Cymru achos dros weithredu ar y pryd, a hoffwn ofyn pam. Mae parhad y mentrau bach ad hoc yn briodol o bryd i'w gilydd, ond pe bai ganddynt gwmni cenedlaethol a fyddai'n eu cefnogi ac yn gallu buddsoddi ynddynt, byddai hynny'n dangos gweledigaeth feiddgar gan ein Llywodraeth genedlaethol ac yn dangos arweinyddiaeth yn hynny o beth. Felly, buaswn yn annog Llywodraeth Cymru i fentro yn y cyswllt hwn a sefydlu'r cwmni hwn er mwyn dangos bod gennym weledigaeth ar gyfer Cymru ac na fyddwn yn llusgo ar ôl datblygiadau ar draws Ewrop. Ar hyn o bryd, rydym ymhell ar ei ôl hi, ac ni ddylem orfod bod, oherwydd y cyfoeth o ynni sydd gennym yma yng Nghymru.

16:20

Firstly, may I say I'm supporting this motion in a personal capacity? My party will have a free vote on the proposals, and my contribution to this debate will be brief and succinct.

I believe it is essential that the people of Wales have the broadest—[Interruption.] I'm sorry. I believe it is essential that the people of Wales have the broadest possible range of choice with regard to energy and suppliers, but I am also fundamentally opposed to our utilities being placed in the hands of private operators. I echo all of Mick Antoniw's comments on public ownership of utilities. I therefore thank Plaid Cymru for bringing this debate to the Chamber. The establishment of a not-for-profit—

Yn gyntaf, a gaf fi ddweud fy mod yn cefnogi'r cynnig hwn ar lefel bersonol? Bydd gan fy mhlaid bleidlais rydd ar y cynigion, a bydd fy nghyfraniad i'r ddadl hon yn fyr ac yn gryno.

Credaf ei bod yn hanfodol fod gan bobl Cymru yr ystod ehangaf—[Torri ar draws.] Mae'n ddrwg gennyf. Credaf ei bod yn hanfodol fod gan bobl Cymru yr ystod ehangaf bosibl o ddewis mewn perthynas ag ynni a chyflenwyr, ond rwyf hefyd yn anghytuno'n sylfaenol â rhoi ein cyfleustodau yn nwylo gweithredwyr preifat. Ategaf holl sylwadau Mick Antoniw ar berchnogaeth gyhoeddus ar gyfleustodau. Felly diolch i Blaid Cymru am gyflwyno'r ddadl hon i'r Siambr. Mae'n rhaid i sefydlu cwmni ynni dielw—

Thank you very much. It's often said of economists that, if you ask four economists their opinion, they'll give you five answers. Is the same true of UKIP's position on energy policy?

Diolch yn fawr iawn. Dywedir yn aml am economegwyr, os gofynnwch i bedwar economegydd am eu barn, y byddant yn rhoi pump ateb i chi. A yw'r un peth yn wir am safbwynt UKIP ar y polisi ynni?

Shall I say that we are a party that thinks out of the box? [Laughter.] And therefore we're a party of free minds as well.

Well, I thank Plaid Cymru for bringing this debate to the Chamber, and the establishment of a not-for-profit Welsh-based energy company or companies must work in the interests of the Welsh public. Many of the private companies supplying Welsh homes are foreign-owned. This means that at least some of the revenue earned leaves the country, to the benefit of recipients elsewhere. 

Being a not-for-profit company should intrinsically mean that it is able to be very competitive and may even have the effect of driving down energy supply prices, and could of course utilise all the levers of any production mentioned by Simon—although, of course, I would not agree with all the systems of energy production that he mentioned. I therefore echo Plaid Cymru's call for the Welsh Government to establish a publicly-owned energy company.

A gaf fi ddweud ein bod yn blaid sy'n meddwl y tu allan i'r bocs? [Chwerthin.] Ac felly rydym yn blaid o feddyliau agored yn ogystal.

Wel, diolch i Blaid Cymru am gyflwyno'r ddadl hon i'r Siambr, a rhaid i sefydlu cwmni neu gwmnïau ynni dielw weithio er budd y cyhoedd yng Nghymru. Mae llawer o'r cwmnïau preifat sy'n cyflenwi cartrefi Cymru dan berchnogaeth dramor. Mae hyn yn golygu bod o leiaf beth o'r refeniw a enillir yn gadael y wlad, er budd i rai sy'n ei dderbyn mewn mannau eraill.

Dylai cwmni dielw olygu yn y bôn ei fod yn gallu bod yn gystadleuol iawn a gallai arwain hyd yn oed at leihau prisiau cyflenwi ynni, ac wrth gwrs gallai ddefnyddio holl ysgogiadau unrhyw gynhyrchiant a grybwyllodd Simon—er na fuaswn yn cytuno gyda'r holl systemau cynhyrchu ynni a grybwyllodd wrth gwrs. Felly, ategaf alwad Plaid Cymru ar Lywodraeth Cymru i sefydlu cwmni ynni sy'n eiddo i'r cyhoedd.

Yn fy etholaeth i yn Arfon, mae gennym ni dri cynllun ynni dŵr cymunedol llwyddiannus, a chynlluniau ar y gweill ar gyfer mentrau newydd. Dyma’r union fath o fentrau sydd angen cefnogaeth, ac mi fyddai sefydlu cwmni Ynni Cymru, fel y mae Plaid Cymru yn ei argymell heddiw, yn gallu rhoi hwb sylweddol i’r sector yma, ar ben y buddion eraill sydd wedi cael eu hamlinellu.

Mae’r sector cymunedol wedi gweld llawer o newid dros y blynyddoedd diwethaf: o’r cyfnod cyn y feed-in tariffs, pan oedd grantiau 100 y cant ar gael, i gyfnod y FIT, pan welwyd cymunedau yn elwa ar ynni gwyrdd, i ddiflaniad y FIT a chyfnod llai sefydlog yn sgil hynny.

Mae’r dyfodol braidd yn ansicr ar hyn o bryd, felly, ond fe allai Ynni Cymru roi ffocws pendant i waith y cynlluniau cymunedol, rhoi pwyslais ar gydweithio rhwng Cyfoeth Naturiol Cymru, yr awdurdodau lleol, a’r cymunedau eu hunain. Os nad ydy cynllun morlyn Abertawe i ddigwydd, yna fe ddylid buddsoddi’r arian mewn mentrau ynni adnewyddol, gan gynnwys prosiectau sy’n berchen i’r gymuned.

Cynllun o'r math yna ydy Ynni Ogwen. Pobl leol ydy 85 y cant o’r cyfranddalwyr, ac fe godwyd bron i £0.5 miliwn mewn deufis mewn cyfranddaliadau lleol. Nid ydym ni'n sôn am ardal gyfoethog yn y fan hon. Rydym ni'n sôn am gymuned ôl-ddiwydiannol, gymharol dlawd, ond cymuned falch a chymuned sydd wedi gweld gwerth mewn cynhyrchu ynni glân er budd y gymuned leol.

Mae Ynni Ogwen yn fwy na chynllun dŵr. Mae'r cynllun hefyd wedi llwyddo i godi ymwybyddiaeth am faterion amgylcheddol a newid hinsawdd, a'r gymuned ei hunan sydd wedi cynhyrchu’r ynni glân yma. Nhw biau fo, ac mae hynny yn rhoi hyder i'r gymuned yma.

Mae’r rhai sydd yn gysylltiedig â mentrau fel Ynni Ogwen a’u tebyg yn dweud yn glir bod angen mwy o fuddsoddiad ariannol, ond hefyd mwy o gefnogaeth strwythuredig gan lywodraeth leol a chanol, yn cynnwys cefnogaeth ymarferol. Nid oes gan grwpiau cymunedol mo’r arbenigedd peirianyddol ac amgylcheddol yn aml iawn, ac mae prynu i fewn y math yna o arbenigedd yn gallu bod yn gostus. Dyma rôl y gallai Ynni Cymru ei chyflawni: darparu’r gefnogaeth ymarferol ac arbenigol mewn ffordd hygyrch.

Mewn cyfres o gyfarfodydd ar ynni cymunedol a gafodd eu cynnal ar draws Cymru efo cefnogaeth Prifysgol Bangor yn y gwanwyn eleni, fe gafwyd cyfle i drafod cyfleon a heriau’r dyfodol ar gyfer ynni cymunedol yng Nghymru. Mi oedd Ynni Ogwen, Awel Aman Tawe a chynllun ynni cymunedol Abertawe yn rhan ganolog o’r digwyddiad. Mi oedd y trafodaethau yn arwain at nifer o gasgliadau. Mae'r sector yn dweud bod angen cefnogaeth strategol gadarn ar gyfer ynni cymunedol yng Nghymru; mae angen cysondeb yn y lefel o gefnogaeth sydd ar gael, a symud i ffwrdd o newidiadau cyson; mae angen datblygu dull i alluogi masnachu uniongyrchol rhwng y cynlluniau lleol a busnesau a defnyddwyr lleol; mae angen ymrwymo llywodraeth leol a byrddau iechyd i brynu ynni yn lleol; mae angen i adrannau megis datblygu economaidd, cynllunio ac ynni weithio’n llawer agosach efo’i gilydd; ac mae angen hybu’r sector llawer mwy ar draws Cymru, gan dynnu sylw at yr holl fuddiannau. Dyma waith a allai gael ei wneud yn gwbl effeithiol gan gwmni Ynni Cymru.

Mi ddylai taclo tlodi tanwydd fod yn ganolog i ddatblygiad ynni cymunedol. Efo 23 y cant o gartrefi Cymru yn byw mewn tlodi tanwydd, mae'n rhaid i’r ffocws fod ar daclo tlodi. Mae’r Ganolfan Ynni Cynaliadwy wedi canfod bod mwy o brosiectau yn deillio, mewn gwirionedd—y prosiectau cymunedol—o'r ardaloedd mwy cyfoethog. Fel y mae’n diwgydd, mae Ynni Ogwen yn gwrthbrofi'r pwynt yna, ac yn eithriad yn hynny o beth, ond mae angen mwy o gefnogaeth yn y cymunedau incwm isel i gefnogi mentrau ynni cymunedol er mwyn i’r cymunedau hynny gael gwir fudd economaidd, cymdeithasol a iechyd sy’n dod yn sgil y prosiectau.

Byddai creu Ynni Cymru yn gallu dwyn hyn oll ynghyd a rhoi ffocws a chyfeiriad clir i’r gwaith y mae angen ei ddatblygu dros y blynyddoedd nesaf, gan ddod â grwpiau at ei gilydd, gan gefnogi a chynnig arbenigedd, a hynny ar draws Cymru—yn yr ardaloedd trefol a gweledig fel ei gilydd. Drwy hynny, gellid gweld y sector cymunedol yn tyfu’n gyflym, gan gyfrannu at greu sector ynni adnewyddol cyffrous yng Nghymru, yn defnyddio ein hasedau naturiol i’w llawn potensial er lles ein gwlad.

In my constituency in Arfon, we have three successful community hydroelectricity schemes, with plans in the pipeline for further initiatives. These are exactly the kinds of initiatives that need support, and establishing the Ynni Cymru company, as recommended Plaid Cymru today, could give a significant boost to this sector, on top of the other benefits that have been outlined.

The community sector has witnessed a great deal of change over the past few years: from the time before the feed-in tariffs, when 100 per cent grants were available, to the era of the FIT, when communities were seen to benefit from green energy, to the demise of the FIT and the less stable period that followed.

The future is rather uncertain at present as a result, but Ynni Cymru could give a clear focus to the work of these community initiatives, emphasising the collaboration between Natural Resources Wales, the local authorities, and the communities themselves. If the Swansea bay tidal lagoon is not to go ahead, then the funds should be invested in renewable energy initiatives instead, including community-owned projects.

Ynni Ogwen is one of these schemes. Local people represent 85 per cent of the shareholders, and almost £0.5 million was raised within two months in local shares. We’re not talking about a wealthy area here. We’re talking about a post-industrial community that is relatively poor, but it is a proud community that has seen the value of generating clean energy for the benefit of the local community.

Ynni Ogwen is more than a hydro scheme. It also successfully raises awareness of environmental issues and climate change, and it is the community itself that has generated this clean energy. They own it, and this gives confidence to the community.

Those associated with initiatives like Ynni Ogwen say clearly that more financial investment is needed, as well as greater structural and structured support from local and central Government, including practical support. Community groups often do not have engineering or environmental expertise, and buying in these kinds of expertise can be very expensive. This is the role that Ynni Cymru could fulfil, providing the practical expert support in an accessible manner.

In a series of meetings on community energy held across Wales with the support of Bangor University in the spring of this year, a forum was held to discuss future opportunities and challenges for community energy in Wales. Ynni Ogwen, Awel Aman Tawe and the Swansea community energy scheme played a central role in these events. The discussions led to a number of conclusions. The sector tells us that robust strategic support is needed for community energy in Wales; consistency is needed with regard to the level of support that is available, moving away from the regular changes we have seen; we need to develop a way to facilitate direct trade between local schemes and local businesses and users; local government and health boards must commit to buying energy locally; departments such as the departments for economic development, planning and energy must work together much more; and we also need to give the sector much more encouragement across Wales, drawing attention to all of the benefits. This is work that could be done effectively by Ynni Cymru.

Tackling fuel poverty should be central to the development of community energy. With 23 per cent of households in Wales living in fuel poverty, the focus must be on tackling poverty. The Centre for Sustainable Energy has found that projects tend to emanate, if truth be told, from wealthier areas. As it happens, Ynni Ogwen is an exception to that rule, but we do need more support in those low-income communities to support community energy schemes so that those communities can share in the economic, social and health-related benefits that the projects will bring.

The creation of Ynni Cymru could bring all of these strands together and give a clear focus and direction to the work that needs to be developed over the coming years, bringing the groups together, providing support and expertise the length and breadth of Wales—in rural and urban areas alike. Doing so would allow the community sector to grow quickly, contributing to the creation of a renewable energy sector that is exciting in Wales, allowing us to realise the full potential of our natural resources for the benefit of our nation.

16:25

Can I call on the Minister for Environment, Hannah Blythyn?

A gaf fi alw ar Weinidog yr Amgylchedd, Hannah Blythyn?

Diolch, Dirprwy Lywydd. Hoffwn groesawu'r cyfle i drafod yr achos yma heddiw, a hoffwn roi diolch i Plaid Cymru am gynnig y ddadl hon.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I'd like to welcome the opportunity to reply to this debate today, and I'd like to thank Plaid Cymru for proposing this debate today.

I'd like to thank all Members for their interesting and engaging debate today. Simon Thomas, on opening, said he made no apologies for recycling this debate. Well, we have a proud record on recycling in Wales.

The Welsh Government has clearly set out our ambition to transform the energy system in Wales, so that we move to a low-carbon system. By doing this, I believe that we can secure economic advantage and positively impact on the well-being of the people of Wales.

As the motion sets out, the Labour Party established a clear vision for energy in our 2017 general election manifesto, which included actions at both a UK and Wales level. The first step, to take control of energy supply networks at a UK level, has not been taken by the UK Conservative Government. The second step, to establish publicly owned, locally accountable energy companies and co-operatives to rival existing private energy suppliers, can be achieved in a host of different ways, many of which we have been pursuing. Only one method has been explicitly ruled out, and that is the establishment of a Wales-wide energy supply company. The Welsh Government explained our reasons for this in a written statement last August, which built on evidence from workshops around Wales over that summer. Our conclusion was that a strong case has not been made for establishing an umbrella supply company for Wales. This has been borne out by evidence since, which shows that the public supply companies that we studied last year are still reliant on public sector support and have yet to generate revenue. Bristol Energy made a loss of £7.7 million last year, and the break-even date has been postponed to 2021. It also recently lost a contract to supply Bristol council.

The people who contributed to the conversation about energy companies last year gave us a strong steer on their vision for the Welsh Government's role on energy. They asked that we provide a supportive policy environment, co-ordinate activity across Wales and act as an honest, independent and trusted voice, looking at the strategic and regulatory issues that impact on the energy system. This is what the Welsh Government seeks to do.

Plaid Cymru's report 'Ynni Cymru' sets out a vision of Wales reducing carbon emissions, harnessing natural resources sustainably and seizing opportunities in the low-carbon and circular economies. This vision is consistent with the Welsh Government's energy priorities, which were set out in November 2016: to use energy more efficiently, to generate more from renewables, and to derive multiple benefits from the transition. With evidence that our approach is working, we have seen renewable generation in Wales go from 8 per cent of the electricity that we used in 2006 to 43 per cent in 2016. In order that this can continue to increase, we continue to urge the UK Government to restore the support for new onshore wind and solar schemes. Excluding these proven lowest-cost technologies from the energy market mechanism is increasing the price of energy. My colleague the Cabinet Secretary Lesley Griffiths recently met Claire Perry, Minister of State for Energy and Clean Growth, and reinforced our persistent ask that the UK Government restore support to the most affordable renewable developments. Failure to do so is restricting our ability to decarbonise and is driving up energy costs.

Others today have referenced the current context in which we find ourselves, with the announcements with regard to Wylfa Newydd and potential announcements on the tidal lagoon. The First Minister welcomed the UK Government's announcement on Wylfa Newydd. We will continue to build on the close working relationship established with Ynys Môn council and other key regional stakeholders, with the aim of securing a lasting legacy for Wales. We know that tidal lagoons could also play a part in Wales's energy future. I know that Members will be well aware that the First Minister wrote to Greg Clark this week, offering to consider an equity or loan investment in the Swansea bay tidal lagoon project, if there was commitment from the UK Government for an appropriate contract for difference.

The Welsh Government does not hold all of the levers needed to tackle low incomes and energy prices, which makes the eradication of fuel poverty a significant challenge. Once updated fuel poverty data is available towards the end of this year, we will involve stakeholders in developing future actions on tackling fuel poverty in Wales. Improving the energy efficiency of homes in Wales is the most sustainable way to reduce energy bills, reduce carbon emissions from our housing stock and improve the health and well-being of occupants. This, in turn, reduces the burden on our public services.

Since 2011, we have invested over £240 million to improve the energy efficiency of over 45,000 homes of those on low incomes who live in the most economically disadvantaged and vulnerable areas of Wales. In this Government term, we have committed to invest £104 million to improve up to a further 25,000 homes. Our investment will also lever in—

Hoffwn ddiolch i'r holl Aelodau am ddadl ddiddorol a difyr heddiw. Dywedodd Simon Thomas wrth agor nad yw'n ymddiheuro am ailgylchu'r ddadl hon. Wel, mae gennym record anrhydeddus am ailgylchu yng Nghymru.

Mae Llywodraeth Cymru wedi nodi'n glir ein huchelgais i drawsnewid y system ynni yng Nghymru, er mwyn inni symud at system garbon isel. Drwy wneud hyn, credaf y gallwn sicrhau mantais economaidd a chael effaith gadarnhaol ar les pobl Cymru.

Fel y dywed y cynnig, sefydlodd y Blaid Lafur weledigaeth glir ar gyfer ynni yn ein maniffesto ar gyfer etholiad cyffredinol 2017, a gynhwysai gamau gweithredu ar lefel y DU a Chymru. Nid yw'r cam cyntaf, sef cymryd rheolaeth ar rwydweithiau cyflenwi ynni ar lefel y DU, wedi cael ei gymryd gan Lywodraeth Geidwadol y DU. Gellir cyflawni'r ail gam, sefydlu cwmnïau ynni cyhoeddus, atebol yn lleol a mentrau cydweithredol i gystadlu â chyflenwyr ynni preifat presennol, mewn llu o wahanol ffyrdd, ac rydym wedi bod ar drywydd llawer ohonynt. Un dull yn unig sydd wedi'i ddiystyru'n llwyr, sef sefydlu cwmni cyflenwi ynni ar gyfer Cymru gyfan. Eglurodd Llywodraeth Cymru ein rhesymau dros hyn mewn datganiad ysgrifenedig fis Awst diwethaf, a oedd yn adeiladu ar dystiolaeth o weithdai ledled Cymru dros yr haf hwnnw. Ein casgliad oedd na wnaed achos cryf dros sefydlu cwmni cyflenwi ymbarél ar gyfer Cymru. Mae hyn wedi'i gadarnhau gan dystiolaeth ers hynny, sy'n dangos bod y cwmnau cyflenwi cyhoeddus a astudiwyd gennym y llynedd yn dal yn ddibynnol ar gymorth o'r sector cyhoeddus ac maent eto i gynhyrchu refeniw. Gwnaeth Bristol Energy golled o £7.7 miliwn y llynedd, a gohiriwyd y dyddiad adennill costau hyd nes 2021. Hefyd yn ddiweddar, collodd gontract i gyflenwi cyngor Bryste.

Rhoddodd y bobl a gyfrannodd at y sgwrs ynghylch cwmnïau ynni y llynedd syniad cryf i ni o'u gweledigaeth ar gyfer rôl Llywodraeth Cymru mewn perthynas ag ynni. Roeddent yn gofyn inni ddarparu amgylchedd polisi cefnogol, cydlynu gweithgaredd ledled Cymru a gweithredu fel llais gonest ac annibynnol y gellid ymddiried ynddo, gan edrych ar y materion strategol a rheoleiddiol sy'n effeithio ar y system ynni. Dyma y mae Llywodraeth Cymru yn ceisio ei wneud.

Mae adroddiad Plaid Cymru, 'Ynni Cymru', yn amlinellu gweledigaeth ynglŷn â Chymru'n lleihau allyriadau carbon, yn harneisio adnoddau naturiol mewn ffordd gynaliadwy ac yn bachu ar gyfleoedd mewn economïau carbon isel a chylchol. Mae'r weledigaeth hon yn gyson â blaenoriaethau ynni Llywodraeth Cymru, fel y'u nodwyd ym mis Tachwedd 2016: defnyddio ynni yn fwy effeithlon, cynhyrchu mwy o ynni adnewyddadwy, a sicrhau manteision lluosog o'r newid. Gyda thystiolaeth fod ein dull yn gweithio, rydym wedi gweld cynhyrchiant ynni adnewyddadwy yng Nghymru yn codi o 8 y cant o'r trydan a ddefnyddiwyd gennym yn 2006 i 43 y cant yn 2016. Er mwyn i hyn allu parhau i gynyddu, rydym yn parhau i annog Llywodraeth y DU i adfer y cymorth ar gyfer cynlluniau newydd ynni solar ac ynni gwynt ar y tir. Mae eithrio'r technolegau cost isaf profedig hyn o fecanwaith y farchnad ynni yn codi prisiau ynni. Yn ddiweddar, cyfarfu fy nghyd-Aelod, Ysgrifennydd y Cabinet Lesley Griffiths, â Claire Perry, y Gweinidog Gwladol dros Ynni a Thwf Glân, ac atgyfnerthodd yr hyn y gofynnwn amdano'n barhaus, sef bod Llywodraeth y DU yn adfer cymorth i'r datblygiadau adnewyddadwy mwyaf fforddiadwy. Mae methiant i wneud hynny'n cyfyngu ar ein gallu i ddatgarboneiddio ac yn codi costau ynni.

Mae eraill heddiw wedi cyfeirio at y cyd-destun rydym ynddo ar hyn o bryd, gyda'r cyhoeddiadau mewn perthynas â Wylfa Newydd a chyhoeddiadau posibl ar y morlyn llanw. Roedd y Prif Weinidog yn croesawu cyhoeddiad Llywodraeth y DU ar Wylfa Newydd. Byddwn yn parhau i adeiladu ar y berthynas waith agos a sefydlwyd gyda chyngor Ynys Môn a rhanddeiliaid rhanbarthol allweddol eraill, gyda'r nod o sicrhau etifeddiaeth barhaus ar gyfer Cymru. Rydym yn gwybod y gallai morlynnoedd llanw hefyd chwarae rhan yn nyfodol ynni Cymru. Gwn y bydd yr Aelodau'n ymwybodol iawn fod y Prif Weinidog wedi ysgrifennu at Greg Clark yr wythnos hon yn cynnig ystyried buddsoddi ecwiti neu fenthyciad ym mhrosiect morlyn llanw bae Abertawe pe ceid ymrwymiad gan Lywodraeth y DU i gontract gwahaniaeth priodol.

Nid Llywodraeth Cymru sy'n dal yr holl ddulliau sydd eu hangen i fynd i'r afael ag incwm isel a phrisiau ynni, sy'n gwneud dileu tlodi tanwydd yn her sylweddol. Pan ddaw data tlodi tanwydd ar gael tuag at ddiwedd y flwyddyn hon, byddwn yn cynnwys rhanddeiliaid wrth fynd ati i ddatblygu camau gweithredu ar fynd i'r afael â thlodi tanwydd yng Nghymru yn y dyfodol. Gwella effeithlonrwydd ynni cartrefi yng Nghymru yw'r modd mwyaf cynaliadwy o leihau biliau ynni, lleihau allyriadau carbon o'n stoc dai a gwella iechyd a lles y preswylwyr. Mae hyn, yn ei dro, yn lleihau'r baich ar ein gwasanaethau cyhoeddus.

Ers 2011, rydym wedi buddsoddi dros £240 miliwn ar gyfer gwella effeithlonrwydd ynni dros 45,000 o gartrefi pobl ar incwm isel sy'n byw yn yr ardaloedd mwyaf economaidd ddifreintiedig ac agored i niwed yng Nghymru. Yn ystod tymor y Llywodraeth hon, rydym wedi ymrwymo i fuddsoddi £104 miliwn i wella hyd at 25,000 o gartrefi pellach. Bydd ein buddsoddiad hefyd yn ysgogi—

16:30

Will you take an intervention? I just wanted to ask if you could perhaps comment on some of the ideas that we have brought to you today. I have listed one in Aberdeen. Siân has listed one in Ogwen. Llyr has listed one in Wrexham. If you could give us an idea as to what you think of their potential, so that, potentially, we can try to look at a national company when you think it may be more viable. I hear what you say about Bristol, but looking at one example may not be a picture of how they all would operate. We could do something differently and better, perhaps.

A wnewch chi dderbyn ymyriad? Roeddwn am ofyn os gallech sôn efallai am rai o'r syniadau a gyflwynasom i chi heddiw. Nodais un yn Aberdeen. Mae Siân wedi nodi un yn Ogwen. Mae Llyr wedi nodi un yn Wrecsam. Pe gallech roi syniad inni beth yw eich barn am eu potensial, o bosibl gallem geisio edrych ar gwmni cenedlaethol pan fyddwch yn meddwl efallai y byddai'n fwy ymarferol. Clywaf yr hyn a ddywedwch am Fryste, ond efallai nad yw edrych ar un enghraifft yn ddarlun o sut y byddai pob un ohonynt yn gweithio. Gallem wneud rhywbeth gwahanol a gwell, efallai.

Clearly, this is an ongoing discussion in terms of what works in Wales. Hopefully I can get on to some of that further in the response as well.

Since 2011, Warm Homes Nest has provided impartial advice and support over 98,000 households. Whilst there is no direct evidence, it's likely that this advice has helped to increase supplier switching, which is low in Wales, to a position where 19 per cent of our residents have recently switched, compared to 18 per cent in England.

Our Green Growth Wales service has built on previous success in the last year. The service has provided technical, commercial and procurement support to the public sector to deliver a range of energy efficiency and renewable energy products. The investment committed in the last financial year alone was over £28 million, demonstrating the benefits of our long-term approach to capacity building. Projects supported include a range of street lighting projects, including a commitment of £1.5 million in a Flintshire project and another £3.3 million—

Yn amlwg, mae hon yn drafodaeth barhaus o ran beth sy'n gweithio yng Nghymru. Gobeithio y gallaf sôn ymhellach am hynny yn yr ymateb hefyd.

Ers 2011, mae Cartrefi Clyd Nyth wedi darparu cyngor diduedd a chymorth i dros 98,000 o aelwydydd. Er nad oes unrhyw dystiolaeth uniongyrchol, mae'n debygol fod y cyngor hwn wedi helpu i hybu cyfraddau newid cyflenwr, sy'n isel yng Nghymru, i sefyllfa lle mae 19 y cant o'n trigolion wedi newid yn ddiweddar, o'i gymharu â 18 y cant yn Lloegr.

Mae ein gwasanaeth Twf Gwyrdd Cymru wedi adeiladu ar lwyddiant blaenorol yn ystod y flwyddyn ddiwethaf. Mae'r gwasanaeth wedi darparu cymorth technegol, masnachol a chaffael i'r sector cyhoeddus allu darparu amrywiaeth o gynnyrch ynni adnewyddadwy ac effeithlonrwydd ynni. Roedd y buddsoddiad a addawyd yn y flwyddyn ariannol ddiwethaf yn unig dros £28 miliwn, gan ddangos manteision ein dull hirdymor o adeiladu capasiti. Mae'r prosiectau a gefnogir yn cynnwys amrywiaeth o brosiectau goleuadau stryd, gan gynnwys ymrwymiad o £1.5 miliwn mewn prosiect yn Sir y Fflint a £3.3 miliwn arall—

16:35

Will you take an intervention? I'm sorry to interrupt, and I'm grateful to you for taking an intervention, but, similar to Bethan Jenkins, I realise that you have a speech to go through, but what do you think? How far do you think Wales could go in terms of pushing the agenda on building a new energy future and being innovative in doing so?

A wnewch chi dderbyn ymyriad? Mae'n ddrwg gennyf dorri ar draws, ac rwy'n ddiolchgar ichi am dderbyn ymyriad, ond yn debyg i Bethan Jenkins, rwy'n sylweddoli fod gennych araith i fynd drwyddi, ond beth yw eich barn? Pa mor bell y credwch y gallai Cymru fynd o ran gwthio'r agenda ar adeiladu dyfodol ynni newydd a bod yn arloesol wrth wneud hynny?

May I thank the Member for his intervention? I'm probably the understudy today. Look, I said at the outset of the debate that this raises many interesting and innovative and creative ideas, and I think it's for all of us to take that debate forward to see how Wales can lead the way in terms of how we approach renewable energy and energy sources in the future.

If I move on to community projects, given the interest in that area, our Local Energy service has pioneered an approach of direct loans to projects that were deemed too risky by the commercial lenders, enabling the construction of community-owned generation, including Awel Aman Tawe’s windfarm, and bringing other renewable developments into community ownership. Our support has enabled community groups to become socially focused developers in regions across Wales. I think concern was raised in terms of how community groups can be sure they aren’t, for want of a better phrase than the one Simon Thomas used, ripped off. The Welsh Government does support community energy projects directly with technical and commercial expertise, and we already have done so through our Local Energy service to help them to understand the commercial and financial models and make decisions on this basis. Indeed, Siân Gwenllian mentioned three community projects in her contribution, all of which, I understand, have had Welsh Government support.

My colleague the Cabinet Secretary for Energy, Planning and Rural Affairs has set a target for 70 per cent of the electricity consumed in Wales to be from renewable sources by 2030. She also set a target for 1 GW of renewable electricity capacity in Wales to be locally owned by 2030, and an expectation for all new renewable energy projects coming forward from 2020 to have an element of local ownership. We believe that local ownership retains benefit locally. We recently undertook a call for evidence to underpin this position and better understand what is needed to help people in Wales to become more energy independent. We’ll be publishing the responses this summer.

I’m aware I’m running out of time now, so I will quickly round up, but it will be no surprise to Members on the benches opposite that we are working with Plaid Cymru on the energy atlas, and we think that this will be core to delivering the right energy future for Wales, providing evidence and insight to support local decision makers to get on and make things happen. We believe that our focus on support for innovation and local action is the right way to position Wales for a prosperous energy future.

A gaf fi ddiolch i'r Aelod am ei ymyriad? Mae'n debyg mai fi yw'r dirprwy actor heddiw. Edrychwch, dywedais ar gychwyn y ddadl fod hyn yn creu llawer o syniadau diddorol ac arloesol a chreadigol, a chredaf fod angen i bob un ohonom ddatblygu'r ddadl honno i weld sut y gall Cymru arwain y ffordd o ran ein hymagwedd tuag at ynni adnewyddadwy a ffynonellau ynni yn y dyfodol.

Os caf symud ymlaen at brosiectau cymunedol, o ystyried y diddordeb yn y maes, mae ein gwasanaeth Ynni Lleol wedi arloesi gyda dull benthyciadau uniongyrchol i brosiectau y barna benthycwyr masnachol fod gormod o risg ynghlwm wrthynt, gan alluogi adeiladu cynhyrchiant sy'n eiddo i'r gymuned, gan gynnwys fferm wynt Awel Aman Tawe, a dod â datblygiadau adnewyddadwy eraill i berchnogaeth gymunedol. Mae ein cymorth wedi galluogi grwpiau cymunedol i ddod yn ddatblygwyr gyda ffocws cymdeithasol mewn rhanbarthau ledled Cymru. Credaf fod pryder wedi'i fynegi o ran sut y gall grwpiau cymunedol fod yn siŵr nad ydynt yn cael eu twyllo, yn niffyg gwell ymadrodd na'r un a ddefnyddiwyd gan Simon Thomas. Mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi prosiectau ynni cymunedol yn uniongyrchol gydag arbenigedd technegol a masnachol, ac rydym eisoes wedi gwneud hynny drwy ein gwasanaeth Ynni Lleol i'w helpu i ddeall y modelau masnachol ac ariannol a gwneud penderfyniadau ar sail hynny. Yn wir, soniodd Siân Gwenllian am dri phrosiect cymunedol yn ei chyfraniad, a deallaf fod pob un ohonynt wedi cael cymorth Llywodraeth Cymru.

Mae fy nghyd-Aelod, Ysgrifennydd y Cabinet dros Ynni, Cynllunio a Materion Gwledig wedi gosod targed i 70 y cant o'r trydan a ddefnyddir yng Nghymru ddod o ffynonellau adnewyddadwy erbyn 2030. Mae hi hefyd wedi gosod targed i 1 GW o gynhwysedd trydan adnewyddadwy yng Nghymru fod mewn perchnogaeth leol erbyn 2030, a disgwyliad y bydd pob prosiect ynni adnewyddadwy newydd a ddatblygir o 2020 ymlaen yn cynnwys elfen o berchnogaeth leol. Rydym yn credu bod perchnogaeth leol yn cadw budd yn lleol. Yn ddiweddar galwasom am dystiolaeth i ategu'r safbwynt hwn a deall yn well beth sydd ei angen i helpu pobl yng Nghymru i ddod yn fwy annibynnol o ran ynni. Byddwn yn cyhoeddi'r ymatebion yr haf hwn.

Rwy'n ymwybodol fy mod yn brin o amser nawr, felly rwyf am grynhoi'n gyflym, ond ni fydd yn syndod i'r Aelodau ar y meinciau gyferbyn ein bod yn gweithio gyda Phlaid Cymru ar atlas ynni, ac rydym yn credu y bydd hyn yn greiddiol i sicrhau'r dyfodol ynni cywir ar gyfer Cymru, gan ddarparu tystiolaeth a mewnwelediad i helpu penderfynwyr lleol i fwrw ymlaen a gwneud i bethau ddigwydd. Credwn mai ein ffocws ar gefnogi arloesedd a gweithredu lleol yw'r ffordd gywir o baratoi Cymru ar gyfer dyfodol ynni ffyniannus.

Thank you. Can I now call on Simon Thomas to reply to the debate?

Diolch. A gaf fi alw yn awr ar Simon Thomas i ymateb i'r ddadl?

Thank you, Deputy Presiding Officer. If I can respond very briefly to the debate and first of all just put on record that, as I've mentioned the tidal lagoon, I am a community shareholder in the tidal lagoon, like many other people have been. It's not a declarable interest, I have to say; it's not that big. But it does show that many hundreds of people in the area have put their own money where the Westminster Government is not prepared to go. We believe in Wales. We believe in our natural resources. We believe this can work. We believe this technology will be there for hundreds of years to come, and we should utilise it. I very much hope that the Westminster Government ultimately will, yes, respond to the offer from this Government, and also respond to the widespread support for the tidal lagoon in Wales.

Can I thank everyone who took part in the debate, particularly those who supported me? [Laughter.] But, also, I'd just emphasise how important I think Bethan and Siân's examples of community investment and community ideas are—and the Aberdeen example is an excellent way of showing how this could be knitted together.

Both Llyr and Mick Antoniw have talked about the fact that this is, in effect, big business. There's a lot of money in energy, and that profit is going elsewhere. It's not coming to me. [Laughter.] That profit at the moment, ironically, is often taken by other Governments who have invested in Wales, and not our own communities. It's the same for Arriva trains and other things as well, of course. So, we do need a better approach to this, and that's why I can't agree with David Melding's position. I understand where he comes from, but his Conservative Government has been nationalising rail left, right and centre—or at least east, west and middle—and the ideology has to crumble away when you're faced with the reality.

What we have in energy—let's just step away from slightly ideological positions here—is that you need some kind of private rigour there to ensure that efficiency is driven through the process, but if you haven't got that, then you have to have something that recognises the market has failed when you've got high energy prices in an energy-rich country. So, you have to have intervention.

If I can conclude by turning to the Cabinet—. Not the Cabinet Secretary, sorry; the Minister, who's speaking for the Cabinet Secretary. Her intervention—I agree with a lot of what she said, but she did say that the consultation refused this idea. Well, yes, 38 out of 72 people said 'no' to this idea. That's a Brexit kind of result, really. But very importantly, what did the consultation also say was missing? What it said was missing is: collective market failures, e.g. running schemes to tackle fuel poverty, encourage renewable generation, close the gaps between local production and local consumption—the Ynni Ogwen model—continue to prioritise demand reduction, including through better energy efficiency and behaviour change, and ensure the energy system and transition works for the citizens of Wales and aligns with the principles of the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015. Some of these objectives could be advanced by an all-Wales energy services company, but maybe not by an energy supply company. In light of the fact of what the Minister said, are these things actually being done, and doesn't she actually think we do need some national strategy to achieve this?

Diolch ichi, Ddirprwy Lywydd. Os caf ymateb yn fyr iawn i'r ddadl ac yn gyntaf oll, a gaf fi gofnodi, gan fy mod wedi crybwyll y morlyn llanw, fy mod yn gyfranddaliwr cymunedol yn y morlyn llanw, fel y mae llawer o bobl eraill wedi bod. Nid yw'n fuddiant sy'n rhaid ei ddatgan, rhaid i mi ddweud; nid yw mor fawr â hynny. Ond mae'n dangos bod cannoedd lawer o bobl yn yr ardal wedi rhoi eu harian eu hunain lle nad yw Llywodraeth San Steffan yn barod i fynd. Rydym yn credu yng Nghymru. Rydym yn credu yn ein hadnoddau naturiol. Rydym yn credu y gall hyn weithio. Rydym yn credu y bydd y dechnoleg hon ar gael am gannoedd o flynyddoedd i ddod, a dylem ei defnyddio. Rwy'n mawr obeithio yn y pen draw y bydd Llywodraeth San Steffan yn wir yn ymateb i'r cynnig gan y Llywodraeth hon, a hefyd yn ymateb i'r gefnogaeth eang i'r morlyn llanw yng Nghymru.

A gaf fi ddiolch i bawb a gymerodd ran yn y ddadl, yn enwedig y rhai a wnaeth fy nghefnogi? [Chwerthin.] Ond hefyd, hoffwn bwysleisio pa mor bwysig yn fy marn i yw enghreifftiau Bethan a Siân o fuddsoddiad cymunedol a syniadau cymunedol—ac mae enghraifft Aberdeen yn ffordd ardderchog o ddangos sut y gellid gweu hyn at ei gilydd.

Mae Llyr a Mick Antoniw wedi sôn am y ffaith fod hyn, mewn gwirionedd, yn fusnes mawr. Mae llawer o arian mewn ynni, ac mae'r elw hwnnw'n mynd i fannau eraill. Ni ddaw i mi. [Chwerthin.] Yn eironig, yn aml cymerir yr elw hwnnw ar hyn o bryd gan Lywodraethau eraill sydd wedi buddsoddi yng Nghymru, ac nid gan ein cymunedau ein hunain. Mae'r un fath yn digwydd gyda threnau Arriva a pethau eraill hefyd, wrth gwrs. Felly, mae angen inni wneud hyn yn well, a dyna pam na allaf gytuno â safbwynt David Melding. Rwy'n deall o ble mae'n dod, ond mae ei Lywodraeth Geidwadol wedi bod yn gwladoli rheilffyrdd ar bob llaw—neu o leiaf yn y dwyrain, y gorllewin a'r canol—ac mae'n rhaid i ideoleg ddadfeilio'n ddim pan fyddwch yn wynebu'r realiti.

Yr hyn sydd gennym mewn ynni—gadewch i ni gamu oddi wrth y safbwyntiau braidd yn ideolegol yma—yw bod angen rhyw fath o drylwyredd preifat yno i sicrhau bod effeithlonrwydd yn cael ei yrru drwy'r broses, ond os nad oes gennych chi hynny, mae'n rhaid i chi gael rhywbeth sy'n cydnabod bod y farchnad wedi methu pan fydd gennych brisiau ynni uchel mewn gwlad sy'n gyfoethog mewn ynni. Felly, rhaid ichi gael ymyrraeth.

Os caf gloi drwy droi at Ysgrifennydd—. Nid Ysgrifennydd y Cabinet, mae'n ddrwg gennyf; y Gweinidog, sy'n siarad ar ran Ysgrifennydd y Cabinet. Ei hymyriad—rwy'n cytuno â llawer o'r hyn a ddywedodd, ond fe ddywedodd fod yr ymgynghoriad wedi gwrthod y syniad hwn. Wel, do, fe ddywedodd 38 allan o 72 o bobl 'na' wrth y syniad hwn. Dyna fath Brexit o ganlyniad mewn gwirionedd. Ond yn bwysig iawn, beth y dywedodd yr ymgynghoriad a oedd ar goll hefyd? Dywedodd mai'r hyn sydd ar goll yw: methiannau cyfunol yn y farchnad, e.e. gweithredu cynlluniau i fynd i'r afael â thlodi tanwydd, annog cynhyrchiant ynni adnewyddadwy, cau'r bylchau rhwng cynhyrchiant lleol a defnydd lleol—model Ynni Ogwen—parhau i flaenoriaethu lleihau'r galw, gan gynnwys drwy well effeithlonrwydd ynni a newid ymddygiad, a sicrhau bod y system ynni a phontio'n gweithio ar gyfer dinasyddion Cymru ac yn cyd-fynd ag egwyddorion Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015. Gellid hyrwyddo rhai o'r amcanion hyn gan gwmni gwasanaethau ynni ar gyfer Cymru gyfan, ond nid gan gwmni cyflenwi ynni o bosibl. Yng ngoleuni'r hyn a ddywedodd y Gweinidog, a yw'r pethau hyn yn cael eu gwneud mewn gwirionedd, ac onid yw hi'n meddwl ein bod ni angen strategaeth genedlaethol i gyflawni hyn?

16:40

The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? [Objection.] Thank you. Therefore we defer voting on this item until voting time.

Y cynnig yw derbyn y cynnig heb ei ddiwygio. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Diolch. Felly gohiriwn y pleidleisio ar yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.

Voting deferred until voting time.

7. Dadl Plaid Annibyniaeth y Deyrnas Unedig: Cyllid Prifysgolion
7. United Kingdom Independence Party Debate: University Finance

Detholwyd y gwelliannau canlynol: gwelliant 1 yn enw Julie James, gwelliant 2 yn enw Paul Davies, a gwelliant 3 yn enw Rhun ap Iorwerth. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliant 2 a 3 eu dad-ddethol.

The following amendments have been selected: amendment 1 in the name of Julie James, amendment 2 in the name of Paul Davies, and amendment 3 in the name of Rhun ap Iorwerth. If amendment 1 is agreed, amendments 2 and 3 will be deselected.

Item 7 is the UKIP debate on university finance, and I call on Michelle Brown to move the motion. Michelle.

Eitem 7 yw dadl UKIP ar gyllid prifysgolion, a galwaf ar Michelle Brown i wneud y cynnig. Michelle.

Cynnig NDM6731 Caroline Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

1. Yn croesawu adolygiad arfaethedig Llywodraeth y DU o gyllid prifysgolion a gyhoeddwyd ar 19 Chwefror 2018.

2. Yn nodi'r adroddiadau gan y Sefydliad Siartredig Personél a Datblygu: 'Over-qualification and skills mismatch in the graduate labour market' a 'The graduate employment gap: expectations versus reality'.

3. Yn galw ar Lywodraeth y DU a Llywodraeth Cymru i:

a) gweithio gyda'i gilydd i ddatblygu model cynaliadwy ar gyfer cyllid myfyrwyr yn y dyfodol;

b) diddymu ffioedd dysgu ar gyfer myfyrwyr STEM, meddygol a nyrsio; ac

c) ehangu cwmpas Cyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru i adolygu cyrsiau gradd ar gyfer enillion disgwyliedig, a chyhoeddi'r adolygiadau hyn i bob darpar fyfyriwr.

Motion NDM6731 Caroline Jones

To propose that the National Assembly for Wales:

1. Welcomes the UK Government’s proposed review of university finance as announced on 19 February 2018.

2. Notes the reports from the Chartered Institute of Personnel and Development titled: 'Over-qualification and skills mismatch in the graduate labour market' and 'The graduate employment gap: expectations versus reality'.

3. Calls on the UK Government and the Welsh Government to:

a) work together to develop a sustainable model for future student finance;

b) abolish tuition fees for STEM, medical and nursing students; and

c) broaden the scope of the Higher Education Funding Council for Wales to review degree courses for expected earnings, and publish these reviews to all prospective students.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I'm pleased to move this motion on behalf of UKIP.

Many students in Wales are being sold a pup. It may be unpleasant to say it, but it's a fact, and there is plenty of independent research to prove it. Sixth-form students are fed out-of-date figures about the higher earnings achieved by graduates to entice them onto the degree courses. Accurate figures about how much more they could earn in their chosen career if they graduate are often not available, just a meaningless average across the entire spectrum of occupations and professions. The student loans system is costing the taxpayer far more than expected because graduate earnings are nowhere near where the calculation suggested they would be. This is not just because of the economic downturn, but also because many lower-starting-salary occupations that were once perfectly well served by diplomas have now had their requisite qualifications turned into degree courses.

Diolch ichi, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n falch o wneud y cynnig hwn ar ran UKIP.

Mae llawer o fyfyrwyr yng Nghymru yn cael eu twyllo. Gall fod yn annymunol i'w ddweud, ond mae'n ffaith, ac mae digon o ymchwil annibynnol i'w brofi. Bwydir ffigurau sydd wedi dyddio i fyfyrwyr chweched dosbarth am yr enillion uwch a gaiff graddedigion i'w hannog i ddilyn cyrsiau gradd. Yn aml, nid oes ffigurau manwl gywir ar gael ynglŷn â faint yn rhagor y gallent ei ennill yn eu dewis yrfa os ydynt yn graddio, dim ond cyfartaledd diystyr ar draws y sbectrwm cyfan o alwedigaethau a phroffesiynau. Mae'r system benthyciadau myfyrwyr yn costio llawer mwy na'r disgwyl i'r trethdalwr am nad yw enillion graddedigion yn agos at fod lle yr awgrymai'r cyfrif y byddent. Mae hyn oherwydd y dirywiad economaidd, ond hefyd oherwydd bod llawer o alwedigaethau gyda chyflogau dechrau is a arferai fod yn seiliedig yn berffaith briodol ar ddiplomâu, bellach yn ddibynnol ar gymwysterau angenrheidiol sydd wedi'u troi'n gyrsiau gradd.

Daeth y Llywydd i’r Gadair.

The Llywydd took the Chair.

Labour, in their amendment, are trying to turn this into an argument about access to university courses. That's a total red herring. This is not about inclusivity, diversity or access. This is about what happens to those who undertake degree courses. It's about making sure that we're actually treating these undergraduates and graduates fairly, and not misleading them by giving them false hopes.

Last year, student loan debt rose to more than £100 billion for the first time, and the Student Loans Company says that the majority of graduates will never pay off their whole student loan debt before it's wiped off 30 years after their graduation. That's a very big figure, £100 billion. A senior economist at NatWest said student debt was rising at a faster pace than any other form of debt, and eclipsed credit card of £68 billion. The senior economist at NatWest said,

'These latest figures show student debt is becoming a greater priority with every passing year. Student debt is the fastest-growing type of borrowing and is rapidly becoming economically significant.'

He predicts that, over the longer term, student loan debt is likely to double to £200 billion in six years.

We often compare ourselves with countries that we see as being less generous than ourselves. We see that people often compare our NHS to the cost of healthcare in the USA and we assume those countries have a less inclusive higher education system than us, yet the average student debt in the US is £27,000, compared with the UK student average debt of more than £32,000. So, even if the argument is about accessibility, it fails from the outset when we have a higher education system that's less accessible then America's because of the higher debt those students are going to be incurring. Clearly, saddling graduates with a debt that a majority will never be able to pay off is going to have a detrimental effect on their purchasing power and decisions they will make about pensions, investments and buying a house.

The current system, where practically everyone is encouraged onto a debt-laden university path, even for occupations with lower incomes than traditionally those associated with graduates, is a ticking time bomb for the economy, let alone the individual who will find their personal budget adversely impacted for life. The Tory amendment talks about tackling the brain drain from Wales, and I'm not doubting that there is a problem with the brain drain, but the primary cause of that brain drain is the lack of appropriate jobs in Wales. So, it's a little bit off the point, a little bit of a red herring, if I may say so. Whilst I can agree in principle with Diamond's recommendation, incentivising graduates to stay in Wales is largely pointless if they can't find a suitable job in Wales, so Plaid's amendment is a bit of a red herring too.

Alistair Jarvis, chief executive of Universities UK, has claimed that, and I quote,

'Somebody who goes to university will earn on average about £10,000 a year more than somebody who hasn't got a degree.' 

End of quote. But less than a year ago, the BBC reported figures from the Office of National Statistics revealing that where it comes a graduate aged between 21 and 30, the earnings gap is a little less, at £6,000. And a 2014 survey showed that one in four graduates were only earning £20,000 a decade after graduating, when the average salary for all workers, graduates and non-degree holders, was £26,500. It's clearly unacceptable that a quarter of graduates also earned only £11,500 in the first year after completing their degree and only £16,500 after three years. So, these claims that are being made for degree courses, and I've asked questions about this in this place before—you know, where is the analysis of how useful these degree courses are going to be? How much money is each degree course actually going to garner the graduate graduating from that course? Unless sixth formers are given accurate information about what kind of investment they're going to have to make and the return they're going to get from it in terms of salary, then they're operating on pure guesswork, and they're being thrown to the dogs.

The idea that an increase in graduate numbers is proof that we're more inclusive and have increased social mobility is sheer nonsense. We need a drastic overhaul of university finance so that we can keep Wales's brightest in Wales and so that we don't saddle thousands upon thousands of our youngsters with debts that will affect their entire life. The UKIP proposals we've put forward will achieve the results our students deserve and I urge Members to back them. Thank you.

Mae Llafur, yn eu gwelliant, yn ceisio troi hon yn ddadl ynglŷn â mynediad at gyrsiau prifysgol. Mae honno'n sgwarnog lwyr. Nid ymwneud â chynwysoldeb, amrywiaeth neu fynediad y mae hyn. Mae'n ymwneud â'r hyn sy'n digwydd i'r rhai sy'n dilyn cyrsiau gradd. Mae'n ymwneud â sicrhau ein bod yn trin yr israddedigion a'r graddedigion hyn yn deg, ac nid yn eu camarwain drwy roi gobaith di-sail iddynt.

Y llynedd, cododd dyled benthyciadau myfyrwyr i fwy na £100 biliwn am y tro cyntaf, ac mae'r Cwmni Benthyciadau i Fyfyrwyr yn dweud na fydd y rhan fwyaf o raddedigion byth yn talu eu dyled benthyciad myfyrwyr gyfan cyn iddi gael ei diystyru 30 mlynedd ar ôl iddynt raddio. Mae hwnnw'n ffigur mawr iawn, £100 biliwn. Dywedodd uwch economegydd gyda NatWest fod dyledion myfyrwyr yn cynyddu'n gyflymach nag unrhyw fath arall o ddyled, ac yn bwrw dyledion cardiau credyd o £68 biliwn i'r cysgod. Dywedodd yr uwch economegydd gyda NatWest,

Mae'r ffigurau diweddaraf hyn yn dangos bod dyled myfyrwyr yn dod yn fwy o flaenoriaeth bob blwyddyn. Dyled myfyrwyr yw'r math o fenthyciad sy'n tyfu gyflymaf ac mae'n prysur ddod yn bwysig yn economaidd.

Mae'n rhagweld, dros y tymor hwy, fod dyled benthyciadau myfyrwyr yn debygol o ddyblu i £200 biliwn o fewn chwe blynedd.

Rydym yn aml yn cymharu ein hunain â gwledydd yr ystyriwn eu bod yn llai hael na ni. Gwelwn fod pobl yn aml yn cymharu ein GIG â chost gofal iechyd yn UDA ac rydym yn tybio bod gan y gwledydd hynny system addysg uwch lai cynhwysol na ni, ac eto y ddyled gyfartalog ymysg myfyrwyr yn yr Unol Daleithiau yw £27,000, o'i gymharu â chyfartaledd dyled myfyriwr yn y DU, sy'n fwy na £32,000. Felly, hyd yn oed os yw'r ddadl yn ymwneud â hygyrchedd, mae'n methu o'r cychwyn pan fydd gennym system addysg uwch sy'n llai hygyrch nag un America oherwydd y ddyled uwch a fydd gan y myfyrwyr hynny. Yn amlwg, mae gorfodi graddedigion i ysgwyddo dyled na fydd y mwyafrif ohonynt byth yn gallu ei thalu'n ôl yn mynd i niweidio eu pŵer prynu a'r penderfyniadau y byddant yn eu gwneud ynghylch pensiynau, buddsoddiadau a phrynu tŷ.

Mae'r system bresennol, lle mae bron bawb yn cael eu hannog ar lwybr prifysgol llawn dyledion, hyd yn oed ar gyfer galwedigaethau gydag incwm is na'r hyn a gysylltir yn draddodiadol â graddedigion, yn fom sy'n tician i'r economi, heb sôn am yr unigolyn sydd â chyllideb bersonol wedi'i niweidio am ei oes. Mae gwelliant y Torïaid yn sôn am fynd i'r afael â draen dawn o Gymru, ac nid wyf yn amau bod problem gyda'r draen dawn, ond y prif achos drosto yw prinder swyddi priodol yng Nghymru. Felly, mae'n gwyro oddi ar y pwynt, yn sgwarnog braidd, os caf ddweud. Er fy mod yn cytuno mewn egwyddor ag argymhelliad Diamond, mae cymell graddedigion i aros yng Nghymru yn ddiwerth i raddau helaeth os na allant ddod o hyd i swydd addas yng Nghymru, felly mae gwelliant Plaid Cymru yn dipyn o sgwarnog hefyd.

Mae Alistair Jarvis, prif weithredwr Universities UK, wedi honni, ac rwy'n dyfynnu, y bydd

rhywun sy'n mynd i brifysgol yn ennill ar gyfartaledd tua £10,000 y flwyddyn yn fwy na rhywun sydd heb gael gradd. 

Diwedd y dyfyniad. Ond lai na blwyddyn yn ôl, nododd y BBC ffigurau gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol yn datgelu bod y bwlch cyflogau o ran graddedigion rhwng 21 a 30 oed ychydig yn llai, ar £6,000. A dangosodd arolwg yn 2014 nad oedd un o bob pedwar o raddedigion ond yn ennill £20,000 ddegawd ar ôl graddio, pan oedd y cyflog cyfartalog ar gyfer pob gweithiwr, yn raddedigion a rhai heb radd, yn £26,500. Mae'n amlwg yn annerbyniol hefyd nad oedd chwarter y graddedigion ond wedi ennill £11,500 yn y flwyddyn gyntaf ar ôl cwblhau eu gradd a £16,500 yn unig ar ôl tair blynedd. Felly, mae'r honiadau hyn sy'n cael eu gwneud am gyrsiau gradd, ac rwyf wedi gofyn cwestiynau am hyn yn y lle hwn o'r blaen—wyddoch chi, lle mae'r dadansoddiad o ba mor ddefnyddiol y bydd y cyrsiau gradd hyn? Faint o arian y mae pob cwrs gradd yn mynd i'w greu i'r unigolyn graddedig sy'n graddio o'r cwrs hwnnw? Oni bai bod gwybodaeth gywir yn cael ei rhoi i fyfyrwyr chweched dosbarth ynglŷn â pha fath o fuddsoddiad y maent yn mynd i orfod ei wneud a'r enillion a gânt ohono ar ffurf cyflog, maent yn gweithredu ar ddyfalu pur, ac maent yn cael cam.

Mae'r syniad fod cynnydd yn nifer y graddedigion yn brawf ein bod yn fwy cynhwysol ac wedi cynyddu symudedd cymdeithasol yn nonsens llwyr. Mae angen archwiliad trylwyr o gyllid prifysgolion fel y gallwn gadw pobl ddisgleiriaf Cymru yng Nghymru ac fel nad ydym yn llethu miloedd ar filoedd o'n pobl ifanc â dyledion a fydd yn effeithio ar eu bywydau cyfan. Bydd cynigion UKIP yn sicrhau'r canlyniadau y mae ein myfyrwyr yn eu haeddu, ac rwy'n annog yr Aelodau i'w cefnogi. Diolch.

16:45

Rwyf wedi dethol y tri gwelliant i’r cynnig. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliannau 2 a 3 eu dad-ddethol. Galwaf ar yr Ysgrifennydd Cabinet dros Addysg i gynnig yn ffurfiol gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Julie James.

I have selected the three amendments to the motion. If amendment 1 is agreed, amendments 2 and 3 will be deselected. I call on the Cabinet Secretary for Education to move formally amendment 1, tabled in the name of Julie James.

Gwelliant 1—Julie James

Dileu popeth a rhoi yn ei le:

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

1. Yn nodi adolygiad Llywodraeth Cymru o gyllid addysg uwch a gafodd ei arwain gan yr Athro Syr Ian Diamond a’i gyhoeddi ar 27 Medi 2016.

2. Yn nodi i Adolygiad Diamond ganfu mai costau byw oedd y prif rwystr i’r rhai hynny a oedd yn gwneud penderfyniad ynghylch mynd i’r brifysgol.

3. Yn croesawu’r pecyn newydd ar gyllid i fyfyrwyr ar gyfer 2018/19 a lansiwyd gan Lywodraeth Cymru, sy’n golygu:

a) y bydd myfyrwyr yn derbyn cymorth cynhaliaeth sy’n gyfwerth â’r Cyflog Byw Cenedlaethol—y cymorth mwyaf hael yn y DU;

b) y gall pob myfyriwr cymwys hawlio isafswm grant o £1,000 na fydd yn rhaid iddynt ei dalu yn ôl; ac

c) mai Cymru yw’r wlad gyntaf yn Ewrop i gyflwyno cymorth cynaliaeth sy’n gyfwerth â’r Cyflog Byw Cenedlaethol i israddedigion amser llawn a rhan-amser. Caiff ei gynnig i fyfyrwyr ôl-raddedig yn 2019.

Amendment 1—Julie James

Delete all and replace with:

To propose that the National Assembly for Wales:

1. Notes the Welsh Government’s higher education funding review led by Professor Sir Ian Diamond published on 27 September 2016.

2. Notes that the Diamond Review found that living costs were the main barrier to those making the choice about whether to go to university.

3. Welcomes the new student finance package for 2018/19 launched by the Welsh Government which means:

a) students will receive maintenance support equivalent to the National Living Wage – the most generous in the UK;

b) every eligible student can claim a minimum grant of £1,000 that they will not have to pay back; and

c) Wales is the first country in Europe to introduce equivalent maintenance support across full-time and part-time undergraduates.

This will be extended to post-graduate students in 2019.

Cynigiwyd gwelliant 1.

Amendment 1 moved.

I formally move.

Rwy'n cynnig yn ffurfiol.

Galwaf ar Darren Millar nawr i gynnig gwelliant 2, a gyflwynwyd yn enw Paul Davies. Darren Millar.

I call on Darren Millar to move amendment 2, tabled in the name of Paul Davies. Darren Millar.

Gwelliant 2—Paul Davies

Dileu pwynt 3 a rhoi yn ei le:

Yn gresynu bod Cymru yn profi draen dawn, gyda mwy o raddedigion prifysgol yn gadael Cymru nag yn ymgartrefu yn y wlad.

Yn cydnabod llwyddiant sefydliadau addysg bellach Cymru o ran cefnogi cadw talent yn economi Cymru. 

Yn gresynu at y diffyg rhaglenni prentisiaethau lefel 6+ sydd ar gael yng Nghymru i wella sgiliau'r gweithlu.

Yn galw ar Lywodraeth Cymru i:

a) darparu mwy o gymhellion i raddedigion prifysgol ymgartrefu yng Nghymru unwaith y byddant wedi gorffen eu graddau; 

b) annog mwy o ymgysylltu rhwng sefydliadau addysg uwch ac addysg bellach i hyrwyddo cadw talent; ac

c) hyrwyddo argaeledd mwy o raglenni prentisiaethau lefel 6+ yng Nghymru. 

Amendment 2—Paul Davies

Delete point 3 and replace with:

Regrets that Wales is experiencing a brain-drain, with more university graduates leaving Wales than settling in the country.

Recognises the success of Wales’s further education institutions in supporting the retention of talent in the Welsh economy. 

Regrets the lack of level 6+ apprenticeship programmes available in Wales to upskill the workforce.

Calls on the Welsh Government to: 

a) Provide greater incentives for university graduates to settle in Wales once they have finished their degrees; 

b) Encourage greater engagement between higher education and further education institutions to promote talent retention; and 

c) Promote greater availability of level 6+ apprenticeships programmes in Wales.  

Cynigiwyd gwelliant 2.

Amendment 2 moved.

Diolch, Llywydd. Can I thank UKIP for bringing forward this debate this afternoon? I move the amendment, which has been tabled in the name of my colleague Paul Davies, on the order paper.

I listened very carefully to what Michelle Brown had to say, and I have to say, I agree with a lot of what you said in terms of the need to make sure that we have those jobs here in Wales for people who exit their university courses to be able to go into. Because we've got some very startling statistics, actually, on the brain drain, with tens of thousands more graduates leaving Wales than actually staying in Wales—a net loss, just between 2013 and 2016, of over 20,000 students, which is a huge, huge number, and we want to retain that talent. Forty per cent of the graduates who stay in Wales for work are in non-graduate jobs as well, which I think is also a tragedy, because, of course, they're not putting to use the skills and the knowledge that they're learning while they're in those universities.

So, we certainly need to do more, but it's not just about creating jobs, it's about making sure that we've got courses that are also attractive to employers, which are giving people the right knowledge base and giving people the skills that those employers want. Because, of course, we are receiving people in from other universities from outside Wales who are coming to work here, and welcome as they are, it would be great to have our home-grown talent going into those jobs. So, we know we've got to do more. Seventy-two per cent of businesses that were surveyed back in 2015 said that they found it really difficult, actually, to get people with the right skills when they went to the marketplace looking for individuals. So, clearly, there's a mismatch between what is being delivered by our education system more widely and the skills that our businesses actually need. 

Further education colleges seem to do a better job, actually, of getting that match right, and that's perhaps because of the stronger links that they have within their local and regional economies with businesses. I think that those sorts of strengths within the further education sector perhaps need to be more evidenced in the university sector, in the way that they engage with businesses. I know, to be fair to Universities Wales and the universities that we have here, that there is some good work going on with the private sector in terms of trying to ensure that they're meeting people's needs, but, clearly, the evidence suggests that that work isn't paying the dividends that it needs to. 

So, in terms of the STEM subjects, I was very pleased to note the reference in the UKIP motion to the need to provide free courses for medical and nursing students. One of the things that my party put forward in our last Assembly manifesto, actually, was that there ought to be some sort of bursary scheme for medical students. Of course, we supported the continuation of the nursing bursary scheme as well here in Wales, but you've got to make sure there's a return on that investment for the Welsh taxpayer. So, one thing that we wouldn't like to do is just give that cash and allow them to do the courses and then go and work elsewhere. So, there's got to be an opportunity to retain them again within the Welsh NHS so that we can get some return for the taxpayer, and that's why we've tabled the amendments in the way that we've tabled them today. 

Just in terms of apprenticeships, we've made reference to level 6 apprenticeships in our motion. One of the things that I think is a growing disparity in Wales versus England is that there are a huge number of level 6 apprenticeship courses available over the border that people can access. For some reason, we've been very slow to provide those opportunities for people here in Wales, and we know that those higher level apprenticeships are things that employers are looking for. So, I would be grateful, Cabinet Secretary, if in your response to this debate you could just tell us what particularly the Welsh Government is doing to expand the provision of level 6 apprenticeships. We've done a very good job, to be fair, in Wales in terms of creating those other apprenticeships at level 4, but in terms of getting those up to level 6 and 7, I think we've got a lot more work to do. 

So, in closing, I would urge people in this Chamber to recognise the good stuff that is going on, but just to err on the side of some caution on the lack of engagement, really, between the private sector and the university sector, and the fact that there can be much more focused work on that in order to make sure that our universities are producing the graduates that can go on then to work in Welsh businesses so that we can retain that talent and not suffer from the brain drain that we've suffered in recent years.

Diolch, Lywydd. A gaf fi ddiolch i UKIP am gyflwyno'r ddadl hon y prynhawn yma? Rwy'n cynnig y gwelliant a gyflwynwyd yn enw fy nghyd-Aelod Paul Davies ar y papur trefn.

Gwrandewais yn ofalus iawn ar yr hyn a ddywedodd Michelle Brown, a rhaid imi ddweud, rwy'n cytuno â llawer o'r hyn a ddywedoch o ran yr angen i wneud yn siŵr fod gennym y swyddi hynny yma yng Nghymru i bobl sy'n gorffen eu cyrsiau prifysgol allu mynd iddynt. Oherwydd mae gennym ystadegau brawychus iawn, mewn gwirionedd, ynglŷn â'r draen dawn, gyda degau o filoedd yn fwy o raddedigion yn gadael Cymru nag sy'n aros yng Nghymru mewn gwirionedd—colled net, rhwng 2013 a 2016 yn unig, o dros 20,000 o fyfyrwyr, sy'n nifer enfawr, ac rydym am gadw'r dalent honno. Yn ogystal, mae 40 y cant o'r graddedigion sy'n aros yng Nghymru i weithio mewn swyddi nad ydynt yn swyddi ar gyfer graddedigion, a chredaf fod hynny hefyd yn drychineb, oherwydd, wrth gwrs, nid ydynt yn defnyddio'r sgiliau a'r wybodaeth y maent yn eu dysgu pan fyddant yn y prifysgolion hynny.

Felly, yn sicr mae angen inni wneud mwy, ond nid yw'n ymwneud yn unig â chreu swyddi, mae'n ymwneud â gwneud yn siŵr fod gennym gyrsiau sydd hefyd yn ddeniadol i gyflogwyr, sy'n rhoi'r sylfaen wybodaeth iawn i bobl ac yn rhoi'r sgiliau y mae'r cyflogwyr eu heisiau i bobl. Oherwydd, wrth gwrs, rydym yn derbyn pobl o brifysgolion eraill o'r tu allan i Gymru sy'n dod i weithio yma, ac er bod croeso mawr iddynt, byddai'n wych cael ein doniau ein hunain yn mynd i mewn i'r swyddi hynny. Felly, gwyddom fod yn rhaid inni wneud rhagor. Roedd 72 y cant o'r busnesau a arolygwyd yn ôl yn 2015 yn dweud eu bod yn ei chael hi'n anodd iawn dod o hyd i bobl gyda'r sgiliau cywir pan oeddent yn chwilio am unigolion yn y farchnad. Felly, yn amlwg, mae bwlch rhwng yr hyn a gaiff ei ddarparu gan ein system addysg yn ehangach a'r sgiliau sydd eu hangen ar ein busnesau mewn gwirionedd.

Ymddengys bod colegau addysg bellach yn gwneud gwaith gwell o sicrhau'r cydbwysedd hwnnw, ac efallai mai'r rheswm am hynny yw'r cysylltiadau cryfach sydd ganddynt o fewn eu heconomïau lleol a rhanbarthol gyda busnesau. Credaf efallai fod angen mwy o dystiolaeth o'r mathau hynny o gryfderau a geir o fewn y sector addysg bellach yn y sector prifysgolion, o ran y ffordd y maent yn ymgysylltu â busnesau. I fod yn deg â Prifysgolion Cymru a'r prifysgolion sydd gennym yma, gwn fod gwaith da yn mynd rhagddo gyda'r sector preifat o ran ceisio sicrhau eu bod yn diwallu anghenion pobl, ond yn amlwg, mae'r dystiolaeth yn awgrymu nad yw'r gwaith hwnnw'n dwyn ffrwyth fel sydd angen iddo wneud.

Felly, o ran y pynciau STEM, roeddwn yn falch iawn o nodi'r cyfeiriad yng nghynnig UKIP at yr angen i ddarparu cyrsiau am ddim ar gyfer myfyrwyr meddygaeth a nyrsio. Un o'r pethau a gyflwynodd fy mhlaid yn ein maniffesto diwethaf ar gyfer y Cynulliad, mewn gwirionedd, oedd y dylai fod rhyw fath o gynllun bwrsariaeth ar gyfer myfyrwyr meddygol. Wrth gwrs, roeddem yn cefnogi parhad y cynllun bwrsariaeth nyrsio yma yng Nghymru, ond rhaid ichi wneud yn siŵr fod yna elw ar y buddsoddiad hwnnw i drethdalwyr Cymru. Felly, un peth na fyddem yn hoffi ei wneud yw rhoi'r arian hwnnw a chaniatáu iddynt wneud y cyrsiau a mynd i weithio mewn mannau eraill wedyn. Felly, rhaid cael cyfle i'w cadw unwaith eto o fewn GIG Cymru fel y gallwn gael elw i'r trethdalwr, a dyna pam y cyflwynasom y gwelliannau yn y ffordd y gwnaethom heddiw.

O ran prentisiaethau, rydym wedi cyfeirio at brentisiaethau lefel 6 yn ein cynnig. Un o'r pethau y credaf ei fod yn dangos gwahaniaeth cynyddol rhwng Cymru a Lloegr yw bod nifer enfawr o gyrsiau prentisiaeth lefel 6 ar gael dros y ffin y gall pobl gael mynediad atynt. Am ryw reswm, rydym wedi bod yn araf iawn yn darparu'r cyfleoedd hynny i bobl yma yng Nghymru, ac rydym yn gwybod bod cyflogwyr yn chwilio am brentisiaethau lefel uwch o'r fath. Felly, buaswn yn ddiolchgar, Ysgrifennydd y Cabinet, pe gallech ddweud wrthym yn eich ymateb i'r ddadl hon beth yn benodol y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i ehangu'r ddarpariaeth o brentisiaethau lefel 6. Rydym wedi gwneud gwaith da iawn yng Nghymru, a bod yn deg, o ran creu'r prentisiaethau eraill ar lefel 4, ond o ran codi'r rheini i lefel 6 a 7, mae gennym lawer iawn o waith i'w wneud eto, rwy'n credu.

Felly, wrth gloi, buaswn yn annog pobl yn y Siambr hon i gydnabod y pethau da sy'n digwydd, ond i fod yn fwy gofalus ynglŷn â'r diffyg ymgysylltiad rhwng y sector preifat a sector y prifysgolion, a'r ffaith y gallai gwaith ganolbwyntio llawer mwy ar hynny er mwyn gwneud yn siŵr fod ein prifysgolion yn cynhyrchu'r graddedigion a all fynd yn eu blaenau wedyn i weithio mewn busnesau yng Nghymru er mwyn inni allu cadw'r dalent honno a pheidio â dioddef yn sgil y draen dawn y buom yn dioddef ohono yn ystod y blynyddoedd diwethaf.

16:50

Galwaf ar Llyr Gruffydd i gynnig gwelliant 3, a gyflwynwyd yn enw Rhun ap Iorwerth.

I call on Llyr Gruffydd to move amendment 3, tabled in the name of Rhun ap Iorwerth.

Gwelliant 3—Rhun ap Iorwerth

Ychwanegu is-bwynt newydd ar ddiwedd pwynt 3:

d) gweithredu argymhellion adolygiad Diamond ar gyfer Llywodraeth Cymru i annog myfyrwyr i aros yng Nghymru i astudio neu ddychwelyd i Gymru ar ôl graddio.

Amendment 3—Rhun ap Iorwerth

Add as new sub-point at end of point 3:

d) Implement the recommendation of the Diamond review for the Welsh Government to incentivise students to remain in Wales to study, or return to Wales after graduation.

Cynigiwyd gwelliant 3.

Amendment 3 moved.

Diolch yn fawr iawn, Llywydd. A gaf i ddiolch am y cyfle i gyfrannu i'r ddadl yma ac i gynnig y gwelliant yn enw Plaid Cymru? Ni fydd testun y gwelliant yn syndod, rydw i'n siŵr, i nifer. Mae'n bwnc rŷm ni'n ei godi yn gyson fel plaid yn y cyd-destun yma. Mae e yn bwnc pwysig iawn, ac mae hynny wedi cael ei adlewyrchu yn y sylwadau rŷm ni wedi clywed yn y ddadl hyd yma, sef yr angen i sicrhau, ie, bod myfyrwyr o Gymru yn cael y cyfle gorau posib i fynd i brifysgolion gorau'r byd ac i gael y profiadau pwysig yna, ond y pwysigrwydd hefyd, wedyn, ein bod ni'n gwneud pob peth posib i sicrhau bod y buddsoddiad yna yn eu dyfodol nhw yn dod â rhyw fath o fudd i ni yma yng Nghymru. 

Thank you, Llywydd. May I thank you for the opportunity to contribute to this debate and to move the amendment in the name of Plaid Cymru? The topic of the amendment won’t surprise many, I'm sure. It's an issue that we raise regularly as a party in this context. It is a very important issue, and that’s been reflected in the comments that we have heard in the debate thus far, namely the need to ensure that, yes, students from Wales have the best possible opportunities to go to the world’s best universities and to have those important experiences, but also the importance, then, that we do everything possible to ensure that that investment in their future brings some kind of benefit to us here in Wales.

Now, we need to address the issue that we currently have—that net loss of graduates that we've heard about, and also the skills gaps that we have in vital sectors such as medicine and the STEM subjects. The Universities and Colleges Admissions Service's data has shown a decline of around 14 per cent between 2015 and 2017 in the number of Welsh domiciled students applying to study medicine for all UK medicine courses, so there is an issue there that clearly needs tackling. And, more generally, we heard reference earlier to the report by the Resolution Foundation think tank back in August last year, telling us that Wales attracted nearly 24,000 graduates between 2013 and 2016, but that over 44,000 left, which was the net difference that Darren Millar referred to—over 20,000 students. Indeed, only two other parts of the UK had a worse figure than Wales, and they were Yorkshire and Humber and the north-east of England. This hasn't been recognised as an issue, I know, and Professor Diamond in his review certainly recognised the need to attract graduates to live and to work in Wales. Indeed, he recommended, as part of his work, that the Welsh Government incentivises students to bring or retain their skills to the benefit of Wales, and he outlined how the Welsh Government should consider maybe looking at permitting partial loan cancellation for those working in jobs in Wales that require a loan payment. But, of course, we're still waiting for definitive action from the Government in that respect. 

Now, Plaid Cymru has supported, of course, the move in terms of the way that funding is given, from tuition fee grant to maintenance grant, and we are very much aware that those upfront costs are a barrier, or the living costs are a barrier to many from obtaining the university education that they want to receive. But we have to tackle the loss of vital skills and knowledge within the Welsh economy, as we see young people leaving to study elsewhere and not, of course, very often returning to Wales.  

Nawr, mae angen inni fynd i'r afael â'r broblem sydd gennym ar hyn o bryd—y golled net o raddedigion y clywsom amdani, a hefyd y bwlch sgiliau sydd gennym mewn sectorau hanfodol megis meddygaeth a'r pynciau STEM. Mae data Gwasanaeth Derbyn y Prifysgolion a'r Colegau wedi dangos gostyngiad o tua 14 y cant rhwng 2015 a 2017 yn nifer y myfyrwyr o Gymru sy'n gwneud cais i astudio meddygaeth ar gyfer pob cwrs meddygaeth yn y DU, felly mae'n amlwg fod angen mynd i'r afael â'r broblem. Ac yn fwy cyffredinol, clywsom gyfeirio'n gynharach at yr adroddiad gan felin drafod Resolution Foundation ym mis Awst y llynedd yn dweud wrthym fod Cymru wedi denu bron 24,000 o raddedigion rhwng 2013 a 2016, ond bod dros 44,000 wedi gadael, sef y gwahaniaeth net y cyfeiriodd Darren Millar ato—dros 20,000 o fyfyrwyr. Yn wir, dwy ran arall yn unig o'r DU a oedd â ffigur gwaeth na Chymru, sef Swydd Efrog a Humber a gogledd-ddwyrain Lloegr. Nid yw hyn wedi'i gydnabod fel problem, rwy'n gwybod, ac yn sicr roedd yr Athro Diamond yn ei adolygiad yn cydnabod yr angen i ddenu graddedigion i fyw a gweithio yng Nghymru. Yn wir, fel rhan o'i waith, argymhellodd y dylai Llywodraeth Cymru gymell myfyrwyr i ddod â'u sgiliau i Gymru neu eu cadw yng Nghymru er budd Cymru, ac amlinellodd sut y dylai Llywodraeth Cymru ystyried caniatáu i fenthyciad gael ei ddileu yn rhannol ar gyfer pobl sy'n gweithio mewn swyddi yng Nghymru ac sydd angen talu benthyciad. Ond wrth gwrs, rydym yn dal i aros am weithredu pendant gan y Llywodraeth yn hynny o beth.

Nawr, mae Plaid Cymru wedi cefnogi'r newid yn y ffordd y caiff cyllid ei roi, wrth gwrs, o'r grant ffioedd dysgu i grant cynhaliaeth, ac rydym yn ymwybodol iawn fod y costau ymlaen llaw hynny'n rhwystr, neu fod y costau byw yn rhwystr i lawer rhag cael yr addysg brifysgol y maent ei heisiau. Ond rhaid inni fynd i'r afael â cholli sgiliau a gwybodaeth hanfodol o fewn economi Cymru, wrth inni weld pobl ifanc yn gadael i astudio mewn mannau eraill ac yn aml yn peidio â dychwelyd i Gymru.

Nawr, rydw i eisiau cydnabod bod y Llywodraeth, i raddau, wedi derbyn yr egwyddor fod angen gweithredu yn y maes yma, oherwydd fe allwn ni weld beth sy'n digwydd yng nghyd-destun cyllido graddau Meistr yn y flwyddyn nesaf. O beth rydw i'n ei ddeall, bydd y Llywodraeth yn darparu £3,000 i fyfyrwyr o Gymru i astudio yng Nghymru, a bydd hynny yn cael ei weithredu mewn gwahanol ddulliau mewn gwahanol brifysgolion yn y flwyddyn i ddod, ac wedyn, wrth gwrs, mi fydd yna ryw broses fwy unffurf ar draws Cymru, os ydw i wedi deall yn iawn, yn cael ei darparu o hynny ymlaen. 

Ond mae eisiau i ni weld, felly—os ydym yn derbyn yr egwyddor yna, mae angen sicrhau ein bod ni'n dysgu'r gwersi wedyn ac yn gweld o safbwynt y data pa effaith mae y math yna o incentive yn ei gael ar benderfyniadau y cohort penodol yma. Fe fyddwn i'n licio clywed sut fydd Llywodraeth Cymru yn mesur effaith yr incentive yma ar y penderfyniadau mae'r myfyrwyr yma yn eu gwneud o safbwynt ble maen nhw yn gwneud eu Meistri. Wedyn, efallai, wrth gwrs, y byddai hynny yn cryfhau'r ddadl ynglŷn ag efallai estyn rhywbeth ar gyfer y cohort ehangach israddedig hefyd. Ond yn sicr, mae hynny hefyd yn rhywbeth roedd Diamond yn sôn amdano fe, fel roeddwn yn ei ddweud.     

Now, I want to recognise that the Government, to a certain extent, accepted the principle that action is needed in this area, because we can see what’s happening in the context of the funding of Master’s degrees over the next year. From what I understand, the Government will provide £3,000 to students from Wales to study in Wales, and that will be implemented in various different ways in different universities in the year to come, and then, of course, there will be a more uniform process across Wales, if I’ve understood things correctly, which will be introduced from there on in.

But we then need to see, therefore—if we accept that principle, we do need to ensure that we learn lessons and identify from the data what impact that kind of incentive has on decisions made by that particular cohort. I would like to hear how the Welsh Government will measure the impact of this assessment on the decisions taken by the students in terms of where they study their Master’s. Then, perhaps, of course, that might strengthen the argument in extending it to a broader cohort in the undergraduate sector as well. And certainly, that is something that Diamond mentioned, as I’ve already mentioned earlier.

But, of course, it isn't just Diamond who's been highlighting some of these issues. In terms of targeting specific skills gaps, the evaluation of the Seren network suggested that, and I quote, 

'The historical downward trend in the number of Welsh domiciled applicants studying for Medicine would suggest that there may be a need for targeted intervention to support students applying for specific, competitive university degree places.'

And that evaluation recommended that consideration be given to agreeing a definitive list annually of universities' departments and courses to be included in the Seren network, which could include all medicine, dentistry and veterinary courses. 

Now, targeting young people for these particular courses, of course, is important, but doing so in conjunction with the kinds of incentives that Diamond and others have been talking about is something that I think we need to pursue. That, of course, would as well strengthen our higher education institutions, of course, in that it would ensure a greater number of students within their establishments. And the more students we can encourage to stay in Wales, then, clearly, not only does that benefit the HE sector, but it benefits the Welsh economy as well. 

Ond wrth gwrs, nid Diamond yn unig sydd wedi wedi bod yn tynnu sylw at rai o'r materion hyn. O ran targedu bylchau sgiliau penodol, awgrymodd y gwerthusiad o rwydwaith Seren, a dyfynnaf,

'mae'r duedd at i lawr yn nifer yr ymgeiswyr sy'n byw yng Nghymru sy'n astudio ar gyfer Meddygaeth yn awgrymu bod angen ymyrraeth wedi'i thargedu i gefnogi myfyrwyr sy'n ymgeisio am leoedd penodol, cystadleuol mewn prifysgolion.'

Ac argymhellodd y gwerthusiad hwnnw y dylid rhoi ystyriaeth i gytuno ar restr gyflawn flynyddol o adrannau a chyrsiau prifysgolion i'w cynnwys yn rhwydwaith Seren, a allai gynnwys yr holl gyrsiau meddygaeth a deintyddiaeth a chyrsiau milfeddygol.

Nawr, mae targedu pobl ifanc ar gyfer y cyrsiau penodol hyn yn bwysig wrth gwrs, ond mae gwneud hynny ar y cyd â'r mathau o gymhellion y mae Diamond ac eraill wedi bod yn siarad amdanynt yn rhywbeth y credaf fod angen inni fynd ar ei drywydd. Byddai hynny hefyd yn cryfhau ein sefydliadau addysg uwch, wrth gwrs, yn yr ystyr y byddai'n sicrhau bod nifer fwy o fyfyrwyr yn eu sefydliadau. A pho fwyaf o fyfyrwyr y gallwn eu hannog i aros yng Nghymru, yn amlwg, nid yn unig y bydd hynny o fudd i'r sector addysg uwch, ond mae o fudd i economi Cymru yn ogystal.

16:55

According to the Chartered Institute of Personnel and Development, nearly a third of all graduates, and two thirds of those studying law, end up in jobs paying less than £20,000 a year, and while graduates are less likely to be unemployed, many end up working in sectors where their degree is irrelevant. We have to ensure that the costs associated with achieving a degree do not outweigh the benefits of studying an extra year or so. We also have to ensure that the supply of university courses matches the demand of the job market. Of course, young people should be free to study whatever they wish, but they should be equipped with all the facts, which is why we are calling for HEFCW to review degree courses for expected earnings and to publish the results. Prospective students should be equipped with all the facts to enable them to make fully informed choices.

We should also utilise student finance to incentivise young people to study for degrees in shortage subjects. Wales has a massive shortage of GPs, nurses, radiographers and endoscopists, yet we are not doing enough to encourage more young people into these fields. If we were to abolish tuition fees for medical students, for nursing students and those studying STEM subjects, we would incentivise more people to become radiographers or endoscopists. More young people would consider becoming a doctor or a nurse if they were unsaddled from student debt. Our NHS has shortages in many areas, and by eliminating tuition fees, we could encourage young people to study for an appropriate degree, rather than risk the burden of debt and a low-paid job at the end of years of hard work and study.

We also have a shortage of carers and a range of occupations within our health and care sector for which a degree is unnecessary. We have to reach out to young people and highlight the fact that you don’t always need a degree to get a good job. We have to place as much emphasis upon vocational training as we do upon higher education. Our education system is supposed to equip young people with the skills to enter the labour market. We are doing a disservice to many young people by solely focusing on higher education. We have to equip young people with the right skills and the whole picture when it comes to the labour market. We need more doctors, nurses, physiotherapists, occupational therapists, computer programmers and data analysts, not more young people with a law degree, thousands of pounds in debt and earning below the national average for graduate earnings.

I urge Members to support the motion before you today, so that we can take steps to ensure that we incentivise young people to study subjects where their skills will be sought and rewarded. Thank you.

Yn ôl y Sefydliad Siartredig Personél a Datblygu, mae bron draean o'r holl raddedigion, a dwy ran o dair o'r rhai sy'n astudio'r gyfraith, yn mynd i swyddi sy'n talu llai nag £20,000 y flwyddyn, ac er bod graddedigion yn llai tebygol o fod yn ddi-waith, mae llawer ohonynt yn y pen draw yn gweithio mewn sectorau lle mae eu gradd yn amherthnasol. Rhaid inni sicrhau nad yw'r costau sy'n gysylltiedig â chael gradd yn fwy na'r manteision o astudio am flwyddyn neu fwy yn ychwanegol. Rhaid inni hefyd sicrhau bod y cyflenwad o gyrsiau prifysgol yn cyfateb i'r galw yn y farchnad swyddi. Wrth gwrs, dylai pobl ifanc fod yn rhydd i astudio beth bynnag y dymunant, ond dylent gael y ffeithiau i gyd, a dyna pam y galwn ar CCAUC i adolygu cyrsiau gradd o safbwynt enillion disgwyliedig a chyhoeddi'r canlyniadau. Dylai darpar fyfyrwyr feddu ar yr holl ffeithiau i'w galluogi i wneud dewisiadau gwybodus.

Hefyd, dylem ddefnyddio cyllid myfyrwyr i gymell pobl ifanc i astudio am raddau mewn pynciau lle y ceir prinder. Mae prinder enfawr yng Nghymru o feddygon teulu, nyrsys, radiograffyddion ac endosgopegwyr, ac eto nid ydym yn gwneud digon i annog mwy o bobl ifanc i mewn i'r meysydd hyn. Pe baem yn dileu ffioedd dysgu ar gyfer myfyrwyr meddygol, ar gyfer myfyrwyr nyrsio a rhai sy'n astudio pynciau STEM, byddem yn cymell mwy o bobl i ddod yn radiograffyddion neu endosgopegwyr. Byddai mwy o bobl ifanc yn ystyried dod yn feddygon neu nyrsys pe baent yn cael eu rhyddhau o ddyled myfyrwyr. Mae prinder mewn sawl maes yn ein GIG, a thrwy gael gwared ar ffioedd dysgu, gallem annog pobl ifanc i astudio ar gyfer gradd briodol, yn hytrach na wynebu'r risg o faich dyled a swydd ar gyflog isel ar ddiwedd blynyddoedd o waith caled ac astudio.

Hefyd mae gennym brinder gofalwyr ac amrywiaeth o alwedigaethau o fewn ein sector iechyd a gofal lle nad oes angen gradd. Rhaid inni estyn allan at bobl ifanc a thynnu sylw at y ffaith nad oes angen gradd i gael swydd dda bob amser. Rhaid inni roi cymaint o bwyslais ar hyfforddiant galwedigaethol ag a wnawn ar addysg uwch. Mae ein system addysg i fod i arfogi pobl ifanc â'r sgiliau i gael mynediad at y farchnad lafur. Rydym yn gwneud cam â llawer o bobl ifanc drwy ganolbwyntio ar addysg uwch yn unig. Rhaid inni arfogi pobl ifanc â'r sgiliau cywir a'r darlun cyfan o ran y farchnad lafur. Rydym angen mwy o feddygon, nyrsys, ffisiotherapyddion, therapyddion galwedigaethol, rhaglenwyr cyfrifiadur a dadansoddwyr data, nid rhagor o bobl ifanc gyda gradd yn y gyfraith, miloedd o bunnoedd o ddyled ac sy'n ennill llai na'r cyfartaledd cenedlaethol o ran enillion graddedigion.

Rwy'n annog yr Aelodau i gefnogi'r cynnig ger eich bron heddiw, fel y gallwn roi camau ar waith i sicrhau ein bod yn cymell pobl ifanc i astudio pynciau lle bydd galw am eu sgiliau ac y cânt eu gwobrwyo'n unol â hynny. Diolch.

17:00

Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg, Kirsty Williams. 

I call on the Cabinet Secretary for Education, Kirsty Williams. 

Thank you very much, Presiding Officer. I was mildly surprised, but nevertheless delighted, to receive the text of the motion that has been tabled by UKIP for debate this afternoon because it provides me with an opportunity to promote the Welsh Government's innovative approach to higher education and student finance in Wales, and to highlight the shortcomings of the UK Government's approach to student support in England. It also demonstrates how UKIP would like to turn Wales into a nation that only provides opportunities for those with the most resources, and when Michelle Brown opened this debate by saying it was not about access or equity, of course it's not: it never is about access or equity for UKIP. In fact, I doubt whether they know the meanings of the words.

I am therefore proud, Presiding Officer, to start with a summary of the reforms that the Welsh Government is introducing this September. This was in direct response to an independent review of student support and higher education, chaired by Professor Sir Ian Diamond, and has been welcomed by universities, the National Union of Students, and many stakeholders across the nation.

The new system will deliver the following: a fair and progressive system of support that ensures that students have access to support equivalent to the national living wage whilst they study—under this system, those most in need will receive the greatest help from this Government; universal entitlement to a grant of £1,000 a year for every student, as well as access to a partial write-off of maintenance loans of up to £1,500 when students start to repay their loan; a sustainable funding model for higher education and student finance; and a sensible, sustainable solution to increase funding provision for STEM subjects. Of course, it also offers parity of support for part-time and full-time undergraduates and postgraduate students—the first of its type in the UK; indeed, the first of its type in Europe—and increased funding to the higher education sector, so that it can implement Welsh Government priorities such as expanding expensive subjects, expanding part-time provision, investing in quality-related research, knowledge transfer and widening access to higher education.

The Welsh Government has also recently issued consultations on the support arrangements for medical and healthcare students, and I am slightly alarmed that the Members of UKIP seem to be blissfully unaware of the current NHS bursary scheme that supports not only our nurses, but a wide range of healthcare professionals. And maybe UKIP would like to look at the Government's current consultation on the future of these arrangements. [Interruption.] Darren.

Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Roeddwn yn synnu rhywfaint, ond wrth fy modd serch hynny, yn cael testun y cynnig a gyflwynwyd gan UKIP ar gyfer y ddadl y prynhawn yma oherwydd mae'n rhoi cyfle i mi hyrwyddo ymagwedd arloesol Llywodraeth Cymru tuag at addysg uwch a chyllid myfyrwyr yng Nghymru, ac i dynnu sylw at ddiffygion ymagwedd Llywodraeth y DU tuag at gymorth i fyfyrwyr yn Lloegr. Mae hefyd yn dangos sut y byddai UKIP yn hoffi troi Cymru'n genedl sydd ond yn darparu cyfleoedd ar gyfer y rhai sydd â'r mwyaf o adnoddau, a phan agorodd Michelle Brown y ddadl hon drwy ddweud nad oedd yn ymwneud â mynediad neu degwch, wrth gwrs nad ydyw: nid yw byth yn ymwneud â mynediad neu degwch i UKIP. Yn wir, rwy'n amau a ydynt yn gwybod ystyr y geiriau.

Rwy'n falch felly, Lywydd, o ddechrau gyda chrynodeb o'r diwygiadau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cyflwyno ym mis Medi eleni. Roedd hyn mewn ymateb uniongyrchol i adolygiad annibynnol o gymorth i fyfyrwyr ac addysg uwch, dan gadeiryddiaeth yr Athro Syr Ian Diamond, a groesawyd gan brifysgolion, Undeb Cenedlaethol y Myfyrwyr, a llawer o randdeiliaid ar draws y genedl.

Bydd y system newydd yn darparu'r canlynol: system deg a blaengar o gymorth sy'n sicrhau bod myfyrwyr yn cael mynediad at gymorth sy'n cyfateb i'r cyflog byw cenedlaethol tra byddant yn astudio—o dan y system hon, bydd y rhai sydd â'r angen mwyaf yn cael y cymorth mwyaf gan y Llywodraeth hon; hawl gyffredinol i grant o £1,000 y flwyddyn ar gyfer pob myfyriwr, yn ogystal â hawl i ddiddymiad rhannol o hyd at £1,500 oddi ar fenthyciadau cynhaliaeth pan fydd myfyrwyr yn dechrau ad-dalu eu benthyciad; model ariannu cynaliadwy ar gyfer addysg uwch a chyllid myfyrwyr; ac ateb synhwyrol a chynaliadwy i gynyddu'r cyllid a ddarperir ar gyfer pynciau STEM. Wrth gwrs, mae hefyd yn cynnig cymorth cyfartal i israddedigion a myfyrwyr ôl-raddedig rhan-amser ac amser llawn—y cyntaf o'i fath yn y DU; yn wir, y cyntaf o'i fath yn Ewrop—a mwy o arian i'r sector addysg uwch, fel y gall weithredu blaenoriaethau Llywodraeth Cymru megis ehangu pynciau drud, ehangu darpariaeth ran-amser, buddsoddi mewn ymchwil sy'n gysylltiedig ag ansawdd, ehangu trosglwyddo gwybodaeth ac ehangu mynediad at addysg uwch.

Yn ddiweddar hefyd, cyhoeddodd Llywodraeth Cymru ymgynghoriadau ar y trefniadau cymorth i fyfyrwyr meddygol a gofal iechyd, ac rwyf wedi dychryn braidd fod Aelodau UKIP i'w gweld yn gwbl anymwybodol o'r cynllun bwrsariaeth GIG presennol sy'n cefnogi nid yn unig ein nyrsys, ond amrywiaeth eang o weithwyr gofal iechyd proffesiynol. Ac efallai yr hoffai UKIP edrych ar ymgynghoriad presennol y Llywodraeth ar ddyfodol y trefniadau hyn. [Torri ar draws.] Darren.

17:05

Thank you for taking the intervention, and I acknowledge that there is a bursary scheme that is there, but of course the current scheme does not fully reimburse the costs of young people going to university. I think that's the difference here, and I would urge you, as a Government, to look at the opportunity for full reimbursement of the costs of tuition and any additional costs of young people going to university in return for a training contract. And I think that's the thing: you have to have this reinvestment back in the health service in return.

Diolch i chi am dderbyn yr ymyriad, ac rwy'n cydnabod bod cynllun bwrsariaeth ar gael, ond wrth gwrs, nid yw'r cynllun presennol yn ad-dalu costau pobl ifanc sy'n mynd i brifysgol yn llawn. Credaf mai dyna'r gwahaniaeth yma, a buaswn yn eich annog, fel Llywodraeth, i edrych ar y cyfle ar gyfer ad-daliad llawn o gostau dysgu ac unrhyw gostau ychwanegol sy'n wynebu pobl ifanc sy'n mynd i brifysgol yn gyfnewid am gontract hyfforddi. A dyna'r peth rwy'n credu: rhaid i chi gael yr ailfuddsoddi hwn yn ôl yn y gwasanaeth iechyd yn gyfnewid.

Well, of course, those signing up to receive a Welsh NHS Government bursary do indeed sign up to a commitment to work in the Welsh NHS, and I am looking to expand that, for instance, with regard to training places for educational psychologists, which we fund. And I would point out, Darren, I'm not about to take any lectures from a Conservative politician about nurse bursaries when we have seen the devastation of nurse education across the border because of your Government's abolition of the nurse bursary system. [Interruption.]

Now, if I could make progress, Presiding Officer. If I could make some progress.

We have also published 'Public Good and a Prosperous Wales—the next steps,' outlining in more detail our proposals for the structure and operation of the new tertiary education and research commission for Wales. This approach is significantly different from that taken by the UK Government for English students. In England, there are no maintenance grants, less overall support is available, and students from the poorest backgrounds are left with the highest level of debt. Not here in Wales.

However, ensuring stability and sustainability for higher education students and institutions is only one part of our national mission of reform to marry equity with excellence in our education system. Our employability plan takes actions in four distinct themes, providing an individualised approach to employment support, underlining the responsibility of employers to support staff, closing the skills gap and preparing for a radically changing labour market.

Individualised support gives advisers the autonomy and the flexibility to address the needs, strengths and ambitions of persons preparing for employment. We will work with universities, colleges, schools and Careers Wales to identify how they can encourage learners to undertake courses that would be of benefit to them and of benefit to the Welsh economy. And we will also explore how we can retain students who are trained in Wales to remain in Wales, or encourage those who train elsewhere to return.

It is important that, prior to undertaking academic or vocational courses, students are aware of the job opportunities and the earning potential at the end of their course. And, again, I am somewhat alarmed that the UKIP spokesperson seems to be blissfully unaware of the longitudinal education outcomes data. In fact, Presiding Officer, I'll send her the link so she can see that data for herself.

Welsh higher and further education has an enormous amount to be proud of and we should take every opportunity to recognise and celebrate success when we see it. The challenges now facing the higher education sector in Wales and indeed, in the rest of the UK, are perhaps the most significant in history. We believe that a planned collaborative approach to higher education is more appropriate to address the social and economic challenges we face in Wales; that's more effective in building on existing institutional strengths and more equitable in delivering outcomes for students and for Welsh society.

Darren, I can confirm that we have made additional resources available to HEFCW to invest and develop higher level apprenticeships, especially in the field of ICT, computing and engineering.

To sum up, Presiding Officer, as a Government, we have a comprehensive, inclusive, innovative vision for the future of higher and further education in Wales that encompasses strengthening the structure, delivery and quality of HE and FE provision; improving our research base and our research capacity; improving leadership and governance at institutional and national levels; a new funding and student support arrangement consistent with our planned approach to provision; and creating a more learner-focused HE and FE sector that meets the needs and the expectations of students and enhances their future employability. I would like to finish by welcoming the UK Government's review of post-18 education, and I would invite the review panel to consider the progressive, the fair and the sustainable approach that we have adopted here in Wales.

Wel, wrth gwrs, mae'r rhai sy'n derbyn bwrsariaeth GIG Llywodraeth Cymru yn ymrwymo i weithio yn GIG Cymru, ac rwy'n ystyried ehangu hynny, er enghraifft, o ran lleoedd hyfforddi ar gyfer seicolegwyr addysg, a ariannir gennym. A hoffwn nodi, Darren, nad wyf am gymryd pregeth gan wleidydd Ceidwadol am fwrsariaethau nyrsio a ninnau wedi gweld dinistrio addysg nyrsys dros y ffin oherwydd bod eich Llywodraeth wedi diddymu'r cynllun bwrsariaeth nyrsio. [Torri ar draws.]

Nawr, os caf fwrw ymlaen, Lywydd. Os caf wneud rhywfaint o gynnydd.

Rydym hefyd wedi cyhoeddi 'Budd y Cyhoedd a Chymru Ffyniannus—y camau nesaf,' sy'n amlinellu'n fwy manwl ein cynigion ar gyfer strwythur a gweithrediad y comisiwn addysg ac ymchwil trydyddol newydd ar gyfer Cymru. Mae'r dull hwn o weithredu gryn dipyn yn wahanol i'r dull a fabwysiadwyd gan Lywodraeth y DU ar gyfer myfyrwyr Lloegr. Yn Lloegr, ni cheir unrhyw grantiau cynhaliaeth, mae llai o gymorth cyffredinol ar gael, a myfyrwyr o'r cefndiroedd tlotaf sydd â'r lefel uchaf o ddyled. Nid yw hynny'n wir yma yng Nghymru.

Fodd bynnag, un rhan yn unig o'n cenhadaeth genedlaethol i ddiwygio er mwyn priodi tegwch a rhagoriaeth yn ein system addysg yw sicrhau sefydlogrwydd a chynaliadwyedd ar gyfer myfyrwyr a sefydliadau addysg uwch. Mae ein cynllun cyflogadwyedd yn rhoi camau ar waith mewn pedair thema wahanol, gan ddarparu cymorth cyflogaeth ar gyfer yr unigolyn, pwysleisio cyfrifoldeb cyflogwyr i gefnogi staff, cau'r bwlch sgiliau a pharatoi ar gyfer marchnad lafur sy'n newid yn sylfaenol.

Mae cymorth unigol yn rhoi annibyniaeth i gynghorwyr a hyblygrwydd i fynd i'r afael ag anghenion, cryfderau a dyheadau unigolion i baratoi ar gyfer cyflogaeth. Byddwn yn gweithio gyda phrifysgolion, colegau, ysgolion a Gyrfa Cymru i nodi sut y gallant annog dysgwyr i ddilyn cyrsiau a fyddai o fudd iddynt ac o fudd i economi Cymru. A byddwn hefyd yn archwilio sut y gallwn gadw myfyrwyr a hyfforddwyd yng Nghymru i aros yng Nghymru, neu annog y rhai sy'n hyfforddi mewn mannau eraill i ddychwelyd.

Cyn dilyn cyrsiau academaidd neu alwedigaethol, mae'n bwysig fod myfyrwyr yn ymwybodol o'r cyfleoedd gwaith a'r potensial ennill cyflog ar ddiwedd eu cwrs. Ac unwaith eto, rwy'n synnu braidd nad yw llefarydd UKIP i'w gweld yn gwybod am y data canlyniadau addysg hydredol. A dweud y gwir, Lywydd, fe anfonaf y ddolen ati fel y gall weld y data drosti ei hun.

Mae gan addysg bellach ac uwch yng Nghymru lawer iawn i fod yn falch ohono a dylem fachu ar bob cyfle i gydnabod a dathlu llwyddiant pan fyddwn yn ei weld. Mae'r heriau sydd bellach yn wynebu'r sector addysg uwch yng Nghymru, a gweddill y DU yn wir, yn fwy sylweddol nag y buont erioed o bosibl. Credwn fod ymagwedd gydweithredol wedi'i chynllunio tuag at addysg uwch yn fwy priodol i fynd i'r afael â'r heriau cymdeithasol ac economaidd a wynebwn yng Nghymru; mae'n fwy effeithiol ar gyfer adeiladu ar gryfderau sefydliadol presennol ac yn decach wrth gyflawni canlyniadau i fyfyrwyr a'r gymdeithas yng Nghymru.

Darren, gallaf gadarnhau ein bod wedi sicrhau adnoddau ychwanegol i CCAUC ar gyfer buddsoddi a datblygu prentisiaethau lefel uwch, yn enwedig ym maes TGCh, cyfrifiadureg a pheirianneg.

I gloi, Lywydd, fel Llywodraeth, mae gennym weledigaeth gynhwysfawr, gynhwysol ac arloesol ar gyfer dyfodol addysg uwch ac addysg bellach yng Nghymru sy'n cynnwys cryfhau strwythur, cyflwyniad ac ansawdd y ddarpariaeth addysg uwch ac addysg bellach; gwella ein sylfaen ymchwil a'n gallu ymchwil; gwella arweinyddiaeth a llywodraethu ar lefel sefydliadol a chenedlaethol; trefniant newydd ar gyfer cyllid a chymorth i fyfyrwyr sy'n gyson â'n darpariaeth wedi'i chynllunio; a chreu sector addysg uwch ac addysg bellach sy'n canolbwyntio mwy ar y dysgwr ac yn diwallu anghenion a disgwyliadau myfyrwyr ac yn gwella eu cyflogadwyedd yn y dyfodol. Hoffwn orffen drwy groesawu adolygiad Llywodraeth y DU o addysg ôl-18, a hoffwn wahodd y panel adolygu i ystyried y dull blaengar, teg a chynaliadwy a fabwysiadwyd gennym yma yng Nghymru.

17:10

Galawf ar Gareth Bennett i ymateb i'r ddadl. Gareth Bennett.

I call on Gareth Bennett to reply to the debate. Gareth Bennett.

Diolch, Llywydd, and thanks to everyone who contributed to what turned out to be a fairly lively debate. It warmed up a bit at the end, but it was interesting all the way through, I must stress that. 

Michelle Brown opened the debate. She talked about the lack of relevant information for prospective students when they're going through the school system and the lack of information regarding things like comparison of courses and the details of likely earnings—the kind of information that you really want prospective students to be able to have so that they can compare different universities, different courses. This is surely a good thing. Obviously, the Minister addressed this point in her contribution at the end, so I will go back to what she said when I come on to sum up her remarks. So, that point was raised by Michelle, who says that there isn't enough adequate information for students going through the system—prospective university students. I'm aware that the UK Government is starting to address this issue, so we will await developments in that direction.

Other points made by Michelle: the student loan system is not financially sustainable because the earnings that many graduates are now making are not what was predicted when these schemes were modelled back in the 1980s, so, effectively, many loans will have to be written off in the long term. Student debt is rapidly rising was another point that was made, and it is now possibly the greatest form of debt that we have in the UK, or at least greater than many forms of debt that were previously regarded as being dangerous, such as credit card debts and so on. We are now reaching those dangerous levels with student loan debt. And the other point that was made was that there are not enough graduate jobs to go around, so we are now having too many students graduating and there are not the high-paying graduate jobs for them to go into. I would add that that's a problem not just in Wales, but in the UK as a whole.

Darren Millar: I think he broadly agreed with many of the points that were made by us. He did also concentrate on the issue of the brain drain—too many graduates leaving Wales. But, of course, that is also related, as I'm sure he made this link consciously, to the lack of decent graduate jobs in Wales, because he cited the statistics that 40 per cent of Welsh graduates who remain here are ending up in non-graduate jobs, leading to the unfortunate term that we have today—he didn't mention the term—of GINGO: graduates in non-graduate occupations. Darren made another good point: he emphasised the roles of FE colleges in their interaction with businesses, because they have better links, traditionally, with the private sector. So, that is an important point. Bursaries for nurses were cited as a manifesto commitment that the Conservatives made in the past, and also the need was made clear for high-level apprenticeships in Wales, which everybody agreed with. That's not in our points, but we do agree with that.

Llyr Gruffydd for Plaid Cymru acknowledged that the issue was, indeed, pwysig iawn—very important. He noted statistics showing that the skills gap in medicine in Wales was growing and that we needed the Welsh Government to make an assessment of student statistics on targeted intervention to see how well that worked. That could include things like dentistry and veterinary courses for extra funding for students, and we agree with those ideas. We would broadly support those initiatives, as indeed we would support the call that Plaid have made in the past for a medical college in north Wales—things like that. These are important things that the Welsh Government should think about. 

Caroline mentioned that we need HEFCW to review all of the information relating to graduates and publish the results so that we do have a transparent overview of the results of graduates leaving courses and what their likely earnings are going to be. Caroline also noted the shortage in Wales of NHS specialists in various disciplines, not just doctors and nurses, and this can be addressed by abolishing tuition fees in these targeted areas. There is also the need to encourage young people, again, into vocational education, and two issues that sprung to mind from Caroline's contribution—the phrase 'parity of esteem', which I know the Minister has used, and other Ministers have used it recently, so that needs to be something meaningful, not just a word form; and I think we need to perhaps review the careers advice that school pupils are given as they go through the system, and we perhaps need careers officers to interact more with the FE colleges and the vocational side, so we do have school students directed in those channels, rather than always being directed towards universities.

Now, the Government Minister, Kirsty Williams, she mounted a rebuttal of our proposals and cited that the Government's policies were working. She cited the Diamond report and its welcome by the various stakeholders in the education establishment but, of course, many of the people in the education establishment like the idea of funnelling more and more students into higher education, so that may have been an element that you missed. She also stressed the fact that the least affluent students will get the most help, but she does seem more focused on getting more students into higher education. The whole point of our debate today is that the expansion of higher education is not working.

We've also had a slight—[Interruption.] We've had a—[Interruption.] We've had a bit of a—[Interruption.] We've had a bit of a dispute—. We've had a bit of a dispute over this issue of transparency of information. The Minister has made a case that there is enough information for prospective students. Darren Millar did challenge that in his intervention, so that is something that we can perhaps investigate at closer detail in another forum. Thank you again, everyone, for contributing to the debate, and diolch yn fawr iawn, Llywydd.

Diolch, Lywydd, a diolch i bawb a gyfrannodd at ddadl go fywiog. Fe gynhesodd rywfaint ar y diwedd, ond roedd yn ddiddorol ar ei hyd, rhaid imi bwysleisio hynny.

Michelle Brown a agorodd y ddadl. Soniodd am y diffyg gwybodaeth berthnasol i ddarpar fyfyrwyr pan fyddant yn mynd drwy'r system ysgolion a diffyg gwybodaeth ynghylch pethau fel cymharu cyrsiau a manylion cyflogau tebygol—y math o wybodaeth y byddwch eisiau i ddarpar fyfyrwyr allu ei chael fel y gallant gymharu prifysgolion gwahanol, a gwahanol gyrsiau. Mae hyn yn sicr yn beth da. Yn amlwg, nododd y Gweinidog y pwynt hwn yn ei chyfraniad ar y diwedd, felly fe af ar ôl yr hyn a ddywedodd pan fyddaf yn crynhoi ei sylwadau. Felly, nodwyd y pwynt hwnnw gan Michelle, sy'n dweud nad oes digon o wybodaeth ar gyfer myfyrwyr sy'n mynd drwy'r system—darpar fyfyrwyr prifysgol. Rwy'n ymwybodol fod Llywodraeth y DU yn dechrau mynd i'r afael â hyn, felly arhoswn i weld y datblygiadau yn y cyfeiriad hwnnw.

Pwyntiau eraill a wnaeth Michelle: nid yw'r system benthyciadau myfyrwyr yn gynaliadwy yn ariannol gan nad yw'r enillion y mae graddedigion yn eu cael yn awr fel y rhagwelwyd pan fodelwyd y cynlluniau hyn yn ôl yn y 1980au, felly, i bob pwrpas, bydd yn rhaid dileu llawer o fenthyciadau yn y tymor hir. Pwynt arall a wnaed oedd bod dyledion myfyrwyr yn cynyddu'n gyflym, ac mae'n bosibl mai dyma'r ffurf fwyaf ar ddyled sydd gennym yn y DU, neu o leiaf mae'n fwy na llawer o fathau o ddyled yr arferid eu hystyried o'r blaen yn beryglus, megis dyledion cardiau credyd ac ati. Rydym bellach yn cyrraedd y lefelau peryglus hynny gyda dyled benthyciadau myfyrwyr. A'r pwynt arall a wnaed oedd nad oes digon o swyddi graddedigion i'w cael, felly mae gennym ormod o fyfyrwyr yn graddio bellach ac nid oes swyddi graddedig sy'n talu'n dda ar eu cyfer. Buaswn yn ychwanegu ei bod yn broblem yn y DU yn gyffredinol ac nid yng Nghymru'n unig.

Darren Millar: credaf ei fod yn cytuno'n fras â llawer o'r pwyntiau a wnaed gennym ni. Canolbwyntiodd hefyd ar fater y draen dawn—gormod o raddedigion yn gadael Cymru. Ond wrth gwrs, mae hynny hefyd yn gysylltiedig, ac rwy'n siŵr ei fod wedi gwneud y cysylltiad hwn yn fwriadol, â'r prinder swyddi graddedig da yng Nghymru, oherwydd soniodd am yr ystadegau fod 40 y cant o raddedigion o Gymru sy'n aros yma yn mynd i swyddi nad ydynt yn swyddi ar gyfer graddedigion, gan arwain at y term anffodus sydd gennym heddiw—ni chrybwyllodd y term—sef GINGO: pobl raddedig mewn galwedigaethau nad oes angen gradd i'w gwneud. Gwnaeth Darren bwynt da arall: pwysleisiodd rôl colegau addysg bellach o ran y modd y maent yn rhyngweithio â busnesau, gan fod ganddynt gysylltiadau gwell, yn draddodiadol, gyda'r sector preifat. Felly, mae hwnnw'n bwynt pwysig. Cyfeiriwyd at fwrsariaethau ar gyfer nyrsys fel ymrwymiad maniffesto a wnaed gan y Ceidwadwyr yn y gorffennol, a hefyd nodwyd yr angen am brentisiaethau lefel uchel yng Nghymru, ac roedd pawb yn cytuno â hynny. Nid yw hynny yn ein pwyntiau, ond rydym yn cytuno.

Roedd Llyr Gruffydd dros Blaid Cymru yn cydnabod bod y mater yn bwysig iawn wir. Nododd ystadegau sy'n dangos bod y bwlch sgiliau mewn meddygaeth yng Nghymru yn tyfu a bod angen i Lywodraeth Cymru wneud asesiad o ystadegau myfyrwyr ar ymyrraeth wedi'i thargedu i weld pa mor dda y mae hynny'n gweithio. Gallai hynny gynnwys pethau fel deintyddiaeth a chyrsiau milfeddygol ar gyfer cyllid ychwanegol i fyfyrwyr, ac rydym yn cytuno â'r syniadau hynny. Byddem yn cefnogi'r mentrau hynny'n fras, fel yn wir y byddem yn cefnogi galwad Plaid Cymru yn y gorffennol am goleg meddygol yng ngogledd Cymru—pethau felly. Mae'r rhain yn bethau pwysig y dylai Llywodraeth Cymru feddwl amdanynt.

Soniodd Caroline ein bod angen i CCAUC adolygu'r holl wybodaeth sy'n ymwneud â graddedigion a chyhoeddi'r canlyniadau fel bod gennym drosolwg tryloyw o ganlyniadau graddedigion sy'n gadael cyrsiau a beth fydd eu henillion tebygol. Hefyd, nododd Caroline y prinder arbenigwyr GIG mewn amryw o ddisgyblaethau yng Nghymru, nid meddygon a nyrsys yn unig, a gellir mynd i'r afael â hyn drwy ddiddymu ffioedd dysgu yn y meysydd penodol hyn. Mae angen annog pobl ifanc, unwaith eto, i addysg alwedigaethol hefyd, a dau fater a ddaeth i'r meddwl o gyfraniad Caroline—yr ymadrodd 'parch cydradd', y gwn fod y Gweinidog wedi'i ddefnyddio, ac mae Gweinidogion eraill wedi'i ddefnyddio yn ddiweddar, felly mae angen i hynny fod yn rhywbeth ystyrlon, nid geiriau'n unig; ac rwy'n credu bod angen inni adolygu'r cyngor gyrfaoedd a roddir i ddisgyblion ysgol wrth iddynt fynd drwy'r system, ac efallai fod angen i swyddogion gyrfaoedd ryngweithio mwy â cholegau addysg bellach a'r ochr alwedigaethol, fel bod myfyrwyr ysgol yn cael eu cyfeirio i'r sianeli hynny, yn hytrach na chael eu cyfeirio tuag at brifysgolion bob amser.

Nawr, bwriodd Gweinidog y Llywodraeth, Kirsty Williams, ati i wrthod ein cynigion a dywedodd fod polisau'r Llywodraeth yn gweithio. Nododd adroddiad Diamond a'r croeso iddo gan y gwahanol randdeiliaid yn y sefydliad addysg, ond wrth gwrs, mae llawer o'r bobl yn y sefydliad addysg yn hoffi'r syniad o sianelu mwy a mwy o fyfyrwyr i addysg uwch, felly efallai fod honno'n elfen a fethwyd gennych. Pwysleisiodd y ffaith hefyd mai'r myfyrwyr lleiaf cefnog fydd yn cael y cymorth mwyaf, ond mae'n ymddangos ei bod yn canolbwyntio mwy ar gael mwy o fyfyrwyr i mewn i addysg uwch. Holl bwynt ein dadl heddiw yw nad yw ehangu addysg uwch yn gweithio.

Hefyd cawsom ychydig—[Torri ar draws.] Cawsom ychydig—[Torri ar draws.] Cawsom ychydig o—[Torri ar draws.] Cawsom ychydig o anghydweld—. Cawsom ychydig o anghydweld ynglŷn â thryloywder gwybodaeth. Mae'r Gweinidog wedi gwneud achos nad oes digon o wybodaeth ar gyfer darpar fyfyrwyr. Heriodd Darren Millar hynny yn ei ymyriad, felly mae hynny'n rhywbeth y gallwn edrych arno'n fanylach mewn fforwm arall. Diolch ichi eto, bawb, am gyfrannu at y ddadl, a diolch yn fawr iawn, Lywydd.

17:15

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Gohiriaf y bleidlais, felly, tan y cyfnod pleidleisio.

The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? [Objection.] I will therefore defer voting until voting time.

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.

Voting deferred until voting time.

8. Cyfnod Pleidleisio
8. Voting Time

Dyma ni'n cyrraedd y cyfnod pleidleisio, a heblaw fod tri Aelod eisiau i fi ganu'r gloch, dyma ni'n symud i'r bleidlais gyntaf.

Mae'r bleidlais gyntaf ar ddadl y Ceidwadwyr Cymreig ar adnewyddu trefol. Galwaf am bleidlais ar y cynnig a gyflwynwyd yn enw Paul Davies. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 18, neb yn ymatal, 34 yn erbyn. Felly, gwrthodwyd y cynnig.

This brings us to voting time, and unless three Members wish for the bell to be rung, we will move immediately to the first vote.

The first vote is on the Welsh Conservatives debate on urban renewal. I call for a vote on the motion tabled in the name of Paul Davies. Open the vote. Close the vote. In favour 18, no abstentions, 34 against, and therefore the motion is not agreed.

NDM6734 - Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - Cynnig heb ei ddiwygio: O blaid: 18, Yn erbyn: 34, Ymatal: 0

Gwrthodwyd y cynnig

NDM6734 - Welsh Conservatives debate - Motion without amendment: For: 18, Against: 34, Abstain: 0

Motion has been rejected

Gwelliant 1 sydd nesaf, ac, os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliant 2 ei ddad-ddethol. Galwaf am bleidlais ar welliant 1, a gyflwynwyd yn enw Julie James. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 28, un yn ymatal, 23 yn erbyn. Felly, derbyniwyd gwelliant 1. 

Amendment 1 is next and, if amendment 1 is agreed, amendment 2 will be deselected. I call for a vote on amendment 1 tabled in the name of Julie James. Open the vote. Close the vote. In favour 28, one abstention, 23 against. Therefore, amendment 1 is agreed.

NDM6734 - Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - Gwelliant 1: O blaid: 28, Yn erbyn: 23, Ymatal: 1

Derbyniwyd y gwelliant

NDM6734 - Welsh Conservatives debate - Amendment 1: For: 28, Against: 23, Abstain: 1

Amendment has been agreed

Cafodd gwelliant 2 ei ddad-ddethol.

Amendment 2 deselected.

Gwelliant 3 sydd nesaf, felly. Galwaf am bleidlais ar welliant 3, a gyflwynwyd yn enw Rhun ap Iorwerth. Agor y bleidlais. Cau'r bleidlais. O blaid 26, neb yn ymatal, 26 yn erbyn. Fel sy'n ofynnol o dan Reol Sefydlog 6.20, rwyf yn arfer fy mhleidlais fwrw i bleidleisio yn erbyn y gwelliant. Ac felly gwrthodwyd y gwelliant.

Amendment 3 is next, therefore. I call for a vote on amendment 3, tabled in the name of Rhun ap Iorwerth. Open the vote. Close the vote. In favour 26, no abstentions, 26 against. As is required under Standing Order 6.20, I exercise my casting vote to vote against the amendment. And therefore the amendment is not agreed.

NDM6734 - Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - Gwelliant 3: O blaid: 26, Yn erbyn: 26, Ymatal: 0

Gan fod nifer y pleidleisiau yn gyfartal, defnyddiodd y Llywydd ei phleidlais fwrw yn unol â Rheol Sefydlog 6.20(ii).

Gwrthodwyd y gwelliant

NDM6734 - Welsh Conservatives debate - Amendment 3: For: 26, Against: 26, Abstain: 0

As there was an equality of votes, the Llywydd used her casting vote in accordance with Standing Order 6.20(ii).

Amendment has been rejected

Galwaf nawr am bleidlais ar y cynnig wedi ei ddiwygio.

I now call for a vote on the motion as amended. 

Cynnig NDM6734 fel y'i diwygiwyd:

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

1. Yn nodi pwysigrwydd ardaloedd trefol yng Nghymru fel peiriannau o dwf economaidd, dysgu a chreadigrwydd.

2. Yn nodi pwysigrwydd cefnogi cymunedau ledled Cymru,rhai trefol a gwledig, i sicrhau eu bod yn ddeniadol i fuddsoddi, gweithio, byw, ymweld ac astudio ynddynt.

3. Yn credu bod cefnogi twf cynhwysol a chreu cymunedau cydnerth y mae’n bosib byw ynddynt yn galw am ddull ar y cyd o fynd i’r afael ag ymyriadau allweddol, gan gynnwys datblygu economaidd, buddsoddiadau adfywio, trafnidiaeth, datblygu seilwaith, cynllunio a sgiliau.

4. Yn nodi bod Cynllun Gweithredu Economaidd diweddar Llywodraeth Cymru, Cronfa Buddsoddi Cymru mewn Adfywio, Cynllun Gweithredu Tasglu’r Cymoedd ac ymgynghoriad y Fframwaith Datblygu Cenedlaethol yn sail ar gyfer dull trawslywodraethol gwirioneddol i gefnogi twf cynhwysfawr a chreu cymunedau cydnerth, y mae’n bosibl byw ynddynt.

5. Yn cydnabod pwysigrwydd cydweithio â phartneriaid gan gynnwys awdurdodau lleol, rhanbarthau bargeinion dinesig a thwf, cymdeithasau tai, Trafnidiaeth Cymru a Banc Datblygu Cymru i hyrwyddo’r broses o greu lle. 

Motion NDM6734 as amended:

To propose that the National Assembly for Wales:

1. Notes the importance of Wales’s urban areas as engines of economic growth, learning and creativity.

2. Notes the importance of supporting communities across all parts of Wales, both urban and rural, to ensure that they are attractive to invest, work, live, visit and study in.

3. Believes that supporting inclusive growth and building resilient, liveable communities requires a joined up approach to key interventions including economic development, regeneration investment, transport, infrastructure development, planning and skills.

4. Notes the Welsh Government’s recent Economic Action Plan, Targeted Regeneration Investment Fund, Valleys Taskforce Delivery Plan and National Development Framework consultation as the basis for a genuinely cross-government approach to supporting inclusive growth and building resilient, liveable communities.

5. Recognises the importance of working with partners including local authorities, city and growth deal regions, housing associations, Transport for Wales and the Development Bank of Wales to promote effective place-making. 

Agor y bleidlais. Cau’r bleidlais. O blaid 27, 12 yn ymatal, 13 yn erbyn. Felly, derbyniwyd y cynnig wedi ei ddiwygio.

Open the vote. Close the vote. In favour 27, 12 abstentions, 13 against. Therefore, the motion as amended is agreed.

17:20

NDM6734 - Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - Cynnig wedi'i ddiwygio: O blaid: 27, Yn erbyn: 13, Ymatal: 12

Derbyniwyd y cynnig fel y'i diwygiwyd

NDM6734 - Welsh Conservatives debate - Motion as amended: For: 27, Against: 13, Abstain: 12

Motion as amended has been agreed

Y bleidlais nesaf ar ddadl Plaid Cymru ar sefydlu cwmni ynni cyhoeddus. Galwaf am bleidlais ar y cynnig a gyflwynwyd yn enw Rhun ap Iorwerth. Agor y bleidlais. Cau’r bleidlais. O blaid 10, dau yn ymatal, 40 yn erbyn. Felly, gwrthodwyd y cynnig.

The next vote is on the Plaid Cymru debate on establishing a publicly owned energy company. I call for a vote on the motion tabled in the name of Rhun ap Iorwerth. Open the vote. Close the vote. In favour 10, two abstentions, 40 against. Therefore, the motion is not agreed.

NDM6735 - Dadl y Plaid Cymru - Cynnig heb ei ddiwygio: O blaid: 10, Yn erbyn: 40, Ymatal: 2

Gwrthodwyd y cynnig

NDM6735 - Plaid Cymru debate - Motion without amendment: For: 10, Against: 40, Abstain: 2

Motion has been rejected

Gwelliant 1. Galwaf am bleidlais ar welliant 1, a gyflwynwyd yn enw Julie James. Agor y bleidlais. Cau’r bleidlais. O blaid 39, dau yn ymatal, 11 yn erbyn. Derbyniwyd gwelliant 1.

Amendment 1. I call for a vote on amendment 1, tabled in the name of Julie James. Open the vote. Close the vote. In favour 39, two abstentions, 11 against. Amendment 1 is therefore agreed.

NDM6735 - Dadl y Plaid Cymru - Gwelliant 1: O blaid: 39, Yn erbyn: 11, Ymatal: 2

Derbyniwyd y gwelliant

NDM6735 - Plaid Cymru debate - Amendment 1: For: 39, Against: 11, Abstain: 2

Amendment has been agreed

Galwaf am bleidlais nawr ar y cynnig wedi ei ddiwygio.

I now call for a vote on the motion as amended.

Cynnig NDM6735 fel y'i diwygiwyd:

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

1. Yn nodi cynnig hirsefydlog Plaid Cymru am sefydlu cwmni ynni sy'n eiddo i'r
cyhoedd, Ynni Cymru.

2. Yn nodi ymrwymiad maniffesto Plaid Lafur Cymru 2017 i gefnogi 'creu cwmnïau a chydweithfeydd ynni cyhoeddus, sy’n atebol yn lleol i gystadlu yn erbyn cyflenwyr ynni preifat presennol, gydag un o leiaf ym mhob rhanbarth'.

3. Yn nodi bod y gwaith a wnaeth Llywodraeth Cymru gyda rhanddeiliaid wedi dangos na ddylem fynd ar drywydd cwmni cyflenwi ynni i Gymru gyfan, ond y dylem yn hytrach barhau i archwilio dulliau eraill o sicrhau manteision i Gymru yn unol â’r blaenoriaethau a’r targedau sydd wedi’u nodi gan Lywodraeth Cymru.

4. Yn cydnabod cyfraniad rhaglenni a ariennir gan Lywodraeth Cymru, megis Cartrefi Cynnes, Nyth ac Arbed, Ynni Lleol, Twf Gwyrdd Cymru a’r rhaglen Byw yn Glyfar o ran creu busnesau ynni dan berchnogaeth leol fel rhan o’r broses o droi at economi carbon isel.

Motion NDM6735 as amended:

To propose that the National Assembly for Wales:

1. Notes Plaid Cymru’s long-standing proposal for establishing a publicly owned energy company, Ynni Cymru.

2. Notes the Welsh Labour party’s 2017 manifesto commitment to support 'the creation of publicly owned, locally accountable energy companies and cooperatives to rival existing private energy suppliers, with at least one in every region'.

3. Notes the work carried out with stakeholders by Welsh Government indicated we should not pursue a Wales wide energy supply company, but continue to explore other mechanisms of delivering benefits to Wales in line with Welsh Government’s stated priorities and targets.

4. Recognises the contribution of Welsh Government-funded programmes, such as Warm Homes, Nest and Arbed, Local Energy, Green Growth Wales and the Smart Living programme creating locally owned energy businesses as part of the transition to a low carbon economy.

Agor y bleidlais. Cau’r bleidlais. O blaid 39, pedwar yn ymatal, naw yn erbyn. Derbyniwyd y cynnig wedi ei ddiwygio.

Open the vote. Close the vote. In favour 39, four abstentions, nine against. The motion as amended is therefore agreed.

NDM6735 - Dadl y Plaid Cymru - Cynnig wedi'i ddiwygio: O blaid: 39, Yn erbyn: 9, Ymatal: 4

Derbyniwyd y cynnig fel y'i diwygiwyd

NDM6735 - Plaid Cymru debate - Motion as amended: For: 39, Against: 9, Abstain: 4

Motion as amended has been agreed

Y bleidlais nesaf ar ddadl UKIP ar gyllid prifysgolion. Galwaf am bleidlais ar y cynnig a gyflwynwyd yn enw Caroline Jones. Agor y bleidlais. Cau’r bleidlais. O blaid chwech, neb yn ymatal, 46 yn erbyn. Felly, gwrthodwyd y cynnig.

The next vote is on the UKIP debate on university finance. I call for a vote on the motion tabled in the name of Caroline Jones. Open the vote. Close the vote. In favour six, no abstentions, 46 against. Therefore, the motion is not agreed.

NDM6731 - Dadl y UKIP - Cynnig heb ei ddiwygio: O blaid: 6, Yn erbyn: 46, Ymatal: 0

Gwrthodwyd y cynnig

NDM6731 - UKIP debate - Motion without amendment: For: 6, Against: 46, Abstain: 0

Motion has been rejected

Gwelliant 1. Os derbynnir gwelliant 1, bydd gwelliannau 2 a 3 yn cael eu dad-ddethol. Rydw i’n galw am bleidlais, felly, ar welliant 1, a gyflwynwyd yn enw Julie James. Agor y bleidlais. Cau’r bleidlais. O blaid 27, neb yn ymatal, 25 yn erbyn. Felly, derbyniwyd gwelliant 1.

Amendment 1. If amendment 1 is agreed, amendments 2 and 3 will be deselected. I call for a vote on amendment 1, tabled in the name of Julie James. Open the vote. Close the vote. In favour 27, no abstentions, 25 against. Therefore, amendment 1 is agreed.

NDM6731 - Dadl y UKIP - Gwelliant 1: O blaid: 27, Yn erbyn: 25, Ymatal: 0

Derbyniwyd y gwelliant

NDM6731 - UKIP debate - Amendment 1: For: 27, Against: 25, Abstain: 0

Amendment has been agreed

Cafodd gwelliannau 2 a 3 eu dad-ddethol.

Amendments 2 and 3 deselected.

Pleidlais, felly, ar y cynnig wedi ei ddiwygio.

A vote, therefore, on the motion as amended.

Cynnig NDM6731 fel y'i diwygiwyd:

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

1. Yn nodi adolygiad Llywodraeth Cymru o gyllid addysg uwch a gafodd ei arwain gan yr Athro Syr Ian Diamond a’i gyhoeddi ar 27 Medi 2016.

2. Yn nodi i Adolygiad Diamond ganfu mai costau byw oedd y prif rwystr i’r rhai hynny a oedd yn gwneud penderfyniad ynghylch mynd i’r brifysgol.

3. Yn croesawu’r pecyn newydd ar gyllid i fyfyrwyr ar gyfer 2018/19 a lansiwyd gan Lywodraeth Cymru, sy’n golygu:

a) y bydd myfyrwyr yn derbyn cymorth cynhaliaeth sy’n gyfwerth â’r Cyflog Byw Cenedlaethol—y cymorth mwyaf hael yn y DU;

b) y gall pob myfyriwr cymwys hawlio isafswm grant o £1,000 na fydd yn rhaid iddynt ei dalu yn ôl; ac

c) mai Cymru yw’r wlad gyntaf yn Ewrop i gyflwyno cymorth cynaliaeth sy’n gyfwerth â’r Cyflog Byw Cenedlaethol i israddedigion amser llawn a rhan-amser. Caiff ei gynnig i fyfyrwyr ôl-raddedig yn 2019.

Motion NDM6731 as amended:

To propose that the National Assembly for Wales:

1. Notes the Welsh Government’s higher education funding review led by Professor Sir Ian Diamond published on 27 September 2016.

2. Notes that the Diamond Review found that living costs were the main barrier to those making the choice about whether to go to university.

3. Welcomes the new student finance package for 2018/19 launched by the Welsh Government which means:

a) students will receive maintenance support equivalent to the National Living Wage—the most generous in the UK;

b) every eligible student can claim a minimum grant of £1,000 that they will not have to pay back; and

c) Wales is the first country in Europe to introduce equivalent maintenance support across full-time and part-time undergraduates. This will be extended to post-graduate students in 2019.

Agor y bleidlais. Cau’r bleidlais. O blaid 36, neb yn ymatal, 16 yn erbyn. Felly, derbyniwyd y cynnig wedi ei ddiwygio.

Open the vote. Close the vote. In favour 36, no abstentions, 16 against. Therefore, the motion as amended is agreed.

NDM6731 - Dadl y UKIP - cynnig wedi'i ddiwygio: O blaid: 36, Yn erbyn: 16, Ymatal: 0

Derbyniwyd y cynnig fel y'i diwygiwyd

NDM6731 - UKIP debate - Motion as amended: For: 36, Against: 16, Abstain: 0

Motion as amended has been agreed

9. Dadl Fer: Cymru Sofran: Adeiladu'r wlad falch, sofran ac unedig y gall Cymru fod ac y dylai fod
9. Short Debate: A Sovereign Wales: Building the proud, sovereign and united country that Wales can and should be

Rŷm ni’n symud ymlaen i’r ddadl fer—felly, os gwnaiff Aelodau adael y Siambr yn gyflym ac yn dawel, os ydych yn dymuno gadael, er mwyn i’r ddadl fer gael cychwyn. Rydw i’n galw ar Neil McEvoy i gyflwyno’r ddadl fer.

We now move to the short debate—if Members who are leaving the Chamber could do so swiftly and quietly, if you do wish to leave the Chamber, so that we can proceed to the short debate. I call on Neil McEvoy to introduce the short debate.

Diolch, Llywydd. Heddiw, rydw i’n sefyll yma fel Cymro sy’n ymladd dros ddemocratiaeth yma yng Nghymru.

Thank you, Llywydd. Today, I stand here as a Welshman fighting for democracy here in Wales.

Wales needs a people's Parliament, sovereign and legislating in the Welsh national interest. It's an old concept called democracy. In this debate we have direct democracy in action. I wanted the public out there to decide what should be discussed today, so on social media we asked constituents to tell us what they wanted to talk about. There were a load of interesting comments from constituents, and I'd like to thank all those who took part. George Atkinson spoke of the need for devolved media and policing; Chris Piper wants the Welsh Assembly to have more authority with law and order; Matt Davies and Sue Fortune want to see better transport links in Wales; and Joanne Davies is calling for a ban on non-biodegradable products. All were great suggestions. But the most popular comment came from the Welsh Independence Memes for Angry Welsh Teens—and we have a few of those in here sometimes. They wanted to discuss a sovereign Wales.

So, the title of today's debate is 'A Sovereign Wales: Building the proud, sovereign and united country that Wales can and should be'. I would add today, 'the nation Wales will be'. I'm advised by the research department that there is no record of a formal debate on Welsh sovereignty in this Assembly before. Well, it's about time, isn't it? I'm proud to be the first AM to hold a short debate on Welsh sovereignty, and I'm even more proud that it was the public who put this on the agenda today. Grass-roots activism is fundamental to Welsh democracy, and it's why I'm here.

Mae ar Gymru angen Senedd y bobl, un sofran sy'n deddfu er lles cenedlaethol Cymru. Mae'n hen gysyniad a elwir yn ddemocratiaeth. Yn y ddadl hon mae gennym ddemocratiaeth uniongyrchol ar waith. Roeddwn am i'r cyhoedd benderfynu beth y dylid ei drafod heddiw, felly, ar gyfryngau cymdeithasol gofynnwyd i etholwyr ddweud wrthym beth yr oeddent am ei drafod. Cafwyd llwyth o sylwadau diddorol gan etholwyr, a hoffwn ddiolch i bawb a gymerodd ran. Siaradodd George Atkinson am yr angen i ddatganoli'r cyfryngau a phlismona; mae Chris Piper eisiau i Gynulliad Cenedlaethol Cymru gael mwy o awdurdod ym maes cyfraith a threfn; mae Matt Davies a Sue Fortune eisiau gweld gwell cysylltiadau trafnidiaeth yng Nghymru; ac mae Joanne Davies yn galw am waharddiad ar gynhyrchion nad ydynt yn fioddiraddadwy. Roeddent oll yn awgrymiadau gwych. Ond daeth y sylw mwyaf poblogaidd gan y Welsh Independence Memes for Angry Welsh Teens —ac mae gennym rai o'r rheini yma weithiau. Roeddent am drafod Cymru sofran.

Felly, teitl y ddadl heddiw yw 'Cymru sofran: adeiladu'r wlad falch, sofran ac unedig y gall Cymru fod ac y dylai fod'. Hoffwn ychwanegu heddiw, 'y genedl fydd Cymru'. Cefais fy nghynghori gan yr adran ymchwil nad oes unrhyw gofnod o drafodaeth ffurfiol ar sofraniaeth Cymru yn y Cynulliad hwn cyn hyn. Wel, mae'n hen bryd, onid yw? Rwy'n falch o fod yr AC cyntaf i gyflwyno dadl fer ar sofraniaeth Cymru, ac rwy'n fwy balch byth mai'r cyhoedd a roddodd hyn ar yr agenda heddiw. Mae ymgyrchu ar lawr gwlad yn hanfodol i ddemocratiaeth yng Nghymru, a dyna pam rwyf fi yma.

The great fault-line in Welsh politics today is between those who see Cardiff as our pre-eminent capital city and those who see London as that. I know where I stand. Wales has a great history. We were one of the first countries in Europe to have a civil law system under Hywel Dda as far back as the tenth century. Owain Glyndŵr, the great visionary of the fourteenth and fifteenth century, saw Wales as a country with its place in the world, with a Parliament that he set up well before Parliaments were the norm. During the American revolution, there were more signatories to the declaration of independence from Wales than from any other country. The Rebecca riots down west: on this very day in 1839, the tollgate was destroyed at Efailwen. We had the Merthyr rising and the Chartists in Newport—all Welsh people thirsting for sovereignty.

I'm a sovereignist and I want to live in a sovereign Wales, where we are sovereign as individuals, as communities and as a nation. Sovereignty means bringing governance closer to the people, making Government an engine for the desires and aspirations of the people. Good Government, a good democracy, is a way to channel the ideas and energy of us all. It's not some aloof body that merely dictates to people. Everyone here owns a house, but does anyone here let their next door neighbour manage their budget, keep their salaries, put the money in a bank account that you can't access, not allow you to speak to your neighbours, and to speak to your neighbours on your behalf? Of course this doesn't happen on an individual level, so why do we allow it to happen on a national level?

Wales can stand on its own two feet, but, more than that, we have a duty and responsibility to govern our own country. There are 100 sovereign nations in the world smaller than Wales. Five out of 10 of the wealthiest per capita countries in the world have a population less than Wales. All of the wealthiest per capita countries in the world top 10 have populations under 6 million, and seven countries in the European Union have a smaller population than us in Wales. In Wales, because our economy is bad, our young, talented and economically active people have to leave. They are replaced by older, economically inactive people because Wales is a cheaper, more beautiful place to retire.

The best thing that we can do about this is to become wealthy. A sovereign Welsh Parliament here in Cardiff will enable Wales to become wealthy. Sovereignty is a process that has already begun. We must push on and assume more powers, challenging Westminster. A sovereign Wales could have fair taxation, with a land value tax. We could legislate on radical, fair distribution of land. We could generate income on people coming into Wales with a tourist tax. A truly sovereign Parliament could empower people to create businesses and make sure that business is easy and quick to do in Wales. A minimum income could be seriously considered. We could take care of need and not punish people for being poor.

We are such an entrepreneurial people. The first £1 million deal on the planet was done in Cardiff, just a stone's throw from this Assembly, in the old Coal Exchange. In the past, when our children needed education, we were the first to set up schools—Griffith Jones and his famous circulating schools, which by 1761 had made Wales the most literate country in the world. Workers also established institutes across our nation, with theatres and libraries, and ways of helping each other. And who can forget the success in modern times of Tower colliery—people coming together, working together, taking a chance, and being successful. Tower colliery was doomed to closure until workers took it over as a co-operative, and it made profit for years. No-one is going to change Wales for us; we have to get together and do it ourselves.

Mae ymraniad mawr yng ngwleidyddiaeth Cymru heddiw rhwng y rhai sy'n gweld Caerdydd fel ein prifddinas ddihafal a'r rhai sy'n gweld Llundain felly. Gwn lle rwy'n sefyll. Mae gan Gymru hanes gwych. Ni oedd un o'r gwledydd cyntaf yn Ewrop i gael system cyfraith sifil o dan Hywel Dda mor bell yn ôl â'r ddegfed ganrif. Roedd Owain Glyndŵr, y gweledydd mawr yn y bedwaredd ganrif ar ddeg a'r bymthegfed ganrif, yn gweld Cymru fel gwlad â lle iddi yn y byd, gyda Senedd a sefydlodd ymhell cyn i Seneddau ddod yn norm. Yn ystod y chwyldro Americanaidd, roedd mwy o lofnodwyr y datganiad annibyniaeth yn hanu o Gymru nag o unrhyw wlad arall. Terfysgoedd Beca yn y gorllewin: ar y diwrnod hwn yn 1839, dinistriwyd y tollborth yn Efailwen. Cawsom wrthryfel Merthyr a'r Siartwyr yng Nghasnewydd—Cymry bob un yn awchu am sofraniaeth.

Rwy'n credu mewn sofraniaeth, ac rwyf am fyw mewn Cymru sofran, lle rydym yn sofran fel unigolion, fel cymunedau ac fel cenedl. Mae sofraniaeth yn golygu dod â llywodraethu yn agosach at y bobl, gwneud Llywodraeth yn beiriant ar gyfer dymuniadau a dyheadau pobl. Mae Llywodraeth dda, democratiaeth dda, yn ffordd o sianelu syniadau ac egni pob un ohonom. Nid corff oeraidd sydd ond yn dweud wrth bobl beth i'w wneud ydyw. Mae pawb yma yn berchen ar dŷ, ond a oes unrhyw un yma yn gadael i'w cymydog drws nesaf reoli eu cyllideb, cadw eu cyflogau, rhoi'r arian mewn cyfrif banc na allwch gael mynediad ato, gwrthod gadael i chi siarad â'ch cymdogion, a siarad â'ch cymdogion ar eich rhan? Wrth gwrs nid yw hyn yn digwydd ar lefel unigol, felly pam rydym yn caniatáu iddo ddigwydd ar lefel genedlaethol?

Gall Cymru sefyll ar ei thraed ei hun, ond yn fwy na hynny, mae gennym ddyletswydd a chyfrifoldeb i lywodraethu ein gwlad ein hunain. Ceir 100 o genhedloedd sofran yn y byd sy'n llai na Chymru. Mae gan bump allan o 10 o'r gwledydd cyfoethocaf y pen yn y byd boblogaeth lai na Chymru. Mae gan bob un o'r gwledydd cyfoethocaf y pen yn 10 uchaf y byd boblogaeth o dan 6 miliwn, ac mae gan saith gwlad yn yr Undeb Ewropeaidd boblogaeth lai na ni yng Nghymru. Yng Nghymru, oherwydd bod ein heconomi'n wael, rhaid i'n pobl ifanc dalentog ac economaidd weithgar adael. Yn eu lle daw pobl hŷn, economaidd anweithgar oherwydd bod Cymru'n lle rhatach a harddach ar gyfer ymddeol.

Y peth gorau y gallwn ei wneud ynglŷn â hyn yw dod yn gyfoethog. Bydd Senedd Cymru sofran yma yng Nghaerdydd yn galluogi Cymru i ddod yn gyfoethog. Mae sofraniaeth yn broses sydd eisoes wedi dechrau. Rhaid inni ddal ati ac ysgwyddo rhagor o bwerau, a herio San Steffan. Gallai Cymru sofran gael trethi teg, gyda threth gwerth tir. Gallem ddeddfu ar ddosbarthiad tir radical a theg. Gallem gynhyrchu incwm ar bobl sy'n dod i mewn i Gymru gyda threth dwristiaeth. Gallai Senedd wirioneddol sofran rymuso pobl i greu busnesau a gwneud yn siŵr fod modd gwneud busnes yn hawdd a chyflym yng Nghymru. Gellid ystyried isafswm incwm o ddifrif. Gallem ofalu am angen a pheidio â chosbi pobl am fod yn dlawd.

Rydym yn bobl mor entrepreneuraidd. Cafwyd y cytundeb £1 miliwn cyntaf ar y blaned yng Nghaerdydd, dafliad carreg o'r Cynulliad hwn, yn yr hen Gyfnewidfa Lo. Yn y gorffennol, pan oedd ein plant angen addysg, ni oedd y cyntaf i sefydlu ysgolion—Griffith Jones a'i ysgolion cylchynol enwog, a sicrhaodd mai Cymru oedd y wlad fwyaf llythrennog yn y byd erbyn 1761. Hefyd, sefydlodd gweithwyr sefydliadau ledled ein cenedl, gyda theatrau a llyfrgelloedd, a ffyrdd o helpu ei gilydd. A phwy all anghofio llwyddiant glofa'r Tŵr yn y cyfnod modern—pobl yn dod at ei gilydd, yn gweithio gyda'i gilydd, yn bachu ar eu cyfle ac yn llwyddo. Roedd glofa'r Tŵr wedi'i dynghedu i gau hyd nes i'r gweithwyr gymryd meddiant arno fel cwmni cydweithredol, a gwnaeth elw am flynyddoedd. Nid oes unrhyw un yn mynd i newid Cymru ar ein rhan; rhaid inni ddod at ei gilydd a'i wneud ein hunain.

The post-Brexit scenario for farming in Wales looks bleak. A sovereign parliament could take a lead by making cannabis a new growth industry. There are so many medicinal uses for the plant, and it’s an emerging industry in many parts of the world. A sovereign Wales could control our own natural resources, and crucially derive income from them. I’ve had enough of seeing our natural resources being plundered and given away. Our water is taken away and sold back to us. Our houses are bought up en masse and rented back to us. It’s time for the circular economy, for localism, with an end to neoliberalism and an end to austerity.

Sovereign Estonia has just introduced free travel for everybody in that country. Why? Because 75 per cent of the population voted for it. Sovereignty brings options. In Wales right now, we don’t even have the power to ensure that our children can travel to school safely, because we're unable to legislate on putting seat belts on service buses. A sovereign Wales would have an independent legal jurisdiction. And in a sovereign Wales, everyone would have a stake, every citizen would have rights and responsibilities, with a radical equality for all. Every state in the USA has a constitution, so why not Wales? The criminal justice system could be based on fairness and rehabilitation—no superprisons, fewer inmates, but toughness when required.

A sovereign Wales could have control over energy policy. We're already more than self-sufficient with electricity. We could invest in renewables, tidal lagoons—not nuclear—and we could export electricity, once again deriving a profit. A sovereign Welsh Parliament could usher in a green revolution with energy, clean energy, costing us pennies every month instead of the small fortune that it does. And that would have the knock-on effect of making our businesses and industries more competitive. A sovereign Wales could reinvent and revive mining, but in a virtual sense, with the mining of digital currencies, making a profit in a new, twenty-first century industry.

Wales has so much potential. We are a strong and resilient nation, and the last 800 years have proved that. In these islands, we need to turn democracy on its head—bottom up instead of top down. We should enable sovereign parliaments in Wales, England and Scotland, with further democracy emerging through those parliaments: democratic renewal from communities up, decentralist in nature. On certain matters, it would make sense for our nations to share sovereignty, but it would be for the people of those nations to decide.

I’ll finish with a story about a bus trip I went on in Iceland, where we were passing some mountains. On the left, I could see them, and the guide picked up a microphone and explained that, in 1935, Iceland was the poorest country in Europe. They were so poor back then that people lived in caves in the mountains that she was pointing at. But then, she explained, in 1944, Iceland became a sovereign country, breaking Danish domination. And she said that, in Iceland then, they had a government making decisions in the interests of the people of Iceland, planning for Iceland and not Denmark. She proudly stated that Iceland is now one of the wealthiest countries in the world per head of population. Now, nobody on that bus thought the woman was a nationalist, and she didn't claim to be. She was a normal woman, wanting the best for her family, for her community and her country, just like all of us do who believe in sovereignty for Wales. Diolch yn fawr. 

Mae'r sefyllfa ôl-Brexit ar gyfer ffermio yng Nghymru yn edrych yn llwm. Gallai senedd sofran gymryd yr awenau drwy wneud canabis yn ddiwydiant tyfu newydd. Mae cymaint o ffyrdd o ddefnyddio'r planhigyn yn feddyginiaethol, ac mae'n ddiwydiant sy'n dod i'r amlwg mewn sawl rhan o'r byd. Gallai Cymru sofran reoli ein hadnoddau naturiol ein hunain, ac yn hollbwysig, gallai gael incwm ohonynt. Cefais ddigon ar weld ein hadnoddau naturiol yn cael eu hysbeilio a'u rhoi ymaith. Caiff ein dŵr ei gymryd a'i werthu yn ôl i ni. Caiff ein tai eu prynu'n un fflyd a'u rhentu yn ôl i ni. Mae'n bryd cael economi gylchol, cael lleoliaeth, a rhoi diwedd ar neoryddfrydiaeth a diwedd ar galedi.

Mae Estonia sofran newydd gyflwyno teithio am ddim i bawb yn y wlad honno. Pam? Am fod 75 y cant o'r boblogaeth wedi pleidleisio o'i blaid. Daw sofraniaeth ag opsiynau yn ei sgil. Yng Nghymru ar hyn o bryd, nid oes gennym bŵer hyd yn oed i sicrhau bod ein plant yn gallu teithio i'r ysgol yn ddiogel, oherwydd ni allwn ddeddfu ar roi gwregysau diogelwch ar fysiau gwasanaeth. Byddai gan Gymru sofran awdurdodaeth gyfreithiol annibynnol. A byddai gan bawb ran mewn Cymru sofran, byddai gan bob dinesydd hawliau a chyfrifoldebau, gyda chydraddoldeb radical i bawb. Mae gan bob talaith yn UDA gyfansoddiad, felly pam na chaiff Cymru un? Gellid seilio'r system cyfiawnder troseddol ar degwch ac adsefydlu—dim carcharu mawr, llai o garcharorion, ond cadernid pan fo angen.

Gallai Cymru sofran gael rheolaeth dros bolisi ynni. Rydym eisoes yn fwy na hunangynhaliol gyda thrydan. Gallem fuddsoddi mewn ynni adnewyddadwy, morlynnoedd llanw—nid niwclear—a gallem allforio trydan, unwaith eto gan sicrhau elw. Gallai Senedd Cymru sofran greu chwyldro gwyrdd gydag ynni, ynni glân, sy'n costio ceiniogau inni bob mis yn hytrach na'r ffortiwn fach y mae'n ei gostio nawr. A byddai hynny'n cael effaith ganlyniadol o ran gwneud ein diwydiannau a'n busnesau yn fwy cystadleuol. Gallai Cymru sofran ailddyfeisio ac adfywio mwyngloddio, ond mewn ystyr rithiol, drwy fwyngloddio arian digidol, gan wneud elw mewn diwydiant newydd ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain.

Mae gan Gymru gymaint o botensial. Rydym yn genedl gref a gwydn, fel y profodd yr 800 mlynedd diwethaf. Yn yr ynysoedd hyn, mae angen inni droi democratiaeth ar ei ben—o'r gwaelod i fyny yn lle o'r brig i lawr. Dylem alluogi seneddau sofran yng Nghymru, Lloegr a'r Alban, gyda democratiaeth bellach yn dod i'r amlwg drwy'r seneddau hynny: adnewyddu democrataidd o gymunedau i fyny, datganoledig eu natur. Ar rai materion, byddai'n gwneud synnwyr i'n gwledydd rannu sofraniaeth, ond mater i bobl y gwledydd hynny fyddai penderfynu hynny.

Fe ddof i ben gyda stori am daith bws yr euthum arni yng Ngwlad yr Iâ, lle roeddem yn pasio mynyddoedd. Gallwn eu gweld ar y chwith, a chododd y tywysydd y meicroffon i egluro mai Gwlad yr Iâ, yn 1935, oedd y wlad dlotaf yn Ewrop. Roeddent mor dlawd bryd hynny fel bod pobl yn byw mewn ogofâu yn y mynyddoedd y pwyntiai atynt. Ond wedyn, eglurodd, yn 1944, daeth Gwlad yr Iâ yn wlad sofran, gan roi diwedd ar dra-arglwyddiaeth Denmarc. A dywedodd, fod ganddynt lywodraeth yng Ngwlad yr Iâ bryd hynny yn gwneud penderfyniadau er budd pobl Gwlad yr Iâ, yn cynllunio ar gyfer Gwlad yr Iâ ac nid Denmarc. Dywedodd gyda balchder mai Gwlad yr Iâ bellach yw un o'r gwledydd cyfoethocaf yn y byd fesul y pen o'r boblogaeth. Nawr, ni chredai neb ar y bws hwnnw fod y fenyw yn genedlaetholwr, ac nid oedd hi'n honni mai dyna oedd hi. Dynes normal oedd hi, dynes a oedd eisiau'r gorau i'w theulu, i'w chymuned ac i'w gwlad, fel y pob un ohonom sy'n credu mewn sofraniaeth i Gymru. Diolch yn fawr.

17:35

I believe you've given a minute of your time to Llyr Gruffydd. 

Credaf eich bod wedi rhoi munud o'ch amser i Llyr Gruffydd.

Diolch yn fawr. I'm grateful for the opportunity to contribute to this debate, because I believe passionately that the foundations are there for a succesful sovereign nation here in Wales. We've spent the best part of an hour this afternoon discussing how energy rich we are here in Wales. We export electricity. We generate twice as much as we use, yet of course we end up paying more for our own electricity than others do in the UK. Likewise with water; we're a water-rich nation but the water that we export ends up being cheaper for those that use Welsh water than we actually pay for it ourselves. 

We're a nation rich in food as well. Around of 95 per cent of the land surface of Wales is dedicated to food production. We have the climate to maximise that potential, yet we see foodbanks springing up across the country and we see the BMJ warning potentially that the next public health crisis in the UK is going to be child malnutrition—in a food-rich country. Now, what does that tell us about the status quo?

But what, also, does that tell us about the potential we have as a nation? Energy rich, water rich, food rich: the currency of the future. Wars are being fought around this world for those assets, and we have them in abundance, and that means that we can proudly stand up on our own two feet and not have to accept people who tell us that we're too small or too poor.

Diolch yn fawr. Rwy'n ddiolchgar am y cyfle i gyfrannu at y ddadl hon, oherwydd credaf yn gryf fod y sylfeini yno ar gyfer cenedl sofran yma yng Nghymru. Rydym wedi treulio'r rhan orau o awr y prynhawn yma yn trafod pa mor gyfoethog ydym ni yma yng Nghymru o ran ynni. Rydym yn allforio trydan. Rydym yn cynhyrchu ddwywaith cymaint ag a ddefnyddiwn, ac eto wrth gwrs rydym yn gorfod talu mwy am ein trydan ein hunain nag eraill yn y DU. Yn yr un modd gyda dŵr; rydym yn genedl sy'n gyfoethog o ran dŵr ond mae'r dŵr rydym yn ei allforio yn rhatach yn y pen draw i'r rhai sy'n defnyddio dŵr Cymru nag a dalwn amdano ein hunain mewn gwirionedd.

Rydym yn genedl sy'n gyfoethog o ran bwyd yn ogystal. Mae oddeutu 95 y cant o arwynebedd tir Cymru wedi'i neilltuo ar gyfer cynhyrchu bwyd. Mae gennym hinsawdd i allu manteisio i'r eithaf ar y potensial hwnnw, ac eto rydym yn gweld banciau bwyd yn codi ledled y wlad a gwelwn y BMJ yn rhybuddio mai'r argyfwng iechyd cyhoeddus nesaf yn y DU o bosibl fydd diffyg maethiad ymhlith plant—mewn gwlad sy'n gyfoethog o ran bwyd. Nawr, beth y mae hynny'n ei ddweud wrthym am y sefyllfa sydd ohoni?

Ond beth, hefyd, y mae'n ei ddweud wrthym am y potensial sydd gennym fel cenedl? Cyfoethog o ran ynni, cyfoethog o ran dŵr, cyfoethog o ran bwyd: arian cyfred y dyfodol. Mae rhyfeloedd yn cael eu hymladd o gwmpas y byd am yr asedau hyn, ac mae digonedd ohonynt gennym, ac mae hynny'n golygu y gallwn sefyll gyda balchder ar ein traed ein hunain a pheidio â gorfod derbyn pobl yn dweud wrthym ein bod yn rhy fach neu'n rhy dlawd.

Galwaf ar arweinydd y tŷ i ymateb i'r ddadl. Julie James.  

I call on the leader of the house to reply to the debate. Julie James. 

Diolch, Llywydd. There was much I found that I agreed with in Neil McEvoy's speech, which I frankly wasn't expecting. But he listed a large number of things with which I fundamentally agree also, and much that Llyr just said I also fundmentally agree with. But we do have a fundamental political disagreement around independence. I do not agree that Wales would be better independent. I take the view, as does the Welsh Government, that the devolutionary route inside the United Kingdom, and in my preference, inside Europe, is a better route. But I fundamentally agree with many of the ideas that came forward in the speech, and particularly with Llyr's issues around energy and water.

The Welsh Government's very firm view is that the devolution settlement is a process, and that there is much more to do in terms of what Wales should be able to decide here. But I do think fundamentally that being part of the United Kingdom benefits our economy in fundamental ways, and most of the ways that it benefits our economy are because it has always been redistributive. Wales contributed an enormous amount of its wealth to the success of the United Kingdom, and in particular London and the south-east as the trading capitals over the years, and it's only right and proper, in my view, that much of that success should be redistributed back to Wales when it needs it.

I think that's the fundamental political difference. I don't disagree at all with the issues around energy and water. The Government here is very keen to have the powers necessary to do a lot of really interesting, innovative, socially acceptable things with power and water. Neil McEvoy listed quite a few things that I also agreed with in terms of what we could do in Wales, and I would say, actually, that we're already doing quite a lot of the things that Neil McEvoy lists. I'm sure he won't agree with me on that, but I think that, for example, we've had huge success with inward investment here, and a large amount of that success is because of the speed and rapidity with which we respond to business need—one of the things that you mentioned, for example.

There are a number of other successes that we have had, Llywydd, and I think many of the people in this room now, and the wider Welsh public, would agree with that. But the wider Welsh public has not agreed in previous opinion polls—although I agree it hasn't been put to a referendum—that independence would be beneficial for Wales at this time. I think the devolution approach has been brilliant so far. I was firmly in favour of it when it failed back in the 1970s, which I'm showing my age over, and I was delighted when devolution finally took its rightful place here in Wales with the establishment of the Assembly. The journey so far has been a good one. There are issues with the current devolution settlement that we're all familiar with—the ragged edges around energy, some of the water things that people suggested, some of the issues that Neil McEvoy suggested around travel, for example, and some of the issues where the settlement is difficult to understand for the people of Wales, as to why we can and can't do some things. 

I know, Llywydd, that you're very keen on the justice commission that we're looking at. As everyone knows, the Government has asked that we consider the devolution of criminal justice policy in particular, and I am particularly myself interested in that, because what's been able to be done in Scotland around sentencing policy and rehabilitation of offenders is really interesting. So, when you can come away from some of the sentencing policy the current UK Tory Government has, which I think is highly inadvisable and all the evidence shows doesn't work, and come to a much more socially progressive system, you get a much better result for your people. I'd very much like to see that devolved.

But we do have successful things in terms of foreign policy as well—our successful Wales for Africa programme. For more than a decade now, we've had strong reciprocal relationships with countries throughout sub-Saharan Africa, and the Welsh Government has supported and encouraged people to get involved with links and projects for our Wales for Africa programme. We are very keen to build on that success and not reject that achievement and start again.

We continue to play a significant part in the union of the United Kingdom and we continue to be active participant in the European union of the future. I hope that we can reach a settlement, and Wales has been very instrumental in the negotiations for this, which will allow us to have a good constitutional framework both in the UK and in Europe. It doesn't mean the constitutional status quo is fine. I don't think the constitutional status quo of our existing relationship with the European Union is fine, for example, and that dichotomy that we had, in Europe or out, as if that was the only choice, is one of our difficulties.

I do think that the fact that this debate is framed in that black and white way is a difficult thing. I think it's a more fluid conversation about what sovereignty actually might mean for bottom-up democracy, as Neil McEvoy said. It's not necessarily full independence for each individual country. He mentioned the United States of America and the constitution of the States, but of course they have come together in a federation to give them strength in the world, and that's the devolutionary settlement, the federal federation settlement, that I and the Government would prefer.

We've set out those proposals many times in this Chamber, so I won't rehearse them now, but we will continue to look forward as a successful part of the union of the United Kingdom and we'll focus our attention, our resources and our abilities for the real challenges like Brexit, which we face in the coming years. I don't think we should deflect attention at this stage in talking about the break-up of the United Kingdom. We should be concentrating our efforts on our ability to stay united together inside the European Union, in my personal view.

Diolch, Lywydd. Roeddwn yn cytuno â llawer yn araith Neil McEvoy, ac a dweud y gwir doeddwn i ddim yn disgwyl hynny. Ond rhestrodd nifer fawr o bethau rwyf innau hefyd yn cytuno'n sylfaenol â hwy, ac roeddwn yn cytuno'n sylfaenol â llawer a ddywedodd Llyr hefyd. Ond rydym yn anghytuno'n sylfaenol yn wleidyddol ynghylch annibyniaeth. Nid wyf yn cytuno y byddai Cymru'n well yn annibynnol. Rwyf o'r farn, fel y mae Llywodraeth Cymru, fod llwybr datganoli o fewn y Deyrnas Unedig, ac o fewn Ewrop pe bawn yn cael dewis, yn ffordd well. Ond yn y bôn, cytunaf yn sylfaenol gyda llawer o'r syniadau a gyflwynwyd yn yr araith, ac yn enwedig gyda barn gadarn Llyr ynghylch ynni a dŵr.

Barn gadarn iawn Llywodraeth Cymru yw bod y setliad datganoli yn broses, a bod llawer iawn mwy i'w wneud o ran yr hyn y gall Cymru ei benderfynu yma. Ond rwy'n credu yn y bôn fod bod yn rhan o'r Deyrnas Unedig o fudd i'n heconomi mewn ffyrdd sylfaenol, ac mae'r rhan fwyaf o'r ffyrdd y mae o fudd i'n heconomi yn deillio o'r ffaith ei bod bob amser wedi bod yn ailddosbarthol. Cyfrannodd Cymru swm enfawr o'i chyfoeth i lwyddiant y Deyrnas Unedig, ac yn enwedig Llundain a de-ddwyrain Lloegr fel y prif ganolfannau masnachu dros y blynyddoedd, ac nid yw ond yn iawn ac yn briodol, yn fy marn i, y dylai llawer o'r llwyddiant hwnnw gael ei ailddosbarthu yn ôl i Gymru pan fo'i angen.

Credaf mai dyna'r gwahaniaeth gwleidyddol sylfaenol. Nid wyf yn anghytuno o gwbl â'r pwyntiau sy'n ymwneud â dŵr ac ynni. Mae'r Llywodraeth yma yn awyddus iawn i gael y pwerau angenrheidiol i wneud llawer o bethau gwirioneddol ddiddorol, arloesol, a derbyniol yn gymdeithasol gyda phŵer a dŵr. Rhestrodd Neil McEvoy nifer o bethau yr oeddwn yn cytuno ag ef yn eu cylch o ran yr hyn y gallem ei wneud yng Nghymru, a buaswn yn dweud, mewn gwirionedd, ein bod eisoes yn gwneud llawer o'r pethau y mae Neil McEvoy yn eu rhestru. Rwy'n siŵr na fydd yn cytuno â mi ynglŷn â hynny, ond credaf, er enghraifft, ein bod wedi cael llwyddiant mawr gyda mewnfuddsoddi yma, ac mae llawer iawn o'r llwyddiant hwnnw yn deillio o'r ffaith ein bod yn gallu ymateb i anghenion busnesau'n gyflym ac yn sydyn—un o'r pethau a grybwyllwyd gennych, er enghraifft.

Cawsom nifer o lwyddiannau eraill, Lywydd, ac rwy'n meddwl y byddai llawer o bobl yn yr ystafell hon yn awr, a'r cyhoedd yng Nghymru yn ehangach, yn cytuno â hynny. Ond nid yw'r cyhoedd ehangach yng Nghymru wedi cytuno mewn polau piniwn blaenorol—er y cytunaf nad yw wedi'i gyflwyno mewn refferendwm—y byddai annibyniaeth yn fuddiol i Gymru ar hyn o bryd. Credaf fod y dull datganoli wedi bod yn wych hyd yn hyn. Roeddwn yn gadarn o'i blaid pan fethodd yn ôl yn y 1970au, ac rwy'n dangos fy oed yn y fan hon, ac roeddwn wrth fy modd pan gafodd datganoli ei le haeddiannol o'r diwedd yma yng Nghymru gyda sefydlu'r Cynulliad. Mae'r daith hyd yma wedi bod yn un dda. Ceir problemau gyda'r setliad datganoli presennol ac rydym oll yn gyfarwydd â hwy—yr ymylon brau ynghylch ynni, rhai o'r pethau dŵr y mae pobl wedi'u hawgrymu, rhai o'r materion a awgrymodd Neil McEvoy mewn perthynas â theithio, er enghraifft, a rhai o'r problemau lle mae'r setliad yn anodd ei ddeall ar gyfer pobl Cymru, ynglŷn â pham y gallwn ac na allwn wneud rhai pethau.

Lywydd, gwn eich bod yn frwd iawn ynglŷn â'r comisiwn cyfiawnder rydym yn edrych arno. Fel y gŵyr pawb, mae'r Llywodraeth wedi gofyn inni ystyried datganoli polisi cyfiawnder troseddol yn arbennig, ac mae gennyf ddiddordeb arbennig yn hynny fy hun, oherwydd mae'r hyn y bu modd ei wneud yn yr Alban ynghylch polisi dedfrydu ac adsefydlu troseddwyr yn wirioneddol ddiddorol. Felly, pan allwch gamu'n ôl oddi wrth beth o'r polisi dedfrydu sydd gan Lywodraeth Dorïaidd bresennol y DU, y credaf ei fod yn hynod annoeth ac y dengys yr holl dystiolaeth nad yw'n gweithio, a chyrraedd system sy'n llawer mwy blaengar yn gymdeithasol, fe gewch ganlyniad llawer gwell ar gyfer eich pobl. Hoffwn yn fawr iawn weld hynny'n cael ei ddatganoli.

Ond mae gennym bethau llwyddiannus o ran polisi tramor yn ogystal—ein rhaglen Cymru o Blaid Affrica lwyddiannus. Ers dros ddegawd bellach, rydym wedi cael cysylltiadau cryf â gwledydd ledled Affrica is-Sahara, ac mae Llywodraeth Cymru wedi cefnogi ac annog pobl i gymryd rhan mewn cysylltiadau a phrosiectau yn ein rhaglen Cymru o Blaid Affrica. Rydym yn awyddus iawn i adeiladu ar y llwyddiant hwnnw a pheidio â gwrthod y cyflawniad hwnnw a dechrau eto.

Rydym yn parhau i chwarae rhan sylweddol yn undeb y Deyrnas Unedig, ac rydym yn parhau i fod yn gyfranogwr gweithredol yn undeb Ewropeaidd y dyfodol. Gobeithio y gallwn gyrraedd setliad, ac mae Cymru wedi bod yn allweddol iawn yn y trafodaethau ar hyn, a fydd yn caniatáu inni gael fframwaith cyfansoddiadol da yn y DU ac yn Ewrop. Nid yw'n golygu bod y status quo cyfansoddiadol yn iawn. Nid wyf yn credu bod status quo cyfansoddiadol ein perthynas bresennol gyda'r Undeb Ewropeaidd yn iawn er enghraifft, a'r dicotomi hwnnw a oedd gennym, yn Ewrop neu allan, fel pe na bai unrhyw ddewis arall, yw un o'n hanawsterau.

Rwy'n credu bod y ffaith fod y ddadl hon wedi cael ei llunio yn y ffordd ddu a gwyn honno yn beth anodd. Credaf ei bod yn sgwrs fwy hyblyg ynglŷn â beth y gallai sofraniaeth ei olygu mewn gwirionedd ar gyfer democratiaeth o'r gwaelod i fyny, fel y dywedodd Neil McEvoy. Nid yw'n golygu annibyniaeth lawn o reidrwydd ar gyfer pob gwlad unigol. Soniodd am Unol Daleithiau America a chyfansoddiad y taleithiau, ond wrth gwrs maent wedi dod at ei gilydd mewn ffederasiwn i roi cryfder iddynt yn y byd, a dyna'r setliad datganoli, setliad y ffederasiwn ffederal, y byddai'n well gennyf fi a'r Llywodraeth ei weld.

Rydym wedi cyflwyno'r cynigion hynny droeon yn y Siambr hon, felly nid wyf am eu hailadrodd yn awr, ond byddwn yn parhau i edrych ymlaen fel rhan lwyddiannus o undeb y Deyrnas Unedig a byddwn yn canolbwyntio ein sylw, ein hadnoddau a'n galluoedd ar yr heriau gwirioneddol, fel Brexit, sy'n ein hwynebu yn y blynyddoedd i ddod. Nid wyf yn meddwl y dylem ddargyfeirio ein sylw ar hyn o bryd drwy sôn am chwalu'r Deyrnas Unedig. Dylem ganolbwyntio ein hymdrechion ar ein gallu i aros yn unedig gyda'n gilydd o fewn yr Undeb Ewropeaidd, yn fy marn bersonol i.

17:40

Daw hynny â thrafodion y dydd i ben.

That brings today's proceedings to a close. 

Daeth y cyfarfod i ben am 17:42.

The meeting ended at 17:42.