16317 7 2026-10-20T13:30:01 779715 0 Cy 2026-10-20T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=-48598&l=en 261020-0 C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 781932 1 Cy 261020-0 I Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny. Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant wrth gyflwyno’r busnes. In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches. [R] indicates that the Member has declared an interest when tabling the business. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779716 2 Cy 261020-0 I Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Huw Irranca-Davies) yn y Gadair.  The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Huw Irranca-Davies) in the Chair. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779826 3 Cy 2026-10-20T13:30:01 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=3&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=3&l=en 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Prynhawn da, bawb. Good afternoon, everybody. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779831 4 En 2026-10-20T13:30:03 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=5&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=5&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Good afternoon, everybody. Prynhawn da, bawb. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779719 5 Cy 2026-10-20T13:30:05 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=7&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=7&l=en 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Rydyn ni'n dechrau nawr gyda chwestiynau i'r Prif Weinidog. Cwestiwn 1, Lyn Ackerman. We will begin this afternoon with questions to the First Minister. Question 1, Lyn Ackerman. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779725 6 Cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Oedolion ag Anableddau Dysgu Adults with Learning Disabilities 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779726 7 Cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 4967 4967 Lyn Ackerman AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4967 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4967 Ackerman, Lyn 1. Pa asesiad y mae'r Prif Weinidog wedi'i wneud o'r niferoedd sy'n manteisio ar wiriadau iechyd blynyddol ymhlith oedolion ag anableddau dysgu? OQ64798 1. What assessment has the First Minister made of the uptake of annual health checks among adults with learning disabilities? OQ64798 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779728 8 Cy 2026-10-20T13:30:25 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=27&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=27&l=en 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Diolch am y cwestiwn. Thank you for the question. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779727 9 En 2026-10-20T13:30:27 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=29&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=29&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun With your permission, a brief statement from me on the incident in Newport this morning, just to say that our thoughts are very much with the children and families affected by that incident. We're grateful to the emergency services for their swift response and to everybody involved in supporting the children affected. This is an ongoing police investigation, so it would be inappropriate, I think, for me to comment further, but our thoughts are very much with those injured and those for whom this has caused anxiety today. To the question, the uptake of annual health checks for people with a learning disability continues to show encouraging month-on-month improvement, increasing by more than 12 per cent since December 2025. Building on this momentum will be a key priority of the new learning disability transformation programme, helping to increase uptake further, identify health needs earlier and improve health outcomes. Gyda'ch caniatâd, datganiad byr gen i ar y digwyddiad yng Nghasnewydd y bore yma, dim ond i ddweud bod ein meddyliau yn sicr gyda'r plant a'r teuluoedd yr effeithiwyd arnyn nhw gan y digwyddiad hwnnw. Rydym ni'n ddiolchgar i'r gwasanaethau brys am eu hymateb cyflym ac i bawb sy'n rhan o gynorthwyo'r plant yr effeithiwyd arnyn nhw. Mae hwn yn ymchwiliad heddlu parhaus, felly byddai'n amhriodol, rwy'n credu, i mi wneud sylwadau pellach, ond mae ein meddyliau yn sicr gyda'r rhai sydd wedi'u hanafu a'r rhai y mae hyn wedi achosi pryder iddyn nhw heddiw. I'r cwestiwn, mae'r niferoedd sy'n manteisio ar archwiliadau iechyd blynyddol i bobl ag anabledd dysgu yn parhau i ddangos gwelliant calonogol o un mis i'r llall, gan gynyddu mwy na 12 y cant ers mis Rhagfyr 2025. Bydd adeiladu ar y momentwm hwn yn flaenoriaeth allweddol i'r rhaglen trawsnewid anabledd dysgu newydd, gan helpu i gynyddu'r niferoedd sy'n manteisio ymhellach, i nodi anghenion iechyd yn gynt ac i wella canlyniadau iechyd. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779732 10 En 2026-10-20T13:31:22 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=84&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=84&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 4967 4967 Lyn Ackerman AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4967 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4967 Ackerman, Lyn First Minister, I welcome the inclusion of annual health checks in GP contracts and the new national pathway. Could you give me more detail on how the Welsh Government is working with the health boards and with GP practices to keep learning disability registers accurate, make invitations and appointments accessible, and how these figures can guide further support to increase uptake? Prif Weinidog, rwy'n croesawu cynnwys archwiliadau iechyd blynyddol mewn contractau meddygon teulu a'r llwybr cenedlaethol newydd. A allech chi roi mwy o fanylion i mi am sut mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda'r byrddau iechyd a chyda meddygfeydd teulu i gadw cofrestrau anabledd dysgu yn gywir, i wneud gwahoddiadau ac apwyntiadau yn hygyrch, a sut y gall y ffigurau hyn lywio cymorth pellach i gynyddu'r niferoedd sy'n manteisio? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779735 11 En 2026-10-20T13:32:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=122&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=122&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Certainly. We're working with health boards, with GP practices and NHS partners across the board to improve the quality of learning disability registers so that eligible people can be identified and offered that all-important health check. We're also supporting primary care staff through training, digital assessment tools and reasonable adjustments to make invitations, appointments and the health check process itself more accessible for people with a learning disability. Since annual health checks became part of the core GP contract, we have strengthened data collection in Government on both offers and completed checks. That information is important because it helps us to identify variation where it exists, helps us to target support where it is needed most, and also, so importantly, to share good practice to increase uptake right across Wales, which is what we're looking to see. Yn sicr. Rydym ni'n gweithio gyda byrddau iechyd, gyda meddygfeydd teulu a phartneriaid GIG yn gyffredinol i wella ansawdd cofrestrau anabledd dysgu fel y gellir nodi pobl gymwys a chynnig yr archwiliad iechyd hollbwysig hwnnw iddyn nhw. Rydym ni hefyd yn cynorthwyo staff gofal sylfaenol drwy hyfforddiant, offer asesu digidol ac addasiadau rhesymol i wneud gwahoddiadau, apwyntiadau a'r broses archwiliadau iechyd ei hun yn fwy hygyrch i bobl ag anabledd dysgu. Ers i archwiliadau iechyd blynyddol ddod yn rhan o'r contract meddygon teulu craidd, rydym ni wedi cryfhau'r broses casglu data yn y Llywodraeth ar gynigion ac archwiliadau a gwblhawyd. Mae'r wybodaeth honno yn bwysig oherwydd ei bod yn ein helpu ni i nodi amrywiadau lle maen nhw'n bodoli, yn ein helpu i dargedu cymorth lle mae ei angen fwyaf, a hefyd, mor bwysig, i rannu arfer da i gynyddu'r niferoedd sy'n manteisio ledled Cymru, sef yr hyn yr ydym ni eisiau ei weld. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779737 12 En 2026-10-20T13:32:02 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=124&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=124&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12191 12191 Steven Rodaway AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12191 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12191 Rodaway, Steven First Minister, once an annual health check identifies a need, responsibility should not fall on the individual to fight for treatment. People with learning disabilities need a clear, funded pathway to further tests, specialist assessment and treatment. Welsh Labour's Lynne Neagle cited £550 million over three years from Westminster for ALN. We know not all this money will be allocated to ALN, and much will go to other manifesto commitments and pledges. Last week, your finance Minister didn't, couldn't or wouldn't answer my question on Cynnal, but delivered another Plaid word salad with no answers. Show some transparency on what the rest of the £550 million is being used for. Will it support treatment protocols for people with learning disabilities? If not, please identify the specific NHS budget that funds this pathway. Thank you. Brif Weinidog, unwaith y bydd archwiliad iechyd blynyddol yn nodi angen, ni ddylai'r unigolyn ysgwyddo'r cyfrifoldeb am frwydro i gael triniaeth. Mae angen llwybr eglur, wedi'i ariannu ar bobl ag anableddau dysgu i brofion pellach, asesiad arbenigol a thriniaeth. Cyfeiriodd Lynne Neagle o Lafur Cymru at £550 miliwn dros dair blynedd gan San Steffan ar gyfer ADY. Rydym ni'n gwybod na fydd yr holl arian hwn yn cael ei neilltuo i ADY, a bydd llawer yn mynd i ymrwymiadau ac addewidion maniffesto eraill. Yr wythnos diwethaf, ni wnaeth eich Gweinidog cyllid, neu ni allai neu nid oedd yn fodlon, ateb fy nghwestiwn am Cynnal, ond cyflwynodd salad geiriau Plaid Cymru arall heb unrhyw atebion. Dangoswch rywfaint o dryloywder ar yr hyn y mae gweddill y £550 miliwn yn cael ei ddefnyddio ar ei gyfer. A fydd yn cefnogi protocolau triniaeth ar gyfer pobl ag anableddau dysgu? Os na fydd, nodwch, os gwelwch yn dda, y gyllideb GIG benodol sy'n ariannu'r llwybr hwn. Diolch. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779740 13 En 2026-10-20T13:33:53 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=235&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=235&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I think we've been pretty transparent that the bulk of the pressures that we face as a Government do indeed come from the NHS, from across the whole range of services that are provided, and that it's very important that we do provide, including the services that we are talking about in this question. The Member is quite right to identify the fact that the onus shouldn't be on the individual, and that is why we are putting those steps in place to strengthen the provision of how those invitations go out, to make sure that those individuals who need to be targeted for their well-being are targeted and brought into the system. This is a whole-system approach and not just one based on the finances. Rwy'n credu ein bod wedi bod yn eithaf tryloyw bod y rhan helaeth o'r pwysau yr ydym ni'n eu hwynebu fel Llywodraeth yn dod, yn wir, o'r GIG, o'r holl ystod o wasanaethau sy'n cael eu darparu, a'i bod hi'n bwysig iawn ein bod ni'n darparu, gan gynnwys y gwasanaethau yr ydym ni'n siarad amdanyn nhw yn y cwestiwn hwn. Mae'r Aelod yn gwbl gywir i nodi'r ffaith na ddylai'r cyfrifoldeb fod ar yr unigolyn, a dyna pam rydym ni'n rhoi'r camau hynny ar waith i gryfhau'r ddarpariaeth o sut mae'r gwahoddiadau hynny yn mynd allan, i wneud yn siŵr bod yr unigolion hynny y mae angen eu targedu ar gyfer eu llesiant yn cael eu targedu ac yn cael eu tynnu i mewn i'r system. Mae hwn yn ddull system gyfan ac nid yn un sy'n seiliedig ar y cyllid yn unig. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779742 14 En 2026-10-20T13:34:37 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=279&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=279&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 145 145 Paul Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=145 Davies, Paul I echo the points raised by the Member for Casnewydd Islwyn about the importance of these annual health checks. It's important that GPs make reasonable adjustments for these annual health checks as well, and that could mean anything from having a quiet space available for people waiting for their appointment to offering a longer appointment for some patients. Now, last week, I met with Mencap Cymru to hear about their 'I'm in' campaign, which highlights the importance of GP learning disability registers as a gateway to accessing annual health checks. Now, for many years, organisations such as Mencap Cymru have highlighted the importance of increasing annual health check uptake and ensuring they are delivered to a consistently high standard. So, therefore, First Minister, can you tell us what support does the Welsh Government provide to local health boards to help GP practices make reasonable adjustments so that these annual health checks are as accessible and as comfortable as possible for people with learning disabilities? Rwy'n adleisio'r pwyntiau a godwyd gan yr Aelod dros Gasnewydd Islwyn am bwysigrwydd yr archwiliadau iechyd blynyddol hyn. Mae'n bwysig bod meddygon teulu yn gwneud addasiadau rhesymol ar gyfer yr archwiliadau iechyd blynyddol hyn hefyd, a gallai hynny olygu unrhyw beth o fod â man tawel ar gael i bobl sy'n aros am eu hapwyntiad i gynnig apwyntiad hirach i rai cleifion. Nawr, yr wythnos diwethaf, fe wnes i gyfarfod â Mencap Cymru i glywed am eu hymgyrch 'I'm in', sy'n tynnu sylw at bwysigrwydd cofrestrau anabledd dysgu meddygon teulu fel porth i gael mynediad at archwiliadau iechyd blynyddol. Nawr, ers blynyddoedd lawer, mae sefydliadau fel Mencap Cymru wedi tynnu sylw at bwysigrwydd cynyddu'r niferoedd sy'n manteisio ar archwiliadau iechyd blynyddol a sicrhau eu bod yn cael eu darparu i safon gyson uchel. Felly, Brif Weinidog, a allwch chi ddweud wrthym ni pa gymorth y mae Llywodraeth Cymru yn ei ddarparu i fyrddau iechyd lleol i helpu meddygfeydd teulu i wneud addasiadau rhesymol fel bod yr archwiliadau iechyd blynyddol hyn mor hygyrch ac mor gyfforddus â phosibl i bobl ag anableddau dysgu? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779720 15 En 2026-10-20T13:35:41 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=343&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=343&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779721 16 En 2026-10-20T13:35:41 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=343&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=343&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779714 17 En 2026-10-20T13:35:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=302&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779717 18 En 2026-10-20T13:35:40 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=342&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=342&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The Member is right that those reasonable adjustments that I referred to in my initial response are very, very important. Sometimes they can be small, but they can make a big difference. I also welcome the referencing by the Member of the work that Mencap Cymru is doing. And that's another good example, isn't it, of how this is something that many organisations, including the voluntary and the third sector, need to be involved in. We will work with health boards. We will work directly with GP practices also, to make sure that those reasonable adjustments are made. And I very much welcome feedback from an organisation such as Mencap Cymru on how we could make that system even better. Mae'r Aelod yn iawn bod yr addasiadau rhesymol hynny y cyfeiriais i atyn nhw yn fy ymateb cychwynnol yn bwysig iawn, iawn. Weithiau gallan nhw fod yn fach, ond gallan nhw wneud gwahaniaeth mawr. Rwyf i hefyd yn croesawu'r cyfeiriad gan yr Aelod at y gwaith y mae Mencap Cymru yn ei wneud. Ac mae honno'n enghraifft dda arall, onid yw, o sut mae hyn yn rhywbeth y mae angen i lawer o sefydliadau, gan gynnwys y sector gwirfoddol a'r trydydd sector, gymryd rhan ynddo. Byddwn yn gweithio gyda byrddau iechyd. Byddwn yn gweithio'n uniongyrchol gyda meddygfeydd teulu hefyd, i wneud yn siŵr bod yr addasiadau rhesymol hynny'n cael eu cyflawni. Ac rwy'n croesawu'n fawr adborth gan sefydliad fel Mencap Cymru ar sut y gallem ni wneud y system honno hyd yn oed yn well. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779722 19 Cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Cydweithrediad â Gweriniaeth Iwerddon Co-operation with the Republic of Ireland 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779723 20 Cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12178 12178 Anna Nicholl AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12178 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12178 Nicholl, Anna 2. Sut mae'r Prif Weinidog yn cryfhau cydweithrediad â Gweriniaeth Iwerddon? OQ64788 2. How is the First Minister strengthening co-operation with the Republic of Ireland? OQ64788 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779724 21 Cy 2026-10-20T13:36:37 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=399&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=399&l=en 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Wel, i Ddulyn yr es i ar fy ymweliad cyntaf 'dros y môr', fel petai, fel Prif Weinidog, yn ôl ym mis Mehefin. Mi oeddwn i’n falch iawn o allu, ar yr ymweliad hwnnw, cadarnhau ymrwymiad fy Llywodraeth i i ddatganiad ar y cyd Iwerddon a Chymru ar gyfer 2030. Fframwaith partneriaeth ydy hwn, sy’n cynnwys chwech o feysydd blaenoriaeth, yn cynnwys hinsawdd ac ynni, economi a masnach, iaith a diwylliant. Ac Iwerddon, yn syml iawn, ydy un o’n cysylltiadau rhyngwladol mwyaf gwerthfawr ni yng Nghymru. Mae e’n gysylltiad sydd wedi’i wreiddio yn yr hanes, y ddaearyddiaeth, wrth gwrs, a’r gwerthoedd dwi'n credu rydyn ni’n eu rhannu, a dwi’n edrych ymlaen at adeiladu ar y gwaith o gyflawni nodau'r datganiad hwnnw rhwng ein dwy wlad. Well, I went to Dublin on my first overseas visit as First Minister back in June. I was very pleased on that visit to confirm my Government’s commitment to the joint Ireland-Wales statement for 2030. This is a partnership framework, which covers six priority areas, including climate and energy, economy and trade, culture and language. And, quite simply, Ireland is one of our most valued international relationships here in Wales. It is rooted in shared history, geography and values that I think we share, and I look forward to building on delivering the goals of that shared statement between our two nations. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779729 22 En 2026-10-20T13:37:30 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=452&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=452&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12178 12178 Anna Nicholl AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12178 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12178 Nicholl, Anna Diolch. I welcome the Ireland-Wales shared statement 2030, committing our nations to strengthening cultural partnerships and artistic exchange. In my constituency, Other Voices Cardigan has become one of the most vibrant and successful examples of that ambition. Since 2019, it has brought together Welsh and Irish artists, audiences and communities, thanks to support from the Welsh Government, the Irish Government and broadcasters. The festival has delivered significant economic benefits for Aberteifi, increased numbers visiting from Ireland to west Wales, and created lasting creative partnerships between musicians from both countries. Sadly, a late decision to reduce funding this year means the festival isn't taking place. So, a multi-year funding agreement is now vital to enable the festival to continue to plan for future years. So, will the First Minister explore this potential with his Irish counterparts to help secure the long-term future of Other Voices Cardigan and strengthen Wales-Ireland relations for years to come? Diolch. Rwy'n croesawu datganiad datganiad ar y cyd 2030 Iwerddon-Cymru, sy'n ymrwymo ein cenhedloedd i gryfhau partneriaethau diwylliannol a chyfnewid artistig. Yn fy etholaeth i, mae Lleisiau Eraill Aberteifi wedi dod yn un o'r enghreifftiau mwyaf bywiog a llwyddiannus o'r uchelgais hwnnw. Ers 2019, mae wedi dod ag artistiaid, cynulleidfaoedd a chymunedau o Gymru ac Iwerddon ynghyd, diolch i gymorth gan Lywodraeth Cymru, Llywodraeth Iwerddon a darlledwyr. Mae'r ŵyl wedi sicrhau manteision economaidd sylweddol i Aberteifi, wedi cynyddu'r niferoedd sy'n ymweld o Iwerddon â gorllewin Cymru, ac wedi creu partneriaethau creadigol sy'n para rhwng cerddorion o'r ddwy wlad. Yn anffodus, mae penderfyniad hwyr i leihau cyllid eleni yn golygu nad yw'r ŵyl yn cael ei chynnal. Felly, mae cytundeb cyllido aml-flwyddyn bellach yn hanfodol i alluogi'r ŵyl i barhau i gynllunio ar gyfer y blynyddoedd i ddod. Felly, a wnaiff y Prif Weinidog archwilio'r potensial hwn gyda'i gymheiriaid yn Iwerddon i helpu i sicrhau dyfodol hirdymor Lleisiau Eraill Aberteifi a chryfhau'r berthynas rhwng Cymru ac Iwerddon am flynyddoedd i ddod? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779730 23 En 2026-10-20T13:38:34 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=516&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=516&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Other Voices has certainly been a valued cultural partnership for Wales, helping to showcase Welsh and international talent, while strengthening our relationship specifically with Ireland. Officials did meet the festival organisers last month, on 22 September, to discuss future proposals, with a further meeting, as I understand, scheduled for early November. And my officials in Dublin also are discussing future support with the Irish Government. We do remain open to discussions about future proposals. This will be, of course, subject to funding priorities and available budgets. Mae Lleisiau Eraill yn sicr wedi bod yn bartneriaeth ddiwylliannol werthfawr i Gymru, gan helpu i arddangos talent o Gymru a thalent rhyngwladol, tra'n cryfhau ein perthynas yn benodol ag Iwerddon. Fe wnaeth swyddogion gyfarfod â threfnwyr yr ŵyl fis diwethaf, ar 22 Medi, i drafod cynigion ar gyfer y dyfodol, ac mae cyfarfod pellach, fel y deallaf, wedi'i drefnu ar gyfer dechrau mis Tachwedd. Ac mae fy swyddogion yn Nulyn hefyd yn trafod cymorth yn y dyfodol gyda Llywodraeth Iwerddon. Rydym ni'n dal i fod yn agored i drafodaethau am gynigion ar gyfer y dyfodol. Bydd hyn, wrth gwrs, yn amodol ar flaenoriaethau cyllido a chyllidebau sydd ar gael. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779734 24 En 2026-10-20T13:39:20 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=562&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=562&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12181 12181 Adrian Mason AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12181 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12181 Mason, Adrian First Minister, collaboration from the Irish Republic is something that I, like you, strongly support, particularly on trade, Holyhead and the resilience of our links across the Irish Sea. But co-operation between two Governments is one matter; advancing a party political constitutional objective is quite another. Your Government's shared statement, as you just mentioned before, with Ireland, specifically refers to co-operation in areas for which the Welsh Government has devolved responsibility. So, will you give this Chamber a categorical assurance that Welsh Government offices, officials, public money and ministerial visits to Ireland will not be used directly or indirectly to promote Plaid Cymru's campaign for Welsh independence? And can you give that assurance today? Brif Weinidog, mae cydweithrediad gan Weriniaeth Iwerddon yn rhywbeth yr wyf i, fel chithau, yn ei gefnogi'n gryf, yn enwedig o ran masnach, Caergybi a gwydnwch ein cysylltiadau ar draws Fôr Iwerddon. Ond mae cydweithrediad rhwng dwy Lywodraeth yn un mater; mae hyrwyddo amcan cyfansoddiadol gwleidyddiaeth plaid yn un cwbl wahanol. Mae datganiad ar y cyd eich Llywodraeth, fel y soniwyd gennych chi'n flaenorol, gydag Iwerddon, yn cyfeirio'n benodol at gydweithredu mewn meysydd y mae gan Lywodraeth Cymru gyfrifoldeb datganoledig amdanyn nhw. Felly, a wnewch chi roi sicrwydd pendant i'r Siambr hon na fydd swyddfeydd Llywodraeth Cymru, swyddogion, arian cyhoeddus ac ymweliadau gweinidogol ag Iwerddon yn cael eu defnyddio'n uniongyrchol nac yn anuniongyrchol i hyrwyddo ymgyrch Plaid Cymru dros annibyniaeth i Gymru? A allwch chi roi'r sicrwydd hwnnw heddiw? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779731 25 En 2026-10-20T13:40:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=602&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779733 26 En 2026-10-20T13:40:05 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=607&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=607&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Well, we had a meeting recently that was a political meeting between a political party in Ireland and me as leader of Plaid Cymru in Wales on areas of shared responsibility. There are Government actions that we take that are around trade and that are around culture. Similarly, we have an agreement with the Scottish Government around climate change and renewable energy, and so on. The activities of this Government will be around those Government issues on which we can find common ground in order to pursue the interests of the people of Ireland and the people of Wales. Wel, fe gawsom ni gyfarfod yn ddiweddar a oedd yn gyfarfod gwleidyddol rhwng plaid wleidyddol yn Iwerddon a minnau fel arweinydd Plaid Cymru yng Nghymru ar feysydd o gyd-gyfrifoldeb. Ceir camau Llywodraeth yr ydym ni'n eu cymryd sy'n ymwneud â masnach ac sy'n ymwneud â diwylliant. Yn yr un modd, mae gennym ni gytundeb gyda Llywodraeth yr Alban ynghylch newid hinsawdd ac ynni adnewyddadwy, ac yn y blaen. Bydd gweithgareddau'r Llywodraeth hon yn ymwneud â'r materion Llywodraeth hynny y gallwn ni ddod o hyd i dir cyffredin arnyn nhw er mwyn mynd ar drywydd buddiannau pobl Iwerddon a phobl Cymru. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779739 27 En 2026-10-20T13:40:45 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=647&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=647&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 212 212 Janet Finch-Saunders AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=212 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=212 Finch-Saunders, Janet We on these benches very much value greater co-operation and increased trade with Ireland. Around 1.5 million passenger journeys are made between Wales and Ireland each year through Holyhead port, making it a vital gateway between the two nations. Holyhead handled 4.3 million tonnes of freight between Ireland and Wales in 2024, which is more than any other Welsh port. The 2.4 km Holyhead breakwater is approximately 150 years old and needs work done to it. First Minister, closer co-operation with Ireland must be demonstrated through delivering not simply warm words. Your Government inherited a £40 million commitment to Holyhead breakwater, together with a clear warning that its failure could ultimately close the port. With Welsh-Irish connectivity, trade and around 700 local jobs dependent on resilient port infrastructure, why is there still no firm timetable, and when exactly will the refurbishment begin and be completed? Rydym ni ar y meinciau hyn yn gwerthfawrogi mwy o gydweithrediad a mwy o fasnach gydag Iwerddon yn fawr iawn. Mae tua 1.5 miliwn o siwrneiau teithwyr yn cael eu gwneud rhwng Cymru ac Iwerddon bob blwyddyn trwy borthladd Caergybi, sy'n ei wneud yn borth hollbwysig rhwng y ddwy genedl. Fe wnaeth Caergybi drafod 4.3 miliwn tunnell o nwyddau rhwng Iwerddon a Chymru yn 2024, sy'n fwy nag unrhyw borthladd arall yng Nghymru. Mae morglawdd 2.4 cilomedr o hyd Caergybi oddeutu 150 mlwydd oed ac mae angen gwneud gwaith arno. Brif Weinidog, mae'n rhaid dangos cydweithrediad agosach ag Iwerddon trwy gyflawni mwy na geiriau gwresog yn unig. Fe wnaeth eich Llywodraeth etifeddu ymrwymiad o £40 miliwn i forglawdd Caergybi, ynghyd â rhybudd eglur y gallai ei fethiant gau'r porthladd yn y pen draw. Gan fod cysylltedd a masnach Cymru ac Iwerddon, a thua 700 o swyddi lleol yn dibynnu ar seilwaith porthladdoedd gwydn, pam nad oes amserlen gadarn o hyd, a phryd yn union y bydd y gwaith ailwampio yn cychwyn ac yn cael ei gwblhau? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779744 28 En 2026-10-20T13:41:51 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=713&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=713&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Work is progressing on the work that absolutely needs to happen to maintain this remarkable piece of engineering. For anybody who hasn't ventured to the far end of it, clear a decent amount of time, because it takes time, but it is something that is a genuine engineering marvel. That is an immediate challenge to the port of Holyhead, and action is being taken to remediate the damage caused by many years of Irish sea storms. The ongoing damage, of course, that we face is the damage of Brexit. The Member mentions the importance of the port of Holyhead, and we know the pain that has been caused in terms of limits on trade to the port of Holyhead. We're still seeing it now with the comings and goings on the border posts. This is disruption that has held back the development of the port of Holyhead. That is something that is in my mind when I say that we should be building closer relationships with our European friends, the closest of which is across the Irish sea—the Republic of Ireland. Mae gwaith yn mynd rhagddo ar y gwaith y mae'n sicr y mae angen iddo ddigwydd i gynnal y darn rhyfeddol hwn o beirianneg. I unrhyw un sydd heb fentro i'w ben pellaf, neilltuwch gryn dipyn o amser, oherwydd mae'n cymryd amser, ond mae'n rhywbeth sydd wir yn rhyfeddod peirianneg. Mae honno'n her uniongyrchol i borthladd Caergybi, ac mae camau yn cael eu cymryd i adfer y difrod a achoswyd gan flynyddoedd lawer o stormydd ym môr Iwerddon. Y niwed parhaus, wrth gwrs, sy'n ein hwynebu yw niwed Brexit. Mae'r Aelod yn sôn am bwysigrwydd porthladd Caergybi, ac rydym ni'n gwybod am y boen a achoswyd o ran cyfyngiadau ar fasnach i borthladd Caergybi. Rydym ni'n dal i'w weld nawr gyda'r mynd a dod ar y safleoedd ffin. Mae hwn yn darfu sydd wedi atal datblygiad porthladd Caergybi. Mae hynny'n rhywbeth sydd yn fy meddwl i pan fyddaf yn dweud y dylem ni fod yn adeiladu perthynas agosach â'n ffrindiau Ewropeaidd, y mae'r agosaf ohonyn nhw ar draws môr Iwerddon—Gweriniaeth Iwerddon. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779748 29 Cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau Questions Without Notice from the Party Leaders 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779749 30 Cy 2026-10-20T13:43:01 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=783&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=783&l=en 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf yn awr ar arweinwyr y pleidiau i holi'r Prif Weinidog. Yn gyntaf, arweinydd Reform UK, Helen Jenner. I now call on the party leaders to question the First Minister. First, the leader of Reform UK, Helen Jenner. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779755 31 En 2026-10-20T13:43:08 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=790&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=790&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12153 12153 Helen Jenner AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Leader of the Opposition Arweinydd yr Wrthblaid Jenner, Hellen Diolch, Lywydd. I want to firstly pay tribute to the Aberfan tragedy, which took place 60 years ago tomorrow. We'll never forget the lives lost and the community forever scarred by this devastating event. I appreciate the Government is making a statement on this later today, and I welcome the opportunity to pay further tribute then. Llywydd, we are coming to the end of a very long half term, but whatever fatigue we might be feeling here in this Chamber, quadruple that and you might get somewhere near to how our teachers are feeling. It's not just down to the day-to-day workload; teachers are under immense strain when it comes to managing students' behaviour. More and more teachers are reporting high levels of verbal and physical abuse from students, and many are beginning to feel unsafe at work. First Minister, we've heard a lot about this Government's new literacy and numeracy frameworks, but will your Government now commit to delivering a robust behaviour framework, and will it include zero tolerance on violence, which would protect school staff from the sort of abuse that isn't accepted in other public institutions, because what's currently in place across schools in Wales is clearly not fit for purpose? Diolch, Lywydd. Hoffwn dalu teyrnged yn gyntaf i drasiedi Aberfan, a ddigwyddodd 60 mlynedd yn ôl yfory. Ni fyddwn ni byth yn anghofio'r bywydau a gollwyd a'r gymuned a greithiwyd am byth gan y digwyddiad ofnadwy hwn. Rwy'n sylweddoli bod y Llywodraeth yn gwneud datganiad ar hyn yn ddiweddarach heddiw, ac rwy'n croesawu'r cyfle i dalu teyrnged bellach bryd hynny. Lywydd, rydym ni'n dod at ddiwedd hanner tymor hir iawn, ond pa bynnag flinder y gallwn ni fod yn ei deimlo yma yn y Siambr hon, cynyddwch hynny bedair gwaith ac efallai y gwnewch chi gyrraedd rhywle'n agos at sut mae ein hathrawon yn teimlo. Nid yw oherwydd y llwyth gwaith dyddiol yn unig; mae athrawon o dan straen enfawr o ran rheoli ymddygiad myfyrwyr. Mae mwy a mwy o athrawon yn adrodd lefelau uchel o gam-drin llafar a chorfforol gan fyfyrwyr, ac mae llawer yn dechrau teimlo mewn perygl yn y gwaith. Brif Weinidog, rydym ni wedi clywed llawer am fframweithiau llythrennedd a rhifedd newydd y Llywodraeth hon, ond a wnaiff eich Llywodraeth ymrwymo nawr i gyflwyno fframwaith ymddygiad cadarn, ac a fydd yn cynnwys dim goddefgarwch o drais, a fyddai'n amddiffyn staff ysgolion rhag y math o gam-drin nad yw'n cael ei dderbyn mewn sefydliadau cyhoeddus eraill, oherwydd mae'n amlwg nad yw'r hyn sydd ar waith ar hyn o bryd ar draws ysgolion yng Nghymru yn addas i'r diben? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779759 32 En 2026-10-20T13:44:15 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=857&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=857&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I absolutely think that we should have that zero-tolerance approach towards violence. My Government has shown very clearly its support for the teaching profession, and the pupils, the parents and the wider school community that are affected when, sadly, we do see incidents of violence in schools, albeit, thankfully, very, very rare. Just as we have put clear frameworks in place to improve standards in schools, we have also clearly made it a priority to work across agencies to make sure that all those partners can work together to make schools the safe learning environment that we all want them to be. Rwy'n sicr yn credu y dylem ni fod â'r agwedd dim goddefgarwch hwnnw o ran trais. Mae fy Llywodraeth wedi dangos yn eglur iawn ei chefnogaeth i'r proffesiwn addysgu, a'r disgyblion, y rhieni a'r gymuned ysgol ehangach sy'n cael eu heffeithio pan, yn anffodus, rydym ni'n gweld achosion o drais mewn ysgolion, er eu bod, diolch byth, yn brin iawn, iawn. Yn union fel yr ydym ni wedi rhoi fframweithiau eglur ar waith i wella safonau mewn ysgolion, rydym ni hefyd wedi ei gwneud yn flaenoriaeth eglur i weithio ar draws asiantaethau i wneud yn siŵr y gall yr holl bartneriaid hynny weithio gyda'i gilydd i sicrhau bod ysgolion yr amgylchedd dysgu diogel yr ydym ni i gyd eisiau iddyn nhw fod. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779762 33 En 2026-10-20T13:44:52 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=894&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=894&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12153 12153 Helen Jenner AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Jenner, Hellen First Minister, a well-known issue with behaviour in schools is linked to students having access to their mobile phones. At the end of July this year, schools across the border in England were given clarity on mobile phone use. What was initially guidance became law and, from the beginning of this academic year, a statutory mobile phone ban was in place. Yet, here we are in Wales, the first half term down, and teachers from my constituency are contacting me to say that the problems with phones are persisting, and headteachers are holding their hands up, saying there's nothing they can do because they're waiting for guidance from the Welsh Government. So, First Minister, when can teachers in Wales be given the same clarity as in England? When will this Government make a decision on whether or not to ban mobile phones from the classroom?  Prif Weinidog, mae un broblem adnabyddus o ran ymddygiad mewn ysgolion yn gysylltiedig â'r ffaith fod gan fyfyrwyr fynediad at eu ffonau symudol. Ddiwedd mis Gorffennaf eleni, rhoddwyd eglurder i ysgolion ar draws y ffin yn Lloegr ynghylch defnydd o ffonau symudol. Daeth yr hyn a oedd yn ganllawiau i ddechrau yn gyfraith ac, o ddechrau'r flwyddyn academaidd hon, roedd gwaharddiad statudol ar ffonau symudol ar waith. Ac eto, dyma ni yng Nghymru, yr hanner tymor cyntaf wedi mynd heibio, ac mae athrawon o fy etholaeth i yn cysylltu â mi i ddweud bod y problemau gyda ffonau yn parhau, ac mae penaethiaid yn dal eu dwylo i fyny, gan ddweud nad oes unrhyw beth y gallan nhw ei wneud gan eu bod nhw'n aros am gyfarwyddyd gan Lywodraeth Cymru. Felly, Brif Weinidog, pryd ellir rhoi'r un eglurder i athrawon yng Nghymru ag yn Lloegr? Pryd fydd y Llywodraeth hon yn gwneud penderfyniad ynghylch a ddylid gwahardd ffonau symudol o'r ystafell ddosbarth ai peidio? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779901 34 En 2026-10-20T13:45:34 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=936&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=936&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun We already made a decision as a Government to act as quickly as we could. It was a suggestion that we might legislate on this. We took the decision that we didn't want to wait for legislation to happen and that we would press ahead with making it clear that we, as a Government, wanted action to be taken. That consultation is happening now, so we can move as quickly as we can to empower those school leaders to make the necessary choices around phones. We made it very, very clear as a Government that we expect that to happen, and that will be in the guidance. Fe wnaethom ni benderfyniad eisoes fel Llywodraeth i weithredu cyn gynted ag y gallem ni. Roedd yn awgrym y gallem ni ddeddfu ar hyn. Fe wnaethom ni'r penderfyniad nad oeddem ni eisiau aros i ddeddfwriaeth ddigwydd ac y byddem ni'n bwrw ymlaen â'i gwneud hi'n eglur ein bod ni, fel Llywodraeth, eisiau i gamau gael eu cymryd. Mae'r ymgynghoriad hwnnw yn digwydd nawr, felly gallwn symud mor gyflym ag y gallwn i rymuso'r arweinwyr ysgolion hynny i wneud y dewisiadau angenrheidiol ynghylch ffonau. Fe wnaethom ni hi'n eglur iawn, iawn fel Llywodraeth ein bod ni'n disgwyl i hynny ddigwydd, a bydd hynny yn y canllawiau. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779911 35 En 2026-10-20T13:46:02 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=964&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=964&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12153 12153 Helen Jenner AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Jenner, Hellen You're talking about empowering schools to make the necessary choices around phones, and that leads to this notion of guidance as opposed to bringing something into law. First Minister, the fact is that you are speaking, as you know, to a former teacher, and I can tell you that schools interpret guidance very, very differently. So, what we really need is leadership from this Government on this matter. It is vital that a consistent approach is enforced across all schools in Wales, not only to benefit teachers dealing with poor behaviour associated with phone use, but for the well-being and academic success of our students. I would like to read out a quote from a former year 11 pupil of mine, word for word: 'It's like you're distracted by your phone. You can't get anything done. I know the school says, "Keep your phone in your bag", but I know it's there, and if I hear it buzz, I just have to check it, and I can't focus on anything else. If they banned phones in schools, I know I'd hate it'— she was very honest— 'but I'd keep thinking about all the things I'd be able to get done if they did.' This is a 16-year-old GCSE student crying out for a boundary with phones for the good of her education. First Minister, the Government can't control what goes on in people's homes, but it can lead the way when it comes to removing the distraction of phones from schools. We've got the worst Programme for International Student Assessment scores in the UK and a mental health catastrophe on the way. So much of this can be linked to excessive phone use. So, First Minister, I ask will you today commit to an outright ban on mobile phones in schools and, if so, when can we see that happen? Rydych chi'n sôn am rymuso ysgolion i wneud y dewisiadau angenrheidiol ynghylch ffonau, ac mae hynny'n arwain at y syniad hwn o ganllawiau yn hytrach na gwneud rhywbeth yn gyfraith. Brif Weinidog, y gwir yw eich bod chi'n siarad, fel y gwyddoch, â chyn-athrawes, a gallaf ddweud wrthych chi fod ysgolion yn dehongli canllawiau yn wahanol iawn, iawn. Felly, yr hyn sydd ei angen arnom ni mewn gwirionedd yw arweinyddiaeth gan y Llywodraeth hon ar y mater hwn. Mae'n hanfodol bod dull cyson yn cael ei orfodi ar draws pob ysgol yng Nghymru, nid yn unig er budd athrawon sy'n ymdrin ag ymddygiad gwael yn gysylltiedig â defnydd o ffonau, ond i sicrhau llesiant a llwyddiant academaidd ein myfyrwyr. Hoffwn ddarllen dyfyniad gan gyn-ddisgybl blwyddyn 11 i mi, gair am air: 'Mae fel pe bai eich ffôn yn tynnu eich sylw. Allwch chi ddim cyflawni dim. Rwy'n gwybod bod yr ysgol yn dweud, "Cadwch eich ffôn yn eich bag", ond rwy'n gwybod ei fod yno, ac os wyf i'n ei glywed yn gwneud sŵn, mae'n rhaid i mi edrych arno, ac allaf i ddim canolbwyntio ar unrhyw beth arall. Pe baen nhw'n gwahardd ffonau mewn ysgolion, rwy'n gwybod y byddwn i'n ei gasáu'— roedd hi'n onest iawn— 'ond byddwn i'n meddwl drwy'r amser am yr holl bethau y byddwn i'n gallu eu cyflawni pe baen nhw'n gwneud hynny.' Myfyriwr TGAU 16 oed sy'n crefu am ffin gyda ffonau er lles ei haddysg yw hon. Brif Weinidog, ni all y Llywodraeth reoli'r hyn sy'n digwydd yng nghartrefi pobl, ond gall arwain y ffordd o ran cael gwared ar ymyrraeth ffonau o ysgolion. Mae gennym ni'r sgoriau gwaethaf yn y DU yn y Rhaglen Asesu Myfyrwyr Rhyngwladol a thrychineb iechyd meddwl ar y ffordd. Gellir cysylltu cymaint o hyn â defnydd gormodol o ffonau. Felly, Brif Weinidog, gofynnaf a wnewch chi ymrwymo heddiw i waharddiad llwyr ar ffonau symudol mewn ysgolion ac, os felly, pryd allwn ni weld hynny'n digwydd? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779917 36 En 2026-10-20T13:47:30 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=1052&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=1052&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun We agree with the points that have been made. We agree on the damage that can be caused to a child's education through the existence of phones in schools. We agree also on the element of bullying that can be linked to mobile phone use, and that is why we took the decision not to wait for legislation and to take action sooner, because this Government expects schools to take the action of the kind that the Member outlines. Rydym ni'n cytuno â'r pwyntiau sydd wedi cael eu gwneud. Rydym ni'n cytuno ar y niwed a all gael ei achosi i addysg plentyn trwy fodolaeth ffonau mewn ysgolion. Rydym ni'n cytuno hefyd ar yr elfen o fwlio y gellir ei gysylltu â defnydd o ffonau symudol, a dyna pam y gwnaethom ni'r penderfyniad i beidio ag aros am ddeddfwriaeth a gweithredu yn gynt, oherwydd mae'r Llywodraeth hon yn disgwyl i ysgolion gymryd y camau o'r math y mae'r Aelod yn eu hamlinellu. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779920 37 Cy 2026-10-20T13:47:59 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=1081&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=1081&l=en 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Arweinydd Llafur Cymru, Ken Skates. The leader of Welsh Labour, Ken Skates. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779921 38 En 2026-10-20T13:48:01 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=1083&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=1083&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 267 267 Ken Skates AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=267 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267 Leader of Welsh Labour Arweinydd Llafur Cymru Skates, Ken Diolch, Lywydd. I'd also like to pay tribute to the community of Aberfan, as we remember one of Wales's worst ever tragedies. First Minister, our democracy is facing unprecedented attacks through the spread of misinformation and disinformation. So-called bots and algorithms are a threat to open-mindedness, and I'd urge you to ask UK intelligence chiefs whether there's any evidence emerging of any recent interference in Welsh democracy. But, of course, the greatest defence against this is the objective truth provided by truly independent journalism. The BBC in Wales must be protected from the recently announced cuts. Our democracy needs impartial and independent news more than ever before, and I'm amazed that we haven't had an opportunity to debate or discuss the threats posed to the BBC in Wales. First Minister, what are you doing to save jobs at BBC Wales? Diolch, Lywydd. Hoffwn innau hefyd dalu teyrnged i gymuned Aberfan, wrth i ni gofio un o drasiedïau gwaethaf Cymru erioed. Brif Weinidog, mae ein democratiaeth yn wynebu ymosodiadau digynsail trwy ledaeniad camwybodaeth a thwyllwybodaeth. Mae botiau ac algorithmau, fel y'u gelwir, yn fygythiad i feddwl agored, a byddwn yn eich annog i ofyn i benaethiaid cudd-wybodaeth y DU pa un a oes unrhyw dystiolaeth yn dod i'r amlwg o unrhyw ymyrraeth ddiweddar yn nemocratiaeth Cymru. Ond, wrth gwrs, yr amddiffyniad mwyaf yn erbyn hyn yw'r gwirionedd gwrthrychol a ddarperir gan newyddiaduraeth wirioneddol annibynnol. Mae'n rhaid i'r BBC yng Nghymru gael ei ddiogelu rhag y toriadau a gyhoeddwyd yn ddiweddar. Mae angen newyddion diduedd ac annibynnol ar ein democratiaeth yn fwy nag erioed o'r blaen, ac rwy'n rhyfeddu nad ydym ni wedi cael cyfle i ddadlau na thrafod y bygythiadau i'r BBC yng Nghymru. Brif Weinidog, beth ydych chi'n ei wneud i achub swyddi yn BBC Cymru? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779923 39 En 2026-10-20T13:48:58 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=1140&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=1140&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I declare an interest previously declared, as a journalist myself, as a member of the National Union of Journalists, and, of course, we are all deeply concerned about any funding decisions at the BBC that impact not just journalism itself, but the way we tell our own story as a nation to ourselves as a nation and to the world. So, I'm very concerned indeed about potential cuts, and that is something that we will publicly make clear. On the other hand, we, of course, do not have a situation whereby broadcasting is devolved. I would like to be in the situation where broadcasting is devolved in order that we are able to put more protections in place for Welsh-based journalism, for the way that we're able to speak about our nation to ourselves and to the world. We will be taking measures to strengthen the voice of broadcasting in Wales, but we need to see that devolution, and I would welcome the support of the Member for that call. Rwy'n datgan buddiant a ddatganwyd yn flaenorol, fel newyddiadurwr fy hun, fel aelod o Undeb Cenedlaethol y Newyddiadurwyr, ac, wrth gwrs, rydym ni i gyd yn bryderus iawn am unrhyw benderfyniadau cyllido yn y BBC sy'n effeithio nid yn unig ar newyddiaduraeth ei hun, ond ar y ffordd yr ydym ni'n adrodd ein hanes ein hunain fel cenedl i ni ein hunain fel cenedl ac i'r byd. Felly, rwy'n bryderus dros ben am doriadau posibl, ac mae hynny'n rhywbeth y byddwn ni'n ei wneud yn eglur yn gyhoeddus. Ar y llaw arall, nid oes gennym ni, wrth gwrs, sefyllfa lle mae darlledu wedi'i ddatganoli. Hoffwn fod yn y sefyllfa lle mae darlledu wedi'i ddatganoli er mwyn i ni allu rhoi mwy o amddiffyniadau ar waith i newyddiaduraeth yng Nghymru, am y ffordd y gallwn ni siarad am ein cenedl â ni ein hunain a chyda'r byd. Byddwn yn cymryd mesurau i gryfhau llais darlledu yng Nghymru, ond mae angen i ni weld y datganoli hwnnw, a byddwn yn croesawu cefnogaeth yr Aelod i'r alwad honno. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779736 40 En 2026-10-20T13:50:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=1202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=1202&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 267 267 Ken Skates AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=267 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267 Skates, Ken First Minister, I don't think we can wait for the devolution of broadcasting, and, indeed, devolution of broadcasting in itself will not protect BBC Wales from cuts being imposed by the board centrally in London. It needs protection right now. We shouldn't have radio silence from the Welsh Government over what's happening at the BBC. It's as though Ministers are content to sit on their hands whilst our democracy is weakened. Now, another issue over which Plaid Cymru Members sat on their hands is the Hillsborough law. In the last Senedd term, your party abstained on a crucial consent motion. When the matter returns to this Chamber, will you commit to vote with Welsh Labour and support the fight for justice for the 97 and their families? Brif Weinidog, nid wyf i'n credu y gallwn ni aros i ddarlledu gael ei ddatganoli, ac, yn wir, ni fydd datganoli darlledu ynddo'i hun yn amddiffyn BBC Cymru rhag toriadau sy'n cael eu gorfodi gan y bwrdd yn ganolog yn Llundain. Mae angen ei amddiffyn nawr. Ni ddylem ni gael distawrwydd llwyr gan Lywodraeth Cymru am yr hyn sy'n digwydd yn y BBC. Mae fel pe bai Gweinidogion yn fodlon eistedd ar eu dwylo tra bod ein democratiaeth yn cael ei gwanhau. Nawr, mater arall y gwnaeth Aelodau Plaid Cymru eistedd ar eu dwylo yn ei gylch yw cyfraith Hillsborough. Yn y tymor Senedd diwethaf, fe wnaeth eich plaid ymatal ar gynnig cydsyniad hollbwysig. Pan fydd y mater yn dychwelyd i'r Siambr hon, a wnewch chi ymrwymo i bleidleisio gyda Llafur Cymru a chefnogi'r frwydr dros gyfiawnder i'r 97 a'u teuluoedd? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779741 41 En 2026-10-20T13:50:44 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=1246&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=1246&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The Member knows full well that we support the principle and the purpose of a Hillsborough law, and that the duty of candour is something that people should be able to expect. On the comment that he made previously about a board in London making decisions on broadcasting in Wales, let's just, for example, replace that 'board in London' with 'a UK Government'. On how many issues is that UK Government making decisions in London that have a detrimental impact on us in Wales? And how many years have Labour sat on their hands on rail funding, rather than making decisions that could make a real difference now to the infrastructure that we need in Wales? I hope there's a conversion happening here, where the leader of the Labour group is starting to see things my way. The evidence suggests otherwise. But this is precisely the case that we make. We need here in Wales to be able to make those decisions that build a better future for Wales ourselves, because we cannot depend on a board in London or, indeed, a UK Government to do the right thing for Wales themselves. Mae'r Aelod yn gwybod yn iawn ein bod ni'n cefnogi egwyddor a diben cyfraith Hillsborough, a bod y ddyletswydd gonestrwydd yn rhywbeth y dylai pobl allu ei ddisgwyl. Ar y sylw a wnaeth yn flaenorol am fwrdd yn Llundain yn gwneud penderfyniadau am ddarlledu yng Nghymru, gadewch i ni, er enghraifft, ddisodli'r 'bwrdd yn Llundain' hwnnw gyda 'Llywodraeth y DU'. Ar faint o faterion y mae'r Llywodraeth y DU honno yn gwneud penderfyniadau yn Llundain sy'n cael effaith niweidiol arnom ni yng Nghymru? A sawl blwyddyn mae Llafur wedi eistedd ar eu dwylo o ran cyllid rheilffyrdd, yn hytrach na gwneud penderfyniadau a allai wneud gwahaniaeth gwirioneddol rŵan i'r seilwaith sydd ei angen arnom ni yng Nghymru? Rwy'n gobeithio bod tröedigaeth yn digwydd yma, lle mae arweinydd y grŵp Llafur yn dechrau gweld pethau fy ffordd i. Mae'r dystiolaeth yn awgrymu fel arall. Ond dyma'n union y ddadl yr ydym ni'n ei gwneud. Mae angen i ni yma yng Nghymru allu gwneud y penderfyniadau hynny sy'n adeiladu dyfodol gwell i Gymru ein hunain, oherwydd allwn ni ddim ddibynnu ar fwrdd yn Llundain neu, yn wir, ar Lywodraeth y DU i wneud y peth iawn dros Gymru eu hunain. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779750 42 Cy 2026-10-20T13:51:56 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=1318&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=1318&l=en 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Darren Millar. The leader of the Welsh Conservatives, Darren Millar. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779753 43 En 2026-10-20T13:51:59 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=1321&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=1321&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Leader of the Welsh Conservatives Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig Millar, Darren Diolch, Lywydd. Can I also put on record that our thoughts are also with those affected by the devastating events in Aberfan 60 years ago this week? First Minister, it's vitally important that every single penny of taxpayers' money is well spent, and that includes on our national health service here in Wales. Unfortunately, more than £600 million has been paid out by the Welsh NHS in clinical negligence and personal injury claims over the past five years, £145 million of which was just in the last financial year alone. These are eye-watering figures, but they provide further evidence of the crisis engulfing the NHS here in Wales. Every single payout, of course—. Behind those payouts are families and individuals who've suffered loss or harm as a result of some tragic situation and failings in care. Now, our priority, I believe, has to be preventing these tragedies from happening in the first place, because every pound paid in compensation is a pound that could have been invested in delivering better care, better facilities for patients and better outcomes for them across the country. What action are you and your Government taking to get to grips with this issue? Diolch, Lywydd. A gaf innau hefyd gofnodi bod ein meddyliau hefyd gyda'r rhai yr effeithiwyd arnyn nhw gan y digwyddiadau ofnadwy yn Aberfan 60 mlynedd yn ôl i'r wythnos hon? Brif Weinidog, mae'n hanfodol bwysig bod pob un ceiniog o arian trethdalwyr yn cael ei gwario'n dda, ac mae hynny'n cynnwys ar ein gwasanaeth iechyd gwladol yma yng Nghymru. Yn anffodus, mae mwy na £600 miliwn wedi cael ei dalu allan gan GIG Cymru mewn hawliadau esgeulustod clinigol ac anafiadau personol dros y pum mlynedd diwethaf, ac roedd £145 miliwn ohono yn y flwyddyn ariannol ddiwethaf yn unig. Mae'r rhain yn ffigurau syfrdanol, ond maen nhw'n cynnig tystiolaeth bellach o'r argyfwng sy'n amlyncu'r GIG yma yng Nghymru. Mae pob un taliad, wrth gwrs—. Y tu ôl i'r taliadau hynny mae teuluoedd ac unigolion sydd wedi dioddef colled neu niwed o ganlyniad i ryw sefyllfa drasig a methiannau mewn gofal. Nawr, mae'n rhaid sicrhau mai ein blaenoriaeth, rwy'n credu, yw atal y trasiedïau hyn rhag digwydd yn y lle cyntaf, oherwydd mae pob punt a delir mewn iawndal yn bunt y gellid bod wedi ei buddsoddi mewn darparu gwell gofal, gwell cyfleusterau i gleifion a gwell canlyniadau iddyn nhw ledled y wlad. Pa gamau ydych chi a'ch Llywodraeth yn eu cymryd i fynd i'r afael â'r mater hwn? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779764 44 En 2026-10-20T13:53:18 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=1400&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=1400&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I agree, Llywydd, with the points made by the Member that, when we lose money from the NHS in compensation payments, that is money that is lost from the front line of tackling the serious issues that we have within the NHS in Wales. We don't think of it centrally as a financial issue, because behind every one of those compensation claims you will have somebody that has suffered a loss of some sort, because of—. It could be a human error, it could be a deeper systemic issue within the NHS. All I'll say is that we are determined as a Government to root out those problems that are within our control. There will always be mistakes made, by very, very well-meaning and professional health workers, and the compensation system exists in order to address that and pay recompense where that is necessary. But we are a Government that is determined to root out those issues that are creating the unsustainability of the NHS, and perhaps the unsustainability that is leading to problems that could end up with a compensation payout. Rwy'n cytuno, Lywydd, â'r pwyntiau a wnaed gan yr Aelod, pan fyddwn ni'n colli arian o'r GIG mewn taliadau iawndal, bod hwnnw'n arian sy'n cael ei golli o'r rheng flaen o fynd i'r afael â'r problemau difrifol sydd gennym ni yn y GIG yng Nghymru. Dydyn ni ddim yn meddwl amdano'n ganolog fel problem ariannol, oherwydd y tu ôl i bob un o'r hawliadau iawndal hynny bydd gennych chi rywun sydd wedi dioddef colled o ryw fath, oherwydd—. Gallai fod yn gamgymeriad dynol, gallai fod yn fater systemig dyfnach o fewn y GIG. Y cwbl y gwnaf i ei ddweud yw ein bod ni'n benderfynol fel Llywodraeth o gael gwared ar y problemau hynny sydd o fewn ein rheolaeth. Bydd camgymeriadau yn cael eu gwneud bob amser, gan weithwyr iechyd sy'n broffesiynol ac â bwriadau da iawn, iawn, ac mae'r system iawndal yn bodoli er mwyn mynd i'r afael â hynny a thalu iawndal lle bo hynny'n angenrheidiol. Ond rydym ni'n Llywodraeth sy'n benderfynol o gael gwared ar y problemau hynny sy'n creu anghynaliadwyedd y GIG, ac efallai'r anghynaliadwyedd sy'n arwain at broblemau a allai arwain yn y pen draw at daliad iawndal. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779766 45 En 2026-10-20T13:54:27 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=1469&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=1469&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren I asked you for specific things about what you would do to try and tackle this, and I appreciate the words about your desire to get on and deliver some improved sustainability, but you didn't tell me any specifics in terms of action that you would take, and, unfortunately, the situation with compensation payments looks as though it's going to get a whole lot worse. The Royal College of Emergency Medicine has warned today that our emergency departments in Wales are in a precarious position and facing the prospects of a very, very difficult winter, largely due to a lack of hospital beds. And the latest Welsh Risk Pool talks about the financial forecasts in the future, and buried on page 733 of a 1,100-page pack of papers for the Velindre University NHS Trust board, it suggests that the annual cost in the year 2028-29 of negligence claims is expected to rise to more than £310 million per year. So, within three years, the Welsh NHS could be shelling out the equivalent of salaries for more than 8,000 nurses in clinical negligence claims. I'd rather see that money spent on preventing people from coming to harm and dying than on compensation. So, can I ask you today, First Minister, to declare a health emergency? Everybody knows that we need to do that. Surge hospital numbers, recruit more doctors, nurses and paramedics, and then get on and deliver the safer care that people across Wales need. Gofynnais i chi am bethau penodol am yr hyn y byddech chi'n ei wneud i geisio mynd i'r afael â hyn, ac rwy'n gwerthfawrogi'r geiriau am eich dymuniad i fwrw ymlaen a sicrhau rhywfaint o gynaliadwyedd gwell, ond wnaethoch chi ddim dweud unrhyw fanylion penodol wrthyf i o ran camau y byddech chi'n eu cymryd, ac, yn anffodus, mae'r sefyllfa gyda thaliadau iawndal yn edrych fel pe bai'n mynd i fynd yn llawer iawn gwaeth. Mae'r Coleg Brenhinol Meddygaeth Argyfwng wedi rhybuddio heddiw bod ein hadrannau brys yng Nghymru mewn sefyllfa ansicr ac yn wynebu'r rhagolygon o aeaf anodd iawn, iawn, yn bennaf oherwydd diffyg gwelyau ysbyty. Ac mae Cronfa Risg ddiweddaraf Cymru yn sôn am y rhagolygon ariannol yn y dyfodol, ac wedi'i gladdu ar dudalen 733 o becyn 1,100 tudalen o bapurau ar gyfer bwrdd Ymddiriedolaeth GIG Prifysgol Felindre, mae'n awgrymu bod disgwyl i gost flynyddol hawliadau esgeulustod yn y flwyddyn 2028-29 godi i fwy na £310 miliwn y flwyddyn. Felly, o fewn tair blynedd, gallai GIG Cymru fod yn talu'r hyn sy'n gyfwerth â chyflogau ar gyfer mwy na 8,000 o nyrsys mewn hawliadau esgeulustod clinigol. Byddai'n well gen i weld yr arian hwnnw yn cael ei wario ar atal pobl rhag dioddef niwed a marw nag ar iawndal. Felly, a gaf i ofyn i chi heddiw, Brif Weinidog, ddatgan argyfwng iechyd? Mae pawb yn gwybod bod angen i ni wneud hynny. Ymchwydd i niferoedd ysbyty, recriwtio mwy o feddygon, nyrsys a pharafeddygon, ac yna bwrw ymlaen a darparu'r gofal mwy diogel sydd ei angen ar bobl ledled Cymru. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779738 46 En 2026-10-20T13:55:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=1502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=1502&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779743 47 En 2026-10-20T13:56:02 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=1564&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=1564&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I respect the consistency with which the leader of the Conservatives makes that call for declaring a health emergency. I want to impress this Senedd with the fact that I don't think we could be treating the NHS with a higher level of urgency than we are currently. Giving it a title in that respect doesn't work, doesn't make a difference. What we have done since coming into Government, in that very short time, is make that financial investment in speeding up flow through the system, the kind of governance changes that we believe will lead to better management and, hopefully, if we get this right, to reducing the number of errors that happen within the health service, and improving our ability to target what is going wrong across the health service. The Member knows, having spoken on health for many, many years, that the problems we face within the NHS in Wales are multiple. Our task is to build that sustainability to create a system that works well together. I am satisfied that we are putting those steps in place now. Will it take time? Yes. But the example given on the need to bring down compensation payments is a very, very valid example of why keeping things as they were under previous administrations within the health service is not an option. Rwy'n parchu pa mor gyson y mae arweinydd y Ceidwadwyr yn gwneud yr alwad honno am ddatgan argyfwng iechyd. Hoffwn roi ar ddeall i'r Senedd hon y ffaith nad wyf i'n credu y gallem ni fod yn trin y GIG gyda lefel uwch o frys nag yr ydym ni ar hyn o bryd. Nid yw rhoi teitl iddo yn hynny o beth yn gweithio, nid yw'n gwneud gwahaniaeth. Yr hyn yr ydym ni wedi ei wneud ers dod i Lywodraeth, yn yr amser byr iawn hwnnw, yw gwneud y buddsoddiad ariannol hwnnw i gyflymu'r llif drwy'r system, y math o newidiadau llywodraethu yr ydym ni'n credu fydd yn arwain at well rheolaeth a, gobeithio, os byddwn ni'n gwneud hyn yn iawn, at leihau nifer y camgymeriadau sy'n digwydd o fewn y gwasanaeth iechyd, a gwella ein gallu i dargedu'r hyn sy'n mynd o'i le ar draws y gwasanaeth iechyd. Mae'r Aelod yn gwybod, ar ôl siarad am iechyd ers blynyddoedd lawer iawn, bod y problemau sy'n ein hwynebu o fewn y GIG yng Nghymru yn amryw. Ein tasg ni yw datblygu'r cynaliadwyedd hwnnw i greu system sy'n gweithio'n dda gyda'i gilydd. Rwy'n fodlon ein bod ni'n rhoi'r camau hynny ar waith nawr. A fydd yn cymryd amser? Bydd. Ond mae'r enghraifft a roddwyd ar yr angen i leihau taliadau iawndal yn enghraifft ddilys iawn, iawn o pam nad yw cadw pethau fel yr oedden nhw o dan weinyddiaethau blaenorol yn y gwasanaeth iechyd yn opsiwn. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779745 48 Cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Plant a Phobl Ifanc Mabwysiedig a'r Rhai sydd â Phrofiad o fod mewn Gofal Adopted and Care-experienced Children and Young People 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779746 49 Cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12154 12154 Catherine Cullen AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12154 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12154 Cullen, Catherine 3. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i wella'r cymorth a ddarperir i blant a phobl ifanc mabwysiedig a'r rhai sydd â phrofiad o fod mewn gofal? OQ64755 3. What action is the Welsh Government taking to improve the support provided to adopted and care-experienced children and young people? OQ64755 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779747 50 En 2026-10-20T13:57:41 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=1663&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=1663&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Everybody in Wales deserves access to high-quality care and support that is timely, effective and centred around their needs. Through investment in therapeutic support, early intervention, the removal of profit from care and the transformation of children’s services, we are committed to working with the 75 signatories to our corporate parenting charter to improve stability, strengthen relationships and deliver better outcomes for adopted and care-experienced children and young people. Mae pawb yng Nghymru yn haeddu mynediad at ofal a chymorth o ansawdd uchel sy'n brydlon, yn effeithiol ac yn canolbwyntio ar eu hanghenion. Trwy fuddsoddiad mewn cymorth therapiwtig, ymyrraeth gynnar, cael gwared ar elw o ofal a thrawsnewid gwasanaethau plant, rydym ni wedi ymrwymo i weithio gyda 75 o lofnodwyr ein siarter rhianta corfforaethol i wella sefydlogrwydd, i gryfhau perthnasoedd ac i gyflawni canlyniadau gwell i blant a phobl ifanc sydd wedi'u mabwysiadu ac sydd â phrofiad o fod mewn gofal. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779751 51 En 2026-10-20T13:58:15 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=1697&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=1697&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12154 12154 Catherine Cullen AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12154 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12154 Cullen, Catherine In the August 2026 report, Care Inspectorate Wales found that adoption support remained inconsistent, with waiting lists across almost every regional collaborative. The average number of days taken for children to move from the decision that they should be placed for adoption to actually being in place varied considerably across Wales, with the lowest figure of 248 days waiting in the Western Bay Adoption Service to a high of 450 days waiting in the Adoption Mid and West Wales collaborative. It is apparent that you want to build a united Wales, but in what modern nation is it acceptable for a child to wait an additional 202 days to get the outcome they need in one region compared to the other? This is not timely. Having experienced the care system myself, both as a child and as an adoptive parent, I know the struggle first-hand. So, my question is simple: what specifically is this Government going to do to close these gaps and ensure equitable support nationwide? Yn adroddiad Awst 2026, canfu Arolygiaeth Gofal Cymru fod cymorth mabwysiadu yn dal i fod yn anghyson, â rhestrau aros ar draws bron pob menter gydweithredol ranbarthol. Roedd nifer cyfartalog y diwrnodau a gymerwyd i blant symud o'r penderfyniad y dylid eu lleoli i'w mabwysiadu i fabwysiadu gael ei drefnu mewn gwirionedd yn amrywio'n sylweddol ledled Cymru, â'r ffigur isaf o 248 diwrnod yn aros yng Ngwasanaeth Mabwysiadu Bae'r Gorllewin i uchafswm o 450 diwrnod o aros ym menter gydweithredol Mabwysiadu Canolbarth a Gorllewin Cymru. Mae'n amlwg eich bod chi eisiau creu Cymru unedig, ond ym mha genedl fodern y mae'n dderbyniol i blentyn aros 202 diwrnod ychwanegol i gael y canlyniad sydd ei angen arno mewn un rhanbarth o'i gymharu â'r llall? Nid yw hyn yn brydlon. Ar ôl cael profiad o'r system ofal fy hun, fel plentyn ac fel rhiant mabwysiadol, rwy'n ymwybodol o'r frwydr yn bersonol. Felly, mae fy nghwestiwn yn syml: beth yn benodol y mae'r Llywodraeth hon yn mynd i'w wneud i gau'r bylchau hyn a sicrhau cymorth teg ledled y wlad? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779756 52 En 2026-10-20T13:59:10 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=1752&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=1752&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Well, the Member's lived experience tells her why this is not acceptable, that people are waiting too long, and, as a Government, we want to close that gap. The Welsh Government funds the National Adoption Service. The national adoption commitment supports access to a range of universal targeted and specialist provision, which is important. But we have to be always looking at means to make sure that children have the support that they need sooner. It is not the situation that we accept things as they are. We also have to accept that once we are able, hopefully, working with other partners, to speed up that initial part of the system, adoption is recognised as a lifelong journey, and support isn't limited to that point of placement, as much as we need to get that point of placement speeded up and the making of that adoption order. Children, young people and families can access and re-engage with adoption supporters as needs emerge, or as those needs change over time. But the Member is right. Through our work with the National Adoption Service and the funding that is going in—over £2 million of core funding per year—we have to make sure that that initial contact is made quicker. Wel, mae profiad bywyd yr Aelod yn dweud wrthi pam nad yw hyn yn dderbyniol, bod pobl yn aros yn rhy hir, ac, fel Llywodraeth, rydym ni eisiau cau'r bwlch hwnnw. Mae Llywodraeth Cymru yn ariannu'r Gwasanaeth Mabwysiadu Cenedlaethol. Mae'r ymrwymiad mabwysiadu cenedlaethol yn cefnogi mynediad at amrywiaeth o ddarpariaeth gyffredinol wedi'i thargedu ac arbenigol, sy'n bwysig. Ond mae'n rhaid i ni fod yn edrych bob amser ar ffyrdd o wneud yn siŵr bod plant yn cael y cymorth sydd ei angen arnyn nhw yn gynt. Nid ein bod ni'n derbyn pethau fel y maen nhw yw'r sefyllfa. Mae'n rhaid i ni dderbyn hefyd, unwaith y byddwn ni'n gallu, gobeithio, gan weithio gyda phartneriaid eraill, cyflymu'r rhan gychwynnol honno o'r system, bod mabwysiadu yn cael ei gydnabod fel taith gydol oes, ac nad yw'r cymorth wedi'i gyfyngu i'r adeg leoli honno, cymaint ag y mae angen i ni gyflymu'r adeg leoli honno a gwneud y gorchymyn mabwysiadu hwnnw. Gall plant, pobl ifanc a theuluoedd gael mynediad at gynorthwywyr mabwysiadu ac ail-ymgysylltu â nhw wrth i anghenion ddod i'r amlwg, neu wrth i'r anghenion hynny newid dros amser. Ond mae'r Aelod yn iawn. Drwy ein gwaith gyda'r Gwasanaeth Mabwysiadu Cenedlaethol a'r cyllid sy'n cael ei roi i mewn—dros £2 filiwn o gyllid craidd y flwyddyn—mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr bod y cyswllt cychwynnol hwnnw yn cael ei wneud yn gyflymach. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779770 53 En 2026-10-20T14:00:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=1802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=1802&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779783 54 En 2026-10-20T14:00:44 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=1846&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=1846&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 174 174 Lynne Neagle AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=174 Neagle, Lynne First Minister, the previous Government had a programme of radical reform of care for care-experienced children and young people. That programme made progress, but I would argue that there is much more work still to be done. The programme benefited from the proactive involvement of successive First Ministers. Can I ask whether it is the Government's intention to continue that programme and whether you will personally be involved in it? Because I think that is a vital thing, that we all recognise that care-experienced children are all our children. Brif Weinidog, roedd gan y Llywodraeth flaenorol raglen o ddiwygio radical o ofal i blant a phobl ifanc â phrofiad o fod mewn gofal. Gwnaeth y rhaglen honno gynnydd, ond byddwn yn dadlau bod llawer mwy o waith i'w wneud o hyd. Fe wnaeth y rhaglen elwa o gyfranogiad rhagweithiol Prif Weinidogion olynol. A gaf i ofyn ai bwriad y Llywodraeth yw parhau â'r rhaglen honno a pha un a fyddwch chi'n bersonol yn rhan ohoni? Oherwydd rwy'n credu bod hynny'n beth hollbwysig, ein bod ni i gyd yn cydnabod bod plant â phrofiad o fod mewn gofal yn blant i ni gyd. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779785 55 En 2026-10-20T14:01:24 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=1886&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=1886&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Absolutely, and I certainly appreciate efforts made by Ministers and First Ministers in the past to highlight this as an issue that we have come to, I think, understand as being one that we as elected Members need to take more seriously than perhaps we have done in the past. I certainly will work closely with my ministerial team. Programmes will change, programmes will develop, programmes will evolve, and that is very much what we want to do in partnership with others across this Senedd. But we know that there's been a lot of attention given, for example, to the cliff edge of care—when young people, having gone through care, leave care and find themselves without that level of support that we should be able to give them. That's one example of why we need to work right across Government, including the First Minister, to show those young people that we are serious in our words and in our deeds in supporting them. Yn bendant, ac rwy'n sicr yn gwerthfawrogi ymdrechion a wnaed gan Weinidogion a Phrif Weinidogion yn y gorffennol i dynnu sylw at hwn fel mater yr ydym ni wedi dod i ddeall, rwy'n credu, fel un y mae angen i ni fel Aelodau etholedig ei gymryd mwy o ddifrif nag efallai yr ydym ni wedi ei wneud yn y gorffennol. Byddaf yn sicr yn gweithio'n agos gyda fy nhîm gweinidogol. Bydd rhaglenni yn newid, bydd rhaglenni yn datblygu, bydd rhaglenni yn esblygu, a dyna'n sicr yr hyn yr ydym ni eisiau ei wneud mewn partneriaeth ag eraill ar draws y Senedd hon. Ond rydym ni'n gwybod bod llawer o sylw wedi cael ei roi, er enghraifft, i ymyl clogwyn gofal—pan fydd pobl ifanc, ar ôl mynd trwy ofal, yn gadael gofal ac yn cael eu hunain heb y lefel honno o gymorth y dylem ni allu ei rhoi iddyn nhw. Dyna un enghraifft o pam mae angen i ni weithio ar draws y Llywodraeth gyfan, gan gynnwys y Prif Weinidog, i ddangos i'r bobl ifanc hynny ein bod ni o ddifrif yn ein geiriau ac yn ein gweithredoedd o ran eu cynorthwyo. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779790 56 En 2026-10-20T14:02:27 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=1949&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=1949&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 336 336 Natasha Asghar AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=336 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=336 Asghar, Natasha First Minister, many young people face a sheer cliff-edge situation when they turn 18 and prepare to leave care. It means moving from an established care system that they're familiar with to the uncertainty of independent living. That, quite understandably, can be really daunting because often they don't have the family network, safety nets or support that other young people have. Too many care-experienced young people face challenges with financing, housing, employment, education and their mental health. So, First Minister, I'd like to know: what is your Government doing to ensure that young people across Wales are as prepared as possible for this transition? And will you commit to ensuring support continues for as long as these young people need it, rather than simply ending it on their eighteenth birthday? Brif Weinidog, mae llawer o bobl ifanc yn wynebu sefyllfa ymyl clogwyn sy'n disgyn yn syth pan fyddan nhw'n troi'n 18 oed ac yn paratoi i adael gofal. Mae'n golygu symud o system ofal sefydledig y maen nhw'n gyfarwydd â hi i'r ansicrwydd o fyw'n annibynnol. Gall hynny, yn gwbl ddealladwy, fod yn wirioneddol frawychus oherwydd yn aml nid oes ganddyn nhw'r rhwydwaith teuluol, y rhwydi diogelwch na'r cymorth sydd gan bobl ifanc eraill. Mae gormod o bobl ifanc â phrofiad o fod mewn gofal yn wynebu heriau gyda chyllid, tai, cyflogaeth, addysg a'u hiechyd meddwl. Felly, Brif Weinidog, hoffwn wybod: beth mae eich Llywodraeth yn ei wneud i sicrhau bod pobl ifanc ledled Cymru mor barod â phosibl ar gyfer y trawsnewidiad hwn? Ac a wnewch chi ymrwymo i sicrhau bod cymorth yn parhau cyhyd ag y bydd ei angen ar y bobl ifanc hyn, yn hytrach na'i derfynu'n ddiofyn ar eu pen-blwydd yn ddeunaw oed? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779791 57 En 2026-10-20T14:03:06 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=1988&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=1988&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I'm grateful to the Member for again emphasising that cliff edge that we need to avoid. Action is being taken to provide longer term support for young people who have left care. That starts with the role of personal advisers and provision to ensure that all care leavers do have a personal adviser up to the age of 25. I think that's very, very important. We have re-established the Wales leaving care forum to share learning and inform our policy development on care leavers. And finally, perhaps—again, one of the areas where we have to work cross-departmentally on this—our programme for government specifically includes a commitment to embed a housing first, trauma-informed and person-centred approach to tackling homelessness. That's very, very relevant when it comes to making sure that we look after the housing needs of young people leaving care. Rwy'n ddiolchgar i'r Aelod am bwysleisio eto yr ymyl clogwyn hwnnw y mae angen i ni ei osgoi. Mae camau yn cael eu cymryd i ddarparu cymorth tymor hwy i bobl ifanc sydd wedi gadael gofal. Mae hynny'n dechrau gyda swyddogaeth cynghorwyr personol a darpariaeth i sicrhau bod gan bawb sy'n gadael gofal gynghorydd personol hyd at 25 oed. Rwy'n credu bod hynny'n bwysig iawn, iawn. Rydym ni wedi ailsefydlu fforwm gadael gofal Cymru i rannu dysgu ac i hysbysu ein datblygiad polisi ar y rhai sy'n gadael gofal. Ac yn olaf, efallai—eto, un o'r meysydd lle mae'n rhaid i ni weithio'n draws-adrannol ar hyn—mae ein rhaglen lywodraethu yn cynnwys yn benodol ymrwymiad i ymwreiddio dull tai yn gyntaf, wedi'i hysbysu gan drawma ac sy'n canolbwyntio ar yr unigolyn o fynd i'r afael â digartrefedd. Mae hynny'n berthnasol iawn, iawn pan ddaw i wneud yn siŵr ein bod ni'n gofalu am anghenion tai pobl ifanc sy'n gadael gofal. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779794 58 Cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Lefelau Staffio yn GIG Cymru Staffing Levels in NHS Wales 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779795 59 Cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 143 143 Andrew R.T. Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=143 Davies, Andrew R.T. 4. Pa asesiad y mae'r Prif Weinidog wedi'i wneud o ddigonolrwydd lefelau staffio yn GIG Cymru? OQ64794 4. What assessment has the First Minister made of the adequacy of staffing levels in NHS Wales? OQ64794 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779796 60 En 2026-10-20T14:00:09 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=1811&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=1811&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun We have the largest NHS workforce Wales has ever had. We have a committed workforce. We have a skilled workforce. But we know that the state of the workforce can't be judged by numbers alone. That is why we are developing a new NHS workforce strategy now to support a sustainable workforce for the future. Our new digital and estate strategies will also support the modernisation of services to nurture a more productive and innovative workforce. Mae gennym ni'r gweithlu GIG mwyaf a fu gan Gymru erioed. Mae gennym ni weithlu ymroddedig. Mae gennym ni weithlu medrus. Ond rydym ni'n gwybod na ellir barnu cyflwr y gweithlu ar sail niferoedd yn unig. Dyna pam rydym ni'n datblygu strategaeth gweithlu'r GIG newydd rŵan i gefnogi gweithlu cynaliadwy ar gyfer y dyfodol. Bydd ein strategaethau digidol ac ystadau newydd hefyd yn cynorthwyo'r gwaith o foderneiddio gwasanaethau i feithrin gweithlu mwy cynhyrchiol ac arloesol. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779797 61 En 2026-10-20T14:04:37 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=2079&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=2079&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 143 143 Andrew R.T. Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=143 Davies, Andrew R.T. Thank you, First Minister, for that answer. Numbers do make a difference when it comes to general practitioner practices. Over the last 15 years, there's been a drop in GP numbers of some 20 per cent, from 1,845 to under 1,500 GPs now available within the Welsh NHS. You have a manifesto commitment to, obviously, put an extra 100 GPs into the service by the end of this Senedd term. How are those 100 GPs going to be allocated to the GP practices in Wales, given that, as a percentage, we have fewer full-time GPs working within the Welsh NHS, and yet patient numbers have gone up by a third for those full-time equivalent GPs? Diolch, Brif Weinidog, am yr ateb yna. Mae niferoedd yn gwneud gwahaniaeth o ran meddygfeydd teulu. Dros y 15 mlynedd diwethaf, bu gostyngiad o tua 20 y cant i nifer y meddygon teulu, o 1,845 i lai na 1,500 o feddygon teulu sydd bellach ar gael yn y GIG yng Nghymru. Mae gennych chi ymrwymiad maniffesto, yn amlwg, i roi 100 o feddygon teulu ychwanegol yn y gwasanaeth erbyn diwedd y tymor Senedd hwn. Sut mae'r 100 o feddygon teulu hynny yn mynd i gael eu neilltuo i'r meddygfeydd teulu yng Nghymru, o gofio, fel canran, bod gennym ni lai o feddygon teulu llawn amser yn gweithio o fewn GIG Cymru, ac eto mae nifer y cleifion wedi cynyddu o un rhan o dair ar gyfer y meddygon teulu cyfwerth ag amser llawn hynny? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779752 62 En 2026-10-20T14:05:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=2102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=2102&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779754 63 En 2026-10-20T14:05:20 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=2122&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=2122&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Full-time equivalence is very, very important here, because we've been given statistics in recent years showing the number of GPs growing, when actually the number of full-time equivalent GPs has not increased at the same level. Yes, we have a pledge to recruit 100 new GPs. Essentially, we know that there are different pressures in different parts of Wales. We will need to make those decisions based on the specific pressures in different parts of Wales. We know, for example, that rural parts of Wales have faced problems in recruiting GPs. But it's not just rural areas either; post-industrial areas have experienced problems in recruiting GPs also. This is very much a part of that workforce strategy. Again, coming back to my initial point, it's not just about numbers; it's how those people are used, how they're individually able to work to the top of their training, but also that they're in the right place, doing the right things, to make sure that that NHS sustainability really does exist across the board. Mae cyfwerthedd ag amser llawn yn bwysig iawn, iawn yma, oherwydd rydym ni wedi cael ystadegau yn ystod y blynyddoedd diwethaf sy'n dangos bod nifer y meddygon teulu yn tyfu, pan nad yw nifer y meddygon teulu cyfwerth ag amser llawn wedi cynyddu ar yr un lefel mewn gwirionedd. Oes, mae gennym ni addewid i recriwtio 100 o feddygon teulu newydd. Yn y bôn, rydym ni'n gwybod bod gwahanol bwysau mewn gwahanol rannau o Gymru. Bydd angen i ni wneud y penderfyniadau hynny yn seiliedig ar y pwysau penodol mewn gwahanol rannau o Gymru. Rydym ni'n gwybod, er enghraifft, bod rhannau gwledig o Gymru wedi wynebu problemau yn recriwtio meddygon teulu. Ond nid yw'n fater o ardaloedd gwledig yn unig chwaith; mae ardaloedd ôl-ddiwydiannol wedi dioddef problemau yn recriwtio meddygon teulu hefyd. Mae hyn yn sicr yn rhan o'r strategaeth weithlu honno. Eto, gan ddychwelyd at fy mhwynt cychwynnol, nid yw'n fater o niferoedd yn unig; mae'n fater o sut mae'r bobl hynny'n cael eu defnyddio, sut maen nhw'n gallu gweithio'n unigol i frig eu hyfforddiant, ond hefyd eu bod nhw yn y lle iawn, yn gwneud y pethau iawn, i wneud yn siŵr bod cynaliadwyedd y GIG wir yn bodoli drwyddi draw. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779757 64 En 2026-10-20T14:06:33 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=2195&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=2195&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12150 12150 Sara Crowley AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12150 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12150 Crowley, Sara I declare an interest as somebody who lives with diabetes and has worked in diabetes care. Our specialist diabetes teams in Wales deserve enormous credit for the progress they've made in giving people access to new diabetes technology. What we need to appreciate is that Wales has made that progress without the same dedicated injection of implementation funding that we have seen in England. That is a success story for Wales and, above all, for our NHS staff, but we must be careful that their success is not used as evidence that they can simply continue to do more with the same resources. First Minister, how will the Welsh Government build on that success and ensure that our specialist workforce has the investment it needs so that Wales can continue to improve access to life-changing diabetes technology? Diolch. Rwy'n datgan buddiant fel rhywun sy'n byw gyda diabetes ac wedi gweithio ym maes gofal diabetes. Mae ein timau diabetes arbenigol yng Nghymru yn haeddu clod enfawr am y cynnydd y maen nhw wedi ei wneud o ran rhoi mynediad i bobl at dechnoleg diabetes newydd. Yr hyn y mae angen i ni ei werthfawrogi yw bod Cymru wedi gwneud y cynnydd hwnnw heb yr un chwistrelliad pwrpasol o gyllid gweithredu ag yr ydym ni wedi ei weld yn Lloegr. Mae honno'n stori lwyddiant i Gymru ac, yn anad dim, i'n staff GIG, ond mae'n rhaid i ni fod yn ofalus nad yw eu llwyddiant yn cael ei ddefnyddio fel tystiolaeth y gallan nhw barhau i wneud mwy gyda'r un adnoddau. Brif Weinidog, sut wnaiff Llywodraeth Cymru adeiladu ar y llwyddiant hwnnw a sicrhau bod gan ein gweithlu arbenigol y buddsoddiad sydd ei angen arno fel y gall Cymru barhau i wella mynediad at dechnoleg diabetes sy'n newid bywydau? Diolch. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779758 65 En 2026-10-20T14:07:17 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=2239&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=2239&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The Member, Llywydd, is right to recognise the success of our specialist diabetes teams here in Wales, and I'm proud of the progress that those teams have made. We continue to support improvement in the delivery of diabetes care by using a carefully planned approach to NHS services. The Welsh Government itself sets national planning requirements on NHS organisations through the NHS planning framework and system measures. The expectations for planning diabetes care are set out in the quality statement for diabetes, which was updated earlier this year, in February. As part of our ongoing Tackling Diabetes Together programme, we're supporting health boards to ensure that type 1 diabetics can access hybrid closed-loop systems. This is the very latest technology recommended by the National Institute for Health and Care Excellence. It's a good example of how we're using technology and using innovation in order to improve the outcomes for patients. Mae'r Aelod, Lywydd, yn iawn i gydnabod llwyddiant ein timau diabetes arbenigol yma yng Nghymru, ac rwy'n falch o'r cynnydd y mae'r timau hynny wedi ei wneud. Rydym ni'n parhau i gynorthwyo gwelliant yn y broses o ddarparu gofal diabetes trwy ddefnyddio dull wedi'i gynllunio'n ofalus o ymdrin â gwasanaethau'r GIG. Mae Llywodraeth Cymru ei hun yn gosod gofynion cynllunio cenedlaethol ar sefydliadau'r GIG drwy fframwaith cynllunio a mesurau system y GIG. Mae'r disgwyliadau ar gyfer cynllunio gofal diabetes wedi'u nodi yn y datganiad ansawdd ar gyfer diabetes, a ddiweddarwyd yn gynharach eleni, ym mis Chwefror. Yn rhan o'n rhaglen Datrys Diabetes Gyda'n Gilydd, rydym yn cynorthwyo byrddau iechyd i sicrhau y gall pobl ddiabetig math 1 gael mynediad at systemau dolen gaeedig hybrid. Dyma'r dechnoleg ddiweddaraf un a argymhellir gan y Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal. Mae'n enghraifft dda o sut rydym ni'n defnyddio technoleg ac yn defnyddio arloesedd er mwyn gwella'r canlyniadau i gleifion. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779760 66 En 2026-10-20T14:08:29 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=2311&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=2311&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12142 12142 Benjamin Hodge Mckenna AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12142 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12142 Hodge Mckenna, Benjamin The NHS in Wales now employs more than 100,000 members of full-time equivalent staff across the organisation. Those staff are the backbone of our NHS, and they do vital work to provide the care that so many people in Wales depend on. But, too often, they are overburdened and under-resourced, and those problems are exacerbated when staffing levels are insufficient. Official statistics show that there are currently more than 5,000 unfilled posts across our NHS, with medical and dental vacancies nearing 9 per cent. Sickness absences are elevated, and many clinicians are reporting that staffing levels are currently inadequate to meet patient demand. What specific action is the Government taking to reduce our dependency on agency and temporary staff, so that we can recruit and retain more home-grown workers and deliver a measurable improvement for our patients in Wales? Mae'r GIG yng Nghymru bellach yn cyflogi mwy na 100,000 o aelodau staff cyfwerth ag amser llawn ar draws y sefydliad. Y staff hynny yw asgwrn cefn ein GIG, ac maen nhw'n gwneud gwaith hanfodol i ddarparu'r gofal y mae cynifer o bobl yng Nghymru yn dibynnu arno. Ond, yn rhy aml, maen nhw'n cael eu gorlwytho ac yn brin o adnoddau, ac mae'r problemau hynny'n cael eu gwaethygu pan nad yw'r lefelau staffio yn ddigonol. Mae ystadegau swyddogol yn dangos bod mwy na 5,000 o swyddi heb eu llenwi ar draws ein GIG ar hyn o bryd, â swyddi gwag meddygol a deintyddol yn agosáu at 9 y cant. Mae absenoldebau salwch yn uchel, ac mae llawer o glinigwyr yn adrodd nad yw lefelau staffio yn ddigonol ar hyn o bryd i fodloni galw cleifion. Pa gamau penodol y mae'r Llywodraeth yn eu cymryd i leihau ein dibyniaeth ar staff asiantaeth a dros dro, fel y gallwn ni recriwtio a chadw mwy o weithwyr cartref a chyflawni gwelliant mesuradwy i'n cleifion yng Nghymru? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779761 67 En 2026-10-20T14:09:28 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=2370&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=2370&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I welcome those comments. This is something that was a mantra of mine when I was a health spokesman in opposition. It is quite obvious why over-reliance on agency staff causes and exacerbates unsustainability within the workforce. It's something that my Minister has acted on, because dealing with that historic overuse of agency work absolutely gets to grips with how we make sure that we're not taking short-term decisions, but that we're thinking about the long term always. I think if there's one thing that previous administrations were failing on more than any it was—and it was well meant—'deal with the waiting times now, as quickly as possible'. It wasn't particularly successful, but also was not addressing the long-term problems. Making sure that we have long-term staffing in place, with a commitment to those areas of the NHS in which they're working, gives you that robustness that we need to improve services moving forward. This is part of that wider workforce planning agenda, as I said. We've been clear that workforce planning across NHS Wales must continue to strengthen. Workforce planning has often relied on just replacing existing vacancies and modelling based on current workforce numbers, rather than taking a broader look. That's a fundamentally different approach that we're taking as a Government. Rwy'n croesawu'r sylwadau hynny. Mae hyn yn rhywbeth a oedd yn fantra i mi pan oeddwn i'n llefarydd iechyd yn yr wrthblaid. Mae'n eithaf amlwg pam mae gor-ddibyniaeth ar staff asiantaeth yn achosi ac yn gwaethygu anghynaliadwyedd o fewn y gweithlu. Mae'n rhywbeth y mae fy Ngweinidog wedi gweithredu arno, oherwydd mae ymdrin â'r gorddefnydd hanesyddol hwnnw o waith asiantaeth yn sir yn mynd i'r afael â sut rydym ni'n gwneud yn siŵr nad ydym ni'n gwneud penderfyniadau byrdymor, ond ein bod ni'n meddwl am yr hirdymor bob amser. Rwy'n credu os oes un peth yr oedd gweinyddiaethau blaenorol yn methu arno yn fwy nag unrhyw beth—ac roedd eu bwriadau'n dda—'ymdrin â'r amseroedd aros nawr, cyn gynted â phosibl' oedd hwnnw. Nid oedd yn arbennig o lwyddiannus, ond nid oedd yn mynd i'r afael â'r problemau hirdymor chwaith. Mae gwneud yn siŵr bod gennym ni staffio hirdymor ar waith, ag ymrwymiad i'r meysydd hynny o'r GIG lle maen nhw'n gweithio ynddynt, yn rhoi'r cadernid hwnnw sydd ei angen arnom ni i wella gwasanaethau yn y dyfodol. Mae hyn yn rhan o'r agenda cynllunio gweithlu ehangach honno, fel y dywedais. Rydym ni wedi bod yn eglur bod yn rhaid i gynllunio'r gweithlu ar draws GIG Cymru barhau i gryfhau. Mae cynllunio'r gweithlu yn aml wedi dibynnu ar ddisodli swyddi gwag presennol a modelu yn seiliedig ar niferoedd gweithlu presennol, yn hytrach na chymryd golwg ehangach. Mae hwnnw'n ddull sylfaenol wahanol yr ydym ni'n ei fabwysiadu fel Llywodraeth. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779765 68 En 2026-10-20T14:10:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=2402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=2402&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779780 69 Cy 2026-10-20T14:14:47 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=2689&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=2689&l=en 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779767 70 Cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Clefyd Niwronau Motor Motor Neurone Disease 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779768 71 Cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12143 12143 Niamh Salkeld AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12143 Salkeld, Niamh 5. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gefnogi pobl sy’n byw gyda chlefyd niwronau motor ym Mlaenau Gwent Caerffili Rhymni? OQ64781 5. What steps is the Welsh Government taking to support people living with motor neurone disease in Blaenau Gwent Caerffili Rhymni? OQ64781 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779769 72 En 2026-10-20T14:11:15 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=2477&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=2477&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Motor neurone disease is a devastating illness that has a profound impact on those affected, their families and loved ones. We are committed to improving care and support for people living with the disease. Health boards are implementing the quality statement for neurological conditions to provide better, more consistent care for people with MND and other neurological conditions. Mae clefyd niwronau motor yn salwch ofnadwy sy'n cael effaith ddofn ar y rhai yr effeithir arnyn nhw, eu teuluoedd a'u hanwyliaid. Rydym ni wedi ymrwymo i wella gofal a chymorth i bobl sy'n byw gyda'r clefyd. Mae byrddau iechyd yn gweithredu'r datganiad ansawdd ar gyfer cyflyrau niwrolegol i ddarparu gofal gwell, mwy cyson i bobl â MND a chyflyrau niwrolegol eraill. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779772 73 En 2026-10-20T14:11:41 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=2503&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=2503&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12143 12143 Niamh Salkeld AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12143 Salkeld, Niamh Diolch, Brif Weinidog. Motor neurone disease, as you said, is such a devastating, rapidly progressing condition, and, for those people who are living with it, time is really critical. I lost my auntie to MND a couple of years ago, and I saw first-hand the devastating impact that that had on her and our family as well. Around a third of people who are diagnosed with MND die within a year of that diagnosis, yet the MND Association tells us that securing funding for vital home adaptation can take just as long. And that funding is about so much more than just home improvements. It's about preserving people's independence, their dignity and also their quality of life. Constituents have contacted me about the difficulties that they face in securing these adaptations. People with MND shouldn't have to spend their precious time waiting for their homes to be made safe and accessible for them. So, Prif Weinidog, what steps are the Welsh Government taking to address the critical housing challenges faced by people living with MND in Wales? Diolch, Brif Weinidog. Mae clefyd niwronau motor, fel y gwnaethoch chi ddweud, yn gyflwr mor ofnadwy, sy'n datblygu'n gyflym, ac, i'r bobl hynny sy'n byw gydag ef, mae amser yn wirioneddol hanfodol. Collais fy modryb i MND flwyddyn neu ddwy yn ôl, a gwelais yn bersonol yr effaith ofnadwy y cafodd hynny arni hi a'n teulu hefyd. Mae tua thraean o'r bobl sy'n cael diagnosis o MND yn marw o fewn blwyddyn i'r diagnosis hwnnw, ac eto mae'r Gymdeithas MND yn dweud wrthym ni y gall sicrhau cyllid ar gyfer addasiadau cartref hanfodol gymryd yr un mor hir. Ac mae'r cyllid hwnnw yn ymwneud â llawer iawn mwy na dim ond gwelliannau i'r cartref. Mae'n ymwneud â chynnal annibyniaeth pobl, eu hurddas a hefyd ansawdd eu bywyd. Mae etholwyr wedi cysylltu â mi am yr anawsterau y maen nhw'n eu hwynebu o ran sicrhau'r addasiadau hyn. Ni ddylai pobl â MND orfod treulio eu hamser gwerthfawr yn aros i'w cartrefi gael eu gwneud yn ddiogel ac yn hygyrch iddyn nhw. Felly, Brif Weinidog, pa gamau mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i fynd i'r afael â'r heriau tai hanfodol sy'n wynebu pobl sy'n byw gyda MND yng Nghymru? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779773 74 En 2026-10-20T14:12:48 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=2570&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=2570&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Well, the first thing I would say is that I'm sorry for your and your family's loss, and no doubt your own experience will make you an effective campaigner for those living with MND. People have a right to expect us to help them to maintain their independence and to continue to live at home with dignity. Home adaptations are a smart preventative investment, protecting independence and generally easing those pressures on health and care services. The Social Services and Well-being (Wales) Act 2014 codes of practice already enable local authorities to respond quickly where a person has a rapidly deteriorating condition, as with MND. To make this possible, Welsh Government continues to invest some £60 million to speed up and expand home adaptations, on top of funding to local authorities to deliver disabled facilities grants to their residents. In addition, the Welsh Government-funded Managing Better service, delivered by Care and Repair Cymru and partners, provides practical advice, support and home interventions for people with complex needs, including MND. Wel, y peth cyntaf y byddwn i'n ei ddweud yw bod yn ddrwg gen i am eich colled chi a'ch teulu, ac rwy'n siŵr y bydd eich profiad eich hun yn eich gwneud chi'n ymgyrchydd effeithiol dros y rhai sy'n byw gyda MND. Mae gan bobl hawl i ddisgwyl i ni eu helpu nhw i gynnal eu hannibyniaeth ac i barhau i fyw gartref gydag urddas. Mae addasiadau cartref yn fuddsoddiad ataliol craff, sy'n amddiffyn annibyniaeth ac yn lleddfu'r pwysau hynny ar wasanaethau iechyd a gofal yn gyffredinol. Mae codau ymarfer Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014 eisoes yn galluogi awdurdodau lleol i ymateb yn gyflym pan fo gan berson gyflwr sy'n dirywio'n gyflym, fel gydag MND. I wneud hyn yn bosibl, mae Llywodraeth Cymru yn parhau i fuddsoddi tua £60 miliwn i gyflymu ac ehangu addasiadau cartref, yn ychwanegol at gyllid i awdurdodau lleol ddarparu grantiau cyfleusterau pobl anabl i'w trigolion. Hefyd, mae'r gwasanaeth Ymdopi'n Well a ariennir gan Lywodraeth Cymru, ac a ddarperir gan Gofal a Thrwsio Cymru a'i bartneriaid, yn cynnig cyngor ymarferol, cymorth ac ymyriadau cartref i bobl ag anghenion cymhleth, gan gynnwys MND. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779774 75 Cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Gwasanaethau Trafnidiaeth Cyhoeddus Public Transport Services 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779775 76 Cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 350 350 Marc Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=350 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=350 Jones, Marc 6. Pa gamau mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i wella gwasanaethau trafnidiaeth gyhoeddus mewn ardaloedd gwledig yn Fflint Wrecsam? OQ64787 6. What action is the Welsh Government taking to improve public transport services in rural areas of Fflint Wrecsam? OQ64787 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779776 77 En 2026-10-20T14:14:15 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=2657&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=2657&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Through expansion of pay-as-you-go on the rail network, our £26 million investment in bus grants and network north Wales, and £28 million of funding through the regional transport fund, we continue to invest meaningfully in public transport in north Wales. Transport for Wales have recently concluded a consultation on the bus network specifically across the region, and more than 1,000 people participated, showing just how important public transport is to communities across the region. Drwy ehangu talu wrth fynd ar y rhwydwaith rheilffyrdd, ein buddsoddiad o £26 miliwn mewn grantiau bysiau a rhwydwaith gogledd Cymru, a £28 miliwn o gyllid drwy'r gronfa drafnidiaeth ranbarthol, rydym ni'n parhau i fuddsoddi'n ystyrlon mewn trafnidiaeth gyhoeddus yng ngogledd Cymru. Yn ddiweddar, mae Trafnidiaeth Cymru wedi cwblhau ymgynghoriad ar y rhwydwaith bysiau yn benodol ar draws y rhanbarth, a chymerodd dros 1,000 o bobl ran, sy'n dangos yn union pa mor bwysig yw trafnidiaeth gyhoeddus i gymunedau ledled y rhanbarth. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779781 78 En 2026-10-20T14:14:47 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=2689&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=2689&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 350 350 Marc Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=350 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=350 Jones, Marc Diolch, Lywydd. Diolch, Brif Weinidog. Residents in rural Flintshire villages such as Llanfynydd and Penyffordd feel increasingly frustrated by the lack of reliable bus services. They're sporadic at best, and they're also under threat. For any vibrant community, that simply isn't good enough. This is about more than bus timetables; this is about people's independence, it's their ability to get to hospital, to get to work, to see friends and family, to live their day-to-day lives. Some of you might think that Fflint Wrecsam is an urban area, but I can tell you there are rural pockets in my constituency that feel as excluded and isolated as any in Wales. For some, especially the elderly, these barriers of transport can leave them feeling isolated with limited options to get around. So, will the First Minister outline what work is being done with Transport for Wales to protect and improve rural bus services to ensure these communities can access public transport easily and effectively? Diolch, Lywydd. Diolch, Brif Weinidog. Mae trigolion pentrefi gwledig sir y Fflint fel Llanfynydd a Phen-y-ffordd yn teimlo'n fwyfwy rhwystredig oherwydd y diffyg gwasanaethau bysiau dibynadwy. Maen nhw'n achlysurol ar y gorau, ac maen nhw hefyd dan fygythiad. I unrhyw gymuned fywiog, nid yw hynny'n ddigon da. Mae hyn yn ymwneud â mwy nag amserlenni bysiau; mae hyn yn ymwneud ag annibyniaeth pobl, eu gallu i fynd i'r ysbyty, i fynd i'r gwaith, i weld ffrindiau a theulu, i fyw eu bywydau bob dydd. Efallai y bydd rhai ohonoch chi'n meddwl bod Fflint Wrecsam yn ardal drefol, ond gallaf ddweud wrthych chi fod pocedi gwledig yn fy etholaeth i sy'n teimlo wedi'u hallgau a'u hynysu gymaint ag unrhyw un yng Nghymru. I rai, yn enwedig yr henoed, gall y rhwystrau trafnidiaeth hyn eu gadael yn teimlo wedi'u hynysu ag opsiynau cyfyngedig i symud o gwmpas. Felly, a wnaiff y Prif Weinidog amlinellu pa waith sy'n cael ei wneud gyda Trafnidiaeth Cymru i ddiogelu a gwella gwasanaethau bysiau gwledig i sicrhau y gall y cymunedau gael mynediad at drafnidiaeth gyhoeddus yn hawdd ac yn effeithiol? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779763 79 En 2026-10-20T14:15:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=2702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=2702&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779771 80 En 2026-10-20T14:15:48 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=2750&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=2750&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The Member is right, Llywydd, these are people's lives, this is their ability to access services and to access leisure and so on, and I certainly recognise the vital role that bus services play in that, in connecting rural communities to work, education, healthcare and social opportunities, and those in urban areas to those opportunities too. Some £150 million is being invested in local bus services across Wales this year, helping to protect services and to improve connectivity, despite significant cost pressures right now across the sector. We are working closely, though, with local authorities and Transport for Wales to improve access to public transport in rural areas, including through innovative solutions such as the Fflecsi demand-responsive services that have been introduced in Flintshire, as in some other areas. Alongside that, crucially, the bus reform programme that we'll be delivering will help deliver a more integrated and more accessible bus network that must better meet the needs of communities across Wales. Mae'r Aelod yn iawn, Lywydd, bywydau pobl yw'r rhain, eu gallu nhw i ddefnyddio gwasanaethau a defnyddio cyfleusterau hamdden ac ati, ac rwy'n sicr yn cydnabod swyddogaeth hanfodol gwasanaethau bysiau yn hynny o beth, o ran cysylltu cymunedau cefn gwlad â gwaith, addysg, gofal iechyd a chyfleoedd cymdeithasol, a phobl mewn ardaloedd trefol â'r cyfleoedd hynny hefyd. Caiff tua £150 miliwn ei fuddsoddi mewn gwasanaethau bysiau lleol ledled Cymru eleni, a fydd yn helpu i amddiffyn gwasanaethau a gwella cysylltedd, er gwaethaf y pwysau cost sylweddol sydd ar y sector i gyd ar hyn o bryd. Rydym ni'n gweithio yn glòs, er hynny, gyda'r awdurdodau lleol a Trafnidiaeth Cymru i wella argaeledd trafnidiaeth gyhoeddus mewn ardaloedd gwledig, sy'n cynnwys drwy gyfrwng datrysiadau arloesol fel gwasanaethau Fflecsi sy'n ymateb i'r galw a gafodd eu cyflwyno yn sir y Fflint, fel mewn rhai ardaloedd eraill. Ochr yn ochr â hynny, yn hollbwysig, fe fydd y rhaglen ddiwygio bysiau y byddwn ni'n ei chyflwyno yn helpu i ddarparu rhwydwaith bysiau mwy integredig a mwy hygyrch y bydd yn rhaid iddo ddiwallu anghenion cymunedau ledled Cymru yn well. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779777 81 Cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Busnesau'r Stryd Fawr High-street Businesses 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779778 82 Cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12190 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca 7. Pa gamau mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gefnogi busnesau'r stryd fawr yng Ngŵyr Abertawe? OQ64730 7. What action is the Welsh Government taking to support high-street businesses in Gŵyr Abertawe? OQ64730 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779779 83 En 2026-10-20T14:17:12 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=2834&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=2834&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun High-street businesses are at the heart of thriving communities. We're backing businesses across Gŵyr Abertawe through town centre regeneration, alongside advice, finance, skills and digital support. In addition, our independent town centre taskforce is focused on practical options to revitalise town centres and create thriving places where businesses can succeed, and where eligible retail, hospitality and leisure premises will benefit from a permanent 30 per cent reduction in business rates from April 2027, something that has been widely welcomed. Mae busnesau'r stryd fawr wrth galon cymunedau ffyniannus. Rydym ni'n cefnogi busnesau ledled Gŵyr Abertawe drwy adfywio canol trefi, ochr yn ochr ag estyn cyngor, cyllid, sgiliau a chymorth digidol. Yn ogystal â hynny, mae ein tasglu canol trefi sy'n annibynnol yn canolbwyntio ar ddewisiadau ymarferol er mwyn adfywio canol trefi a chreu llecynnau ffyniannus lle gall busnesau lwyddo, a lle bydd adeiladau manwerthu, lletygarwch a hamdden cymwys yn elwa ar ostyngiad parhaol o 30 y cant mewn cyfraddau busnes o fis Ebrill 2027, rhywbeth y bu croeso eang iddo. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779782 84 En 2026-10-20T14:17:49 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=2871&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=2871&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12190 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca Thank you, First Minister. Our high streets are being taken over by dodgy vape and barbershops. Last week, in my constituency, two vape shops were shut down due to their suspected involvement in trading illegal goods, including drugs. It's also come to my attention that many similar businesses have been placed on the visa sponsor list, which allows them to bring in so-called skilled workers into this country. What is the Welsh Government doing to support councils, trading standards and immigration enforcement to finally take action on this crisis, which is destroying our local high streets? Diolch i chi, Brif Weinidog. Mae ein strydoedd mawr ni'n cael eu cymryd drosodd gan siopau fêps a siopau barbwr amheus. Yr wythnos diwethaf, yn fy etholaeth i, fe gafodd dwy siop fêps eu cau oherwydd eu bod nhw'n ymhél â masnachu nwyddau anghyfreithlon, gan gynnwys cyffuriau. Fe ddaeth i'm sylw i hefyd fod llawer o fusnesau tebyg wedi cael eu dodi ar restr noddwyr fisa, sy'n caniatáu iddyn nhw ddod â gweithwyr medrus fel y'u gelwir nhw i'r wlad hon. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gefnogi cynghorau, safonau masnach a gorfodi mewnfudo i gymryd camau yn yr argyfwng hwn o'r diwedd, sy'n ddinistriol i'n strydoedd mawr lleol? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779784 85 En 2026-10-20T14:18:27 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=2909&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=2909&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Our high streets have been in decline for many years. Where we have any examples of illicit businesses or businesses not behaving in the appropriate way, it has always been the case that trading standards are able to step in. We certainly do want to work with local authorities to make sure that our trading standards are able to step in, whatever the issues might be around trading misdemeanours or worse. What I am focused on and what we in Welsh Government are able to do is to bring that vibrancy back to our high streets, making sure that we do have that mix of businesses on our high streets, that mix of shops and leisure, and to create that footfall that brings our high streets back to, I think, what we all believe they should be, which are the centrepieces of communities. Mae ein strydoedd mawr wedi bod yn dirywio ers blynyddoedd lawer. Pan welwn ni unrhyw enghreifftiau o fusnesau anghyfreithlon neu fusnesau nad ydyn nhw'n ymddwyn mewn ffordd briodol, mae hi wedi bod yn wir bob amser y gallai safonau masnach gamu i mewn. Rydym ni'n sicr yn awyddus i weithio gyda'r awdurdodau lleol i sicrhau bod ein hasiantaeth safonau masnach yn gallu camu i mewn, beth bynnag fo'r materion sy'n ymwneud â chamymddygiadau masnachu neu bethau gwaeth. Yr hyn yr wyf i'n ei ganolbwyntio arno a'r hyn yr ydym ni yn Llywodraeth Cymru yn gallu ei wneud yw dod â'r bwrlwm hwnnw'n ei ôl i'n strydoedd mawr, drwy sicrhau bod y gymysgedd honno o fusnesau gennym ni ar ein strydoedd mawr, y gymysgedd honno o siopau a hamdden, gan dynnu pobl yn ôl i'n strydoedd mawr ni gan eu gwneud nhw, yn fy marn i, yr hyn yr ydym ni i gyd yn credu y dylen nhw fod, sef canolbwynt cymunedau. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779786 86 Cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Effeithlonrwydd a Gostyngiad mewn Gwastraff Efficiency and Waste Reduction 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779787 87 Cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12159 12159 David Hughes AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12159 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12159 Hughes, David 8. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau effeithlonrwydd a gostyngiad mewn gwastraff wrth ddarparu gwasanaethau cyhoeddus er mwyn sicrhau gwell gwerth am arian i drethdalwyr? OQ64796 8. What action is the Welsh Government taking to ensure efficiency and waste reduction when delivering public services to achieve better value for money for taxpayers? OQ64796 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779788 88 En 2026-10-20T14:19:45 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=2987&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=2987&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Our focus is very much, Llywydd, on making every pound of public money work as hard as possible for the people of Wales. That means spending better, reducing duplication, simplifying how Government works and moving resources from administration towards front-line services, which I think is what people want to see. We're also taking a much stronger focus on outcomes, making sure public spending delivers real benefits for people and supports the priorities this Government was elected to deliver. Rydym ni'n canolbwyntio yn fawr iawn, Lywydd, ar wneud i bob punt o arian cyhoeddus weithio mor galed â phosibl er mwyn pobl Cymru. Mae hynny'n golygu gwario yn well, lleihau dyblygu, symleiddio sut mae'r Llywodraeth yn gweithio a symud adnoddau o'r weinyddiaeth i wasanaethau rheng flaen a dyna'r hyn y mae pobl yn eiddgar i'w weld, yn fy marn i. Rydym ni'n canolbwyntio llawer mwy ar ganlyniadau, gan sicrhau bod gwariant cyhoeddus yn rhoi buddion gwirioneddol i bobl ac yn gefnogol i'r blaenoriaethau y cafodd y Llywodraeth hon ei hethol i'w cyflawni. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779789 89 En 2026-10-20T14:20:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=3002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=3002&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779808 90 Cy 2026-10-20T14:22:10 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=3132&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=3132&l=en 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779809 91 Cy 2026-10-20T14:22:12 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=3134&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=3134&l=en 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779798 92 En 2026-10-20T14:22:08 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=3130&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=3130&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779800 93 En 2026-10-20T14:21:18 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=3080&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=3080&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779793 94 En 2026-10-20T14:20:17 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=3019&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=3019&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12159 12159 David Hughes AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12159 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12159 Hughes, David Minister, Welsh taxpayers are continually being asked to pay more, yet many feel they are receiving less in return. Does the Minister agree that rather than continually demanding more from Welsh taxpayers, the Welsh Government should first demonstrate that it can spend the money it receives responsibly? And will the Minister commit to an independent, comprehensive audit of Welsh Government spending, identifying wasteful projects, unnecessary bureaucracy and duplication of services, with a clear commitment to redirect those savings towards front-line NHS services, education and local communities, because surely the priority should be delivering value for taxpayers, not simply spending more money? Weinidog, mae gofyn parhaus ar drethdalwyr Cymru i dalu rhagor, ond mae llawer yn teimlo eu bod nhw'n derbyn llai yn gyfnewid am hynny. A yw'r Gweinidog yn cytuno, yn hytrach na mynnu rhagor oddi wrth drethdalwyr Cymru, y dylai Llywodraeth Cymru ddangos y gall hi wario'r arian y mae'n ei dderbyn mewn ffordd gyfrifol yn y lle cyntaf? Ac a wnaiff y Gweinidog ymrwymo i archwiliad annibynnol, cynhwysfawr o wariant Llywodraeth Cymru, gan nodi prosiectau gwastraffus, biwrocratiaeth ddiangen a dyblygu gwasanaethau, gydag ymrwymiad eglur i ailgyfeirio'r arbedion hynny tuag at wasanaethau rheng flaen y GIG, addysg a chymunedau lleol oherwydd, yn sicr, cynnig gwerth i drethdalwyr a ddylai gael y flaenoriaeth, nid dim ond gwario rhagor o arian? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779792 95 En 2026-10-20T14:21:20 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=3082&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=3082&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun In effect, I don't disagree with the central point made there, that our job is to spend money well, but your job is to hold us to account for the way that we spend our money. [Interruption.] That's what you've been elected to do. I became First Minister. And on an independent audit of the way Welsh Government spends its money, well, we have a national audit office for Wales, which literally does that. We are held to account in different ways through the democratic process, through committees here in the Senedd. Our task in putting together the budget now, for publication as a draft next month, is to make sure that, 'Are we eking the most out of the money that we are entrusted to look after and make the most out of?' That is our job; hold us to account for it. Mewn gwirionedd, nid wyf i'n anghytuno â'r pwynt canolog a gafodd ei wneud nawr, mai ein gwaith yw gwario arian yn briodol, ond eich swydd chi yw ein dal ni i gyfrif am y ffordd yr ydym ni'n gwario ein harian. [Torri ar draws.] Dyna'r hyn y cawsoch chi eich ethol i'w wneud. Fe ddeuthum i'n Brif Weinidog. Ac o ran archwiliad annibynnol o'r ffordd y mae Llywodraeth Cymru yn gwario ei harian, wel, mae swyddfa archwilio genedlaethol Gymru gennym ni, sy'n gwneud hynny'n llythrennol. Fe gawn ni ein dal i gyfrif mewn gwahanol ffyrdd drwy'r broses ddemocrataidd, trwy bwyllgorau yma yn y Senedd. Ein tasg ni wrth lunio'r gyllideb nawr, ar gyfer cyhoeddi'r drafft ohoni fis nesaf, yw gwneud yn siŵr, 'A ydym ni'n gwasgu cymaint â phosibl o'r arian a roddwyd i'n gofal ni i'w warchod a gwneud y mwyaf ohono?' Dyna yw ein gwaith ni; daliwch ni i gyfrif am hynny. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779801 96 Cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Strwythur Byrddau Iechyd The Structure of Health Boards 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779802 97 Cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane 9. Pa ystyriaeth y mae Llywodraeth Cymru wedi'i rhoi i ddiwygio strwythur byrddau iechyd? OQ64795 9. What consideration has the Welsh Government given to reforming the structure of health boards? OQ64795 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779804 98 En 2026-10-20T14:22:20 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=3142&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=3142&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Restructuring isn't an immediate priority for this Government. We are instead focused on improving delivery and outcomes, and addressing barriers to more effective institutional collaboration. To do that, we are directing health boards to shift towards prevention, community care and early intervention. We're also strengthening accountability arrangements and, crucially, we're reviewing regional joint working to support better joined-up care, which is vital. This underpins our determination to ensure that health board boundaries aren't barriers to better delivery of health and care. Nid yw ailstrwythuro yn flaenoriaeth uniongyrchol i'r Llywodraeth hon. Yn hytrach, rydym ni'n canolbwyntio ar wella cyflawni a chanlyniadau, a mynd i'r afael â rhwystrau rhag cydweithrediad sefydliadol sy'n fwy effeithiol. I wneud hynny, rydym ni'n cyfarwyddo'r byrddau iechyd i symud tuag at atal, gofal cymunedol ac ymyrraeth gynnar. Rydym ni'n cryfhau trefniadau atebolrwydd hefyd ac, yn hollbwysig, rydym ni'n adolygu cydweithio rhanbarthol i gefnogi gofal cydgysylltiedig gwell, sy'n hanfodol. Mae hyn yn rhoi sail i'n penderfyniad i sicrhau nad yw ffiniau'r byrddau iechyd yn rhwystrau o ran darpariaeth well o iechyd a gofal. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779814 99 Cy 2026-10-20T14:22:57 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=3179&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=3179&l=en 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Diolch yn fawr iawn am yr ymateb, Brif Weinidog. Thank you for that response, First Minister. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779838 100 En 2026-10-20T14:23:01 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=3183&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=3183&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane We've found on at least five occasions that you've described Betsi Cadwaladr as too large, too unwieldy and too distant from the people it serves. That was when you were the spokesperson for health for Plaid Cymru in opposition. And on 2 October this year, as Prif Weinidog, you said you were essentially in the same place as when you were a health spokesperson. You said we were in the last chance saloon with Betsi Cadwaladr, and that Wales must be ready to break up Betsi, which can only mean that, in your view, it's too large. Yet in recent weeks, Plaid Cymru Members have suggested that the answer to bed closures in Powys is to merge Powys Teaching Health Board with Hywel Dda University Health Board or even with Betsi Cadwaladr. That idea was nowhere in your manifesto, so I'm seeking to put on record that this is not something that Plaid Cymru are intending to do. Diolch yn fawr iawn. Rydym ni wedi canfod i chi, ar bum achlysur o leiaf, ddisgrifio Betsi Cadwaladr fel bwrdd sy'n rhy fawr, sy'n rhy anhydrin ac sy'n rhy bell oddi wrth y bobl y mae'n rhoi gwasanaethu iddyn nhw. Pan oeddech chi'n llefarydd iechyd Plaid Cymru yn yr wrthblaid yr oedd hynny. Ac ar 2 Hydref eleni, yn Brif Weinidog, fe wnaethoch chi ddweud mai yn yr un fan yr oeddech chi â phan oeddech chi'n llefarydd dros iechyd. Roeddech chi'n dweud mai dyma'r cyfle olaf un o ran Betsi Cadwaladr, a bod rhaid i Gymru fod yn barod i ddatgymalu Betsi, ac ni all hynny ddim ond golygu bod y bwrdd yn rhy fawr, yn eich barn chi. Ond yn ystod yr wythnosau diwethaf, mae Aelodau Plaid Cymru wedi awgrymu mai'r ateb i gau gwelyau ym Mhowys yw uno Bwrdd Iechyd Addysgu Powys gyda Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda neu gyda Betsi Cadwaladr, hyd yn oed. Nid oedd y syniad hwnnw i'w weld yn unman yn eich maniffesto chi, ac felly rwy'n ceisio rhoi ar gofnod nad yw hyn yn rhywbeth y mae Plaid Cymru yn bwriadu ei wneud. Diolch yn fawr iawn. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779843 101 En 2026-10-20T14:23:56 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=3238&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=3238&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun As I said, there are no plans for restructuring. I will refer to what I have already said. Are we looking for better partnerships? Yes. Does that mean better partnerships between health boards? Yes. Do we look for a neighbouring health board where there's capacity to do something to step in and take the pressure off another? Yes. Innovations of that kind are very, very important. Do I stand by my comment over the years as—? I declare my interest as a patient of Betsi Cadwaladr. Do I have a sense that here we have a health board whose scale is an issue that you don't get elsewhere? Yes, I think that that is true, but the answer is to see if we can work around that. Now, I have used the words 'last chance saloon', 'they are on notice'. Call it what you like, we have to give it a go. We did not come into Government saying, 'We're going to restructure the health boards.' What we did say we would do is deliver a more sustainable NHS service and care service for the people of Wales. If it means getting to grips with the organisation and shapes of boards in the future, we'll look at that. But let's crack on with the work that we have begun as a Government now. I believe it will reap results. Fel dywedais i, nid oes unrhyw gynlluniau ar gyfer ailstrwythuro. Fe wnaf i gyfeirio at yr hyn a ddywedais i eisoes. A ydym ni'n chwilio am bartneriaethau gwell? Ydym. A yw hynny'n golygu partneriaethau gwell rhwng byrddau iechyd? Ydy. A ydym ni'n chwilio am fwrdd iechyd cyfagos lle ceir gallu i gyflawni rhywbeth ar gyfer dod i'r adwy a thynnu'r pwysau oddi ar un arall? Ydym. Mae newid pethau fel hyn yn bwysig iawn, iawn. A wyf i'n sefyll dros y sylw a wnes i dros y blynyddoedd yn—? Rwy'n datgan buddiant am fy mod yn un o gleifion Betsi Cadwaladr. A yw'r ymdeimlad gennyf i fod bwrdd iechyd gennym ni y mae ei faint yn fater nad ydych chi'n ei weld mewn ardaloedd eraill? Ydy, rwy'n credu bod hynny'n wir, ond y datrysiad yw edrych i weld a allwn ni weithio o gwmpas hynny. Nawr, fe wnes i ddefnyddio'r geiriau 'cyfle olaf un', 'maen nhw ar rybudd'. Beth bynnag yr hoffech chi alw hynny, mae'n rhaid i ni roi cynnig arni. Ni ddaethom ni i'r Llywodraeth gan ddweud, 'Rydym ni am ailstrwythuro'r byrddau iechyd.' Yr hyn y gwnaethon ni ei ddweud y byddwn ni'n ei wneud yw darparu gwasanaeth a gwasanaeth gofal GIG sy'n fwy cynaliadwy er mwyn pobl Cymru. Os yw hynny'n golygu mynd i'r afael â threfniadau a ffurf byrddau yn y dyfodol, fe wnawn ni edrych ar hynny. Ond gadewch i ni ddechrau gyda'r gwaith y gwnaethom ni ei ddechrau yn y Llywodraeth nawr. Rwy'n credu y bydd hyn yn medi canlyniadau. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779799 102 En 2026-10-20T14:25:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=3302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=3302&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779803 103 En 2026-10-20T14:25:01 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=3303&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=3303&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779805 104 Cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Cartrefi Cymdeithasol Social Homes 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779806 105 Cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12184 12184 Becca Martin AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12184 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12184 Martin, Becca 10. A wnaiff y Prif Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am gynllun y Llywodraeth i ddarparu 20,000 o gartrefi cymdeithasol newydd erbyn 2030? OQ64783 10. Will the First Minister provide an update on the Government's plan to deliver 20,000 new social homes by 2030? OQ64783 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779807 106 En 2026-10-20T14:25:39 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=3341&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=3341&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Yes. Delivering 20,000 additional social homes by 2030 is a clear priority for this Government. Some £474 million is allocated for social housing this year. Local authorities across the Clwyd constituency have been allocated almost £100 million in social housing grants funding this year, and this new Government's supplementary budget has put forward plans for an additional £20 million nationally, which I hope will attract support. Together, this will contribute to the delivery of almost 1,300 social homes in Clwyd. Gwnaf. Mae darparu 20,000 o gartrefi cymdeithasol ychwanegol erbyn 2030 yn flaenoriaeth bendant i'r Llywodraeth hon. Cafodd tua £474 miliwn ei ddyrannu ar gyfer tai cymdeithasol eleni. Mae'r awdurdodau lleol ar draws etholaeth Clwyd wedi cael bron i £100 miliwn o gyllid grantiau ar gyfer tai cymdeithasol eleni, ac mae cyllideb atodol y Llywodraeth newydd hon wedi cyflwyno cynlluniau ar gyfer £20 miliwn ychwanegol yn genedlaethol, ac rwy'n gobeithio y bydd hynny'n ennyn cefnogaeth. Gyda'i gilydd, fe fydd hyn yn cyfrannu at gyflawni bron i 1,300 o gartrefi cymdeithasol yng Nghlwyd. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779811 107 En 2026-10-20T14:25:19 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=3321&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=3321&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12184 12184 Becca Martin AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12184 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12184 Martin, Becca Diolch. It was really, really good to hear you speak about Clwyd then, which is the constituency that I represent and where I have used available data to calculate that there are approximately 4,000 households on waiting lists for social homes there alone. So, it's evidently clear that we've got a severe lack of affordable housing here in Wales, and the plans to build 20,000 new social homes by 2030 is amazing and really welcome. However, it's really important to note that housing need varies widely by community, and even within communities, both in terms of volume and the type needed. Could the First Minister confirm that assessments of current housing stocks and needs across the different communities will be undertaken, and give assurances that those developments are to be aligned with the specific community needs? Diolch. Roedd hi'n braf tu hwnt eich clywed chi'n siarad am Glwyd nawr, sef yr etholaeth yr wyf i'n ei chynrychioli ac o'r lle rwyf i wedi defnyddio'r data sydd ar gael i gyfrifo bod tua 4,000 o aelwydydd ar restrau aros am gartrefi cymdeithasol yn y fan honno'n unig. Felly, mae hi'n amlwg bod diffyg difrifol o dai fforddiadwy gennym ni yma yng Nghymru, ac mae'r cynlluniau i adeiladu 20,000 o gartrefi cymdeithasol newydd erbyn 2030 yn anhygoel ac i'w groesawu yn wirioneddol. Er hynny, mae hi'n bwysig iawn nodi bod yr angen am dai yn amrywio yn fawr rhwng cymunedau a'i gilydd, ac yn amrywio hyd yn oed mewn cymunedau, o ran y symiau a'r mathau sydd eu hangen. A wnaiff y Prif Weinidog gadarnhau y bydd asesiadau yn cael eu cynnal o stociau tai ac anghenion presennol ar draws y gwahanol gymunedau, a rhoi sicrwydd y bydd y datblygiadau hynny'n cyd-fynd ag anghenion arbennig cymuned? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779813 108 En 2026-10-20T14:27:04 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=3426&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=3426&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I certainly recognise the demand for additional social housing, which is why, over the summer this year, we published a new version of the local housing market assessments tool and guidance. These are vital tools in understanding the local housing needs of the diverse communities within each local authority area, and they help ensure that local authorities bring forward developments that are aligned with those specific community needs. I believe that the record investment that we want to put in place demonstrates our commitment. I'll also make the point that it's not just building new homes either, and we will take an approach in a number of different ways in bringing property back into use, and so on, to address what is a problem that affects all parts of Wales and one that Government is equipped to deal with. Yn sicr, rwy'n cydnabod y galw am dai cymdeithasol ychwanegol, a dyna pam, dros yr haf eleni, fe wnaethom ni gyhoeddi fersiwn newydd o'r offeryn a'r canllawiau i asesu'r farchnad tai leol. Mae'r rhain yn offerynnau hanfodol i ddeall anghenion tai lleol y cymunedau amrywiol ym mhob ardal mewn awdurdod lleol, ac maen nhw'n helpu i sicrhau bod yr awdurdodau lleol yn cyflwyno datblygiadau sy'n cyd-fynd â'r anghenion cymunedol neilltuol hynny. Rwy'n credu bod y buddsoddiad digynsail yr ydym ni eisiau ei roi ar waith yn dangos pa mor ymrwymedig ydym ni. Rwyf i am wneud y pwynt hefyd nad adeiladu cartrefi newydd yn unig ydyw hyn chwaith, ac fe fyddwn yn mabwysiadu dulliau mewn nifer o wahanol ffyrdd fel ailddefnyddio tai gwag, ac ati, i fynd i'r afael â'r broblem hon sy'n effeithio ar bob cwr o Gymru ac sy'n un y mae'r Llywodraeth wedi ei harfogi ar gyfer ymdrin â hi. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779816 109 Cy 2026-10-20T14:28:01 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=3483&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=3483&l=en 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Yn olaf, Brif Weinidog, cwestiwn 11, Gareth Thomas. Finally, First Minister, question 11, Gareth Thomas. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779822 110 Cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister B Cyn-filwyr Veterans 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779823 111 Cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister O 12148 12148 Gareth Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12148 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12148 Thomas, Gaz 11. Sut mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi iechyd meddwl cyn-filwyr yng Nghymru sy'n wynebu ymchwiliad neu erlyniad mewn perthynas â'u gwasanaeth yng Ngogledd Iwerddon? OQ64774 11. How is the Welsh Government supporting the mental health of veterans in Wales who face investigation or prosecution relating to their service in Northern Ireland? OQ64774 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779824 112 En 2026-10-20T14:28:17 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=3499&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=3499&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun No veteran should feel unsupported when facing significant personal challenges. We're committed to ensuring that veterans in Wales can access the mental health support they need. Veterans are entitled to priority access to NHS care, subject to clinical need, for service-related conditions. They can also access specialist support through Veterans' NHS Wales and the NHS '111 press 2' mental health service, which provides free confidential support 24 hours a day. Ni ddylai unrhyw gyn-filwr deimlo nad oes cefnogaeth ganddo wrth iddo wynebu heriau personol sylweddol. Rydym ni wedi ymrwymo i sicrhau y bydd cyn-filwyr yng Nghymru yn gallu cael gafael ar y cymorth iechyd meddwl y mae ei angen arnyn nhw. Mae gan gyn-filwyr hawl i fod â blaenoriaeth wrth gael gofal gan y GIG, yn amodol ar anghenion clinigol, ar gyfer cyflyrau sy'n gysylltiedig â gwasanaeth milwrol. Fe allan nhw gael mynediad at gymorth arbenigol hefyd drwy gyfrwng GIG Cymru i Gyn-filwyr a gwasanaeth iechyd meddwl '111, Pwyso 2' y GIG, sy'n darparu cymorth cyfrinachol yn rhad ac am ddim 24 awr y dydd. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779829 113 En 2026-10-20T14:28:47 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=3529&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=3529&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 12148 12148 Gareth Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12148 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12148 Thomas, Gaz First Minister, soldiers from Wales answered their country's call in Northern Ireland. Some never came home, and this Remembrance Day we will rightly honour their memory. Those deployed as part of Operation Banner witnessed violence, experienced loss and lived under constant threat. For some reason, the scars, both physical and mental, have lasted a lifetime. Today, veterans face investigation or prosecution for events that did or did not take place decades ago. They are asked to account for a split-second decision when memories have faded, records have been lost and fellow soldiers, who could speak to them, have passed away. They've lived with years of uncertainty, questioning and public scrutiny. Those who served this country deserve to know that they will not face this ordeal alone. Yet Veterans' NHS Wales receives only £8 per veteran. Will the Welsh Government review the funding of Veterans' NHS Wales, so that the Welsh veterans receive the support they deserve? And will the First Minister take this opportunity to recognise the service and sacrifice of Welsh veterans who served in Northern Ireland? Brif Weinidog, atebodd milwyr o Gymru alwad eu gwlad yng Ngogledd Iwerddon. Ni ddaeth rhai adref, ac ar Ddydd y Cofio eleni fe fyddwn ni'n eu coffáu nhw'n briodol. Roedd y rhai a osodwyd yn rhan o Operation Banner yn dystion i drais, gan brofi colledion a byw o dan fygythiad cyson. Am ryw reswm, mae'r creithiau, corfforol a meddyliol, wedi para oes. Heddiw, mae cyn-filwyr yn wynebu ymchwiliad neu erlyniad am ddigwyddiadau a ddigwyddodd ddegawdau yn ôl. Fe ofynnir iddyn nhw roi cyfrif am benderfyniad ar eiliad pan fyddo atgofion wedi pylu, cofnodion wedi cael eu colli a chyd-filwyr, a allai siarad â nhw, wedi marw. Maen nhw wedi byw gyda blynyddoedd o ansicrwydd, cwestiynau a chraffu cyhoeddus. Mae'r rhai a wasanaethodd y wlad hon yn haeddu cael gwybod na fyddan nhw'n gorfod wynebu'r profiad caled hwn ar eu pennau eu hunain. Ond dim ond £8 y mae GIG Cymru i Gyn-filwyr yn ei gael am bob cyn-filwr. A wnaiff Llywodraeth Cymru adolygu cyllid GIG Cymru i Gyn-filwyr, fel bydd cyn-filwyr Cymru yn cael y gefnogaeth y maen nhw'n ei haeddu? A wnaiff y Prif Weinidog achub ar y cyfle hwn i gydnabod gwasanaeth ac aberth cyn-filwyr Cymru a roddodd wasanaeth milwrol yng Ngogledd Iwerddon? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779810 114 En 2026-10-20T14:30:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=3602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=3602&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779812 115 En 2026-10-20T14:30:03 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=3605&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=3605&l=cy 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I recognise absolutely those who have served in the armed forces and those who lost their lives in combat, of course. We are fully committed as a Government to the covenant, which we owe to those who have served in the armed forces. It is important for us to know, when we offer services to veterans, that those services are sustainable. That is part of building the sustainable NHS that I mentioned. On those mental pressures, if you like, that veterans face, as I say, there are those priority services. We have a continued focus on rolling out veteran-friendly GP accreditation, which I think is important. I will remind you also that the programme for government that we have commits to an open access, 'no wrong door' approach to mental health, and veterans very much are able to access this. Rwy'n cydnabod yn llwyr y rhai sydd wedi rhoi gwasanaeth yn y lluoedd arfog a'r rhai a gollodd eu bywyd mewn brwydrau, wrth gwrs. Rydym ni'n gwbl ymrwymedig yn y Llywodraeth i'r cyfamod sy'n nodi ein dyletswydd i'r rhai a fu'n gwasanaethu yn y lluoedd arfog. Mae hi'n bwysig i ni wybod, pan fyddwn ni'n cynnig gwasanaethau i gyn-filwyr, bod y gwasanaethau hynny'n gynaliadwy. Dyna ran o her adeiladu'r GIG cynaliadwy yr oeddwn i'n sôn amdano. O ran y pwysau meddyliol hynny, os mynnwch chi, y mae cyn-filwyr yn eu hwynebu, fel dywedais i, mae yna wasanaethau blaenoriaeth ar gael yn hynny o beth. Rydym ni'n canolbwyntio yn barhaus ar gyflwyno achrediad meddygon teulu sy'n gyfeillgar i gyn-filwyr, sy'n bwysig yn fy marn i. Rwyf i am eich atgoffa chi hefyd fod y rhaglen lywodraethu sydd gennym ni'n ymrwymo i ddull mynediad agored, 'dim drws anghywir' at iechyd meddwl, ac mae cyn-filwyr yn gallu cael mynediad at hyn yn sicr iawn. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779815 116 Cy 2026-10-20T14:31:21 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=3683&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=3683&l=en 261020-1 1. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 1. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch, Brif Weinidog. Thank you, First Minister. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779821 117 Cy 2026-10-20T14:31:22 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=3684&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=3684&l=en 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Cwestiynau nawr i'r Cwnsler Cyffredinol. Cwestiwn 1, Catherine Cullen. Questions now to the Counsel General. Question 1, Catherine Cullen. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779818 118 Cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General B Plant Mabwysiedig Adopted Children 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779819 119 Cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General O 12154 12154 Catherine Cullen AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12154 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12154 Cullen, Catherine 1. Pa gyngor cyfreithiol y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i roi i Lywodraeth Cymru ynghylch hawliau cyfreithiol plant mabwysiedig i geisio cymorth arbenigol os bydd eu hanghenion yn parhau i oedolaeth? OQ64742 1. What legal advice has the Counsel General provided to the Welsh Government regarding the legal rights of adopted children to seek specialist support when their needs continue into adulthood? OQ64742 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779820 120 En 2026-10-20T14:31:44 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=3706&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=3706&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12193 12193 Elfyn Llwyd https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12193 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12193 Counsel General Y Cwnsler Cyffredinol Llwyd, Elfyn I thank the Member for this question. Adopted people in Wales may request an assessment for adoption support services. Where needs continue into adulthood, they may also access wider health and social care support under the relevant statutory frameworks. We continue to work with partners to support adopted people throughout their lives. Rwy'n diolch i'r Aelod am y cwestiwn hwn. Fe all rhai a gafodd eu mabwysiadu yng Nghymru ofyn am asesiad ar gyfer gwasanaethau cymorth mabwysiadu. Pan fydd anghenion yn parhau i oedran oedolyn, fe allan nhw gael gafael ar gymorth iechyd a gofal cymdeithasol yn fwy eang hefyd yn ôl y fframweithiau statudol perthnasol. Rydym ni'n dal ati i weithio gyda phartneriaid i gefnogi plant mabwysiedig ar hyd eu hoes. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779832 121 En 2026-10-20T14:32:09 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=3731&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=3731&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12154 12154 Catherine Cullen AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12154 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12154 Cullen, Catherine Counsel General, for many adopted young people, turning 18 does not mean their need for support disappears; in fact, it can be the point when they need it the most. Adopted young people can face complex challenges around identity, trauma, attachment and mental health, yet as they transition into adulthood, the support available to them can become fragmented, leaving them struggling to navigate adult services at the time they need it. We wouldn't expect a young person to suddenly overcome the impact of early childhood traumas just because they've reached a certain age. So, will the Counsel General clarify whether existing Welsh legislation provides sufficient protection for adopted young people into adulthood, and whether the Government is considering introducing a statutory duty to ensure continuing specialist support up until the age of 25? Gwnsler Cyffredinol, i lawer o bobl ifanc a fabwysiadwyd, nid yw cyrraedd 18 oed yn golygu bod eu hangen am gymorth yn diflannu; mewn gwirionedd, fe all hwnnw fod yr oedran pan fydd eu hangen amdano ar ei fwyaf. Fe all pobl ifanc fabwysiedig wynebu heriau cymhleth ynglŷn â hunaniaeth, archoll, ymlyniad ac iechyd meddwl, ond wrth iddyn nhw drosglwyddo i fod yn oedolion, fe all y gefnogaeth sydd ar gael iddyn nhw fod yn fratiog, gan eu gadael nhw ag anawsterau wrth lywio trwy wasanaethau i oedolion ar yr adeg y mae angen hynny arnyn nhw. Ni fyddem ni'n disgwyl i unigolyn ifanc oresgyn effaith archoll plentyndod cynnar ar amrantiad dim ond am ei fod wedi dod i ryw oedran arbennig. Felly, a wnaiff y Cwnsler Cyffredinol egluro a yw deddfwriaeth bresennol Cymru yn cynnig amddiffyniad digonol i bobl ifanc a fabwysiadwyd wrth ddod yn oedolion, ac a yw'r Llywodraeth yn ystyried cyflwyno dyletswydd statudol i sicrhau parhad cymorth arbenigol hyd at 25 oed? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779833 122 En 2026-10-20T14:32:56 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=3778&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=3778&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12193 12193 Elfyn Llwyd https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12193 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12193 Llwyd, Elfyn The legislative framework recognises that the impact of adoption may well continue throughout a person's life, as the Member recognises, and it does provide mechanisms for adopted people to access certain support services beyond childhood. Local authorities may assess adopted adults for adoption support services and, where appropriate, co-ordinate this with broader assessments under the Social Services and Well-being (Wales) Act 2014. Adult adopted persons may also access support through health, well-being and social care services where they meet the relevant statutory criteria. We continue to work with local authorities, the National Adoption Service and adoption partners to support adopted people and their families across Wales. It's very much a matter for local authorities primarily to ensure that these services are available—that is a hard fact, they should be available everywhere—but also it's their duty to ensure that people know about the access to these very important services. The current framework allows adopted persons to access support through both adoption legislation and, where relevant, as I've said, the wider adult social care framework. Local authorities are able to co-ordinate assessments where individuals have complex or overlapping needs. Mae'r fframwaith deddfwriaethol yn cydnabod y gall effaith mabwysiadu barhau ar hyd oes unigolyn, fel mae'r Aelod yn ei gydnabod, ac mae'r fframwaith yn darparu mecanweithiau i bobl fabwysiedig allu cael gafael ar wasanaethau cymorth arbennig wedi plentyndod. Fe all awdurdodau lleol asesu oedolion mabwysiedig ar gyfer gwasanaethau cymorth mabwysiadu a chydlynu hyn, pan fo hynny'n briodol, ag asesiadau mwy eang yn unol â Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014. Fe all oedolion mabwysiedig gael mynediad at gymorth drwy wasanaethau iechyd, llesiant a gofal cymdeithasol pan fyddan nhw'n bodloni'r meini prawf statudol perthnasol. Rydym ni'n parhau i weithio gyda'r awdurdodau lleol, y Gwasanaeth Mabwysiadu Cenedlaethol a phartneriaid mabwysiadu i gefnogi pobl fabwysiedig a'u teuluoedd nhw ledled Cymru. Mater i'r awdurdodau lleol yn bennaf yw sicrhau bod y gwasanaethau hyn ar gael—mae honno'n ffaith anodd, fe ddylen nhw fod ar gael ym mhobman—ond mae hi'n ddyletswydd arnyn nhw hefyd i sicrhau bod pobl yn gwybod am argaeledd y gwasanaethau pwysig iawn hyn. Mae'r fframwaith presennol yn caniatáu i bobl fabwysiedig gael gafael ar gymorth drwy ddeddfwriaeth fabwysiadu, a phan fo hynny'n berthnasol, fel dywedais i, y fframwaith gofal cymdeithasol i oedolion yn fwy eang. Mae'r awdurdodau lleol yn gallu cydlynu asesiadau pan fo unigolion ag anghenion cymhleth neu sy'n gorgyffwrdd. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779841 123 En 2026-10-20T14:34:37 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=3879&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=3879&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12166 12166 Kiera Marshall AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12166 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12166 Marshall, Kiera I'd like to thank the Member for raising this question and raise a similar issue. Too often, foster children leaving care are not aware of their rights. I recently hosted care-experienced campaigner Sam Gardner to give a question and answer session with Senedd Members here. Sam shared his experience of the foster system, moving between 15 different foster placements and having to research and advocate for his own rights. Sam has six asks of the Welsh Government, and one is for young people leaving care to be made aware of their legal and local entitlement in a clear and accessible way. Currently, this information is a postcode lottery, leaving some care leavers more vulnerable to homelessness or problems with unsupported mental health. What legal advice could the Counsel General give to the Welsh Government on ensuring that there is a legal obligation to make sure that care leavers are aware of their rights and the support services that they can access? Fe hoffwn i ddiolch i'r Aelod am godi'r cwestiwn hwn a chodi mater tebyg. Yn rhy aml, nid yw plant maeth sy'n gadael gofal yn ymwybodol o'u hawliau nhw. Yn ddiweddar, fe groesawais i Sam Gardner sy'n ymgyrchydd â phrofiad o ofal ar gyfer cynnal sesiwn holi ac ateb gydag Aelodau'r Senedd yma. Fe rannodd Sam ei brofiad ef o'r system faeth, gan symud rhwng 15 lleoliad maeth gwahanol a gorfod ymchwilio ac eiriol dros ei hawliau ei hun. Mae gan Sam chwe chais i Lywodraeth Cymru, ac un yw i bobl ifanc sy'n gadael gofal gael eu gwneud yn ymwybodol o'u hawliau cyfreithiol a lleol mewn ffordd sy'n eglur a dealladwy. Ar hyn o bryd, mae'r wybodaeth hon yn golygu loteri cod post, sy'n golygu bod rhai pobl sy'n gadael gofal yn fwy agored i ddigartrefedd neu broblemau gydag iechyd meddwl heb unrhyw gefnogaeth. Pa gyngor cyfreithiol y gallai'r Cwnsler Cyffredinol ei roi i Lywodraeth Cymru o ran sicrhau bod rhwymedigaeth gyfreithiol i sicrhau bod y rhai sy'n gadael gofal yn ymwybodol o'u hawliau a'r gwasanaethau cymorth a allai fod ar gael iddyn nhw? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779825 124 En 2026-10-20T14:35:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=3902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=3902&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779828 125 En 2026-10-20T14:35:26 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=3928&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=3928&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12193 12193 Elfyn Llwyd https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12193 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12193 Llwyd, Elfyn I thank the Member for that question. Adoption support services include advice and information, and local authorities are required to maintain arrangements to provide those services to adopted people and others affected by adoption. The statutory framework places duties on local authorities to provide information, advice and adoption support services. Those duties are intended to help adopted people understand and access the support available to them. Local authorities must appoint adoption support services advisers, whose role includes providing information about available support services and how those services may be accessed. Rwy'n diolch i'r Aelod am y cwestiwn yna. Mae gwasanaethau cymorth mabwysiadu yn cynnwys cyngor a gwybodaeth, ac mae hi'n ofynnol i'r awdurdodau lleol gynnal trefniadau i ddarparu'r gwasanaethau hynny i bobl fabwysiedig ac eraill yr effeithir arnyn nhw yn dilyn mabwysiadu. Mae'r fframwaith statudol yn dodi dyletswyddau ar yr awdurdodau lleol i ddarparu gwybodaeth, cyngor a gwasanaethau cymorth mabwysiadu. Bwriad y dyletswyddau hynny yw cynorthwyo pobl fabwysiedig i ddeall a chael gafael ar y cymorth sydd ar gael iddyn nhw. Mae'n rhaid i'r awdurdodau lleol benodi cynghorwyr gwasanaethau cymorth mabwysiadu, y mae eu swyddogaeth nhw'n cynnwys darparu gwybodaeth am y gwasanaethau cymorth sydd ar gael a sut y gellir mynd at y gwasanaethau hynny. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779839 126 Cy 2026-10-20T14:36:13 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=3975&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=3975&l=en 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Tynnwyd cwestiwn 2 [OQ64747] yn ôl. Cwestiwn 3, Jane Dodds.  Question 2 [OQ64747] has been withdrawn. Question 3, Jane Dodds.  16317 7 2026-10-20T13:30:01 779834 127 Cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General B Gwasanaethau Cyhoeddus Datganoledig Devolved Public Services 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779835 128 Cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General O 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane 3. Pa asesiad y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i wneud o ddigonolrwydd pwerau cyfreithiol Gweinidogion Cymru i ymyrryd mewn gwasanaethau cyhoeddus datganoledig? OQ64735 3. What assessment has the Counsel General made of the adequacy of Welsh Ministers’ legal powers to intervene in devolved public services? OQ64735 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779836 129 En 2026-10-20T14:36:31 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=3993&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=3993&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12193 12193 Elfyn Llwyd https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12193 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12193 Llwyd, Elfyn The Welsh Ministers have a range of legal powers to intervene in devolved public services, and the use of those powers would be assessed on a case-by-case basis. We are committed to working in partnership to secure effective delivery of public services. Mae gan Weinidogion Cymru ystod o bwerau cyfreithiol i ymyrryd gyda'r gwasanaethau cyhoeddus a gafodd eu datganoli, ac fe fyddai'r defnydd o'r pwerau hynny'n cael ei asesu ar gyfer pob achos unigol. Rydym ni wedi ymrwymo i weithio mewn partneriaeth er mwyn sicrhau darpariaeth effeithiol o wasanaethau cyhoeddus. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779848 130 Cy 2026-10-20T14:36:50 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=4012&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=4012&l=en 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Diolch yn fawr iawn am yr ymateb. Thank you very much for that repsonse.  16317 7 2026-10-20T13:30:01 779849 131 En 2026-10-20T14:36:52 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=4014&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=4014&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane You very kindly responded to my questions on this issue before, but what I'm really specifically asking about is what powers the Welsh Government should have in order to intervene in health boards when there is a real challenge to the services that are being delivered. In England, the Secretary of State, since January 2024, has been able to call in NHS service changes and decide on them. In Scotland, major service changes require ministerial approval. Even in Wales, Ministers appointed commissioners to take over the South Wales Fire and Rescue Service, and can direct or challenge school closures. Yet, in Powys, families are simply being asked to accept community beds closing and care moving further from home, and the Government says it cannot weigh in and look at the merits of this decision. Cwnsler Cyffredinol, what advice would you give the Welsh Government on how Wales can gain those powers—the powers that England and Scotland have? Diolch yn fawr iawn. Fe wnaethoch chi ymateb yn garedig iawn i'm cwestiynau i ar y mater hwn yn flaenorol, ond yr hyn yr wyf i'n holi ynglŷn ag ef yn benodol iawn yw pa bwerau y dylai Llywodraeth Cymru fod yn eu cael i ymyrryd mewn byrddau iechyd pan fo her wirioneddol i'r gwasanaethau sy'n cael eu darparu. Yn Lloegr, mae'r Ysgrifennydd Gwladol, ers mis Ionawr 2024, wedi gallu galw am newidiadau i wasanaethau'r GIG a phenderfynu arnyn nhw. Yn yr Alban, mae angen cymeradwyaeth weinidogol pan fydd newidiadau mawr i wasanaeth. Hyd yn oed yng Nghymru, mae Gweinidogion wedi penodi comisiynwyr i gymryd yr awenau gyda Gwasanaeth Tân ac Achub De Cymru, ac fe allan nhw gyfarwyddo neu herio cau ysgolion. Eto, ym Mhowys, fe ofynnir i deuluoedd dderbyn cau gwelyau cymunedol a gofal yn cael ei symud ymhellach o gartref, ac mae'r Llywodraeth yn dweud na all hi fynd ati ac ystyried rhinweddau'r penderfyniad hwn. Gwnsler Cyffredinol, pa gyngor a fyddech chi'n ei roi i Lywodraeth Cymru o ran sut y gall Cymru fod â'r pwerau hynny—pwerau sydd gan Loegr a'r Alban? Diolch yn fawr iawn. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779859 132 En 2026-10-20T14:38:04 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=4086&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=4086&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12193 12193 Elfyn Llwyd https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12193 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12193 Llwyd, Elfyn The law is quite clearly stated, as I mentioned before. I'm not being critical of the Member for raising it again. Clearly, there is a perceived problem, according to her, in Powys. But it is really for the local health boards. They are responsible for planning and delivering services for their local populations, including decisions about how services are configured. The Welsh Ministers expect health boards to make these decisions on the basis of evidence, and with proper regard to quality, safety and patient experience. Welsh Ministers do have powers to provide oversight and, where appropriate, intervene in the exercise of health board functions. But whether intervention is appropriate will depend on the particular circumstances, including any concerns about patient safety, governance, statutory compliance and the decision-making process. Those are the criteria. They're hard and fast, and that is the current law. Fe nodir y gyfraith yn eglur iawn, fel roeddwn i'n dweud o'r blaen. Nid wyf i'n feirniadol o'r Aelod am godi hyn unwaith eto. Yn amlwg, mae yna broblem ganfyddedig, chwedl hi, ym Mhowys. Ond mater yw hwnnw i'r byrddau iechyd lleol, mewn gwirionedd. Y nhw sy'n gyfrifol am gynllunio a darparu gwasanaethau i'w poblogaethau lleol, gan gynnwys penderfyniadau ynghylch sut caiff gwasanaethau eu cyflunio. Mae Gweinidogion Cymru yn disgwyl i fyrddau iechyd wneud y penderfyniadau hyn ar sail tystiolaeth, a rhoi sylw priodol i ansawdd, diogelwch a phrofiad cleifion. Mae gan Weinidogion Cymru bwerau i ddarparu goruchwyliaeth, a lle bo hynny'n briodol, i ymyrryd yn ymarferiad swyddogaethau'r bwrdd iechyd. Ond fe fydd priodoledd unrhyw ymyrraeth yn dibynnu ar yr amgylchiadau penodol, gan gynnwys unrhyw bryderon ynglŷn â diogelwch cleifion, llywodraethu, cydymffurfiaeth statudol a'r broses o wneud penderfyniadau. Y rhain yw'r meini prawf. Maen nhw'n bendant iawn, a honno yw'r gyfraith bresennol. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779866 133 En 2026-10-20T14:39:12 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=4154&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=4154&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12172 12172 Rebeca Phillips AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12172 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12172 Phillips, Rebaca Like so many residents across Powys, I'm very concerned regarding the current health board proposals. But unlike other Members, I am more focused on ensuring residents respond to the consultation process than scoring political points. The day-to-day running of healthcare services is the legal responsibility of health boards. Does the Counsel General therefore agree with me that Ministers intervening in this work is legally unviable, inappropriate at a time when the consultation process is ongoing, and risks undermining the authority of the clinicians and healthcare experts who are entrusted to design these services? Fel llawer iawn o'r trigolion ledled Powys, rwy'n bryderus iawn ynglŷn â chynigion cyfredol y bwrdd iechyd. Ond yn wahanol i Aelodau eraill, rwy'n canolbwyntio mwy ar sicrhau bod trigolion yn ymateb i'r broses ymgynghori yn hytrach nag ar sgorio pwyntiau gwleidyddol. Cyfrifoldeb cyfreithiol y byrddau iechyd yw rhedeg gwasanaethau gofal iechyd o ddydd i ddydd. Felly, a yw'r Cwnsler Cyffredinol yn cytuno â mi ei bod hi'n annichonadwy yn gyfreithiol i Weinidogion ymyrryd yn y gwaith hwn, yn amhriodol ar adeg pan fo'r broses ymgynghori yn mynd rhagddi, ac yn peryglu tanseilio awdurdod y clinigwyr a'r arbenigwyr gofal iechyd sy'n gyfrifol am ddylunio'r gwasanaethau hyn? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779868 134 En 2026-10-20T14:39:55 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=4197&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=4197&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12193 12193 Elfyn Llwyd https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12193 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12193 Llwyd, Elfyn As I said just now, the Welsh Ministers' powers to provide oversight and, where appropriate, to intervene are very strictly delineated. They are intended to deal with issues such as governance, performance, patient safety or compliance with statutory duties. They do not ordinarily place Ministers in the role of determining the merits of local service change proposals. Responsibility for developing service change proposals, consulting affected communities, considering representations and reaching a decision rests with the relevant health board. Consulting on service proposals and reaching those decisions is exactly what the health board is there to do. Ministers would not ordinarily seek to pre-empt or to direct the outcome of a live consultation or decision-making process. Fel dywedais i nawr, mae pwerau Gweinidogion Cymru o ran goruchwyliaeth ac ymyrryd, pan fo hynny'n briodol, wedi eu nodi yn bendant iawn. Eu bwriad yw ymdrin â materion fel llywodraethu, perfformiad, diogelwch cleifion neu gydymffurfio â dyletswyddau statudol. Nid ydyn nhw'n rhoi'r swyddogaeth i Weinidogion o benderfynu ar rinweddau cynigion i newid gwasanaethau yn lleol fel arfer. Mae'r cyfrifoldeb am ddatblygu cynigion newid i wasanaeth, ymgynghori â'r cymunedau yr effeithir arnynt, ystyried sylwadau a dod i benderfyniad yn aros gyda'r bwrdd iechyd perthnasol. Ymgynghori ar gynigion gwasanaeth a chyrraedd y penderfyniadau hynny yw'r union bethau mae'r bwrdd iechyd yno i'w cyflawni. Ni fyddai gweinidogion fel arfer yn ceisio achub y blaen neu gyfarwyddo canlyniad ymgynghoriad byw neu broses o wneud penderfyniadau. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779827 135 En 2026-10-20T14:40:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=4202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=4202&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779842 136 En 2026-10-20T14:41:04 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=4266&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=4266&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12170 12170 Iain McIntosh AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12170 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12170 McIntosh, Iain It's probably no surprise, but as a Member with Powys in my constituency, I'm going to be asking the same kinds of questions. Counsel General, when a health board proposes cutting hospital beds in rural communities, despite serious concerns from patients, families and local representatives, surely Welsh Ministers should have the power to step in and stop it. That's exactly what we're seeing here with Powys Teaching Health Board at the moment and their proposals affecting hospitals in Ystradgynlais and Llandrindod Wells. These decisions can have devastating consequences for communities that already struggle to access healthcare. If Ministers don't have sufficient powers to intervene, isn't it time they were given them? This Welsh Government cannot keep ducking and diving and telling people that health boards make these decisions independently while expecting the public to hold you to account for the NHS. Surely accountability must come with the power to act. Mae'n debyg nad yw hi'n syndod, ond a minnau'n Aelod sy'n cynnwys Powys yn fy etholaeth i, fy mod innau am ofyn cwestiynau o'r un math. Gwnsler Cyffredinol, pan fydd bwrdd iechyd yn cynnig lleihau niferoedd y gwelyau ysbyty mewn cymunedau gwledig, er gwaethaf pryderon difrifol gan gleifion, teuluoedd a chynrychiolwyr lleol, yn sicr fe ddylai Gweinidogion Cymru fod â phwerau i gamu i mewn ac atal hynny. Dyna'r union beth a welwn ni yma ar hyn o bryd gyda Bwrdd Iechyd Addysgu Powys a'i gynigion sy'n effeithio ar ysbytai yn Ystradgynlais a Llandrindod. Fe all y penderfyniadau hyn fod â chanlyniadau dinistriol i gymunedau sydd eisoes yn cael anhawster wrth geisio gofal iechyd. Os nad oes gan Weinidogion ddigon o bwerau i ymyrryd yn hynny, onid ydyw hi'n hen bryd iddyn nhw gael y rhain? Ni all Llywodraeth Cymru ddal i ddweud wrth bobl mai'r byrddau iechyd sy'n gwneud y penderfyniadau hyn yn annibynnol gan ddisgwyl i'r cyhoedd eich dal i gyfrif am y GIG. Yn sicr, mae'n rhaid i atebolrwydd ddod gyda'r pŵer i weithredu. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779845 137 En 2026-10-20T14:42:06 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=4328&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=4328&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12193 12193 Elfyn Llwyd https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12193 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12193 Llwyd, Elfyn I can but, again, relate the law. The law is there, it is clear: Welsh Ministers cannot intervene except in those specific examples that I've already referred to twice this afternoon. I understand the Member's concern—of course I do. There is always concern when there is talk of reconfiguration. That is always the case. What is vitally important is that the consultation is allowed to take its course. People should respond in their thousands to the consultation if they feel strongly about it. People from all walks of life have a right to be consulted and they should make their views known. At the conclusion of the consultation process, some decisions will be arrived at. At that time, there will be consideration of whether the consultation was full and fair, as expected, and within the usual guidelines. More than that, I really cannot say. As for the need for changing the law, with regret, I cannot answer that—that would be speculation outside the purview of my office. Ni allaf ond dweud beth yw'r gyfraith unwaith eto. Mae'r gyfraith yno, mae hi'n bendant: ni all Gweinidogion Cymru ymyrryd oni bai am yr enghreifftiau penodol hynny yr wyf i wedi cyfeirio atyn nhw ddwywaith yn barod y prynhawn yma. Rwy'n deall pryder yr Aelod—wrth gwrs felly. Mae yna bryder bob amser pan fydd yna sôn am gyflunio gwasanaethau o'r newydd. Mae hynny'n wir bob amser. Yr hyn sy'n hanfodol bwysig yw bod yr ymgynghoriad yn cael llonydd i gymryd ei gwrs. Fe ddylai pobl ymateb i'r ymgynghoriad yn eu miloedd os oes barn gref ganddyn nhw amdano. Mae gan bobl o bob cefndir hawl i ymgynghori ac fe ddylen nhw wneud eu barn yn hysbys. Ar ddiwedd y broses ymgynghori, fe fydd rhai penderfyniadau yn cael eu gwneud. Ar yr adeg honno, fe fydd yna ystyriaeth a oedd yr ymgynghoriad yn llawn ac yn deg, fel y disgwyl, ac yn unol â'r canllawiau arferol. Mwy na hynny, ni allaf i ddweud mewn gwirionedd. O ran yr angen i newid y gyfraith, gyda thristwch, ni allaf ateb hynny—dyfalu am bethau sydd y tu hwnt i gylch fy swydd i fyddai hynny. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779850 138 Cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General B Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau Questions Without Notice from Party Spokespeople 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779851 139 Cy 2026-10-20T14:43:22 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=4404&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=4404&l=en 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf yn awr ar lefarwyr y pleidiau i holi'r Cwnsler Cyffredinol. Llefarydd Reform UK, Adrian Mason. I now call the party spokespeople to question the Counsel General. Reform UK spokesperson, Adrian Mason. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779857 140 En 2026-10-20T14:43:32 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=4414&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=4414&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12181 12181 Adrian Mason AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12181 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12181 Mason, Adrian Diolch, Lywydd. Good afternoon, Counsel General. The two-week time frame required under Standing Order 29.2 is not merely an administrative suggestion. It's in place to ensure that proper scrutiny of the relevant provisions of UK legislation can be conducted by committees. The Welsh Government's repeated failure to adhere to this time frame impedes proper scrutiny. Counsel General, in light of this, can you provide the Senedd with an update on the clear action planned to be taken by the Welsh Government to ensure that committees are able to effectively scrutinise legislation made by your Government in the interest of fair and accountable governance? Diolch, Lywydd. Prynhawn da, Gwnsler Cyffredinol. Nid awgrym gweinyddol yn unig yw'r amserlen o bythefnos sy'n ofynnol dan Reol Sefydlog 29.2. Mae honno ar waith i sicrhau bod pwyllgorau yn gallu craffu'n briodol ar ddarpariaethau perthnasol deddfwriaeth y DU. Mae methiant parhaus Llywodraeth Cymru i gadw at yr amserlen hon yn atal craffu priodol. Gwnsler Cyffredinol, yng ngoleuni hyn, a wnewch chi roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Senedd am y camau eglur y mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu eu cymryd i sicrhau bod pwyllgorau yn gallu craffu yn effeithiol ar ddeddfwriaeth a wnaeth eich Llywodraeth chi ar gyfer llywodraethu teg ac atebol? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779864 141 En 2026-10-20T14:44:15 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=4457&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=4457&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12193 12193 Elfyn Llwyd https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12193 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12193 Llwyd, Elfyn I share the Member's concern. I have been before a scrutiny committee when I heard very clearly this concern. The point is not lightly made; it's a good point, and I hear what he says. The problems of late have probably been because of the King's Speech. A bundle of 16 or 17 different Bills were proposed, many of which affected Wales. There has been a bit of a backlog. It's not a sufficient answer that I'm giving you. We must improve, because if we stymie the work that these committees do, then the whole process in this place will grind to a halt. Now, I fully hear what he says. We are taking active steps to improve the situation. It has not been good over the past couple of months—that, I fully accept. I don't make any excuses, but part of the reason was the election coming so soon, in conjunction with the King's Speech, and that is a big part of the problem. But things are now improving, they will improve, and we have our eye on this matter, because otherwise, as I've said, it will be damaging to the processes within this Senedd.  Rwyf innau'n bryderus fel yr Aelod. Rwyf i wedi bod gerbron pwyllgor craffu pan glywais i fynegiant pendant iawn o'r pryder hwn. Ni chafodd y pwynt hwn ei wneud yn ysgafn; mae'n bwynt da, ac rwy'n clywed yr hyn y mae ef yn ei ddweud. Mae hi'n debyg bod problemau diweddar o achos Araith y Brenin. Fe gynigiwyd bwndel o 16 neu 17 o wahanol Filiau, llawer ohonyn nhw'n effeithio ar Gymru. Mae yna ôl-groniad bychan wedi bod. Nid yw'r ateb yr wyf i'n ei roi i chi'n ddigonol. Mae'n rhaid i ni wella, oherwydd os byddwn ni'n rhwystro'r gwaith y mae'r pwyllgorau hyn yn ei wneud, yna fe fydd y broses yn y lle hwn yn dod i ben yn gyfan gwbl. Nawr, rwy'n clywed yr hyn y mae ef yn ei ddweud yn iawn. Rydym ni'n cymryd camau gweithredol i wella'r sefyllfa. Nid yw pethau wedi bod yn rhy dda dros y misoedd diwethaf—rwy'n derbyn hynny'n llawn. Nid wyf i'n gwneud unrhyw esgusodion, ond rhan o'r rheswm oedd bod yr etholiad wedi dod mor fuan, ar yr un pryd ag Araith y Brenin, a dyna sydd wedi achosi'r broblem i raddau helaeth. Ond mae pethau yn gwella nawr, fe fyddan nhw'n gwella, ac rydym ni'n cadw llygad ar y mater hwn, oherwydd fel arall, fel dywedais i, fe fyddai'n niweidiol i'r prosesau yn y Senedd hon. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779830 142 En 2026-10-20T14:45:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=4502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=4502&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779837 143 En 2026-10-20T14:45:39 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=4541&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=4541&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12181 12181 Adrian Mason AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12181 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12181 Mason, Adrian Thank you, Counsel General. I know you wouldn't stand there making excuses—I'm quite fully aware of that. But considering Plaid Cymru's fierce commitment to promoting and preserving the Welsh language, which has rightly received support across the Chamber, of course, it remains unclear why the Welsh language versions of statutory texts are repeatedly attracting reporting points concerning inconsistencies between the English and Welsh texts. So, going forward, Counsel General, what is the Welsh Government doing to ensure that translation of statutory texts into the Welsh language are accurate, clear and contribute positively to the accessibility of Welsh law? Diolch i chi, Gwnsler Cyffredinol. Rwy'n gwybod na fyddech chi'n sefyll fan acw yn gwneud esgusodion—rwy'n ymwybodol iawn o hynny. Ond o ystyried ymrwymiad ffyrnig Plaid Cymru i hyrwyddo a gwarchod y Gymraeg, sydd wedi derbyn cefnogaeth ar draws y Siambr, wrth gwrs, mae hi'n parhau i fod yn aneglur pam y mae'r fersiynau Cymraeg o destunau statudol yn denu sylwadau adrodd dro ar ôl tro ynglŷn ag anghysonderau rhwng y testunau Cymraeg a Saesneg. Felly, wrth symud ymlaen, Gwnsler Cyffredinol, beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i sicrhau bod cyfieithiadau testunau statudol i'r Gymraeg yn gywir, yn eglur ac yn cyfrannu at hygyrchedd cyfraith Cymru mewn ffordd gadarnhaol? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779844 144 En 2026-10-20T14:46:15 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=4577&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=4577&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12193 12193 Elfyn Llwyd https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12193 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12193 Llwyd, Elfyn There again, I regret to say that the Member is right. There have been problems on that score as well. We are redoubling our efforts now to ensure that there is, obviously, a better service provided. There have been several problems. Some of them, by the way, were nuanced. In other words, the translation may well have been correct, although translation is never as good as the original language—and that's not an excuse being put forward. Yes, there have been failings over the past year or so and we are putting them right. We are going through the various matters that need to be put right, and, looking to the future, we wish to assure the Senedd that we are really looking at this carefully and we will not be countenancing a repeat of what has happened over the last 12 months or so. Unwaith eto, mae'n ddrwg gennyf i ddweud bod yr Aelod yn iawn. Fe fu yna broblemau yn hynny o beth hefyd. Rydym ni'n cynyddu ein hymdrechion nawr i sicrhau bod yna wasanaeth gwell yn cael ei ddarparu, yn amlwg. Fe fu sawl problem. Roedd rhai ohonyn nhw'n wahaniaethau bychain iawn, gyda llaw. Mewn geiriau eraill, efallai fod y cyfieithiad yn gywir, er nad yw cyfieithiad fyth cystal â'r iaith wreiddiol—ac nid cyflwyno esgus mo hynny. Do, fe fu yna fethiannau dros y flwyddyn ddiwethaf ac rydym ni'n eu hunioni nhw. Rydym ni'n mynd trwy'r materion amrywiol y mae angen eu cywiro, ac wrth edrych i'r dyfodol, rydym ni'n dymuno rhoi sicrwydd i'r Senedd ein bod ni'n ystyried hyn yn ofalus ac na fyddwn ni'n caniatáu ailadrodd yr hyn sydd wedi digwydd dros y 12 mis diwethaf. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779847 145 En 2026-10-20T14:47:08 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=4630&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=4630&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12181 12181 Adrian Mason AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12181 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12181 Mason, Adrian I thank you again for your honesty, Counsel General. In light of the often elusive nature of inter-governmental communications between the Welsh and UK Governments, can you commit to ensuring that, where it is appropriate, the Legislation Committee is provided with a clear record of discussions, negotiations and agreements reached on draft legislation? Whilst I do recognise, Counsel General, that the Welsh Government may consider these discussions are subject to privilege, there must be some exceptions to facilitate proper scrutiny. So, basically, to ensure that draft legislation can be scrutinised, of course, it is vital that both the Legislation Committee and the wider Senedd understands the context of these negotiations. So, Counsel General, transparency is of paramount importance if we intend to collaboratively create a clear, cohesive body of Welsh law for the remainder of the seventh Senedd. Would you agree? Rwy'n diolch i chi unwaith eto am eich gonestrwydd, Gwnsler Cyffredinol. Yng ngoleuni natur cyfathrebu rhynglywodraethol, sy'n anniffiniadwy yn aml, rhwng Llywodraethau Cymru a'r DU, a wnewch chi ymrwymo i sicrhau, lle bo'n briodol, fod y Pwyllgor Deddfwriaeth yn cael cofnod clir o drafodaethau a chytundebau a gytunwyd ar ddeddfwriaeth ddrafft? Er fy mod i'n cydnabod, Gwnsler Cyffredinol, y gall Llywodraeth Cymru ystyried bod y trafodaethau hyn yn destun cyfrinachedd, mae'n rhaid bod yna rhai eithriadau ar gyfer hwyluso craffu priodol. Felly, yn y bôn, i sicrhau bod modd craffu ar ddeddfwriaeth ddrafft, wrth gwrs, mae hi'n hanfodol bod y Pwyllgor Deddfwriaeth a'r Senedd yn fwy eang yn deall cyd-destun y trafodaethau hyn. Felly, Gwnsler Cyffredinol, mae tryloywder yn hollbwysig os ydym ni'n bwriadu creu corff eglur, cydlynol o gyfraith Cymru ar gyfer gweddill y seithfed Senedd. A fyddech chi'n cytuno? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779856 146 En 2026-10-20T14:48:03 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=4685&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=4685&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12193 12193 Elfyn Llwyd https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12193 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12193 Llwyd, Elfyn Obviously, as the Member says quite rightly, there is some privilege involved, but I would suggest that I take back what he's just said to the appropriate colleague and speak in detail with them, and hopefully, at some other point, come back with a full answer. I don't want to dismiss this in any way; it's an important point and it therefore deserves important attention. Yn amlwg, fel mae'r Aelod yn dweud yn berffaith iawn, mae yna elfen o gyfrinachedd ynglŷn â hyn, ond fe fyddwn i'n awgrymu fy mod i'n cael mynd â'r hyn y mae ef newydd ei ddweud at y cydweithiwr priodol a siarad â manylder â hwnnw, ac rwy'n gobeithio, rywbryd eto, y gallaf i ddod yn ôl gydag ateb llawn. Nid wyf i'n dymuno diystyru hyn mewn unrhyw ffordd; mae'n bwynt pwysig ac felly mae'n haeddu sylw pwysig. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779860 147 En 2026-10-20T14:48:25 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=4707&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=4707&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12181 12181 Adrian Mason AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12181 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12181 Mason, Adrian Thank you. Diolch i chi. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779861 148 Cy 2026-10-20T14:48:26 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=4708&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=4708&l=en 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Llefarydd Llafur Cymru, Mike Hedges. The Welsh Labour spokesperson, Mike Hedges. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779863 149 En 2026-10-20T14:48:28 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=4710&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=4710&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 332 332 Mike Hedges AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=332 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=332 Hedges, Mike Diolch. Counsel General, last month, on level 7 apprenticeships, you said, 'What I can tell him, which may cheer him up slightly, is that level 7 apprenticeships at the bar and also solicitors are uppermost in this Government's mind. We are pushing forward on them and, indeed, I shall be making a speech on them in about a fortnight's time, during the Legal Wales conference.' What progress has been made? Diolch. Gwnsler Cyffredinol, y mis diwethaf, o ran prentisiaethau lefel 7, fe wnaethoch chi ddweud, 'Yr hyn y gallaf i ei ddweud wrtho, a allai ei galonogi ychydig, yw bod prentisiaethau lefel 7 wrth y bar a chyfreithwyr hefyd yn uchel iawn yn ystyriaethau'r Llywodraeth hon. Rydym ni'n gwthio ymlaen ar hynny ac, yn wir, fe fyddaf i'n rhoi araith ar hynny ymhen rhyw bythefnos, yn ystod cynhadledd Cymru'r Gyfraith.' Pa gynnydd sydd wedi bod? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779867 150 En 2026-10-20T14:48:53 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=4735&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=4735&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12193 12193 Elfyn Llwyd https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12193 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12193 Llwyd, Elfyn Well, a little progress; I made the speech. But it is an important matter, we are looking at it, but, of course, it comes down, at the end, to finance. There is no lack of will to do what's necessary. There are lots of young people now intending to qualify both at the bar and as solicitors, who have been through university, have done excellently and are not able to get a training contract or pupillage. This is, actually, a disgraceful situation. It's not unique to Wales; it's throughout England and Wales. But it's a matter we must address, and it's something that I engaged in various discussions about during that conference last week and I'm hoping that we might be able to take it forward at a quickened pace with the necessary finances in place. Wel, rhywfaint o gynnydd; fe roddais i'r araith. Ond mae hwn yn fater pwysig, rydym ni'n edrych arno ond, wrth gwrs, yr hyn sy'n waelodol, yn y diwedd, yw cyllid. Nid oes diffyg ewyllys i wneud yr hyn sy'n angenrheidiol. Mae yna lawer o bobl ifanc yn bwriadu cymhwyso wrth y bar ac yn gyfreithwyr erbyn hyn, sydd wedi bod trwy'r brifysgol, wedi gwneud yn ardderchog ac nad ydyn nhw'n gallu cael cytundebau hyfforddi neu i fod yn ddisgyblion. Mae hon yn sefyllfa warthus, mewn gwirionedd. Nid yw'n unigryw i Gymru; mae hyn y digwydd ledled Cymru a Lloegr. Ond mae'n fater y mae'n rhaid i ni fynd i'r afael ag ef, ac mae'n rhywbeth y gwnes i gymryd rhan mewn trafodaethau amrywiol amdano yn ystod y gynhadledd honno'r wythnos diwethaf ac rwy'n gobeithio y gallwn ni fwrw ymlaen ar fwy o gyflymder gyda'r cyllid angenrheidiol yn ei le. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779869 151 En 2026-10-20T14:49:43 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=4785&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=4785&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 332 332 Mike Hedges AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=332 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=332 Hedges, Mike Thank you for that answer. I'm sure we'll return to that next month. What I'll also say, of course, on that, is that you've got approximately £200 million underspent, sitting there available, so you could be looking to use some of that. But I want to move on to the tribunal system. I know you said it is also high in your priorities, Counsel General. The proposed new Welsh tribunal structure is intended not only to bring existing devolved tribunals into a more coherent system, but also be capable of taking on additional jurisdiction in the future. Before any additional jurisdiction is transferred into the Welsh tribunal system, what safeguards do you believe need to be in place? Diolch i chi am yr ateb yna. Rwy'n siŵr y byddwn ni'n dychwelyd at hynny fis nesaf. Yr hyn y byddaf i'n ei ddweud hefyd, wrth gwrs, ynglŷn â hynny, yw bod gennych chi oddeutu £200 miliwn heb ei wario, sy'n aros yno ar gael, felly fe allech chi fod yn ystyried defnyddio rhywfaint o hwnnw. Ond fe hoffwn i symud ymlaen at system y tribiwnlysoedd. Fe wn i chi ddweud bod hynny hefyd yn un o'ch blaenoriaethau pwysicaf chi, Gwnsler Cyffredinol. Bwriad y strwythur newydd arfaethedig ar gyfer tribiwnlysoedd Cymru yw nid yn unig i ddwyn y tribiwnlysoedd datganoledig presennol i system sy'n fwy cydlynol, ond hefyd ar gyfer gallu ymgymryd ag awdurdodaeth ychwanegol yn y dyfodol. Cyn i unrhyw awdurdodaeth ychwanegol gael ei throsglwyddo i system tribiwnlysoedd Cymru, pa fesurau diogelu a ydych chi'n credu y bydd angen eu rhoi ar waith? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779840 152 En 2026-10-20T14:50:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=4802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=4802&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779910 153 En 2026-10-20T14:54:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=5042&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=5042&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779846 154 En 2026-10-20T14:50:27 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=4829&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=4829&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12193 12193 Elfyn Llwyd https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12193 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12193 Llwyd, Elfyn That's looking far ahead, actually, but it has been left open for possible future development. My brief is to look at the six current tiers of Welsh tribunals and the appellate tier above them. That is what I'm concentrating on now. Clearly, the Member is right—in the future, at some point, there may be others that might be devolved, and we'd have to consider the safeguards when they are up for discussion. But it's nowhere near on the horizon at this moment in time, nor is it hidden from sight either. It's simply not on the agenda at the moment, and I say that with respect to the gentleman. Edrych ymhell ymlaen yw hynna, mewn gwirionedd, ond fe gafodd ei adael yn agored ar gyfer datblygiad posibl yn y dyfodol. Fy mriff i yw edrych ar y chwe haen bresennol o dribiwnlysoedd Cymru a'r haen apêl sydd uwch eu pennau nhw. Dyna'r hyn yr wyf i'n canolbwyntio arno nawr. Yn amlwg, mae'r Aelod yn gywir—yn y dyfodol, ar ryw adeg, efallai y bydd eraill a allai gael eu datganoli, ac fe fyddai'n rhaid i ni ystyried y mesurau diogelu wrth i'r rhain gael eu trafod. Ond nid yw hynny'n agos o gwbl ar hyn o bryd, ac ni chafodd ei guddio o'r golwg chwaith. Yn syml iawn, nid yw hyn ar yr agenda ar hyn o bryd, ac rwy'n dweud hynny gyda phob parch wrth y gŵr bonheddig. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779852 155 En 2026-10-20T14:51:10 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=4872&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=4872&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 332 332 Mike Hedges AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=332 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=332 Hedges, Mike Thank you. Diolch i chi. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779854 156 Cy 2026-10-20T14:51:12 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=4874&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=4874&l=en 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Natasha Asghar. The Welsh Conservatives' spokesperson, Natasha Asghar. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779858 157 En 2026-10-20T14:51:14 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=4876&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=4876&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 336 336 Natasha Asghar AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=336 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=336 Asghar, Natasha Thank you so much, Presiding Officer. Counsel General, in April last year, the Supreme Court issued its landmark ruling in terms of sex, that 'man' and 'woman' refer strictly to biological sex only. Now, that ruling is crystal clear as far as I'm concerned, and anyone else with a shred of common sense will feel the same. Yet I fear certain Plaid Cymru politicians are still trying to get their heads around this. On the International Day of the Girl recently, the Deputy First Minister said, and I quote, 'On International Day of the Girl, we are reminded of the importance of ensuring people in Wales can manage their periods with dignity, confidence and pride'. Now, Counsel General, I don't profess to be an expert in biology, but it is blindingly obvious that 'people' do not have periods; women and girls do, because to suggest otherwise would be absurd. Following the Supreme Court's ruling, the Equality and Human Rights Commission updated its code of practice, which came into force in August this year. It stressed that single-sex spaces should be just that—single sex. And only last week, NHS England announced it was issuing new guidance that patients should be assigned to single-sex wards based on their biological sex, which is a welcome move for me and my colleagues. So, Counsel General, how are you going to be ensuring the Welsh Government and other public bodies across Wales are following and implementing the law when it comes to protecting the rights of women and girls all across Wales? Diolch yn fawr iawn i chi, Lywydd. Gwnsler Cyffredinol, ym mis Ebrill y llynedd, fe gyhoeddodd y Goruchaf Lys ei ddyfarniad nodedig o ran rhyw, sef bod 'dyn' a 'menyw' yn cyfeirio yn bendant at ryw biolegol yn unig. Nawr, mae'r dyfarniad hwnnw'n glir fel grisial yn fy marn i, ac fe fyddai unrhyw un arall â thamaid o synnwyr cyffredin yn teimlo'r un fath. Ond rwy'n ofni bod rhai gwleidyddion ym Mhlaid Cymru yn dal i ymdrechu i ddeall hyn. Ar Ddiwrnod Rhyngwladol y Ferch yn ddiweddar, fe ddywedodd y Dirprwy Brif Weinidog, ac rwy'n dyfynnu, 'Ar Ddiwrnod Rhyngwladol y Ferch, cawn ein hatgoffa o bwysigrwydd sicrhau bod pobl yng Nghymru yn gallu rheoli eu mislif gydag urddas, hyder a balchder'. Nawr, Gwnsler Cyffredinol, nid wyf i'n honni bod yn arbenigwr mewn bioleg, ond mae hi'n gobl amlwg nad yw 'pobl' yn cael mislif; menywod a merched sy'n eu cael nhw, oherwydd fe fyddai awgrymu fel arall yn hurt. Yn dilyn dyfarniad y Goruchaf Lys, fe ddiweddarodd y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol ei god ymarfer, ac fe ddaeth hwnnw i rym ym mis Awst eleni. Roedd yn pwysleisio y dylai llecynnau ar gyfer un rhyw olygu hynny'n union—un rhyw. A dim ond yr wythnos diwethaf, cyhoeddodd y GIG yn Lloegr ei fod yn cyhoeddi canllawiau newydd y dylai cleifion gael eu neilltuo i wardiau un rhyw yn seiliedig ar eu rhyw biolegol, sy'n gam i'w groesawu i'm cyd-Aelodau a minnau. Felly, Gwnsler Cyffredinol, sut ydych chi am sicrhau bod Llywodraeth Cymru a chyrff cyhoeddus eraill ledled Cymru yn dilyn ac yn gweithredu'r gyfraith o ran amddiffyn hawliau menywod a merched ledled Cymru? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779883 158 En 2026-10-20T14:52:26 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=4948&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=4948&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12193 12193 Elfyn Llwyd https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12193 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12193 Llwyd, Elfyn Again, that's an important issue and quite topical. We are going to observe the law, and the law is quite plain from the case to which she just referred. And it's a matter of drawing up our policies in accordance with that law. It's my duty to ensure that it does happen. The Government will, I am sure, adhere. I suppose the question is: when is it going to happen? Well, the sooner the better from my point of view, and if I have anything to do with it, which I will, I will certainly speak with colleagues about getting some proper, hard-and-fast policies, and so on, drawn up as soon as possible. Unwaith eto, mae hwnnw'n fater pwysig ac yn gyfredol iawn. Fe fyddwn ni'n ufuddhau i'r gyfraith, ac mae'r gyfraith yn eithaf amlwg o'r achos y cyfeiriodd hi ato nawr. A mater yw hwnnw o lunio ein polisïau yn unol â'r gyfraith honno. Mae hi'n ddyletswydd arnaf i sicrhau bod hynny'n digwydd. Fe fydd y Llywodraeth, rwy'n siŵr, yn dal at hynny. Mae hi'n debyg mai'r cwestiwn yw: pryd y bydd hyn yn digwydd? Wel, cyntaf i gyd, gorau i gyd, yn fy marn i, ac os bydd gennyf i unrhyw beth i'w wneud â'r peth, yn sicr, fe fyddaf i'n siarad â chyd-Aelodau am lunio polisïau priodol, pendant, ac ati, cyn gynted â phosibl. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779886 159 En 2026-10-20T14:53:05 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=4987&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=4987&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 336 336 Natasha Asghar AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=336 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=336 Asghar, Natasha Thank you very much for your response, Counsel General. I do appreciate that. I want to turn to Plaid Cymru's dangerous plans for independence. Now, Plaid tried to downplay their ambition to rip Wales out of the United Kingdom during the election period in May. But, as soon as the party was in office, the mask slipped, and this is visible to everybody across Wales. The moving boxes hadn't been quite unpacked and already the First Minister was calling up his nationalist pals in Scotland and also Ireland. Next thing you know, the leaders of Sinn Féin, a party deeply tied up to terrorists in the IRA, and the Scottish National Party in Scotland are making their way to Cardiff for a separatist summit, drawing up plans to tear up the United Kingdom. Now, frankly, I know—and many other people will agree—that independence will be disastrous for Wales. There's no two ways about it. Financially, it will ruin Wales, with an annual deficit of around about £21 billion. It will severely compromise our national security, and it will leave Welsh families financially worse off, costing every resident upwards of £7,000 extra in taxes every single year. Frankly, I believe that we are stronger and much better off in the United Kingdom. So, Counsel General, what legal advice have you provided to Ministers about their independence plans? And for the avoidance of doubt, can you confirm that this Welsh Government does not have the legal competence to unilaterally legislate for independence or call for a binding referendum? And do you agree with me that, given Plaid has no legal standing when it comes to independence, their efforts would be much better spent on tackling issues that they are responsible for, such as NHS waiting lists, educational outcomes and boosting the economy? There's your question. Diolch yn fawr iawn i chi am eich ymateb, Gwnsler Cyffredinol. Rwy'n gwerthfawrogi hynny, wir. Fe hoffwn i droi at gynlluniau peryglus Plaid Cymru ar gyfer annibyniaeth. Nawr, fe geisiodd Plaid fychanu eu huchelgais i rwygo Cymru o'r Deyrnas Unedig yn ystod cyfnod yr etholiad ym mis Mai. Ond, cyn gynted ag yr oedd y blaid yn y swydd, fe lithrodd y mwgwd, ac mae hyn yn weladwy i bawb ledled Cymru. Prin yr oedden nhw wedi symud i mewn ac yn barod roedd y Prif Weinidog yn ffonio ei ffrindiau cenedlaetholgar yn yr Alban ac Iwerddon hefyd. Yn gyflym iawn, mae arweinwyr Sinn Féin, plaid sydd â chysylltiad cryf â therfysgwyr yn yr IRA, a Phlaid Genedlaethol yr Alban yn yr Alban yn gwneud eu ffordd i Gaerdydd ar gyfer uwchgynhadledd ymwahanwyr, gan lunio cynlluniau i rwygo'r Deyrnas Unedig yn ddarnau. Nawr, i fod yn onest, rwy'n gwybod—ac fe fydd llawer o bobl eraill yn cytuno—y bydd annibyniaeth yn drychinebus i Gymru. Nid oes unrhyw amheuaeth am y peth. Yn ariannol, fe fyddai'n ysbeilio Cymru, gyda diffyg blynyddol o tua £21 biliwn. Fe fydd yn peryglu ein diogelwch cenedlaethol yn ddifrifol, ac fe fydd yn gadael teuluoedd Cymru yn dlotach yn ariannol, gan gostio mwy na £7,000 ychwanegol mewn trethi bob blwyddyn. Yn onest, rwy'n credu ein bod ni'n gryfach ac yn llawer gwell yn y Deyrnas Unedig. Felly, Gwnsler Cyffredinol, pa gyngor cyfreithiol a wnaethoch chi ei roi i Weinidogion am eu cynlluniau nhw ar gyfer annibyniaeth? Ac er mwyn osgoi amheuaeth, a wnewch chi gadarnhau nad oes gan y Llywodraeth hon y cymhwysedd cyfreithiol i ddeddfu dros annibyniaeth yn unochrog neu alw am refferendwm rhwymol? Ac a ydych chi'n cytuno â mi, o ystyried nad oes gan Blaid Cymru unrhyw allu cyfreithiol o ran annibyniaeth, y byddai hi'n llawer gwell iddi ymdrechu i fynd i'r afael â materion y mae hi'n gyfrifol amdanyn nhw, fel rhestrau aros y GIG, canlyniadau addysgol a rhoi hwb i'r economi? Dyna'r cwestiwn i chi. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779906 160 En 2026-10-20T14:54:30 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=5072&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=5072&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12193 12193 Elfyn Llwyd https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12193 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12193 Llwyd, Elfyn Well, the Member's had her say. Little of that has any relevance to my job and, therefore, I say with respect that I'm not getting involved in the politics. Wel, mae'r Aelod wedi cael dweud ei dweud. Ychydig iawn o hynna sy'n berthnasol i'm swydd ac, felly, rwy'n dweud gyda pharch nad wyf i am gymryd rhan yn y wleidyddiaeth. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779908 161 Cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General B Gangiau Grŵmio Grooming Gangs 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779909 162 Cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General O 12153 12153 Helen Jenner AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Jenner, Hellen 4. Pa gyngor cyfreithiol y mae’r Cwnsler Cyffredinol wedi’i roi i Lywodraeth Cymru ynghylch ei chyfrifoldebau cyfreithiol mewn perthynas â’r ymchwiliad annibynnol i gangiau grŵmio? OQ64725 4. What legal advice has the Counsel General provided to the Welsh Government regarding its legal responsibilities in relation to the independent inquiry into grooming gangs? OQ64725 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779855 163 En 2026-10-20T14:55:01 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=5103&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=5103&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12193 12193 Elfyn Llwyd https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12193 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12193 Llwyd, Elfyn The independent inquiry into grooming gangs is, as the Member knows, a statutory inquiry established under the Inquiries Act 2005. The Welsh Government has a dedicated legal team working constructively with the inquiry, providing information, evidence and witness testimony as required, and engaging fully with its processes in relation to devolved responsibilities.  Fel y gŵyr yr Aelod, ymchwiliad statudol a sefydlwyd o dan Ddeddf Ymchwiliadau 2005 yw'r ymchwiliad annibynnol i gangiau grŵmio. Mae gan Lywodraeth Cymru dîm cyfreithiol pwrpasol sy'n gweithio yn adeiladol gyda'r ymchwiliad, sy'n darparu gwybodaeth, tystiolaeth a thystiolaeth gan dystion fel bod angen, ac ymgysylltu yn llawn â'i brosesau o ran cyfrifoldebau datganoledig. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779865 164 En 2026-10-20T14:55:25 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=5127&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=5127&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12153 12153 Helen Jenner AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Jenner, Hellen Thank you. The inquiry has confirmed that it will examine matters involving devolved services in Wales. You started to clarify the legal obligations there placed on the Welsh Government to co-operate with the inquiry. Will this include provision of relevant documents and evidence, and will there be any legislative changes necessary following its findings? Diolch i chi. Mae'r ymchwiliad wedi cadarnhau y bydd yn archwilio materion sy'n cynnwys gwasanaethau sy'n ddatganoledig yng Nghymru. Fe wnaethoch chi ddechrau egluro'r rhwymedigaethau cyfreithiol a roddwyd ar Lywodraeth Cymru i gydweithredu â'r ymchwiliad. A fydd hyn yn cynnwys darparu dogfennau a thystiolaeth berthnasol, ac a fydd yna unrhyw newidiadau deddfwriaethol angenrheidiol yn dilyn ei ganfyddiadau? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779870 165 En 2026-10-20T14:55:47 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=5149&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=5149&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12193 12193 Elfyn Llwyd https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12193 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12193 Llwyd, Elfyn We shall have to wait and see what the findings are, but, meantime, what I can assure the Member—it is an important point—is that we are fully engaged with the inquiry. The Welsh Government has applied for core participation status. The result of that application is awaited on a daily basis, but, even now, there is close liaison between officials of the Welsh Government and the grooming inquiry. There are separate strands to do with Wales and they will be fully addressed, and the whole gamut will be looked at very, very carefully. The list, as I've said, of core participants will be available shortly, but, as I say, we have a dedicated legal team working on it now, and they will continue apace, whatever happens. As for any legislation, we'll have to wait to see what the recommendations are and to evaluate them very carefully. It is a big subject and it's worthy of proper evaluation, and that is what the recommendations will get in due course. Fe fydd yn rhaid i ni ddisgwyl i gael gweld beth fydd y canfyddiadau, ond, yn y cyfamser, yr hyn y gallaf i ei sicrhau i'r Aelod—mae hwn yn bwynt pwysig—yw ein bod ni'n ymgysylltu yn llawn â'r ymchwiliad. Mae Llywodraeth Cymru wedi gwneud cais am statws cyfranogiad creiddiol. Rydym ni'n disgwyl bob dydd am ganlyniad y cais hwnnw ond, hyd yn oed nawr, mae yna gysylltiad agos rhwng swyddogion Llywodraeth Cymru a'r ymchwiliad i grŵmio. Mae yna feysydd ar wahân yn ymwneud â Chymru ac fe fyddan nhw'n cael eu hystyried yn llawn, ac fe edrychir yn ofalus iawn, iawn ar bob un dim. Fe fydd y rhestr, fel dywedais i, o gyfranogwyr creiddiol ar gael cyn bo hir ond, fel dywedais i, mae gennym ni dîm cyfreithiol pwrpasol yn gweithio ar hyn nawr, ac fe fyddan nhw'n parhau ar gyflymder mawr, beth bynnag fo'n digwydd. Fel ar gyfer unrhyw ddeddfwriaeth, fe fydd rhaid i ni aros i gael gweld beth yw'r argymhellion a'u gwerthuso nhw'n ofalus iawn. Mae hwn yn bwnc enfawr ac mae'n deilwng o werthusiad priodol, a dyna'r hyn a roddir i'r argymhellion maes o law. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779875 166 Cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General B Datganoli Darlledu Devolution of Broadcasting 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779876 167 Cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General O 12186 12186 Beca Brown AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12186 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12186 Brown, Beca 5. Pa gyngor cyfreithiol y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i roi i Lywodraeth Cymru ynghylch datganoli darlledu i Gymru? OQ64746 5. What legal advice has the Counsel General provided to the Welsh Government on the devolution of broadcasting to Wales? OQ64746 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779877 168 Cy 2026-10-20T14:57:09 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=5231&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=5231&l=en 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12193 12193 Elfyn Llwyd https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12193 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12193 Llwyd, Elfyn Mae’r Llywodraeth hon wedi ymrwymo i weithio tuag at ddatganoli pwerau darlledu i Gymru, gan gynnwys pwerau i reoleiddio, i oruchwylio ac i sicrhau bod atebolrwydd dros ddarlledu a hefyd dros gyfathrebu yng Nghymru. This Government is committed to working towards the devolution of powers over broadcasting, including powers to regulate, supervise and ensure accountability for broadcasting and also communications in Wales. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779880 169 Cy 2026-10-20T14:57:26 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=5248&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=5248&l=en 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12186 12186 Beca Brown AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12186 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12186 Brown, Beca Diolch yn fawr iawn i chi am yr ateb. Mi fuaswn i'n hoffi meddwl y gallem ni i gyd gytuno ei bod hi'n bwysig i gael sector darlledu cryf sy'n adlewyrchu ein gwlad a'n systemau ni. Mae'n hysbys i ni fod y rhan fwyaf o bobl yng Nghymru yn cael eu newyddion o du allan i Gymru, ac mae'n bwysig i ddemocratiaeth yma yng Nghymru fod pobl yn ymwybodol o beth sy'n digwydd yma. Ond mae hefyd yn bwysig i gael llais a safbwynt Cymreig ar faterion allanol. A ydych chi'n cytuno efo fi am yr angen i ddatganoli darlledu a'i fod yn gam pwysig wrth gryfhau bywyd sifig yng Nghymru?    Thank you very much for that answer. I would like to think that we can all agree that it is important that we have a strong broadcasting sector that reflects our country and our systems. We know that most people in Wales get their news from sources outside Wales, and it's important for democracy here in Wales that people are aware of what happens here. But it's also important to hear a Welsh voice and perspective on external affairs. Do you agree with me about the need to devolve broadcasting and that this would be an important step towards strengthening civic life in Wales? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779897 170 Cy 2026-10-20T14:58:02 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=5284&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=5284&l=en 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12193 12193 Elfyn Llwyd https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12193 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12193 Llwyd, Elfyn Mae'r Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon wedi gwneud datganiadau i'r Senedd hon am ei gwaith yn y maes yn casglu gwybodaeth a cheisio argymhellion ar y ffordd ymlaen. Yn wir, mae'r Gweinidog wedi ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Gwladol dros Ddigidol, Diwylliant, Cyfryngau a Chwaraeon yn datgan yn glir ymrwymiad y Llywodraeth hon i fynd ar drywydd datganoli pwerau darlledu, ac yn gofyn am ddeialog bellach ar y pwnc.  Ac mi fuaswn i'n ychwanegu drwy ddweud ei bod hi'n glir bod cenedl wybodus yn angenrheidiol i ddemocratiaeth a hefyd i drafodaeth gyhoeddus ar lefelau lleol, cenedlaethol a rhyngwladol er mwyn deall yr hyn sydd o gwmpas a'n rhan ni ynddo. Mae'r panel arbenigol ar ddarlledu, y Sefydliad Materion Cymreig a'r Comisiwn Annibynnol ar Ddyfodol Cyfansoddiadol Cymru i gyd wedi cydnabod yr angen am lais cryfach i Gymru ar faterion darlledu. I Llywodraeth Cymru, mae datganoli darlledu yn rhan hollbwysig o'r siwrnai honno.  The Cabinet Minister for Culture and Sport has made statements to this Senedd on her work in this area in gathering evidence and seeking recommendations on the way forward. Indeed, the Minister has written to the Secretary of State for Digital, Culture, Media and Sport declaring clearly this Government's commitment to pursue the devolution of powers over broadcasting, and asking for further dialogue on the issue. And I would add that it is clear that an informed nation is crucial for democracy and also for public debate at local, national and international levels in order to understand what is happening around us and our role in it. The expert panel on broadcasting, the Institute of Welsh Affairs and the Independent Commission on the Constitutional Future of Wales have all acknowledged the need for a stronger voice for Wales on broadcasting issues. For the Welsh Government, the devolution of broadcasting is a key part of that journey. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779922 171 En 2026-10-20T14:59:20 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=5362&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=5362&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12182 12182 Louise Emery AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12182 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12182 Emery, Louise I'm sure you just made a political statement about the strong broadcasting sector required to be devolved, but, okay, I'll forgive you on that one. Rwy'n siŵr eich bod chi newydd wneud datganiad gwleidyddol ynglŷn â'r angen i'r sector darlledu cryf gael ei ddatganoli, ond, iawn, fe wnaf i faddau i chi am hynny. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780018 172 En 2026-10-20T14:59:27 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=5369&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=5369&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12193 12193 Elfyn Llwyd https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12193 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12193 Llwyd, Elfyn Sorry, could you repeat that? Mae'n ddrwg gen i, a wnewch chi ddweud hynna eto? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780019 173 En 2026-10-20T14:59:29 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=5371&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=5371&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12182 12182 Louise Emery AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12182 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12182 Emery, Louise Yes, I thought you'd just made quite a political statement, because she asked you whether you agreed it should be devolved, and you said you did.  Iawn, roeddwn i'n credu eich bod chi newydd wneud datganiad gwleidyddol iawn, oherwydd fe ofynnodd hi i chi a oeddech chi'n cytuno y dylid ei ddatganoli, ac roeddech chi'n dweud eich bod chi. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779926 174 Cy 2026-10-20T14:59:37 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=5379&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=5379&l=en 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw [Anghlywadwy.]—ateb y cwestiwn.  [Inaudible.]—answer the question. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779928 175 En 2026-10-20T14:59:40 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=5382&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=5382&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12182 12182 Louise Emery AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12182 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12182 Emery, Louise Okay, fair enough. It's obviously currently largely reserved to the UK Parliament, so the question is: how do you assess the implications of such a change with broadcasting to the overall existing constitutional settlement? So, how does that work by taking something out of the constitutional settlement? Iawn, digon teg. Mae hi'n amlwg mai mater a gedwir yn ôl i raddau helaeth i Senedd y DU yw hwn ar hyn o bryd, ac felly'r cwestiwn yw: sut ydych chi'n asesu goblygiadau newid o'r fath gyda darlledu i'r setliad cyfansoddiadol presennol yn gyffredinol? Felly, sut bydd hynny'n gweithio wrth gymryd rhywbeth allan o'r setliad cyfansoddiadol? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779929 176 En 2026-10-20T14:59:58 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=5400&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=5400&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12193 12193 Elfyn Llwyd https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12193 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12193 Llwyd, Elfyn Well, if there was to be devolution of broadcasting, then that would be quite a major undertaking. The finances would have to be delivered with it. It's quite a huge undertaking, but it's something that has been talked about for a long time by various commissions and so on, and it's something that this Government is pursuing. It won't happen overnight, but, if it does, what has to be ensured is that such a move would be totally independent of others controlling it, but also, crucially, that all the necessary finances would come this way with it, if you can understand the rather crude language. It would have to be properly financed, otherwise it simply would not work. Wel, pe byddai datganoli darlledu yn digwydd, fe fyddai honno'n fenter sylweddol iawn. Fe fyddai hi'n rhaid cyflwyno'r cyllid gyda hynny. Mae hwnnw'n ymgymeriad enfawr, ond mae'n rhywbeth sydd wedi cael ei drafod ers amser maith gan wahanol gomisiynau ac ati, ac mae'n rhywbeth y mae'r Llywodraeth hon ar ei drywydd. Ni fydd yn digwydd dros nos ond, pe byddai'n digwydd, yr hyn y mae'n rhaid ei sicrhau yw y byddai symudiad o'r fath yn gwbl annibynnol ar reolaeth gan eraill ond hefyd, yn hollbwysig, y byddai'r cyllid angenrheidiol i gyd yn dod y ffordd yma gyda'r symudiad, os gallwch chi ddeall yr iaith eithaf amrwd. Fe fyddai'n rhaid i'r mater gael ei ariannu yn iawn, fel arall ni fyddai hynny'n gweithio. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779862 177 En 2026-10-20T15:00:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=5402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=5402&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779891 178 En 2026-10-20T15:02:36 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=5558&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=5558&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779895 179 En 2026-10-20T15:05:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=5702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=5702&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779871 180 Cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General B Addysg Cydberthynas a Rhywioldeb Relationships and Sexuality Education 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779872 181 Cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General O 12154 12154 Catherine Cullen AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12154 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12154 Cullen, Catherine 6. Pa gyngor cyfreithiol y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i roi i Lywodraeth Cymru ynghylch a yw dileu hawl rhieni i dynnu eu plant yn ôl o addysg cydberthynas a rhywioldeb yn gyson â'r Confensiwn Ewropeaidd ar Hawliau Dynol? OQ64740 6. What legal advice has the Counsel General provided to the Welsh Government regarding whether removing parents' right to withdraw their children from relationships and sexuality education is consistent with the European Convention on Human Rights? OQ64740 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779873 182 En 2026-10-20T15:01:13 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=5475&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=5475&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12193 12193 Elfyn Llwyd https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12193 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12193 Llwyd, Elfyn As the Member will know, there was a High Court judgment in 2022 that held that the provisions of the Curriculum and Assessment (Wales) Act 2021 in respect of relationships and sexuality education were compatible with the rights protected by the Human Rights Act 1998. Fel y bydd yr Aelod yn gwybod, cafwyd dyfarniad yr Uchel Lys yn 2022 a ddyfarnodd fod darpariaethau Deddf Cwricwlwm ac Asesu (Cymru) 2021 mewn cysylltiad ag addysg cydberthynas a rhywioldeb yn gyson â'r hawliau a ddiogelir gan Ddeddf Hawliau Dynol 1998. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779874 183 En 2026-10-20T15:01:36 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=5498&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=5498&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12154 12154 Catherine Cullen AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12154 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12154 Cullen, Catherine Relationships and sexuality education, as you say, has been a compulsory element of the Curriculum for Wales since 2022. In its own words, the framework covers relationships, rights, equality and diversity. What parents may not be aware of, however, is that education is compulsory and in force in Wales from the age of three, including in funded nursery education. Moreover, unlike previous sex education arrangements, RSE is mandatory until 16, and parents do not have the general right to withdraw. Now, whatever our views on the ECHR may be, we are as lawmakers in the Senedd totally bound by the European convention on human rights. Article 2 of protocol No. 1 plainly states that 'the State shall respect the right of parents to ensure such education and teaching is in conformity with their own religious and philosophical convictions.' So, quite simply, do parents in Wales actually still have the right to withdraw their children from RSE when it does not conform to their religious and philosophical convictions? Mae addysg cydberthynas a rhywioldeb, fel y dywedwch chi, wedi bod yn elfen orfodol o Gwricwlwm Cymru ers 2022. Yn ei eiriau ei hun, mae'r fframwaith yn cwmpasu cydberthynas, hawliau, cydraddoldeb ac amrywiaeth. Yr hyn nad yw rhieni efallai yn ymwybodol ohono, fodd bynnag, yw bod addysg yn orfodol ac mewn grym yng Nghymru o dair oed, gan gynnwys mewn addysg feithrin a ariennir. Ar ben hynny, yn wahanol i drefniadau addysg rhyw blaenorol, mae addysg cydberthynas a rhywioldeb yn orfodol tan 16, ac nid oes gan rieni yr hawl gyffredinol i dynnu'n ôl. Nawr, beth bynnag yw ein barn ar Siarter Hawliau Dynol Ewrop, rydym fel deddfwyr yn y Senedd yn gwbl rwym gan y confensiwn Ewropeaidd ar hawliau dynol. Mae erthygl 2 o brotocol Rhif 1 yn nodi'n glir:  'bydd y Wladwriaeth yn parchu hawl rhieni i sicrhau bod addysg a dysgeidiaeth o'r fath yn cydymffurfio â'u hargyhoeddiadau crefyddol ac athronyddol eu hunain. Felly, yn syml, a oes gan rieni yng Nghymru yr hawl i dynnu eu plant yn ôl o addysg cydberthynas a rhywioldeb pan nad yw'n cydymffurfio â'u hargyhoeddiadau crefyddol ac athronyddol? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779881 184 En 2026-10-20T15:02:35 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=5557&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=5557&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12193 12193 Elfyn Llwyd https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12193 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12193 Llwyd, Elfyn I don't believe there is a decided case on that as such, but there is on the question of withdrawing from sexuality education. That education is meant to be appropriate for the child's age and maturity, and, of course, it's open to the parents also to teach their children about such matters. But in terms of a challenge, the purpose of the mandatory RSE is to keep children safe, to promote respect for others, help them establish healthy relationships and protect them from harmful content and people online. The 2021 Act expressly requires that the children can only be provided with RSE that is appropriate for their children's age and their maturity.  As for a challenge on human rights matters, in the Isherwood case, Mrs Justice Steyn said that 'the content of the Code and the Guidance is consistent with the requirement to take care to ensure that RSE teaching is conveyed in an objective critical and pluralistic manner, and does not breach the prohibition on indoctrination. There is nothing in the Code or the Guidance that authorises or positively approves teaching that advocates or promotes any particular identity or sexual lifestyle over another, or that encourages children to self-identify in a particular way.' 'In my judgment,' she said, 'both the Code and the Guidance reflect the general spirit of the Convention as an instrument designed to maintain and promote the ideals and values of a modern liberal democracy, including the values of tolerance, respect and equality.' And that reflects the current law as we stand. Dydw i ddim yn credu bod achos wedi'i benderfynu ar hynny fel y cyfryw, ond mae yna un ar y cwestiwn o dynnu'n ôl o addysg rhywioldeb. Mae'r addysg honno i fod yn briodol ar gyfer oedran ac aeddfedrwydd y plentyn, ac, wrth gwrs, mae'n agored i'r rhieni hefyd addysgu eu plant am faterion o'r fath. Ond o ran her, pwrpas addysg cydberthynas a rhywioldeb gorfodol yw cadw plant yn ddiogel, hyrwyddo parch at eraill, eu helpu i sefydlu perthnasoedd iach a'u hamddiffyn rhag cynnwys a phobl niweidiol ar-lein. Mae Deddf 2021 yn ei gwneud yn ofynnol yn benodol mai dim ond addysg cydberthynas a rhywioldeb sy'n briodol i oedran y plant a'u haeddfedrwydd y gellir ei darparu i'r plant. O ran her ar faterion hawliau dynol, yn achos Isherwood, dywedodd Mrs Ustus Steyn 'mae cynnwys y Cod a'r Canllawiau yn gyson â'r gofyniad i sicrhau bod addysg cydberthynas a rhywioldeb yn cael ei chyflwyno mewn modd gwrthrychol, beirniadol a lluosog, ac nad yw'n torri'r gwaharddiad ar egwyddori. Nid oes unrhyw beth yn y Cod nac yn y Canllawiau sy'n awdurdodi neu'n cymeradwyo'n gadarnhaol addysgu sy'n argymell neu'n hyrwyddo unrhyw hunaniaeth benodol neu ffordd o fyw rhywiol dros un arall, neu sy'n annog plant i hunanddiffinio mewn ffordd benodol.' 'Yn fy marn i,' dywedodd hi mae'r Cod a'r Arweiniad ill dau yn adlewyrchu ysbryd cyffredinol y Confensiwn fel offeryn a ddyluniwyd i gynnal a hyrwyddo delfrydau a gwerthoedd democratiaeth ryddfrydol fodern, gan gynnwys gwerthoedd goddefgarwch, parch a chydraddoldeb." Ac mae hynny'n adlewyrchu'r gyfraith bresennol fel yr ydym yn sefyll. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779892 185 Cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General B Polisïau Llywodraeth Cymru Welsh Government Policy 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779893 186 Cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General O 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12190 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca 7. Pa gyngor cyfreithiol y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i roi i Lywodraeth Cymru ynghylch cydnawsedd llunio polisïau Llywodraeth Cymru â Deddf Cydraddoldeb 2010? OQ64736 7. What legal advice has the Counsel General provided to the Welsh Government on the compatibility of its policymaking with the Equality Act 2010? OQ64736 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779894 187 En 2026-10-20T15:04:44 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=5686&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=5686&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12193 12193 Elfyn Llwyd https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12193 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12193 Llwyd, Elfyn The Welsh Government is required to comply with equalities legislation within its policy areas. The Equality and Human Rights Commission acts as a regulator for ensuring compliance with equalities legislation across and beyond the public sector in Wales. Mae'n ofynnol i Lywodraeth Cymru gydymffurfio â deddfwriaeth cydraddoldeb o fewn ei meysydd polisi. Mae'r Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol yn gweithredu fel rheoleiddiwr ar gyfer sicrhau cydymffurfiaeth â deddfwriaeth cydraddoldeb ar draws a thu hwnt i'r sector cyhoeddus yng Nghymru. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779885 188 En 2026-10-20T15:05:02 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=5704&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=5704&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779918 189 En 2026-10-20T15:05:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=5702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=5702&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779879 190 En 2026-10-20T15:05:01 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=5703&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=5703&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12190 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca Thank you, Counsel General. The last Labour Government introduced a £5,000 grant for teacher training, but it was only available to student teachers from ethnic minorities, not on merit, but purely based on their skin colour. The current Plaid Cymru Government has carried on this scheme. Will the Counsel General agree to publish any legal advice given to the Welsh Government that they've received on this policy, and will he commit to ensuring that the Welsh Government makes any advice public, so that the people of Wales can see how their money has been spent on this piece of anti-white discrimination? Diolch, Gwnsler Cyffredinol. Cyflwynodd y Llywodraeth Lafur ddiwethaf grant o £5,000 ar gyfer hyfforddiant athrawon, ond dim ond i athrawon dan hyfforddiant o leiafrifoedd ethnig yr oedd ar gael, nid ar sail teilyngdod, ond ar sail lliw eu croen yn unig. Mae Llywodraeth bresennol Plaid Cymru wedi cynnal y cynllun hwn. A wnaiff y Cwnsler Cyffredinol gytuno i gyhoeddi unrhyw gyngor cyfreithiol a roddwyd i Lywodraeth Cymru ar y polisi hwn, ac a wnaiff ymrwymo i sicrhau bod Llywodraeth Cymru yn cyhoeddi unrhyw gyngor, fel y gall pobl Cymru weld sut cafodd eu harian ei wario ar y darn hwn o wahaniaethu gwrth-wyn? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779882 191 En 2026-10-20T15:05:39 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=5741&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=5741&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12193 12193 Elfyn Llwyd https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12193 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12193 Llwyd, Elfyn Well, as the Member knows, I cannot agree to publishing any legal advice, that is for sure, but on the general point she makes—again, an important point—the purpose of equalities law is to protect minority groups and those at risk of discrimination and also harassment. This aim fully reflects the Welsh Government's values. On 21 November 2025, the Welsh Government entered into a formal legal agreement with the Equality and Human Rights Commission, EHRC, under section 23 of the Equality Act 2006. This agreement presents a unique opportunity for the Welsh Government to strengthen the approach to assessing equality impacts, ensuring it is embedded consistently across the organisation. This will further build on and strengthen our approach to delivering policy and services for the people of Wales. Wel, fel y gŵyr yr Aelod, ni allaf gytuno i gyhoeddi unrhyw gyngor cyfreithiol, mae hynny'n sicr, ond ar y pwynt cyffredinol y mae hi'n ei wneud—unwaith eto, pwynt pwysig—pwrpas cyfraith cydraddoldeb yw amddiffyn grwpiau lleiafrifol a'r rhai sydd mewn perygl o ddioddef gwahaniaethu a hefyd aflonyddu. Mae'r nod hwn yn adlewyrchu gwerthoedd Llywodraeth Cymru yn llawn. Ar 21 Tachwedd 2025, ymrwymodd Llywodraeth Cymru i gytundeb cyfreithiol ffurfiol gyda'r Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol, EHRC, o dan adran 23 o Ddeddf Cydraddoldeb 2006. Mae'r cytundeb hwn yn cyflwyno cyfle unigryw i Lywodraeth Cymru gryfhau'r dull o asesu effeithiau cydraddoldeb, gan sicrhau ei fod wedi'i ymgorffori'n gyson ar draws y sefydliad. Bydd hyn yn adeiladu ymhellach ar ein dull o ddarparu polisi a gwasanaethau i bobl Cymru ac yn ei gryfhau. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779887 192 Cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General B Canolfannau Data ar Raddfa Fawr Large-scale Data Centres 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779888 193 Cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General O 12169 12169 John Clark AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12169 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12169 Clark, John 8. Pa gyngor cyfreithiol y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i roi i Lywodraeth Cymru ynghylch pwerau Gweinidogion Cymru i alw ceisiadau cynllunio i mewn ar gyfer datblygiadau canolfannau data ar raddfa fawr, gan gynnwys y meini prawf statudol o dan y ddeddfwriaeth gynllunio berthnasol a'r dyletswyddau cyfreithiol sy'n gymwys pan geir cais o'r fath? OQ64745 8. What legal advice has the Counsel General provided to the Welsh Government regarding Welsh Ministers’ powers to call in planning applications for large-scale data-centre developments, including the statutory criteria under the relevant planning legislation and the legal duties that apply when such a request is received? OQ64745 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779889 194 En 2026-10-20T15:07:01 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=5823&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=5823&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12193 12193 Elfyn Llwyd https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12193 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12193 Llwyd, Elfyn The law on this matter is quite clear. Call-in powers are set out in section 77 of the Town and Country Planning Act 1990. Examples of proposals that may be called in are set out in 'Planning Policy Wales'. The Welsh Ministers may call in an application where they deem it appropriate. Mae'r gyfraith ar y mater hwn yn eithaf clir. Mae pwerau galw i mewn wedi'u nodi yn adran 77 o Ddeddf Cynllunio Gwlad a Thref 1990. Mae enghreifftiau o gynigion y gellir eu galw i mewn wedi'u nodi yn 'Polisi Cynllunio Cymru'. Gall Gweinidogion Cymru alw cais i mewn lle maent yn ystyried ei fod yn briodol. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779890 195 En 2026-10-20T15:07:22 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=5844&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=5844&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12169 12169 John Clark AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12169 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12169 Clark, John Given that several call-in requests for data centre schemes, including the one at the former Ferodo site near Caernarfon, are currently under consideration, what does the legal advice say about the statutory criteria under section 77 of the Town and Country Planning Act and the threshold of 'more than local importance', when issues such as grid capacity, energy demand or the absence of a specific national data centre policy are raised? O ystyried bod nifer o geisiadau galw i mewn ar gyfer cynlluniau canolfannau data, gan gynnwys yr un ar hen safle Ferodo ger Caernarfon, yn cael eu hystyried ar hyn o bryd, beth mae'r cyngor cyfreithiol yn ei ddweud am y meini prawf statudol o dan adran 77 o'r Ddeddf Cynllunio Gwlad a Thref a'r trothwy o 'fwy na phwysigrwydd lleol', pan fo materion fel capasiti grid, galw am ynni neu absenoldeb polisi canolfan ddata genedlaethol benodol yn cael eu codi? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779896 196 En 2026-10-20T15:07:52 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=5874&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=5874&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12193 12193 Elfyn Llwyd https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12193 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12193 Llwyd, Elfyn Well, I think I'd better be careful here because there is an application that has been received for a call-in on this particular issue. The planning system generally has a national local policy framework to determine applications for energy and other infrastructure projects. There is no specific legislative procedure for considering call-in requests. Powers are granted to the Welsh Ministers under section 77, as the Member knows, to call in where they see fit. And there are examples of the kind of criteria that would support a call-in. Under paragraph 1.35, 'Planning Policy Wales', these are some examples: 'proposals that: 'are in conflict with national planning policies; 'could have wide effects beyond their immediate locality; 'may give rise to substantial controversy beyond the immediate locality; 'are likely significantly to affect sites of scientific, nature conservation or historic interest or areas of landscape importance; 'raise issues of national security; or 'raise novel planning issues.' Those are the criteria. Wel, rwy'n credu y byddai'n well i mi fod yn ofalus yma oherwydd mae cais wedi cael ei dderbyn ar gyfer galw i mewn ar y mater penodol hwn. Yn gyffredinol, mae gan y system gynllunio fframwaith polisi lleol cenedlaethol i bennu ceisiadau ar gyfer prosiectau ynni a seilwaith eraill. Nid oes unrhyw weithdrefn ddeddfwriaethol benodol ar gyfer ystyried ceisiadau galw i mewn. Rhoddir pwerau i Weinidogion Cymru o dan adran 77, fel y gŵyr yr Aelod, i alw i mewn lle maen nhw'n ei weld yn briodol. Ac mae yna enghreifftiau o'r math o feini prawf a fyddai'n cefnogi galw i mewn. O dan baragraff 1.35, 'Polisi Cynllunio Cymru', dyma rai enghreifftiau: 'yn achos cynigion: 'sy’n gwrthdaro â pholisïau cynllunio cenedlaethol; 'a allai gael effeithiau eang y tu hwnt i’w hardal leol; 'a allai achosi dadlau mawr y tu hwnt i’r ardal leol; 'sy’n debygol o effeithio’n sylweddol ar safleoedd o ddiddordeb gwyddonol, cadwraeth natur neu ddiddordeb hanesyddol neu ardaloedd sy’n bwysig oherwydd eu tirwedd; 'sy’n codi materion sy’n gysylltiedig â diogelwch cenedlaethol; neu 'sy’n codi materion cynllunio newydd.' Dyna'r meini prawf. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779903 197 Cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General B Sbectolau Clyfar Smartglasses 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779904 198 Cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General O 12167 12167 Sarah Cooper-Lesadd AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12167 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12167 Cooper-Lesadd, Sarah 9. Pa gyngor cyfreithiol y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i roi i Lywodraeth Cymru ynghylch defnyddio sbectolau clyfar a alluogir gan ddeallusrwydd artiffisial mewn adeiladau cyhoeddus megis llyfrgelloedd a phyllau nofio, yn sgil y gwaharddiadau sydd mewn grym mewn llysoedd a thribiwnlysoedd? OQ64749 9. What legal advice has the Counsel General provided to the Welsh Government regarding the use of AI-enabled smart glasses in public buildings such as libraries and swimming pools given the ban in courts and tribunals? OQ64749 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779905 199 En 2026-10-20T15:09:30 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=5972&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=5972&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12193 12193 Elfyn Llwyd https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12193 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12193 Llwyd, Elfyn New technologies, including smartglasses, can offer benefits and present challenges. Individual operators of public buildings are responsible for developing policies that take account of privacy and of safeguarding considerations that are appropriate to the use of each building and the needs of stakeholders, customers and the staff. Gall technolegau newydd, gan gynnwys sbectolau clyfar gynnig manteision a chyflwyno heriau. Mae gweithredwyr unigol adeiladau cyhoeddus yn gyfrifol am ddatblygu polisïau sy'n ystyried preifatrwydd ac ystyriaethau diogelu sy'n briodol i'r defnydd o bob adeilad ac anghenion rhanddeiliaid, cwsmeriaid a'r staff. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779907 200 En 2026-10-20T15:09:54 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=5996&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=5996&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12167 12167 Sarah Cooper-Lesadd AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12167 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12167 Cooper-Lesadd, Sarah Courts and tribunals have restricted these devices, and, in fact, I've just heard the Cabinet Office banned them last week. I think we've learned that news from this Chamber travels rather fast. In fact, the Member's glasses opposite have been discussed in buildings 200 miles away. All these institutions have concluded that people in those spaces are entitled to know whether they're being recorded. The same question applies to a library, a leisure centre, a GP surgery or even a school, and these are places where people have no reason to expect they are being filmed. I'd be grateful to know whether the Welsh Government considers existing data protection law sufficient for this, or whether it intends to give further guidance to public bodies in Wales. Mae llysoedd a thribiwnlysoedd wedi cyfyngu'r dyfeisiau hyn, ac, mewn gwirionedd, rydw i newydd glywed bod Swyddfa'r Cabinet wedi eu gwahardd yr wythnos diwethaf. Rwy'n credu ein bod wedi dysgu bod newyddion o'r Siambr hon yn teithio yn eithaf cyflym. Mewn gwirionedd, mae sbectol yr Aelod gyferbyn wedi cael ei thrafod mewn adeiladau 200 milltir i ffwrdd. Mae'r holl sefydliadau hyn wedi dod i'r casgliad bod gan bobl yn y mannau hynny hawl i wybod a ydyn nhw'n cael eu recordio. Mae'r un cwestiwn yn berthnasol i lyfrgell, canolfan hamdden, meddygfa neu hyd yn oed ysgol, ac mae'r rhain yn llefydd lle nad oes gan bobl unrhyw reswm i ddisgwyl eu bod yn cael eu ffilmio. Byddwn yn ddiolchgar i wybod a yw Llywodraeth Cymru o'r farn bod y gyfraith diogelu data bresennol yn ddigonol ar gyfer hyn, neu a yw'n bwriadu rhoi canllawiau pellach i gyrff cyhoeddus yng Nghymru. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779878 201 En 2026-10-20T15:10:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=6002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=6002&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779884 202 En 2026-10-20T15:10:42 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=6044&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=6044&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12193 12193 Elfyn Llwyd https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12193 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12193 Llwyd, Elfyn A tailored approach is needed, given the wide-ranging use and activities undertaken in public buildings. What is suitable in one setting may not be in another, and operators are best placed to make sensible policies based on their own responsibilities as data controllers and according to their individual risk appetite. Swimming pools are likely to be an example where particular care and greater restrictions may well be appropriate. The approach taken in courts and tribunals will be informed by the long-standing prohibition on recordings being made unless special permission has been given. So, local authorities and other public bodies are responsible for their own compliance with data protection requirements and also managing their own security risks. Following our own review of Welsh Government policy, we will consider if there is any guidance we can issue to public bodies. Mae angen dull wedi'i deilwra, o ystyried y defnydd a'r gweithgareddau eang a geir mewn adeiladau cyhoeddus. Efallai na fydd yr hyn sy'n addas mewn un lleoliad yn addas mewn lleoliad arall, ac mae gweithredwyr yn y sefyllfa orau i wneud polisïau synhwyrol yn seiliedig ar eu cyfrifoldebau eu hunain fel rheolwyr data ac yn ôl eu parodrwydd i dderbyn risg unigol. Mae pyllau nofio yn debygol o fod yn enghraifft lle gall gofal penodol a mwy o gyfyngiadau fod yn briodol. Bydd y dull a gymerir mewn llysoedd a thribiwnlysoedd yn cael ei lywio gan y gwaharddiad hirsefydlog ar recordiadau oni bai bod caniatâd arbennig wedi'i roi. Felly, mae awdurdodau lleol a chyrff cyhoeddus eraill yn gyfrifol am eu cydymffurfiaeth eu hunain â gofynion diogelu data a hefyd am reoli eu risgiau diogelwch eu hunain. Yn dilyn ein hadolygiad ein hunain o bolisi Llywodraeth Cymru, byddwn yn ystyried a oes unrhyw ganllawiau y gallwn eu rhoi i gyrff cyhoeddus. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779898 203 Cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General B Gangiau Grŵmio Grooming Gangs 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779899 204 Cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General O 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12190 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca 10. Pa gyngor cyfreithiol y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i roi i Lywodraeth Cymru ynghylch ei rôl yn yr ymchwiliad cenedlaethol i gangiau grŵmio? OQ64737 10. What legal advice has the Counsel General provided to the Welsh Government regarding its role within the national inquiry into grooming gangs? OQ64737 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779900 205 En 2026-10-20T15:11:53 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=6115&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=6115&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12193 12193 Elfyn Llwyd https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12193 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12193 Llwyd, Elfyn The independent inquiry into grooming gangs is a statutory inquiry, established under the Inquiries Act 2005. The Welsh Government is working constructively with the inquiry and stands ready to provide information, evidence and witness testimony as required, while engaging fully with the inquiry's processes on matters within devolved responsibilities. Mae'r ymchwiliad annibynnol i gangiau grŵmio yn ymchwiliad statudol, a sefydlwyd o dan Ddeddf Ymchwiliadau 2005. Mae Llywodraeth Cymru yn gweithio'n adeiladol gyda'r ymchwiliad ac yn barod i ddarparu gwybodaeth, tystiolaeth a thystiolaeth tystion yn ôl yr angen, gan ymgysylltu'n llawn â phrosesau'r ymchwiliad ar faterion o fewn cyfrifoldebau datganoledig. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779902 206 En 2026-10-20T15:12:17 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=6139&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=6139&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12190 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca Thank you, Counsel General. Young white women and children in this country were groomed, raped and trafficked, often by groups of mainly Pakistani men over decades. The worst injustice this country has seen, in my opinion. Wales needs its own inquiry. There are strong suspicions that it happened in Swansea, in my constituency, along with many other places in Wales. Section 29 of the Inquiries Act lets Welsh Ministers hold an inquiry into anything they have functions over. So, my question is simple, Counsel General: does the Welsh Government have the legal power to hold its own inquiry into how devolved services in Wales failed these children and young women—'yes' or 'no'? Diolch, Gwnsler Cyffredinol. Cafodd menywod ifanc a phlant gwyn yn y wlad hon eu grŵmio, eu treisio a'u masnachu, yn aml gan grwpiau o ddynion Pacistanaidd yn bennaf dros ddegawdau. Yr anghyfiawnder gwaethaf y mae'r wlad hon wedi'i weld, yn fy marn i. Mae angen ei hymchwiliad ei hun ar Gymru. Mae amheuon cryf ei fod wedi digwydd yn Abertawe, yn fy etholaeth i, ynghyd â llawer o lefydd eraill yng Nghymru. Mae adran 29 o'r Ddeddf Ymchwiliadau yn caniatáu i Weinidogion Cymru gynnal ymchwiliad i unrhyw beth y mae ganddynt swyddogaethau drosto. Felly, mae fy nghwestiwn yn syml, Gwnsler Cyffredinol: a oes gan Lywodraeth Cymru y pŵer cyfreithiol i gynnal ei hymchwiliad ei hun i sut y gwnaeth y gwasanaethau datganoledig yng Nghymru siomi'r plant a'r menywod ifanc hyn—'oes' neu 'nac oes'? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779912 207 En 2026-10-20T15:13:02 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=6184&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=6184&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12193 12193 Elfyn Llwyd https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12193 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12193 Llwyd, Elfyn Yes, but I would suggest that it's prudent now to await the decisions and recommendations of the present inquiry. What may come of that, I know not. It may be that a separate inquiry may be considered. I know not. I do not know. None of us knows what's going to come out of this inquiry. What I do know is that we have a specialist team that are working very, very closely with the inquiry team, and Welsh issues are being raised properly, as they should be. We've applied for core participation status, and the outcome of that application is expected very, very shortly. I can assure the Member—and it's an important point again—I can assure the Member that we are making every possible effort to ensure that the problems that occurred in Wales are properly evaluated, properly researched and are part of the inquiry. For the future, who knows? Let's see what the recommendations will be. But I can assure her that we do not take the issue lightly. Oes, ond byddwn yn awgrymu ei bod yn ddoeth nawr aros am benderfyniadau ac argymhellion yr ymchwiliad presennol. Beth allai ddod o hynny, wn i ddim. Efallai y bydd ymchwiliad ar wahân yn cael ei ystyried. Wn i ddim. Dwi ddim yn gwybod. Nid oes unrhyw un ohonom yn gwybod beth sy'n mynd i ddod allan o'r ymchwiliad hwn. Yr hyn rwy'n ei wybod yw bod gennym dîm arbenigol sy'n gweithio'n agos iawn, iawn gyda'r tîm ymchwilio, ac mae materion Cymreig yn cael eu codi'n briodol, fel y dylent fod. Rydym wedi gwneud cais am statws cyfranogiad craidd, ac mae disgwyl canlyniad y cais hwnnw yn fuan iawn. Gallaf sicrhau'r Aelod—ac mae'n bwynt pwysig eto—gallaf sicrhau'r Aelod ein bod yn gwneud pob ymdrech bosibl i sicrhau bod y problemau a ddigwyddodd yng Nghymru yn cael eu gwerthuso'n briodol, eu hymchwilio'n briodol a'u bod yn rhan o'r ymchwiliad. Ar gyfer y dyfodol, pwy a ŵyr? Gadewch i ni weld beth fydd yr argymhellion. Ond gallaf ei sicrhau nad ydym yn cymryd y mater yn ysgafn. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779913 208 Cy 2026-10-20T15:14:13 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=6255&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=6255&l=en 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Yn olaf, cwestiwn 11. John Clark. Finally, question 11. John Clark. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779914 209 Cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General B Sefydlu Awdurdodaeth Gyfreithiol Benodol neu ar Wahân Establishing a Distinct or Separate Legal Jurisdiction 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779915 210 Cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General O 12169 12169 John Clark AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12169 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12169 Clark, John 11. Pa gyngor cyfreithiol y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i roi i Lywodraeth Cymru ynghylch goblygiadau cyfreithiol sefydlu awdurdodaeth gyfreithiol benodol neu ar wahân i Gymru? OQ64744 11. What legal advice has the Counsel General provided to the Welsh Government on the legal implications of establishing a distinct or separate legal jurisdiction for Wales? OQ64744 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779916 211 En 2026-10-20T15:14:30 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=6272&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=6272&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12193 12193 Elfyn Llwyd https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12193 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12193 Llwyd, Elfyn The first thing I should say is that a distinct or separate legal jurisdictions are two separate things. We already have a distinct jurisdiction in Wales in as much as Welsh laws are used in Welsh courts, Welsh judges and so on. A lot of Welsh law has been created within this building. So, to that end, we have a distinct jurisdiction already. Turning to the separate legal jurisdiction, it's an entirely different matter altogether. The Welsh Government supports the formal establishment of a Welsh legal jurisdiction to provide greater legal clarity for practitioners and citizens as Welsh law continues to develop. This would not in practice require a separate judiciary or court system, nor the creation of a separate legal profession, qualifications or regulatory requirements. Y peth cyntaf y dylwn ei ddweud yw bod awdurdodaethau cyfreithiol gwahanol neu ar wahân yn ddau beth ar wahân. Mae gennym eisoes awdurdodaeth wahanol yng Nghymru i'r graddau y defnyddir cyfreithiau Cymru mewn llysoedd Cymru, barnwyr Cymraeg ac ati. Mae llawer o gyfraith Cymru wedi'i chreu yn yr adeilad hwn. Felly, i'r perwyl hwnnw, mae gennym awdurdodaeth wahanol eisoes. Gan droi at yr awdurdodaeth gyfreithiol ar wahân, mae'n fater hollol wahanol. Mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi sefydlu awdurdodaeth gyfreithiol Cymru yn ffurfiol i ddarparu mwy o eglurder cyfreithiol i ymarferwyr a dinasyddion wrth i gyfraith Cymru barhau i ddatblygu. Ni fyddai hyn, yn ymarferol, yn gofyn am system farnwrol neu lys ar wahân, na chreu proffesiwn cyfreithiol, cymwysterau na gofynion rheoleiddio ar wahân. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779853 212 En 2026-10-20T15:15:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=6302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=6302&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779949 213 En 2026-10-20T15:15:33 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=6335&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=6335&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12169 12169 John Clark AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12169 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12169 Clark, John What legal advice has the Counsel General provided on the practical implications of moving from the existing distinct body of Welsh law to a fully separate jurisdiction, specifically for the single England and Wales legal profession, cross-border practices, access to justice, and legal certainty for businesses operating on both sides of the border? Pa gyngor cyfreithiol y mae'r Cwnsler Cyffredinol wedi'i roi ar oblygiadau ymarferol symud o'r corff gwahanol presennol o gyfraith Cymru i awdurdodaeth gwbl ar wahân, yn benodol ar gyfer proffesiwn cyfreithiol unigol Cymru a Lloegr, arferion trawsffiniol, mynediad at gyfiawnder, a sicrwydd cyfreithiol i fusnesau sy'n gweithredu ar ddwy ochr y ffin? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779953 214 En 2026-10-20T15:15:56 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=6358&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=6358&l=cy 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 12193 12193 Elfyn Llwyd https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12193 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12193 Llwyd, Elfyn Well, I've just answered that question; I've answered that question once. What is proposed would have no effect. What is happening on the ground has no effect on legal practitioners. If I give him an example, when I was at the bar, I was in a court in Manchester on a Monday, Wolverhampton on a Tuesday, Wrexham or Caernarfon on a Thursday and Friday. The regulations applying to children's law were completely different in Wales. But I'm not a genius and I managed it, and I'm sure our colleagues in England will continue to manage it. But the point is that as the corpus juris of Wales is growing, as the separate legal steps being taken within Wales are growing—and will grow, clearly, as we legislate—there will come a time for further consideration, but not a consideration of in any way changing the nature of the legal profession. The legal profession can rest assured—as can, importantly, the people of Wales—that people will be able to come and represent them whether they are in Wales or whether they practice across the border. Provided they're up to speed on Welsh regulation and Welsh law, there will be no bar to them practising. Wel, rydw i newydd ateb y cwestiwn yna; rydw i wedi ateb y cwestiwn yna unwaith. Ni fyddai'r hyn sy'n cael ei gynnig yn cael unrhyw effaith. Nid yw'r hyn sy'n digwydd ar lawr gwlad yn cael unrhyw effaith ar ymarferwyr cyfreithiol. Os rhoddaf enghraifft iddo, pan oeddwn yn y bar, roeddwn i mewn llys ym Manceinion ar ddydd Llun, Wolverhampton ar ddydd Mawrth, Wrecsam neu Gaernarfon ar ddydd Iau a dydd Gwener. Roedd y rheoliadau sy'n berthnasol i gyfraith plant yn hollol wahanol yng Nghymru. Ond dydw i ddim yn athrylith ac fe wnes i ddod i ben â hynny, ac rwy'n siŵr y bydd ein cydweithwyr yn Lloegr yn parhau i ddod i ben â hynny. Ond y pwynt yw, wrth i corpus juris Cymru dyfu, wrth i'r camau cyfreithiol ar wahân sy'n cael eu cymryd yng Nghymru dyfu—a byddant yn tyfu, yn amlwg, wrth i ni ddeddfu—bydd amser i ystyried ymhellach, ond nid ystyried newid natur y proffesiwn cyfreithiol. Gall y proffesiwn cyfreithiol fod yn sicr—fel y gall, yn bwysig, bobl Cymru—y bydd pobl yn gallu dod i'w cynrychioli p'un a ydynt yng Nghymru neu'n ymarfer dros y ffin. Ar yr amod eu bod â'r wybodaeth ddiweddaraf am reoleiddio yng Nghymru a chyfraith Cymru, ni fydd unrhyw rwystr iddyn nhw rhag ymarfer. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779956 215 Cy 2026-10-20T15:17:18 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=6440&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=6440&l=en 261020-2 2. Cwestiynau i’r Cwnsler Cyffredinol 2. Questions to the Counsel General C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch, Gwnsler Cyffredinol.  Thank you, Counsel General. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779958 216 Cy 2026-10-20T15:17:20 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=6442&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=6442&l=en 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn yn nawr at y datganiad a chyhoeddiad busnes. Galwaf ar y Trefnydd, Heledd Fychan. We'll now move to the business statement and announcement. I call on the Trefnydd, Heledd Fychan. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779960 217 Cy 2026-10-20T15:17:25 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=6447&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=6447&l=en 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport Trefnydd, Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon Fychan, Heledd Diolch, Lywydd. Nid oes unrhyw newidiadau i fusnes yr wythnos hon. Mae busnes drafft y tair wythnos nesaf wedi'i nodi yn y datganiad busnes sydd ar gael fel arfer i'r Aelodau yn electronig. Thank you, Llywydd. There are no changes to this week's business, and draft Plenary business for the next three weeks is shown on the business statement, which is available to Members electronically, as usual. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779962 218 En 2026-10-20T15:17:38 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=6460&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=6460&l=cy 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 11971 11971 Llŷr Powell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=11971 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=11971 Powell, Llyr Could I have a statement from the Trefnydd and the Welsh Government on what efforts are being taken to address rough-sleeping and homelessness in Wales? As we're coming into the winter time, it's becoming very concerning about how many people are sleeping out in horrendous conditions right now, and I'd be grateful if the Government could come forward on what we can do, and, hopefully, we can find consensus around the Chamber to address this, so we don't see more lives lost by rough-sleeping this winter. A gaf i ddatganiad gan y Trefnydd a Llywodraeth Cymru ar ba ymdrechion sy'n cael eu cymryd i fynd i'r afael â chysgu allan a digartrefedd yng Nghymru? Wrth i ni ddod i mewn i'r gaeaf, mae llawer yn pryderu ynghylch y nifer o bobl sy'n cysgu allan mewn amodau erchyll ar hyn o bryd, a byddwn yn ddiolchgar pe bai'r Llywodraeth yn gallu rhoi gwybodaeth am yr hyn y gallwn ei wneud, a gobeithio, gallwn ddod o hyd i gonsensws o amgylch y Siambr i fynd i'r afael â hyn, fel nad ydym yn gweld mwy o fywydau yn cael eu colli yn sgil cysgu allan y gaeaf hwn. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779969 219 Cy 2026-10-20T15:18:05 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=6487&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=6487&l=en 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch am godi mater fydd o bwys i nifer fawr ohonom ni, os nad pob Aelod yma. Mi fyddaf i'n sicr o wneud y Gweinidog Cabinet yn ymwneud eich bod chi wedi codi hyn, sef Siân Gwenllian, a gweld pa ddiweddariadau sydd ar gael i'r holl Aelodau. Thank you for raising a matter that will be of great importance to a number of us, if not every Member here. I will certainly make the Cabinet Minister aware that you have raised this issue, namely Siân Gwenllian, and see what updates are available for all Members. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779972 220 En 2026-10-20T15:18:22 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=6504&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=6504&l=cy 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 332 332 Mike Hedges AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=332 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=332 Hedges, Mike We have a shortage of housing available for rent. Houses that were previously privately rented have been converted into Airbnb properties. This housing shortage is made worse by the growth of Airbnb properties. These Airbnb properties take business away from guest houses and hotels; they create parking problems. It's not just a problem of tourist areas; it affects areas with older terraced housing, as well as properties at the seaside. There is control over houses in multiple occupation concentrations to stop areas becoming HMO areas. We need the same for Airbnb. I'm asking for a Government statement on what action they intend to take to control the growth of Airbnb, or are they going to let it just grow and grow? Mae gennym brinder tai ar gael i'w rhentu. Mae tai a oedd yn cael eu rhentu yn breifat o'r blaen wedi cael eu troi'n eiddo Airbnb. Mae'r prinder tai hwn yn cael ei waethygu gan dwf eiddo Airbnb. Mae'r eiddo Airbnb hyn yn dwyn busnes gwestai; maen nhw'n creu problemau parcio. Nid problem mewn ardaloedd twristaidd yn unig ydyw; mae'n effeithio ar ardaloedd gyda thai teras hŷn, yn ogystal ag eiddo ar lan y môr. Mae rheolaeth dros grynodiadau o dai amlfeddiannaeth i atal ardaloedd rhag dod yn ardaloedd tai amlfeddiannaeth. Mae angen yr un peth arnom ar gyfer Airbnb. Rwy'n gofyn am ddatganiad gan y Llywodraeth ar ba gamau maen nhw'n bwriadu eu cymryd i reoli twf Airbnb, neu a ydyn nhw'n mynd i adael iddo dyfu a thyfu? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779981 221 Cy 2026-10-20T15:19:06 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=6548&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=6548&l=en 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch. Dwi'n siŵr y bydd yr Aelod yn ymwybodol bod yna waith wedi'i wneud rhwng eich plaid chi a'm plaid i drwy'r cytundeb cydweithio ar y mater hwn, a nifer o fesurau wedi'u rhoi mewn lle sydd o fewn gallu awdurdodau lleol i fod yn medru eu gweithredu. Yn sicr, mae hwn yn fater byw iawn; mae o'n berthnasol hefyd wrth gwrs i'r adroddiad sydd wedi'i gyflwyno i'r Llywodraeth flaenorol, ond rydym ni'n mynd i fod yn gweithredu'r argymhellion hynny, o ran cymunedau Cymraeg yn benodol, ond dwi'n cydnabod mae hi yn broblem, a dyna pam mae yna gydweithio wedi bod i edrych am ddatrysiadau yn y maes hwn, a byddwn ni'n parhau i edrych ar hynny. Thank you. I'm sure the Member will be aware that work was done between your party and my party through the co-operation agreement on this issue, and a number of measures were put in place that are within the gift of local authorities to implement. Certainly, this is a very live issue; it's also pertinent to the report presented to the previous Government, but we will be implementing those recommendations, in terms of, specifically, Welsh-speaking communities, but I do acknowledge that it is a problem, and that's why there has been co-operation to look for solutions in this area, and we will continue to look at that. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779987 222 En 2026-10-20T15:19:49 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=6591&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=6591&l=cy 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 145 145 Paul Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=145 Davies, Paul Trefnydd, I'd like to request a statement from the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality on the Welsh Government's support for people with learning disabilities across Wales. As I mentioned to the First Minister earlier, last week I met with Mencap Cymru to discuss their 'I'm In' campaign, which highlights the importance of GP learning disability registers as a gateway to accessing annual health checks. Of course, it's important that we have access to the relevant data to ensure that people with learning disabilities are accessing these vital health checks. Another issue raised with me was the increasing difficulties that people with learning disabilities face when trying to access and use cash within their local communities. Now, in my view, organisations that receive public funding should be able to accept cash payments from the public, and access to cash continues to be an important way of promoting independence and inclusion for many people with learning disabilities. Therefore, I'd be grateful if we could have a statement from the Welsh Government on its position on support for people with learning disabilities, including measures to improve access to annual health checks and its approach to ensuring continued access to cash for those who actually rely on it. Drefnydd, hoffwn ofyn am ddatganiad gan y Dirprwy Brif Weinidog a'r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb ar gefnogaeth Llywodraeth Cymru i bobl ag anableddau dysgu ledled Cymru. Fel y soniais wrth y Prif Weinidog yn gynharach, yr wythnos diwethaf cyfarfûm â Mencap Cymru i drafod eu hymgyrch 'Rydw i Mewn', sy'n tynnu sylw at bwysigrwydd cofrestrau anabledd dysgu meddygon teulu fel porth i gael mynediad at wiriadau iechyd blynyddol. Wrth gwrs, mae'n bwysig bod gennym fynediad at y data perthnasol i sicrhau bod pobl ag anableddau dysgu yn cael mynediad at y gwiriadau iechyd hanfodol hyn. Mater arall a godwyd gyda mi oedd yr anawsterau cynyddol y mae pobl ag anableddau dysgu yn eu hwynebu wrth geisio cael gafael ar arian parod a'i ddefnyddio yn eu cymunedau lleol. Nawr, yn fy marn i, dylai sefydliadau sy'n derbyn cyllid cyhoeddus allu derbyn taliadau arian parod gan y cyhoedd, ac mae mynediad at arian parod yn parhau i fod yn ffordd bwysig o hyrwyddo annibyniaeth a chynhwysiant i lawer o bobl ag anableddau dysgu. Felly, byddwn yn ddiolchgar pe gallwn gael datganiad gan Lywodraeth Cymru ar ei safbwynt ar gymorth i bobl ag anableddau dysgu, gan gynnwys mesurau i wella mynediad at wiriadau iechyd blynyddol a'i dull o ran sicrhau mynediad parhaus at arian parod i'r rhai sy'n dibynnu arno mewn gwirionedd. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779924 223 En 2026-10-20T15:20:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=6602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=6602&l=cy 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779931 224 Cy 2026-10-20T15:21:03 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=6665&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=6665&l=en 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod am y cwestiynau hynny a'r ceisiadau hynny. Mi fyddwch chi wedi clywed ymateb y Prif Weinidog yn flaenorol, ond hefyd mi fyddwch chi yn ymwybodol o ymrwymiad y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb o ran y meysydd hyn. Mi oedd hi, yn y Senedd ddiwethaf, yn gadeirydd grwpiau trawsbleidiol oedd yn edrych ar nifer o'r pethau rydych chi wedi'u codi. Mi wnaf i sicrhau ei bod hi yn ymwybodol eich bod chi wedi codi'r materion pellach hyn heddiw a sicrhau bod yna ddiweddariad i chi o ran y gwaith sy'n mynd rhagddo. I thank the Member for those questions and those requests. You will have heard the response of the First Minister earlier on today, but also you will be aware of the commitment of the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality in terms of these areas. She, in the previous Senedd, was the chair of cross-party groups that did look at a number of the issues that you've raised. I will ensure that she is aware that you have raised these further issues today and ensure that there is an update given to you on the work that is under way. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779933 225 En 2026-10-20T15:21:40 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=6702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=6702&l=cy 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 12171 12171 David Mills AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12171 Mills, David I'd like to ask for a statement from the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability on the state of dog breeding in Wales and whether the Welsh Government intends to review the current regulatory framework. The RSPCA has raised concerns that dog breeding continues on a considerable scale in Wales and that existing legislation may no longer be fit for purpose. There have also been calls for a review of current laws, a centralised microchipping database, consideration of a national scoring system for breeders and whether a national representative body could provide greater support to responsible breeders. Given the importance of protecting animal welfare, while ensuring that responsible breeders have the support and the clarity they need, can the Welsh Government outline whether it will review the current regulatory framework to ensure it remains effective and fit for purpose and whether it will consider combining and streamlining the regulation into a single piece of legislation? Hoffwn ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd ar gyflwr bridio cŵn yng Nghymru ac a yw Llywodraeth Cymru yn bwriadu adolygu'r fframwaith rheoleiddio presennol. Mae'r RSPCA wedi codi pryderon bod bridio cŵn yn parhau ar raddfa sylweddol yng Nghymru ac efallai na fydd y ddeddfwriaeth bresennol bellach yn addas i'r diben. Bu galwadau hefyd am adolygiad o'r cyfreithiau cyfredol, cronfa ddata microsglodion canolog, ystyried system sgorio genedlaethol ar gyfer bridwyr ac a allai corff cynrychioliadol cenedlaethol ddarparu mwy o gefnogaeth i fridwyr cyfrifol. O ystyried pwysigrwydd diogelu lles anifeiliaid, gan sicrhau bod bridwyr cyfrifol yn cael y gefnogaeth a'r eglurder sydd eu hangen arnynt, a all Llywodraeth Cymru amlinellu a fydd yn adolygu'r fframwaith rheoleiddio presennol i sicrhau ei fod yn parhau i fod yn effeithiol ac yn addas i'r diben ac a fydd yn ystyried cyfuno a symleiddio'r rheoliad i greu un darn o ddeddfwriaeth? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779935 226 Cy 2026-10-20T15:22:50 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=6772&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=6772&l=en 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod am godi'r mater hwnnw. Mi fyddwn i'n gofyn i chi, gan fod yna nifer o gwestiynau i'r Gweinidog yn yr hyn wnaethoch chi'n ei godi efo fi, ysgrifennu at y Gweinidog fel eich bod chi'n gallu cael ymateb llawn ar y pwyntiau penodol hynny. Ond yr hyn fedraf i ddweud ydy bod lles anifeiliaid yn rhywbeth sydd o bwys mawr i'r Llywodraeth hon, a byddwn ni yn gweithredu yn unol â hynny. I thank the Member for raising that issue. I would ask you, because there were a number of questions to the Minister in what you raised with me, to write to the Minister so that you can get a full response on those specific points. But what I can tell you is that animal welfare is something that's very important to this Government, and we will act in accordance with that. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779938 227 En 2026-10-20T15:23:14 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=6796&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=6796&l=cy 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Prynhawn da, Drefnydd. I'd like two statements, please. Last week I met coracle fishermen from west Wales. They were promoting their very, very unique craft. I don't know if you know—they are very small boats, they carry them on their back, and they only fish at night between Monday and Friday. However, the period of them being able to fish has been massively reduced by Natural Resources Wales. So, could I just ask what the Government is going to be doing in order to protect this important Welsh tradition? The other statement is with regard to job opportunities for physiotherapy graduates. We're in this terrible place where we've trained physiotherapists and we can't give them jobs, and yet we are crying out for people to have the service of a physiotherapist. So, please, could you tell us what the Government's intentions are to ensure that physiotherapists get the jobs that they need to be able to deliver the services to the people of Wales? Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Prynhawn da, Drefnydd. Hoffwn gael dau ddatganiad, os gwelwch yn dda. Yr wythnos diwethaf cwrddais â physgotwyr cwrwgl o'r gorllewin. Roedden nhw'n hyrwyddo eu crefft unigryw iawn, iawn. Nid wyf yn gwybod os ydych chi'n gwybod—cychod bach iawn ydyn nhw, maen nhw'n eu cario ar eu cefn, a dim ond yn pysgota gyda'r nos rhwng dydd Llun a dydd Gwener. Fodd bynnag, mae'r cyfnod y maen nhw'n gallu pysgota wedi cael ei leihau'n sylweddol gan Cyfoeth Naturiol Cymru. Felly, a gaf i ofyn beth mae'r Llywodraeth yn mynd i'w wneud er mwyn diogelu'r traddodiad Cymreig pwysig hwn? Mae'r datganiad arall yn ymwneud â chyfleoedd gwaith i raddedigion ffisiotherapi. Rydyn ni yn y sefyllfa ofnadwy hon lle rydyn ni wedi hyfforddi ffisiotherapyddion ac ni allwn roi swyddi iddyn nhw, ac eto rydyn ni'n gweiddi er mwyn i bobl gael gwasanaeth ffisiotherapydd. Felly, os gwelwch yn dda, a wnewch chi ddweud wrthym beth yw bwriadau'r Llywodraeth o ran sicrhau bod ffisiotherapyddion yn cael y swyddi sydd eu hangen arnynt i allu darparu'r gwasanaethau i bobl Cymru? Diolch yn fawr iawn, Lywydd. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779946 228 Cy 2026-10-20T15:24:12 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=6854&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=6854&l=en 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch yn fawr iawn i'r Aelod am godi'r ddau fater yna. O ran y cwrwgl, yn sicr, mae hwnna yn rhywbeth sy'n rhan o'n traddodiad ni fel cenedl, onid ydy? Rhywbeth unigryw yw, ac, yn sicr, byddwn i yn awgrymu eich bod chi yn ysgrifennu yn benodol at y Gweinidog, ond, o ran yr ochr treftadaeth dwi'n gyfrifol amdano fo hefyd, mi wnaf i weld beth ydy'r hyn sydd yn berthnasol o ran fy mhortffolio i. O ran yr ail beth hefyd, efo ffisiotherapi, yn amlwg rydym ni yn cydnabod pa mor bryderus ydy'r sefyllfa hon. Byddwch chi yn gweld bod yna gyhoeddiad ddoe o ran rhai o'r swyddi o ran nyrsys yn benodol. Ond rydym ni yn cydnabod bod yna rai eraill lle mae'r sefyllfa wedi bod yn ofnadwy o bryderus iddyn nhw, a'r diffyg cynllunio hwnnw yn dod drosodd yn gryf. Mi ydym ni'n ymrwymo i helpu graddedigion i gael cyflogaeth a chadw eu sgiliau o fewn y gwasanaeth iechyd yma yng Nghymru. Maen nhw'n sgiliau sydd dirfawr eu hangen. Felly, dwi'n cydnabod yr hyn yr ydych chi'n ei godi ac mi fyddaf yn sicr yn gwneud y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal yn ymwybodol eich bod chi wedi codi'r pwyntiau hyn y prynhawn yma. I thank the Member for raising those two issues. In terms of the coracle, certainly, that is something that is part of our tradition as a nation, isn't it? It's unique, and, certainly, I would suggest that you do write specifically to the Minister, but, in terms of the heritage aspect, which I'm responsible for, I'll see what is relevant in terms of my portfolio. In terms of the second point, with regard to physiotherapy, clearly we do acknowledge how concerning the situation is. You will see that there was an announcement made yesterday in terms of some of the posts with regard to nurses specifically. But we do acknowledge that there are other roles where the situation has been very concerning, and the lack of planning comes over clearly in that regard. We are committed to helping graduates to gain employment and to keep their skills within the health service here in Wales. They are skills that are very much needed. So, I acknowledge and recognise what you've raised and I will certainly be making the Cabinet Minister for Health and Care aware of the points that you've raised this afternoon. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779919 229 Cy 2026-10-20T15:25:00 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=6902&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=6902&l=en 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779925 230 En 2026-10-20T15:25:22 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=6924&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=6924&l=cy 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 5113 5113 Nigel Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5113 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5113 Williams, Nigel I ask the Welsh Government for a statement on capital investment into north Wales's civic and sporting infrastructure, specifically regarding the urgent need for a 50m Olympic-sized swimming pool. Currently, Wales has just two 50m facilities—one in Cardiff and one in Swansea; and from Holyhead right along the A55 corridor there is not a single one. Our young, talented athletes and their families are forced to make multi-hour round trips across the border into England several times a week just to train on equal terms with their peers. With 80 per cent of Welsh public pools over 20 years old—and I can tell you that for a fact because I worked in one many years ago—and Betsi Cadwaladr under immense strain, a modern aquatics hub would deliver a vital preventative health dividend and teach life-saving skills. Will the Trefnydd arrange for the Welsh Government, alongside Sport Wales, Swim Wales and local authorities, to commission a formal feasibility study to finally deliver regional equity for north Wales and commit the Welsh Government to putting an end to years of regional underinvestment, get this project on the table and deliver the fair funding and preventative healthcare infrastructure that the people of north Wales deserve? Diolch. Rwy'n gofyn i Lywodraeth Cymru am ddatganiad ar fuddsoddiad cyfalaf yn seilwaith dinesig a chwaraeon y gogledd, yn benodol ynglŷn â'r angen brys am bwll nofio maint Olympaidd 50m. Ar hyn o bryd, dim ond dau gyfleuster 50m sydd gan Gymru—un yng Nghaerdydd ac un yn Abertawe; ac o Gaergybi ar hyd coridor yr A55 ni cheir un o gwbl. Mae ein hathletwyr ifanc, talentog a'u teuluoedd yn cael eu gorfodi i deithio yn ôl a blaen dros y ffin â Lloegr am oriau lawer sawl gwaith yr wythnos i hyfforddi ar delerau cyfartal â'u cyfoedion. Gyda 80 y cant o byllau cyhoeddus Cymru dros 20 mlwydd oed—a gallaf ddweud hynny wrthych chi oherwydd bûm yn gweithio mewn un flynyddoedd lawer yn ôl—a Betsi Cadwaladr o dan straen enfawr, byddai canolfan ddŵr fodern yn darparu difidend iechyd ataliol hanfodol ac yn dysgu sgiliau achub bywydau. A wnaiff y Trefnydd drefnu i Lywodraeth Cymru, ochr yn ochr â Chwaraeon Cymru, Nofio Cymru ac awdurdodau lleol, gomisiynu astudiaeth ddichonoldeb ffurfiol i gyflawni tegwch rhanbarthol ar gyfer y gogledd o'r diwedd ac ymrwymo Llywodraeth Cymru i roi terfyn ar flynyddoedd o danfuddsoddi rhanbarthol, cael y prosiect hwn ar y bwrdd a darparu'r cyllid teg a'r seilwaith gofal iechyd ataliol y mae pobl y gogledd yn ei haeddu? Diolch. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779930 231 Cy 2026-10-20T15:26:37 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=6999&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=6999&l=en 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Wel, yr hyn oedd yr Aelod yn ei godi oedd am ddatganiad; fel y Gweinidog efo'r cyfrifoldeb am hynny, dwi eisoes wedi gwneud datganiadau sydd yn sôn am y gwaith dwi wedi'i gomisiynu ynghylch edrych ar yr holl strwythurau o ran chwaraeon, gan gynnwys pyllau nofio, i ddeall beth ydy'r sefyllfa ledled Cymru, beth ydy maint y buddsoddiad sydd ei angen a lle mae'r bylchau yn bodoli, gan gynnwys, wrth gwrs, ar gyfer pyllau nofio o faint y byddai'n gallu cynnal cystadlaethau, neu ar gyfer y rhai sydd yn mynd ati'n broffesiynol. Mi welsom ni nifer fawr o athletwyr yn cynrychioli Cymru yng Ngemau'r Gymanwlad yng Nglasgow, er enghraifft, ac ennill nifer o fedalau. Dwi'n deall ac yn cydnabod y materion y mae'r Aelod wedi eu codi, ond mae'n rhaid i fi gael gwneud y gwaith trylwyr hwnnw ar y funud o wneud y gwerthuso hwnnw i ddeall beth ydy'r angen ledled Cymru—ym mhob rhan o Gymru, gan gynnwys y gogledd—i sicrhau bod gennym ni gynllun cyfalaf hirdymor ar gyfer buddsoddi mewn cyfleusterau o'r fath. Well, the issue the Member raised was for a statement; as the Minister with responsibility for that, I have already made statements that talk about the work that I have already commissioned in relation to looking at the whole range of structures in sport, including swimming pools, in order to understand what the situation across Wales is, the scale of investment that's required and where the gaps exist, including, of course, swimming pools of an adequate size to stage competitions or for those who want to train at a professional level. We saw a number of athletes representing Wales in the Commonwealth Games in Glasgow, for example, and they won a number of medals. I do understand and recognise the issues that the Member raised, but I do have to do that thorough work first in carrying out that evaluation in order to understand what the needs are across Wales—in all parts of Wales, including north Wales—in order to ensure that we have a long-term capital programme for investing in facilities of that kind. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779936 232 En 2026-10-20T15:27:42 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=7064&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=7064&l=cy 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 174 174 Lynne Neagle AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=174 Neagle, Lynne Trefnydd, 4 November marks a year since the publication of 'Our Bravery Brought Justice'. I know that you will remember how united the whole Chamber was in shock at the failings exposed in that report. So, can I ask that a statement is brought forward by the Cabinet Minister for education, as I'm sure you would agree with me that we all have a duty to make sure—and we owe it to the young people affected to ensure—that all 27 of those recommendations are fully implemented? Can I note as well the wildfire summit on Thursday? This is of great importance, particularly to those of us who were affected by wildfires in the summer. So, can I ask that the First Minister brings forward a statement after recess to update us on the outcomes and findings of the summit? Drefnydd, mae 4 Tachwedd yn nodi blwyddyn ers cyhoeddi 'Cyfiawnder trwy ein Dewrder'. Gwn y byddwch yn cofio pa mor unedig oedd y Siambr gyfan mewn sioc oherwydd y methiannau a ddatgelwyd yn yr adroddiad hwnnw. Felly, a gaf i ofyn bod datganiad yn cael ei gyflwyno gan y Gweinidog Cabinet dros addysg, gan fy mod yn siŵr y byddech chi'n cytuno â mi bod gan bob un ohonom ddyletswydd i wneud yn siŵr—ac rydym yn ddyledus i'r bobl ifanc yr effeithir arnynt i sicrhau—bod pob un o'r 27 o'r argymhellion hynny yn cael eu gweithredu'n llawn? A gaf i nodi hefyd yr uwchgynhadledd tanau gwyllt ddydd Iau? Mae hon yn bwysig iawn, yn enwedig i'r rhai ohonom a ddioddefodd effaith y tanau gwyllt yn yr haf. Felly, a gaf i ofyn i'r Prif Weinidog gyflwyno datganiad ar ôl y seibiant i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i ni ynghylch canlyniadau a chanfyddiadau'r uwchgynhadledd? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779941 233 Cy 2026-10-20T15:28:37 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=7119&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=7119&l=en 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Wel, diolch i'r Aelod am godi'r ddau fater yna. O ran yr uwchgynhadledd tanau gwyllt, mi fyddwn ni'n cyhoeddi'r agenda, papurau a chofnodion yr uwchgynhadledd unwaith y bydd hi wedi digwydd—ac, wrth gwrs, bydd Gweinidogion yn hysbysu'r Senedd yn llawn am gynnydd. Mi fydd hwn yn waith trawsbleidiol, efo nifer o bartneriaid, felly, yn sicr, mi fydd yna ddiweddariadau. Well, I thank the Member for raising those two issues. In terms of the wildfire summit, we will be publishing the agenda, papers and the minutes of the summit once it has taken place—and, of course, Ministers will be keeping the Senedd informed fully of progress made. This will be cross-party work, with several partners involved, so, certainly, there will be updates given. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779943 234 En 2026-10-20T15:29:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=7142&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=7142&l=cy 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd The point you make around the 'Our Bravery Brought Justice' report—I hope we can retain that unity that we found a year ago, because, as all of us will recollect, the report reflects the courage of those who contributed to the review, and we recognise the significance as well of the first anniversary of the report. We are working with partners to deliver the outcomes of the review, and progress is being made on ensuring the findings strengthen and improve safeguarding arrangements in education across Wales. And, of course, we will continue to update the Senedd. I'm grateful to the Member for raising this. Y pwynt rydych chi'n ei wneud ynghylch yr adroddiad 'Cyfiawnder trwy ein Dewrder'—rwy'n gobeithio y gallwn gadw'r undod hwnnw a ganfuom flwyddyn yn ôl, oherwydd, fel y bydd pob un ohonom yn cofio, mae'r adroddiad yn adlewyrchu dewrder y rhai a gyfrannodd at yr adolygiad, ac rydym yn cydnabod arwyddocâd pen-blwydd cyntaf yr adroddiad hefyd. Rydym yn gweithio gyda phartneriaid i gyflawni canlyniadau'r adolygiad, ac mae cynnydd yn cael ei wneud o ran sicrhau bod y canfyddiadau'n cryfhau ac yn gwella trefniadau diogelu mewn addysg ledled Cymru. Ac, wrth gwrs, byddwn yn parhau i ddiweddaru'r Senedd. Rwy'n ddiolchgar i'r Aelod am godi hyn. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779945 235 En 2026-10-20T15:29:37 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=7179&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=7179&l=cy 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 336 336 Natasha Asghar AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=336 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=336 Asghar, Natasha Business Minister, can I please request a statement from the Cabinet Minister for health about supporting people with motor neurone disease? I know we've spoken a lot about it today in the Chamber, but, as I'm sure you're aware, motor neurone disease is a devastating and terminal disease that leaves people unable to move, speak, swallow and, ultimately, breathe. There are more than 250 people in Wales who are currently living with MND, and, although symptoms do vary, over the course of the illness most people with MND will be trapped in a failing body, with many losing their ability to walk, speak or live independently within a few months of diagnosis. Only recently, I attended an MND event where we heard from Sophie, who spoke powerfully about her husband Tom, who was diagnosed with MND when he was just 24 years old, and the shocking situation that they're facing when it comes to home adaptations. My colleague Peter Fox has been a huge advocate for MND, and he recently made me aware that adaptations across local authorities are, sadly, truly inconsistent. The Welsh Government must work with the MND Association and local authorities to make sure that a fast-track home adaptation opportunity is there for people with progressive conditions such as MND as standard practice across Wales, and to remove the means testing for all adaptations, because people with MND should not have to battle with bureaucracy while battling a terminal illness. A Government statement setting out what actions will be taken would be greatly appreciated. Thank you. Weinidog Busnes, a gaf i ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros iechyd am gefnogi pobl â chlefyd niwronau motor? Rwy'n gwybod ein bod wedi siarad llawer amdano heddiw yn y Siambr, ond, fel rwy'n siŵr eich bod chi'n gwybod, mae clefyd niwronau motor yn glefyd dinistriol a therfynol sy'n effeithio ar bobl fel nad ydynt yn gallu symud, siarad, llyncu ac, yn y pen draw, anadlu. Mae mwy na 250 o bobl yng Nghymru yn byw gyda chlefyd niwronau motor ar hyn o bryd, ac, er bod y symptomau'n amrywio, yn ystod y salwch bydd y rhan fwyaf o bobl â chlefyd niwronau motor yn cael eu dal yn sownd mewn corff sy'n methu, gyda llawer yn colli eu gallu i gerdded, siarad neu i fyw'n annibynnol o fewn ychydig fisoedd ar ôl cael diagnosis. Dim ond yn ddiweddar, mynychais ddigwyddiad clefyd niwronau motor lle clywsom gan Sophie, a siaradodd yn bwerus am ei gŵr Tom, a gafodd ddiagnosis o glefyd niwronau motor pan oedd dim ond yn 24 oed, a'r sefyllfa syfrdanol y maent yn ei hwynebu o ran addasiadau cartref. Mae fy nghyd-Aelod Peter Fox wedi bod yn eiriolwr enfawr dros glefyd niwronau motor, ac yn ddiweddar fe wnaeth fy ngwneud yn ymwybodol bod addasiadau ar draws awdurdodau lleol yn wirioneddol anghyson. Rhaid i Lywodraeth Cymru weithio gyda Chymdeithas Clefyd Niwronau Motor ac awdurdodau lleol i sicrhau bod cyfle yno i addasu cartref yn gyflym ar gyfer pobl â chyflyrau cynyddol fel clefyd niwronau motor, fel arfer safonol ledled Cymru, ac i ddileu'r profion modd ar gyfer pob addasiad, oherwydd ni ddylai pobl â chlefyd niwronau motor orfod brwydro yn erbyn biwrocratiaeth wrth frwydro yn erbyn salwch terfynol. Byddai datganiad y Llywodraeth yn nodi pa gamau a fydd yn cael eu cymryd yn cael ei werthfawrogi'n fawr. Diolch. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779932 236 En 2026-10-20T15:30:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=7202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=7202&l=cy 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779934 237 En 2026-10-20T15:30:50 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=7252&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=7252&l=cy 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd I thank the Member for raising an issue that was also raised by Niamh Salkeld. It's an issue that I campaigned on during the last Senedd term, and an issue that many Members will have supported people and their families with, who have been impacted by MND. You will have heard the First Minister's response earlier. Certainly, the Cabinet Minister for housing and local government is also present here and will ensure that—. If there are any constituents in particular, if you can write to the Cabinet Minister, that would be appreciated, because we do have processes in place. The support should be there, as outlined by the First Minister, but we know, as you mentioned, that there is inconsistency there in how quickly those adaptations can be in place. Therefore, any Member that has any further information, so that we can look at this further, I would be grateful if you could share. I think it's a fact that there is cross-party support for such campaigns. Also, I would encourage it, if there is an opportunity for any further scrutiny through, perhaps, committee work. It seems that there are many people who want to see progress in this area in this Chamber. Diolchaf i'r Aelod am godi mater a godwyd hefyd gan Niamh Salkeld. Mae'n fater y gwnes i ymgyrchu arno yn ystod tymor y Senedd ddiwethaf, ac yn fater y bydd llawer o Aelodau wedi cefnogi pobl a'u teuluoedd yn ei gylch, y rhai yr effeithir arnyn nhw gan y cyflwr niwronau motor. Byddwch wedi clywed ymateb y Prif Weinidog yn gynharach. Yn sicr, mae'r Gweinidog Cabinet dros dai a llywodraeth leol hefyd yn bresennol yma a bydd yn sicrhau bod—. Os oes unrhyw etholwyr yn benodol, os gallwch ysgrifennu at y Gweinidog Cabinet, byddai hynny'n cael ei werthfawrogi, oherwydd mae gennym brosesau ar waith. Dylai'r gefnogaeth fod yno, fel yr amlinellwyd gan y Prif Weinidog, ond rydym yn gwybod, fel y soniwyd gennych, bod anghysondeb yno o ran pa mor gyflym y gall yr addasiadau hynny ddigwydd. Felly, unrhyw Aelod sydd ag unrhyw wybodaeth bellach, fel y gallwn edrych ar hyn ymhellach, byddwn yn ddiolchgar pe gallech rannu. Rwy'n credu ei bod yn ffaith bod cefnogaeth drawsbleidiol i ymgyrchoedd o'r fath. Hefyd, byddwn yn ei annog, pe bai cyfle ar gyfer unrhyw graffu pellach trwy, efallai, gwaith pwyllgor. Mae'n ymddangos bod yna lawer o bobl sydd eisiau gweld cynnydd yn y maes hwn yn y Siambr hon. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779937 238 En 2026-10-20T15:32:07 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=7329&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=7329&l=cy 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 12157 12157 Art Wright AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12157 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12157 Wright, Art Can I request from the Cabinet Minister for Social Justice and Equality a statement on how the Welsh Government will work to end the need for foodbanks in Wales? Around a quarter of adults, or 260,000 people in Wales, are going without enough food because they cannot afford it. Last year, over 150,000 food parcels were distributed by the Trussell foodbanks alone, with many more needing food from food pantries and other sources. With the expected huge increase in the cost of living coming in January, I am concerned that this will drive more people to need emergency food aid. Failure to tackle hunger and hardship leads to Wales spending an additional £560 million a year on public services. Overall, public finances and the economy in Wales could benefit by £3.6 billion each year if people were protected from hunger and hardship. Diolch. A gaf i ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb ar sut y bydd Llywodraeth Cymru yn gweithio i roi terfyn ar yr angen am fanciau bwyd yng Nghymru? Mae tua chwarter o oedolion, neu 260,000 o bobl yng Nghymru, yn mynd heb ddigon o fwyd oherwydd nad ydyn nhw'n gallu ei fforddio. Y llynedd, dosbarthwyd dros 150,000 o barseli bwyd gan fanciau bwyd Trussell yn unig, gyda llawer mwy angen bwyd o bantri bwyd a ffynonellau eraill. Gyda'r cynnydd enfawr disgwyliedig yn y costau byw yn dod ym mis Ionawr, rwy'n pryderu y bydd hyn yn gyrru mwy o bobl i sefyllfa lle mae angen cymorth bwyd brys. Mae methu â mynd i'r afael â newyn a chaledi yn arwain at Gymru'n gwario £560 miliwn ychwanegol y flwyddyn ar wasanaethau cyhoeddus. Yn gyffredinol, gallai cyllid cyhoeddus a'r economi yng Nghymru arbed £3.6 biliwn bob blwyddyn pe bai pobl yn cael eu hamddiffyn rhag newyn a chaledi. Diolch. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779939 239 Cy 2026-10-20T15:33:07 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=7389&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=7389&l=en 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch. Dwi'n gobeithio bod pob Aelod yn y Senedd hon yn ymrwymo i ddileu tlodi ac eisiau gweld yr hyn y mae Trussell ei hun yn ymgyrchu arno fo, sef cael gwared ar fanciau bwyd. Rydyn ni wedi bod yn glir iawn fel Llywodraeth, a dwi'n gwybod bod y Dirprwy Brif Weinidog yn glir iawn, am ddileu tlodi a sicrhau bod gan bawb fynediad at yr anghenion hanfodol hynny. Ond, yn y cyfamser, mi fydd gennym ni strategaeth fwyd. Rydyn ni'n cydweithio gyda Trussell a banciau bwyd eraill i sicrhau bod y buddsoddiad sydd eisoes wedi'i gyhoeddi yn cael ei dargedu. Ond, yn sicr, mae yna ymrwymiad i gydweithio, a dwi'n gobeithio gweld pob Aelod yn ein cefnogi ni yn ein gwaith. Mae yna amryw o rymoedd y byddem ni'n hoffi eu cael o fewn grym y Llywodraeth hon. Rydyn ni'n ddibynnol, er enghraifft, ar y system lles yn San Steffan, system sydd ddim yn gweithio i bobl yma yng Nghymru. Felly, byddwn i yn gobeithio gweld cefnogaeth i'r hyn rydyn ni'n galw amdano fo gan y rheini sydd hefyd eisiau dileu tlodi a dileu'r angen am fanciau bwyd yn ein cymunedau ni. Thank you. I hope that every Member of this Senedd is committed to eradicating poverty and wants to see what Trussell itself is campaigning for, namely to get rid of foodbanks. We have been very clear as a Government, and I know that the Deputy First Minister has been very clear, on eradicating poverty and ensuring that everyone has access to those fundamental basics. But, in the meantime, we will have a food strategy. We are working with Trussell and other foodbanks in order to ensure that the investment that has already been announced is targeted. But, certainly, there is a commitment to work together, and I hope to see every Member supporting us in that work. There are a number of powers that we would like to have within this Government. We are reliant, for example, on the welfare system that is run from Westminster, a system that doesn't work for people here in Wales. So, I would hope to see support for what we are calling for from those who also want to eradicate poverty and the need for foodbanks in our communities. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779944 240 En 2026-10-20T15:34:16 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=7458&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=7458&l=cy 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 4787 4787 Peter Fox AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4787 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4787 Fox, Peter Trefnydd, could I request a statement from the Deputy Minister for Transport on the role and future of Great British Railways Cymru? GBR is progressing in England, but while GBR Cymru exists as an entity, there remains a lack of clarity over its purpose, responsibilities and, crucially, how it will fit into Wales's wider transport landscape. We already have Transport for Wales, a wholly Welsh Government-owned operator, that not only runs the Wales and borders rail network, but is also assuming an increasingly significant role in bus franchising. There is also uncertainty amongst rail operators running cross-border services into Wales, many of whom appear unclear about GBR Cymru and how it will interact with both Great British Railways and Transport for Wales, and where the responsibilities ultimately sit. So, I'd therefore welcome a statement from the Deputy Minister, setting out the intended role of GBR Cymru, how it will align with Great British Railways, and how it will interact with Transport for Wales and rail operators, and whether its creation will result in any changes to the governance, branding or operation of rail services in Wales. Drefnydd, a gaf i ofyn am ddatganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth ar rôl a dyfodol Great British Railways Cymru? Mae GBR yn symud ymlaen yn Lloegr, ond er bod GBR Cymru yn bodoli fel endid, mae diffyg eglurder o hyd ynglŷn â'i bwrpas, ei gyfrifoldebau ac, yn hollbwysig, sut y bydd yn cyd-fynd â thirwedd drafnidiaeth ehangach Cymru. Mae Trafnidiaeth Cymru gennym ni eisoes, gweithredwr sy'n eiddo llwyr i Lywodraeth Cymru, sydd nid yn unig yn rhedeg rhwydwaith rheilffyrdd Cymru a'r gororau, ond sydd hefyd yn cymryd rôl gynyddol arwyddocaol mewn masnachfreinio bysiau. Mae ansicrwydd hefyd ymhlith gweithredwyr rheilffyrdd sy'n rhedeg gwasanaethau trawsffiniol i Gymru, ac mae llawer ohonynt, mae'n ymddangos, yn aneglur ynglŷn â GBR Cymru a sut y bydd yn rhyngweithio â Rheilffyrdd Prydain Fawr a Trafnidiaeth Cymru, a ble mae'r cyfrifoldebau yn y pen draw. Felly, byddwn yn croesawu datganiad gan y Dirprwy Weinidog, sy'n nodi rôl arfaethedig GBR Cymru, sut y bydd yn cyd-fynd â GBR, a sut y bydd yn rhyngweithio â Trafnidiaeth Cymru a gweithredwyr rheilffyrdd, ac a fydd ei greu yn arwain at unrhyw newidiadau i lywodraethu, brandio neu weithrediad gwasanaethau rheilffyrdd yng Nghymru. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779927 241 En 2026-10-20T15:35:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=7502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=7502&l=cy 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779947 242 Cy 2026-10-20T15:35:26 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=7528&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=7528&l=en 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Wel, diolch i’r Aelod am y cwestiynau hynny. Dwi’n meddwl, oherwydd bod gennych chi amryw o gwestiynau, byddwn i yn eich annog chi i ysgrifennu at y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth. Ac yn sicr, os bydd angen diweddariad i’r Senedd oll, mi fyddaf i yn trafod hynny efo fo. Mae’n beth prin fod y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth ddim yma; mae o fel arfer mewn ar gyfer y sesiynau hyn. Ond byddwn i yn gofyn i chi amlinellu’r cwestiynau hynny iddo fo mewn llythyr hefyd. Well, I thank the Member for those questions. I think, because you have several questions there, I would encourage you to write to the Deputy Minister for Transport. And, certainly, if an update is needed for the whole Senedd, then I will discuss that with him. It's rare that the Deputy Minister for Transport isn't here; he's usually here for these sessions. But I would ask you to outline those questions to him in a letter too. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779951 243 En 2026-10-20T15:35:55 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=7557&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=7557&l=cy 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 4562 4562 Laura Anne Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4562 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4562 Jones, Laura Anne Trefnydd, I would like two statements, please. I've just returned from the Welsh Dairy Show in Carmarthenshire this morning. It was a fantastic showcase of what the industry has to offer here in Wales. But it was also a great opportunity to speak to our dairy farmers and hear directly their concerns. And, on the back of that, I would like an oral statement on the dairy industry in Wales, outlining what this Welsh Government will do, and how it's working with Westminster to ensure that our Welsh dairy farmers are getting the support that they need.  Secondly, Trefnydd, NHS England has now finally banned biological males from women's spaces, following the Supreme Court ruling that sex means biological sex. I would like an urgent statement from this Government reassuring this Chamber that NHS Wales will soon follow suit, because women and girls in Wales have waited far too long for these basic protections. Diolch.  Drefnydd, hoffwn i gael dau ddatganiad, os gwelwch yn dda. Rydw i newydd ddychwelyd o Sioe Laeth Cymru yn sir Gaerfyrddin y bore 'ma. Roedd yn arddangosfa wych o'r hyn sydd gan y diwydiant i'w gynnig yma yng Nghymru. Ond roedd hefyd yn gyfle gwych i siarad â'n ffermwyr llaeth a chlywed eu pryderon yn uniongyrchol. Ac, ar sail hynny, hoffwn i gael datganiad llafar ar y diwydiant llaeth yng Nghymru, yn amlinellu'r hyn y bydd Llywodraeth Cymru hon yn ei wneud, a sut mae'n gweithio gyda San Steffan i sicrhau bod ein ffermwyr llaeth yng Nghymru yn cael y cymorth sydd ei angen arnyn nhw. Yn ail, Drefnydd, o'r diwedd, mae GIG Lloegr bellach wedi gwahardd dynion biolegol o fannau ar gyfer menywod, yn dilyn dyfarniad y Goruchaf Lys bod rhyw yn golygu rhyw biolegol. Hoffwn i ddatganiad brys gan y Llywodraeth hon yn rhoi sicrwydd i'r Siambr hon y bydd GIG Cymru yn dilyn yr esiampl cyn bo hir, oherwydd bod menywod a merched yng Nghymru wedi aros yn rhy hir am yr amddiffyniadau sylfaenol hyn. Diolch. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779954 244 Cy 2026-10-20T15:36:48 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=7610&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=7610&l=en 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd O ran y cais cyntaf, mae yna gwestiynau i’r Gweinidog ar 4 Tachwedd. Mae yna nifer o ddatganiadau wedi bod gan y Gweinidog hefyd, ond byddwn i yn eich annog chi i fod yn rhoi y cwestiynau hynny gerbron y Gweinidog ar 4 Tachwedd. Felly, mi fydd yna gyfle ar lawr y Senedd i chi fod yn holi’n uniongyrchol. O ran yr ail ddatganiad rydych chi wedi’i godi, mi fyddwch chi’n ymwybodol ein bod ni wedi ymrwymo fel Llywodraeth i fod yn gweithredu yn unol â’r gyfraith ac yn disgwyl i bob un o’r cyrff cyhoeddus i fod yn gweithredu yn unol â’r gyfraith. In relation to your first request, there will be questions to the Minister on 4 November. There have been a number of statements made by the Minister too, but I would encourage you to put those questions to the Minister on 4 November. So, there will be an opportunity on the floor of the Senedd for you to question the Minister directly.  In terms of the second statement that you requested, you will be aware that we as a Government have committed to act in accordance with the law and expect all public bodies to act in accordance with the law. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779961 245 Cy 2026-10-20T15:37:20 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=7642&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=7642&l=en 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Yn olaf ar yr eitem yma, Steven Rodaway.  Finally on this item, Steven Rodaway.  16317 7 2026-10-20T13:30:01 779963 246 En 2026-10-20T15:37:25 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=7647&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=7647&l=cy 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 12191 12191 Steven Rodaway AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12191 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12191 Rodaway, Steven Thank you, Llywydd. Trefnydd, at a recent meeting, I heard that delays over Morriston Hospital's access road are holding back proposals for a proposed new emergency department. We understand that much of the planning sits with local government, but where is the ministerial leadership? What has Plaid done to bring the health board, the planning authority, and Natural Resources Wales around one table, agree what remains outstanding for major projects, and set deadlines for resolving them? Delays have consequences beyond the hospital. Construction work means jobs and spending with local suppliers. Every delay postpones these benefits. The local economy needs investment moving, not paperwork circulating. Plaid promised tangible action from day one. One hundred and sixty-one days later, where is that action for Morriston? Your delivery efforts appear to need resuscitation, just like those of your Labour predecessors, who are now your partners in this cozy budget deal.  Will the Minister schedule a statement setting out the meetings Ministers have convened, the obstacles still outstanding, and a clear timetable for action? The NHS, its patients, and my constituents need action. Thank you. Diolch, Lywydd. Drefnydd, mewn cyfarfod diweddar, clywais fod oedi dros ffordd fynediad Ysbyty Treforys yn atal cynigion ar gyfer adran achosion brys newydd arfaethedig. Rydyn ni'n deall bod llawer o'r cynllunio yn gyfrifoldeb y llywodraeth leol, ond ble mae'r arweinyddiaeth weinidogol? Beth mae Plaid Cymru wedi'i wneud i ddod â'r bwrdd iechyd, yr awdurdod cynllunio, a Cyfoeth Naturiol Cymru o amgylch un bwrdd, cytuno ar yr hyn sy'n parhau heb ei benderfynu ar gyfer prosiectau mawr, a gosod dyddiadau cau ar gyfer eu datrys? Mae gan oedi ganlyniadau y tu hwnt i'r ysbyty. Mae gwaith adeiladu yn golygu swyddi a gwario gyda chyflenwyr lleol. Mae pob oedi yn gohirio'r buddion hyn. Mae angen buddsoddiad ar waith ar yr economi leol, nid gwaith papur sy'n cylchredeg. Addawodd Plaid Cymru weithredu gweladwy o'r diwrnod cyntaf. Cant a chwe deg un diwrnod yn ddiweddarach, ble mae'r gweithredu hwnnw ar gyfer Treforys? Mae'n ymddangos bod angen adfywio'ch ymdrechion cyflawni, yn union fel rhai eich rhagflaenwyr Llafur, sydd erbyn hyn yn bartneriaid i chi yn y cytundeb cyllideb clyd hwn. A wnaiff y Gweinidog drefnu datganiad yn nodi'r cyfarfodydd y mae Gweinidogion wedi'u cynnull, y rhwystrau sy'n parhau, ac amserlen glir ar gyfer gweithredu? Mae angen gweithredu ar y GIG, ei gleifion a fy etholwyr. Diolch. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779967 247 Cy 2026-10-20T15:38:35 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=7717&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=7717&l=en 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch. Dwi’n gwerthfawrogi bod yna gais ar ddiwedd hynny am ryw fath o ddatganiad, ond nid dyna’r math o wybodaeth a fyddai mewn datganiad. Os oes gennych chi bryderon o’r fath, yn amlwg mae yna opsiynau i ofyn cwestiwn i’r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal ar 11 Tachwedd. Mi fedrwch chi hefyd ysgrifennu ato fo. Ond byddwn i'n awgrymu hefyd fod nifer o’r materion a godoch chi yn rhai perthnasol i’r bwrdd iechyd, ac mai cwestiynau i’r bwrdd iechyd ydynt. Dwi’n credu bod craffu ar weithredoedd y bwrdd iechyd yn gyfrifoldeb i bob un ohonom ni, ond mae’n bwysig bod yn glir o ran lle mae’r cyfrifoldeb yn bodoli—beth sydd yn gyfrifoldeb i’r Gweinidog iechyd, a beth rydyn ni’n ei ddisgwyl i fyrddau iechyd fod yn gyfrifol amdano.   Thank you. I appreciate that there was a request at the end of what you said there for some kind of statement, but that's not the kind of information that would be included in a statement. If you have concerns of that kind, clearly there are options to ask questions of the Cabinet Minister for Health and Care on 11 November. You could also write to him. But I would also suggest that a number of the issues you raised are ones that are relevant to the health board, and that they are questions for the health board. I think that scrutiny of the activities of the health board is the responsibility of all of us, but it's important to be clear in terms of where the responsibility lies—what is the responsibility of the Minister for health, and what we expect health boards to be responsible for.  16317 7 2026-10-20T13:30:01 780013 248 Cy 2026-10-20T15:39:19 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=7761&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=7761&l=en 261020-3 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch, Drefnydd. Thanks, Trefnydd. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779976 249 Cy 2026-10-20T15:39:21 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=7763&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=7763&l=en 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn nawr at yr eitem nesaf, datganiad gan y Prif Weinidog: nodi 60 mlynedd ers trychineb Aberfan. Galwaf ar y Prif Weinidog, Rhun ap Iorwerth.  We'll now move to our next item, a statement by the First Minister noting the sixtieth anniversary of the Aberfan disaster. And I call on the First Minister, Rhun ap Iorwerth.  16317 7 2026-10-20T13:30:01 779980 250 En 2026-10-20T15:39:36 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=7778&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=7778&l=cy 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Llywydd, today the Senedd comes together as one to mark one of the darkest days in our nation’s history. Sixty years ago tomorrow, a colliery spoil tip of mining waste slid down the mountainside above Aberfan. It engulfed Pantglas Junior School and houses nearby. One hundred and forty-four people died that day. One hundred and sixteen of them were children.  The events of 21 October 1966 devastated the community of Aberfan. It robbed a generation of its children of their futures in a matter of moments. And for that reason, the tragedy of Aberfan continues to echo down the decades, in that village, across Wales, and further afield. The communities of Wales came together to support the people of Aberfan in their darkest hour. As soon as news of the disaster spread, countless people across south Wales dropped what they were doing and rushed to help with the rescue effort. I grew up with the story of Aberfan. When the tragedy happened, my father was a young teacher at the primary school in Ynysboeth, just a few miles from Aberfan. He and his colleagues, like so many others, went straight to the scene to see if they could help. Hearing stories of that day is an early memory of mine that left a deep and lasting effect on me. It brought home to me the horror of that day for all those who were there and who lived to bear witness to what happened. As the scale of the disaster became clear, help and support poured in from across Wales and beyond. There was a determination to help, but also a determination that the terrible loss of life should never be forgotten. I remember vividly the day I came across the plaque honouring those who died at Aberfan near Pont y Borth on Ynys Môn. It again brought home to me the scale of the disaster, that a memorial had been placed there, at the other end of Wales. This touched us all, wherever we were. Lywydd, heddiw mae'r Senedd yn dod at ei gilydd fel un i nodi un o'r dyddiau tywyllaf yn hanes ein cenedl. Chwe deg mlynedd yn ôl i yfory, llithrodd tomen sbwriel pwll glo o wastraff glofaol i lawr ochr y mynydd uwchben Aberfan. Fe wnaeth amlyncu Ysgol Iau Pantglas a thai gerllaw. Bu farw cant a phedwar deg pedwar o bobl y diwrnod hwnnw. Roedd cant ac un ar bymtheg ohonyn nhw'n blant. Gwnaeth digwyddiadau 21 Hydref 1966 ddinistrio cymuned Aberfan. Fe amddifadodd genhedlaeth o'i phlant o'i dyfodol mewn ychydig eiliadau. Ac am y rheswm hwnnw, mae trasiedi Aberfan yn parhau i adleisio ar hyd y degawdau, yn y pentref hwnnw, ledled Cymru, a thu hwnt. Daeth cymunedau Cymru at ei gilydd i gefnogi pobl Aberfan yn eu cyfnod tywyllaf. Cyn gynted ag y lledaenodd y newyddion am y trychineb, fe wnaeth pobl ddi-ri ar draws de Cymru adael yr hyn yr oedden nhw'n ei wneud a rhuthro i helpu gyda'r ymdrech achub. Cefais i fy magu gyda stori Aberfan. Pan ddigwyddodd y drasiedi, roedd fy nhad yn athro ifanc yn yr ysgol gynradd yn Ynysboeth, ychydig filltiroedd o Aberfan. Aeth ef a'i gydweithwyr, fel cymaint o rai eraill, yn syth i'r fan a'r lle i weld a allen nhw helpu. Mae clywed straeon o'r diwrnod hwnnw yn atgof cynnar i mi a wnaeth adael effaith ddofn a pharhaol arnaf i. Fe wnaeth gyfleu i mi arswyd y diwrnod hwnnw i bawb a oedd yno ac a oedd yn byw i dystio i'r hyn a ddigwyddodd. Wrth i raddfa'r drychineb ddod yn glir, llifodd cymorth a chefnogaeth o bob cwr o Gymru a thu hwnt. Roedd penderfyniad i helpu, ond hefyd penderfyniad na ddylai'r golled ofnadwy o fywydau byth cael ei hanghofio. Rwy'n cofio'n glir y diwrnod y gwnes i ddod ar draws y plac yn anrhydeddu'r rhai a fu farw yn Aberfan ger Pont y Borth ar Ynys Môn. Fe wnaeth i mi sylweddoli eto, raddfa'r drychineb, bod cofeb wedi'i gosod yno, ym mhen arall Cymru. Fe wnaeth hwn ein cyffwrdd ni i gyd, ble bynnag yr oeddem ni. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779940 251 En 2026-10-20T15:40:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=7802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=7802&l=cy 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779952 252 En 2026-10-20T15:42:59 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=7981&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=7981&l=cy 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779948 253 Cy 2026-10-20T15:41:59 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=7921&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=7921&l=en 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Cenedl yn un, nid yn unig yn ein galar, ond yn yr addewid rydyn ni wedi ei wneud efo'n gilydd i gofio bob amser. Rydyn ni'n cofio'r effaith a gafodd y drychineb ar gymuned Aberfan a'r hyn a ddaeth wedyn. Mae'r effaith honno'n dal i gael ei theimlo hyd heddiw. Ond rhaid inni beidio fyth ag anghofio'r annhegwch a brofodd y gymuned honno chwaith. Cyn y drychineb, mi wnaeth esgeulustod y Bwrdd Glo Cenedlaethol adael i domenni gwastraff gronni uwchben cartrefi ac ysgolion—nid un domen, ond nifer ohonyn nhw. Ac wedyn, ar ôl y drychineb, mi gafodd arian a oedd i fod i gefnogi'r gymuned ei gymryd o'r gronfa. Mi oedd hynny'n gwbl warthus ac mi fu'n rhaid aros llawer yn rhy hir cyn i hynny gael ei gydnabod. Yn gynharach y mis yma, mi ges i gyfle i fynd i Aberfan. Braint oedd clywed rhai o'r bobl a wnaeth oroesi'r drychineb yn rhannu eu hatgofion a chlywed hefyd gan y bobl sy'n dal i fyw efo effaith yr hyn a ddigwyddodd y diwrnod hwnnw. Ar ran y Senedd gyfan, hoffwn ddiolch i'r ymddiriedolwyr, Gwragedd Aberfan, a'r holl grwpiau sy'n gwneud cymaint i gadw'r cof yn fyw ac i ofalu am feddau y rhai a fu farw, ac i gefnogi'r gymuned wrth iddi fyw efo canlyniadau'r drychineb. Ac mae'n rhaid i ninnau, efo nhw, ddal ati i adrodd hanes Aberfan i genedlaethau newydd. Mae arddangosfa deimladwy Amgueddfa Cymru, sy'n nodi 60 mlynedd ers y diwrnod hwnnw, yn dangos yn glir iawn gymaint o effaith a gafodd trychineb Aberfan yma yng Nghymru ac ar draws y byd. Mae'n amhosib peidio â chael eich cyffwrdd wrth weld y cloc a gafodd ei achub o'r rwbel wedi stopio ychydig cyn 09:15, y llythyrau a gafodd eu hanfon i'r ysgol gan blant yn Santa Rosa, Califfornia, a oedd tua'r un oed â'r rhai a gollodd ei bywydau. Hyd yn oed 60 mlynedd yn ddiweddarach, maen nhw'n ein hatgoffa ni o'r effaith a gafodd Aberfan ar bobl ledled y byd. Bore yfory, am 09:15, mi fydd pobl mewn sefydliadau ledled Cymru yn nodi munud o dawelwch. Mi fydd yn gyfle i gofio, i fyfyrio ac i anrhydeddu'r rhai a gollodd eu bywydau. Mi fydd y Dirprwy Brif Weinidog a minnau yn Aberfan hefyd, ynghyd â llawer iawn o bobl eraill, gan gynnwys y Brenin, y Frenhines a Thywysog Cymru, i dalu ein teyrnged. Mi fydd yn achlysur arbennig o deimladwy i'r Dirprwy Brif Weinidog. Mi roedd ei diweddar fodryb, Bopa Hettie, Hettie Williams, yn athrawes 23 oed ym Mhantglas y diwrnod hwnnw. Mi wnaeth hi arwain y plant ifanc yn ei dosbarth i fan diogel, ac yna mi fuodd hi'n cefnogi'r plant a'r gymuned gyfan yn dilyn y drychineb. Ond wrth inni gofio, mae'n rhaid inni edrych tua'r dyfodol hefyd. A nation united, not only in its grief, but in its shared promise to remember always. We remember the effect of the tragedy and its aftermath on the community of Aberfan, stretching down the decades to the present day. But we must also never forget the injustices visited on that community either. Before the disaster, the negligence of the National Coal Board let spoil tips build up above homes and schools—not one, but many spoil tips. And then, afterwards, the fund that was supposed to support the community was raided in a shameful act, which was only acknowledged far too long later. Earlier this month, I had the opportunity to visit Aberfan. I was privileged to hear the personal reflections of some of those who survived the tragedy and also those whose lives are still profoundly touched by its legacy. On behalf of the whole Senedd, I'd like to thank the trustees, the Aberfan Wives, and all the groups who do so much to keep the memory of what happened alive, to maintain the graves of those who died, and to support the community with the ongoing effects of that day. And with them, we must continue to tell the story of Aberfan for new generations. Amgueddfa Cymru's poignant Aberfan exhibition to mark the sixtieth anniversary brings home the local and global effects of the tragedy, here in Wales and across the world. It's impossible not to be deeply moved seeing the clock rescued from the rubble, stopped just before 09:15, and the letters to the school from schoolchildren in Santa Rosa, California, of a similar age to those who lost their lives. Even 60 years on, it reminds us of the impact that this event had on people across the world. Tomorrow morning, at 09:15, many people and organisations across Wales will pause, reflect and honour those lost at Aberfan in a minute's silence. The Deputy First Minister and I will be at Aberfan, alongside many others, including the King, the Queen and the Prince of Wales, to pay our respects. It will be a particularly poignant occasion for the Deputy First Minister, whose late aunt, Bopa Hettie, Hettie Williams, was a 23-year-old teacher at Pantglas on that day. She led her first-year class to safety and supported them and the whole community in the aftermath of the disaster. But as we remember, we must look to the future too. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779950 254 Cy 2026-10-20T15:45:00 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=8102&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=8102&l=en 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779955 255 En 2026-10-20T15:45:15 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=8117&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=8117&l=cy 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The sixth Senedd came together as one to vote for the creation of the disused tips authority for Wales, which will work to reduce the threats from tips in former mining communities right across Wales. Its mission statement is resonant this week in particular: honour the past, protect the present, prepare for the future. Today, we honour the past with a shared determination that we must—all of us—do everything we can to protect all our communities into the future.  The story of Aberfan will never be forgotten. It is a story of the most terrible loss and grief, but also a story of the resilience of a community over six decades. As a Senedd and as a nation, we stand with that community today, honouring both their loss and their strength in rebuilding a future for themselves. Llywydd, I first heard the story of that day as a child, and can remember my horror at the thought of others my age going to school without a care in the world and never coming home again to the safety and love of their families. This is a tragedy that each of us carries with us from the moment that we were old enough to understand. This is what it means to keep the memory alive. It lives on in every one of us, and that is why we mark this as a nation. Daeth y chweched Senedd at ei gilydd yn unfryd i bleidleisio dros greu awdurdod tomenni nas defnyddir Cymru, a fydd yn gweithio i leihau'r bygythiadau o domenni mewn hen gymunedau glofaol ledled Cymru. Mae ei ddatganiad cenhadaeth yn atseiniol yr wythnos hon yn arbennig: anrhydeddu'r gorffennol, amddiffyn y presennol, paratoi ar gyfer y dyfodol. Heddiw, rydyn ni'n anrhydeddu'r gorffennol gyda phenderfyniad cyffredin bod yn rhaid i ni—pob un ohonon ni—wneud popeth y gallwn ni i amddiffyn ein holl gymunedau yn y dyfodol. Ni fydd hanes Aberfan byth yn cael ei anghofio. Mae'n stori am y golled a'r galar mwyaf ofnadwy, ond hefyd stori am gydnerthedd cymuned dros chwe degawd. Fel Senedd ac fel cenedl, rydyn ni'n sefyll gyda'r gymuned honno heddiw, gan anrhydeddu'u colled a'u cryfder wrth ailddatblygu dyfodol iddyn nhw eu hunain. Llywydd, clywais hanes y diwrnod hwnnw am y tro cyntaf fel plentyn, a gallaf i gofio fy arswyd wrth feddwl am eraill fy oedran i'n mynd i'r ysgol heb ofal yn y byd a byth yn dod adref eto i ddiogelwch a chariad eu teuluoedd. Mae hon yn drasiedi y mae pob un ohonon ni'n ei gario gyda ni o'r eiliad yr oedden ni'n ddigon hen i ddeall. Dyma'r hyn y mae'n ei olygu i gadw'r cof yn fyw. Mae'n byw ym mhob un ohonon ni, a dyna pam yr ydyn ni'n nodi hyn fel cenedl. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779971 256 Cy 2026-10-20T15:46:55 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=8217&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=8217&l=en 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 12153 12153 Helen Jenner AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Jenner, Hellen Rwy'n diolch i'r Prif Weinidog am ei ddatganiad i nodi'r achlysur difrifol hwn. Chwe deg mlynedd yn ôl, ar 21 Hydref, aeth staff a disgyblion Pantglas i'r ysgol am y diwrnod olaf cyn hanner tymor. Yn drasig, i gynifer ohonyn nhw, hwnnw fyddai diwrnod olaf eu bywydau. Roedd yr hyn a ddigwyddodd yn Aberfan yn un o'r trychinebau mwyaf dinistriol yn hanes Cymru ac yn un o'r trychinebau tywyllaf yn ein hanes glofaol. Collodd 144 o bobl eu bywydau yn Aberfan, gan gynnwys 116 o blant a phum athro. Gadawyd rhieni a theuluoedd i fyw gyda'r galar annirnadwy am weddill eu bywydau. Ac eto, roedd modd osgoi'r drychineb hon. Roedd D.C.W. Jones, peiriannydd o Ferthyr, wedi rhybuddio am y peryglon am fwy na thair blynedd. Ond methodd y Bwrdd Glo Cenedlaethol yn drychinebus â sicrhau bod safonau diogelwch priodol yn cael eu dilyn. Fe wnaeth erchyllter Aberfan ddinistrio nid yn unig y pentref, ond effeithiodd ar gymunedau ledled Cymru, y Deyrnas Unedig ac, yn wir, ledled y byd. I thank the First Minister for his statement marking this solemn occasion. Sixty years ago, on 21 October, staff and pupils at Pantglas went to school on the last day before half term. Tragically, for so many of them, that would be the last day of their lives. What happened in Aberfan was one of the most devastating disasters in the history of Wales and one of the darkest in our coal mining history. One hundred and forty-four people lost their lives in Aberfan, including 116 children and five teachers. Parents and families were left to live with the unimaginable grief for the rest of their lives. And yet, this disaster was avoidable. D.C.W. Jones, an engineer from Merthyr, had warned of the dangers for more than three years, but the National Coal Board failed disastrously to ensure that appropriate safety standards were followed. The horror of Aberfan destroyed not only the village, but also affected communities across Wales, the United Kingdom and, indeed, the entire world. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779986 257 En 2026-10-20T15:48:01 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=8283&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=8283&l=cy 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 12153 12153 Helen Jenner AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Jenner, Hellen The depth of its impact is reflected in the fact that Her Late Majesty Queen Elizabeth II visited Aberfan on eight occasions, including in the immediate aftermath of the disaster. This week, the King, Queen and Prince of Wales are set to visit, and I thank the royal family for the respect and commitment they have shown in commemorating Aberfan. It is often during the very worst of times that we see the very best in people. Sixty years ago, Aberfan, an ordinary Welsh mining village, showed extraordinary courage and resilience, as the First Minister has referred to. As a former teacher and as somebody who has always championed the school staff who do so much for our children, often while feeling underpaid and undervalued, I particularly want to pay tribute to Nansi Williams. Nansi was a dinner lady at Pantglas junior school. She was also a woman of extraordinary courage. Her actions that day saved the lives of five children, but in doing so, she made the ultimate sacrifice. Nansi gave her own life protecting those children, who were later found alive, shielded beneath her body. One of those survivors, Paul Harries, has said that had it not been for Nansi Williams, instead of 116 children dying that morning, the number would have been 121.   I also pay tribute to Hettie, the aunt of the Deputy First Minister, whom the First Minister referenced in his remarks. And I want to pay tribute to Denise Morgan, who was just 11 years old at the time and whose nine-year-old sister tragically died in the disaster. Denise had been a pupil at Pantglas and was left deeply traumatised, yet, inspired by her teachers and despite all she'd endured, she went on to become a headteacher herself, dedicating her career to giving new generations of children the very best start in life. Our children are our future. In their innocence, their curiosity and their sense of fun, we place so many of our hopes and dreams for a better tomorrow. But on that day 60 years ago, so many futures were taken from the village of Aberfan in the most unimaginable way. The tragedies left a lasting reminder of just how cruel life can be. Yet, the Aberfan community also showed us what is possible when people pull together, whatever the odds. Villagers stood side by side with dignity. They supported one another, cared for one another and honoured those they had lost. That sense of togetherness can sometimes feel as though it is disappearing. But, across many parts of Wales, it remains strong. We must cherish that community spirit, hold on to it with both hands and never let it go. There is also a responsibility on us today to ensure that the lessons of the past translate into action for the future. The UK Government has made a multi-year commitment of £118 million over the 2026-29 period to the Welsh Government for disused coal tip safety. That is welcome, but we must go further. I sincerely hope we can take a cross-party approach, working hand in hand with the UK Government, to secure more support.  The Disused Mine and Quarry Tips (Wales) Act 2025 was an important step,  as the First Minister said, establishing a regulatory framework for the management of disused tips and creating the disused tips authority for Wales, which will take responsibility for tip safety from April 2027. I call on the Welsh Government to do everything it can to support that authority in its work, because the risks have not disappeared. One in 10 households in Wales is within 1 km of a coal tip rated as posing a potential risk to public safety, while households close to the highest risk coal tips have reportedly faced home insurance costs up to 40 per cent higher. This cannot be right and must be addressed. Finally, I want to take this opportunity to remember another terrible chapter in our mining history, the Senghenydd disaster of 14 October 1913, near Caerphilly, the anniversary of which fell just last week. That disaster claimed the lives of 439 miners and one rescuer. Mae'r ffaith bod Ei Diweddar Mawrhydi y Frenhines Elizabeth II wedi ymweld ag Aberfan ar wyth achlysur, gan gynnwys yn syth ar ôl y drychineb, yn adlewyrchu dwyster ei effaith. Yr wythnos hon, bydd y Brenin, y Frenhines a Thywysog Cymru yn ymweld, ac rwy'n diolch i'r teulu brenhinol am y parch a'r ymrwymiad y maen nhw wedi'u dangos wrth goffáu Aberfan. Yn ystod yr amseroedd gwaethaf, yn aml, yr ydyn ni'n gweld y gorau mewn pobl. Chwe deg mlynedd yn ôl, dangosodd Aberfan, pentref glofaol cyffredin yng Nghymru, ddewrder a chydnerthedd eithriadol, fel y cyfeiriodd y Prif Weinidog ato. Fel cyn-athro ac fel rhywun sydd bob amser wedi hyrwyddo staff ysgol sy'n gwneud cymaint i'n plant, yn aml gan deimlo nad ydyn nhw'n cael eu talu na'u gwerthfawrogi'n ddigonol, rwyf i eisiau talu teyrnged i Nansi Williams. Roedd Nansi yn fenyw ginio yn ysgol iau Pantglas. Roedd hi hefyd yn fenyw o ddewrder eithriadol. Fe wnaeth ei gweithredoedd achub bywydau pump o blant y diwrnod hwnnw, ond wrth wneud hynny, gwnaeth yr aberth eithaf. Rhoddodd Nansi ei bywyd ei hun wrth amddiffyn y plant hynny, a gafodd eu darganfod yn fyw yn ddiweddarach, wedi'u cysgodi o dan ei chorff. Mae un o'r goroeswyr hynny, Paul Harries, wedi dweud, oni bai am Nansi Williams, yn hytrach na 116 o blant yn marw y bore hwnnw, byddai'r nifer wedi bod yn 121. Rwyf i hefyd yn talu teyrnged i Hettie, modryb y Dirprwy Brif Weinidog, y cyfeiriodd y Prif Weinidog ati yn ei sylwadau. Ac rwyf i eisiau talu teyrnged i Denise Morgan, a oedd ond yn 11 oed ar y pryd ac y bu farw ei chwaer naw oed yn drasig yn y drychineb. Roedd Denise wedi bod yn ddisgybl yn Pantglas ac fe gafodd effaith drawmatig iawn arni, ond er hynny, wedi'i hysbrydoli gan ei hathrawon ac er gwaethaf popeth yr oedd hi wedi'i ddioddef, aeth ymlaen i fod yn bennaeth ei hun, gan neilltuo'i gyrfa i roi'r dechrau gorau mewn bywyd i genedlaethau newydd o blant. Ein plant ni yw ein dyfodol. Yn eu diniweidrwydd, eu chwilfrydedd a'u hwyl, rydyn ni'n rhoi cymaint o'n gobeithion a'n breuddwydion am yfory gwell. Ond ar y diwrnod hwnnw 60 mlynedd yn ôl, cafodd dyfodol gynifer o bentref Aberfan ei gymryd mewn ffordd sydd y tu hwnt i ddychymyg. Gadawodd y trasiedïau atgof parhaol o ba mor greulon y gall bywyd fod. Eto, dangosodd cymuned Aberfan i ni hefyd yr hyn sy'n bosibl pan fydd pobl yn tynnu at ei gilydd, beth bynnag y sefyllfa. Fe wnaeth y pentrefwyr sefyll ochr yn ochr gydag urddas. Fe wnaethon nhw gefnogi'i gilydd, gofalu am ei gilydd ac anrhydeddu'r rhai yr oedden nhw wedi'u colli. Gall yr ymdeimlad hwnnw o gydweithio weithiau deimlo fel petai'n diflannu. Ond, ar draws sawl rhan o Gymru, mae'n parhau i fod yn gryf. Rhaid i ni werthfawrogi'r ysbryd cymunedol hwnnw, cydio ynddo â dwy law a pheidio byth â'i ollwng. Mae yna hefyd gyfrifoldeb arnom ni heddiw i sicrhau bod gwersi'r gorffennol yn trosi i weithredu ar gyfer y dyfodol. Mae Llywodraeth y DU wedi gwneud ymrwymiad aml-flwyddyn o £118 miliwn dros y cyfnod 2026-29 i Lywodraeth Cymru ar gyfer diogelwch tomenni nas defnyddir. Mae hynny i'w groesawu, ond mae'n rhaid i ni fynd ymhellach. Rwy'n gobeithio'n ddiffuant y gallwn ni gymryd agwedd drawsbleidiol, gan weithio law yn llaw â Llywodraeth y DU, i sicrhau mwy o gefnogaeth. Roedd Deddf Tomenni Mwyngloddiau a Chwareli Nas Defnyddir (Cymru) 2025 yn gam pwysig, fel y dywedodd y Prif Weinidog, gan sefydlu fframwaith rheoleiddio ar gyfer rheoli tomenni nas defnyddir a chreu'r awdurdod tomenni nas defnyddir  Cymru, a fydd yn cymryd cyfrifoldeb am ddiogelwch tomenni o fis Ebrill 2027 ymlaen. Galwaf ar Lywodraeth Cymru i wneud popeth o fewn ei gallu i gefnogi'r awdurdod hwnnw yn ei waith, oherwydd nid yw'r risgiau wedi diflannu. Mae un o bob 10 aelwyd yng Nghymru o fewn 1 km i domen lo sy'n peri risg bosibl i ddiogelwch y cyhoedd, wrth fod aelwydydd sy'n agos at y tomenni glo risg uchaf wedi wynebu costau yswiriant cartref hyd at 40 y cant yn uwch. Ni all hyn fod yn iawn ac mae'n rhaid mynd i'r afael ag ef. Yn olaf, rwyf eisiau bachu ar y cyfle hwn i gofio pennod ofnadwy arall yn ein hanes glofaol, trychineb Senghenydd ar 14 Hydref 1913, ger Caerffili, y digwyddodd ei phen-blwydd yr wythnos diwethaf. Fe wnaeth y drychineb honno hawlio bywydau 439 o lowyr ac un achubwr. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779942 258 En 2026-10-20T15:50:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=8402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=8402&l=cy 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779966 259 Cy 2026-10-20T15:51:36 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=8498&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=8498&l=en 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 12153 12153 Helen Jenner AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Jenner, Hellen Cynhyrchodd Cymru beth o’r glo gorau yn y byd. Am genedlaethau, bu glowyr Cymru yn cynnal ein cymunedau, ein diwydiannau a’n heconomi. Roedden nhw’n cynrychioli’r gorau o’r hyn y gallem ni heddiw ei alw’n 'alarm clock Britain'—pobl oedd yn codi, yn mynd i’r gwaith, ac yn gwneud gwaith anodd a pheryglus iawn er mwyn cynnal eu teuluoedd a’u gwlad. Ond wrth i ni ddathlu eu cyfraniad, rhaid inni byth anghofio’r pris ofnadwy a dalwyd ar adegau. Rhaid inni ddysgu o’r trychinebau hynny. Rhaid inni gofio’r cymunedau a ddioddefodd. Ac, yn anad dim, rhaid inni byth anghofio’r rhai a aeth i’r gwaith neu a aeth i’r ysgol ac na ddaeth adref byth eto. Diolch yn fawr. Wales produced some of the best coal in the world. For generations, Welsh miners sustained our communities, our industries and our economy. They represented the best of what we might today call 'alarm clock Britain'—people who got up, went to work, and undertook very difficult and dangerous labour to support their families and their country. But as we celebrate their contribution, we must never forget the terrible price that was sometimes paid. We must learn from those disasters. We must remember the communities that suffered. And, above all, we must never forget those who went to work or went to school and who never came home again. Thank you very much. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779973 260 En 2026-10-20T15:52:18 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=8540&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=8540&l=cy 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 5107 5107 Vikki Howells AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5107 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5107 Howells, Vikki I want to start by thanking the First Minister for agreeing to my request, made in the business statement some weeks ago, in making this statement in Government time today. Diolch, Brif Weinidog. I am a little bit disappointed, though, that today's item takes the form of a statement rather than a debate, as I think a debate would have given Members the opportunity to speak in a more unconstrained and heartfelt manner on this vitally important topic, and to have had longer to do that too. Sixty years ago tomorrow, a little after 9 o'clock, around 100,000 tonnes of slurry, debris and waste from a colliery spoil tip engulfed part of the village of Aberfan in the Taff valley just south of Merthyr Tydfil. One hundred and forty-four people were killed. Sadly, there was nothing novel in lives being lost through tragedy in Welsh coalfield communities. I've seen a figure of 6,000 deaths through pit accidents in Wales since the 1800s, a mix of individual loss of life and large-scale incidents where casualties numbered in the hundreds. But there was, of course, something particularly horrific in the sequence of events that affected the close-knit community of Aberfan and in their aftermath. In part, this is because more could and should have been done to prevent this tragedy. There were warnings that the spoil tips weren't safe. People just weren't listened to. And that was one of the key messages from Sue Bevan, herself an Aberfan survivor, in her excellent play, The Silent Volunteer. I hope that many of us had a chance to see Avant Cymru's performance of this in the Pierhead earlier today. In part, this was because of how the community was treated by the authorities afterwards, that initial offer from the National Coal Board of just a miserly £50 in compensation for a child's life. We all know the disgraceful scandal of the disaster fund, and I am glad that it was a Welsh Labour Government in this place that finally put that right in 2007. As Prime Minister Andy Burnham recognised when he visited Aberfan yesterday, the community and its residents were not treated properly by the authorities. As MS for Pontypridd Cynon Merthyr, I thank him for his candour. In part, it was because this was a very modern disaster, the first televised disaster, with images displayed in homes here in Wales and around the world. It is also within living memory—if not for us, then for our parents and for our relations. My mother tells me of her experience working as a secretary in a colliery in Mountain Ash, and being called out from her office with other office staff to the stores to help hand out shovels to the many local men who joined the recovery efforts. In large part, this was also because of just who the disaster affected. Of those 144 victims, 116, of course, were children. Engulfed in the spoil was Pantglas Junior School. The disaster claimed the lives of five teachers and 109 of the 240 pupils in school that day. Thirty minutes earlier, a day later, the story would have been so very different. As it was, whole classes were lost. Behind those raw numbers we can never forget children who were robbed of their lives, or families whose lives were changed forever. And finally, it's because of how the local community responded in the face of that unimaginable loss. People came from all over to help, but the greatest efforts were expended by people from the village. Then and since, the community of Aberfan has borne a grief that cannot be measured with strength, dignity and compassion. It is imperative that we do all we can to remember the tragic lessons of Aberfan. Remember them and heed them so similar incidents do not happen again. First Minister, I hope you will encourage all MSs who are able to to sign the statements of opinion that Lis McLean and I have tabled separately to show that this Senedd remembers Aberfan. However, as David Davies, another survivor and now chair of the Aberfan memorial charity reminds us, recollection must be based on a continued direct connection in the community. I want to close by drawing out an individual story from that community—as has already been mentioned, that of Nansi Williams, the dinner lady at Pantglas, who used her body to shield children when slurry hit the school. Nansi died, but all five children that she protected survived. A purple plaque will be unveiled to Nansi next week. First Minister, I want to close by asking how we can embed those stories into the curriculum so that the victims of Aberfan and their families will never be forgotten. Rwyf i eisiau dechrau trwy ddiolch i'r Prif Weinidog am gytuno i fy nghais, a gafodd ei wneud yn y datganiad busnes rai wythnosau yn ôl, o ran gwneud y datganiad hwn yn amser y Llywodraeth heddiw. Diolch, Brif Weinidog. Rydw i  braidd yn siomedig, fodd bynnag, bod yr eitem heddiw ar ffurf datganiad yn hytrach na dadl, gan fy mod i'n credu y byddai dadl wedi rhoi cyfle i Aelodau siarad mewn ffordd fwy digymell ac o'r galon ar y pwnc hanfodol bwysig hwn, a chael mwy o amser i wneud hynny hefyd. Chwe deg mlynedd yn ôl yfory, ychydig ar ôl 9 o'r gloch, amlyncodd tua 100,000 tunnell o slyri, gweddillion a gwastraff o domen sbwriel pwll glo ran o bentref Aberfan yn nyffryn Taf ychydig i'r de o Ferthyr Tudful. Cafodd cant a phedwar deg pedwar o bobl eu lladd. Yn anffodus, nid oedd unrhyw beth newydd o ran bywydau yn cael eu colli trwy drasiedi yng nghymunedau meysydd glo Cymru. Rwyf i wedi gweld ffigur o 6,000 o farwolaethau trwy ddamweiniau yn y pyllau yng Nghymru ers y 1800au, cymysgedd o golli bywydau unigol a digwyddiadau ar raddfa fawr lle yr oedd y bobl a gafodd eu hanafu yn eu cannoedd. Ond roedd yna, wrth gwrs, rywbeth arbennig o ofnadwy yn y gyfres o ddigwyddiadau a effeithiodd ar gymuned agos Aberfan ac yn dilyn hynny. Yn rhannol, roedd hyn oherwydd y byddai wedi bod yn bosibl gwneud mwy i atal y drasiedi hon, ac y dylai hynny fod wedi digwydd. Roedd rhybuddion nad oedd y tomenni glo yn ddiogel. Nid oedd neb yn gwrando ar y bobl. A dyna oedd un o negeseuon allweddol Sue Bevan, ei hun yn oroeswr Aberfan, yn ei drama ardderchog, The Silent Volunteer. Gobeithio bod llawer ohonon ni wedi cael cyfle i weld perfformiad Avant Cymru o hyn yn y Pierhead yn gynharach heddiw. Yn rhannol, roedd hyn oherwydd sut y cafodd y gymuned ei thrin gan yr awdurdodau wedyn, y cynnig cychwynnol hwnnw gan y Bwrdd Glo Cenedlaethol o ddim ond £50 mewn iawndal am fywyd plentyn. Rydyn ni i gyd yn gwybod am sgandal gwarthus cronfa'r trychineb, ac rwy'n falch mai Llywodraeth Lafur Cymru yn y lle hwn a wnaeth yn iawn am hynny o'r diwedd yn 2007. Fel y gwnaeth y Prif Weinidog Andy Burnham ei gydnabod pan ymwelodd ag Aberfan ddoe, nid oedd y gymuned a'i thrigolion wedi cael eu trin yn iawn gan yr awdurdodau. Fel AS Pontypridd Cynon Merthyr, diolchaf iddo am ei onestrwydd. Yn rhannol, roedd hynny oherwydd ei fod yn drychineb modern iawn, y trychineb cyntaf i'w ddarlledu ar y teledu, gyda delweddau yn cael eu dangos mewn cartrefi yma yng Nghymru a ledled y byd. Mae hefyd o fewn cof byw—os nad i ni, yna i'n rhieni ac i'n perthnasau. Mae fy mam yn dweud wrthyf i am ei phrofiad o weithio fel ysgrifennydd mewn pwll glo yn Aberpennar, a chael ei galw o'r swyddfa gyda staff eraill y swyddfa i'r storfeydd i helpu i ddosbarthu rhawiau i'r dynion lleol niferus a ymunodd â'r ymdrechion achub. I raddau helaeth, roedd hyn hefyd oherwydd ar bwy yn union yr oedd y trychineb yn effeithio. O'r 144 dioddefwr hynny, roedd 116, wrth gwrs, yn blant. Wedi'u hamlyncu yn y sbwriel oedd Ysgol Iau Pantglas. Fe wnaeth y trychineb hawlio bywydau pum athro a 109 o'r 240 o ddisgyblion yn yr ysgol y diwrnod hwnnw. Tri deg munud ynghynt, diwrnod yn ddiweddarach, byddai'r stori wedi bod mor wahanol. Fel yr oedd, cafodd dosbarthiadau cyfan eu colli. Y tu ôl i'r niferoedd amrwd hynny ni allwn ni byth anghofio plant y cafodd eu bywydau eu dwyn, neu deuluoedd y cafodd eu bywydau'u newid am byth. Ac yn olaf, y mae'n ymwneud â sut yr ymatebodd y gymuned leol yn wyneb y golled anhygoel honno. Daeth pobl o bob cwr i helpu, ond roedd yr ymdrechion mwyaf yn cael eu gwneud gan bobl o'r pentref. Bryd hynny ac ers hynny, mae cymuned Aberfan wedi dioddef galar anfesuradwy gyda chryfder, urddas a thosturi. Mae'n hanfodol ein bod ni'n gwneud popeth o fewn ein gallu i gofio gwersi trasig Aberfan. Eu cofio nhw a gwrando arnyn nhw fel nad yw achosion tebyg yn digwydd eto. Brif Weinidog, rwy'n gobeithio y byddwch chi'n annog pob AS sy'n gallu i lofnodi'r datganiadau barn y mae Lis McLean a minnau wedi'u cyflwyno ar wahân i ddangos bod y Senedd hon yn cofio Aberfan. Fodd bynnag, fel y mae David Davies, goroeswr arall ac sydd erbyn hyn yn gadeirydd elusen goffa Aberfan yn ein hatgoffa, mae'n rhaid i'r atgofion fod yn seiliedig ar gysylltiad uniongyrchol parhaus yn y gymuned. Rwyf i eisiau cloi trwy amlygu stori unigol o'r gymuned honno—fel y cafodd ei chrybwyll eisoes, stori Nansi Williams, y weinyddes ginio ym Mhantglas, a ddefnyddiodd ei chorff i gysgodi plant pan darodd slyri yr ysgol. Bu farw Nansi, ond goroesodd pob un o'r pum plentyn y gwnaeth hi eu hamddiffyn. Bydd plac porffor yn cael ei ddadorchuddio i Nansi yr wythnos nesaf. Brif Weinidog, rwyf i eisiau gorffen drwy ofyn sut y gallwn ni ymwreiddio'r straeon hynny yn y cwricwlwm fel na fydd dioddefwyr Aberfan a'u teuluoedd yn cael eu hanghofio byth. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779957 261 En 2026-10-20T15:55:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=8702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=8702&l=cy 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779968 262 En 2026-10-20T15:57:39 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=8861&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=8861&l=cy 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren The Aberfan disaster was one of the greatest tragedies ever to befall Wales, and it was made all the more heartbreaking because so many of those who died were children. As a parent, I can't imagine anything worse than losing a child, and for a small, close-knit community to lose 116 children and 28 adults is a tragedy that almost defies words. I associate myself wholeheartedly with the First Minister's words and those of representatives from other political parties in this Chamber today, and I send my deepest sympathies to the bereaved families, the survivors and everyone else whose life was forever marked on that dreadful day 60 years ago. Llywydd, last week at the royal opening of the Senedd, I had the enormous privilege of meeting Gareth Jones, a survivor of the Aberfan disaster. At a time when our headlines are dominated all too often by conflict and violence, Gareth reminded me of the extraordinary goodness that exists in the world, of unsung heroes and simple human decency. We've already heard about Nansi and Hettie, and Gareth told me about Stephen—Stephen Andrew, a caretaker who dragged him out of the window at Ysgol Pantglas, and he would not be alive to tell the tale had it not been for that brave man. He shouted at him then to run, and it was those actions that saved Gareth's life. Tragically, Stephen lost two of his own children in the disaster. Gareth did run that day, but he has never run away from Aberfan in the memory that he has of what happened to him and to his schoolmates and to his community on that day. Instead, he has spent much of his life since ensuring that future generations never forget. A plea has been made that we must ensure that people's stories are remembered and communicated to children in our day through the national curriculum. I second those calls, because people like Gareth have a story that is powerful to tell and that can remind people of the milk of human goodness and the tragedy that befalls communities when we as politicians and regulators don't act as we should. During one of the school visits that Gareth did, he met Noah, the great-grandson of Stephen Andrew, the caretaker that rescued him. And last week, both Gareth and Noah were present at the royal opening of this Senedd, where they met Their Majesties the King and Queen and, of course, Gareth told me about his experience of meeting the late Duke of Edinburgh in the days following the Aberfan disaster. Also present, of course, was Len Moss, an off-duty nurse who rushed to help after the disaster and spent two whole days washing the faces and the hands of children recovered from the rubble so that their grieving families could identify them. Those stories, to me, demonstrate the extraordinary acts of humanity in the most dreadful of circumstances. None of us who didn't experience Aberfan can really comprehend the suffering that that community has endured. I was very moved by the accounts of surviving children who felt unable to play normally in the years after the event for fear that their laughter would upset neighbours who'd lost their own children. But the stories, First Minister, of survivors like Gareth, are incredibly important, especially as the years pass, and it's more vital than ever now, I think, that we ensure that those voices are preserved, and I do ask what action the Welsh Government is going to take in order to ensure that that is the case.  I did see that very powerful play this morning, which has already been referred to, and I wish that that would be a play that everyone in Wales could watch, so powerful was its message, and I think it's a message that can be heard by people of all generations and ages, actually. I think that these are the sorts of issues that we need to take forward, really, as a Senedd, as a nation, to ensure that we foster the memory of what happened that day and that we take positive action in the future to prevent similar tragedies. We've already talked about the cross-party work that has been done on the Disused Mine and Quarry Tips (Wales) Act. There's still work to do in terms of toxic land, contaminated land, which so recently has been in the news. We owe it to the people of Aberfan to make sure that we learn lessons from the past and that we do everything that we can to prevent a similar tragedy occurring in the future.  Trychineb Aberfan oedd un o'r trasiedïau mwyaf erioed i ddigwydd yng Nghymru, ac yn fwy torcalonnus byth oherwydd bod cymaint o'r rhai a fu farw yn blant. Fel rhiant, ni allaf i ddychmygu unrhyw beth gwaeth na cholli plentyn, ac i gymuned fach, mae colli 116 o blant a 28 oedolyn yn drasiedi sydd y tu hwnt i eiriau. Rwy'n cysylltu fy hun yn llwyr â geiriau'r Prif Weinidog a geiriau cynrychiolwyr o bleidiau gwleidyddol eraill yn y Siambr hon heddiw, ac rwy'n anfon fy nghydymdeimlad dwysaf at y teuluoedd mewn profedigaeth, y goroeswyr a phawb arall yr effeithiwyd ar eu bywydau am byth y diwrnod ofnadwy hwnnw 60 mlynedd yn ôl. Lywydd, yr wythnos diwethaf yn agoriad brenhinol y Senedd, cefais i'r fraint enfawr o gwrdd â Gareth Jones, un o oroeswyr trychineb Aberfan. Ar adeg pan fo'n penawdau yn rhy aml yn llawn gwrthdaro a thrais, fe wnaeth Gareth fy atgoffa o'r daioni rhyfeddol sy'n bodoli yn y byd, o arwyr anhysbys a moesgarwch dynol syml. Rydyn ni eisoes wedi clywed am Nansi a Hettie, a dywedodd Gareth wrthyf i am Stephen—Stephen Andrew, gofalwr a'i lusgodd ef allan o'r ffenestr yn Ysgol Pantglas, ac ni fyddai'n fyw i adrodd y stori oni bai am y dyn dewr hwnnw. Gwaeddodd arno wedyn i redeg, a'r gweithredoedd hynny a achubodd fywyd Gareth. Yn drasig, collodd Stephen ddau o'i blant ei hun yn y trychineb. Fe wnaeth Gareth redeg y diwrnod hwnnw, ond nid yw erioed wedi rhedeg o Aberfan o ran y cof sydd ganddo am yr hyn y digwyddodd iddo ef ac i'w gyd-ddisgyblion ac i'w gymuned ar y diwrnod hwnnw. Yn hytrach, mae ef wedi treulio llawer o'i fywyd ers hynny yn sicrhau nad yw cenedlaethau'r dyfodol byth yn anghofio. Mae ple wedi cael ei wneud bod yn rhaid i ni sicrhau bod straeon pobl yn cael eu cofio a'u cyfleu i blant yn ein dyddiau ni drwy'r cwricwlwm cenedlaethol. Rwy'n eilio'r galwadau hynny, oherwydd mae gan bobl fel Gareth stori sy'n bwerus i'w hadrodd ac sy'n gallu atgoffa pobl o ddaioni dynol a'r drasiedi sy'n digwydd i gymunedau pan nad ydyn ni fel gwleidyddion a rheoleiddwyr yn gweithredu fel y dylen ni. Yn ystod un o ymweliadau ysgol Gareth, fe wnaeth gyfarfod â Noah, gor-ŵyr Stephen Andrew, y gofalwr a'i achubodd. Ac yr wythnos diwethaf, roedd Gareth a Noah yn bresennol yn agoriad brenhinol y Senedd hon, lle y gwnaethon nhw gwrdd â'i Fawrhydi y Brenin a'i Mawrhydi y Frenhines ac, wrth gwrs, dywedodd Gareth wrthyf i am ei brofiad o gwrdd â'r diweddar Ddug Caeredin yn y dyddiau ar ôl trychineb Aberfan. Hefyd yn bresennol, wrth gwrs, roedd Len Moss, nyrs nad oedd ar ddyletswydd a ruthrodd i helpu ar ôl y trychineb ac a dreuliodd dau ddiwrnod cyfan yn golchi wynebau a dwylo plant a gafodd eu tynnu o'r rwbel fel y gallai eu teuluoedd, a oedd yn galaru, eu hadnabod nhw. Mae'r straeon hynny, i mi, yn dangos gweithredoedd dyngarol rhyfeddol yn yr amgylchiadau mwyaf ofnadwy. Ni all neb ohonon ni, nad ydyn ni wedi wynebu profiad fel Aberfan, ddeall y dioddefaint y mae'r gymuned honno wedi'i ddioddef. Cefais i fy nghyffwrdd i'r byw gan hanesion plant sydd wedi goroesi a oedd yn teimlo nad oedden nhw'n gallu chwarae fel arfer yn y blynyddoedd ar ôl y digwyddiad, oherwydd ofn y byddai eu chwerthin yn cynhyrfu cymdogion a oedd wedi colli eu plant eu hunain. Ond mae hanesion, Brif Weinidog, goroeswyr fel Gareth, yn hynod o bwysig, yn enwedig wrth i'r blynyddoedd fynd heibio, ac mae'n fwy hanfodol nag erioed nawr, rwy'n credu, ein bod ni'n sicrhau bod y lleisiau hynny'n cael eu cadw, ac rwy'n gofyn pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn mynd i'w cymryd er mwyn sicrhau bod hynny'n digwydd. Fe welais i'r ddrama bwerus iawn honno y bore yma, y cyfeiriwyd ati eisoes, ac rwy'n dymuno y byddai honno'n ddrama y gallai pawb yng Nghymru ei gwylio, mor bwerus oedd ei neges, ac rwy'n credu ei bod yn neges y gall pobl o bob cenhedlaeth ac oedran ei chlywed, mewn gwirionedd. Rwy'n credu mai'r rhain yw'r mathau o faterion y mae angen i ni eu datblygu, mewn gwirionedd, fel Senedd, fel cenedl, i sicrhau ein bod ni'n meithrin y cof am yr hyn a ddigwyddodd y diwrnod hwnnw a'n bod ni'n cymryd camau cadarnhaol yn y dyfodol i atal trasiedïau tebyg. Rydyn ni eisoes wedi siarad am y gwaith trawsbleidiol sydd wedi'i wneud ar y Ddeddf Tomenni Mwyngloddiau a Chwareli Nas Defnyddir (Cymru) 2025. Mae yna waith i'w wneud o hyd o ran tir gwenwynig, tir halogedig, sydd wedi bod yn y newyddion yn ddiweddar iawn. Rydyn ni'n ddyledus i bobl Aberfan i wneud yn siŵr ein bod ni'n dysgu gwersi o'r gorffennol a'n bod ni'n gwneud popeth y gallwn ni i atal trasiedi debyg rhag digwydd yn y dyfodol. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779964 263 En 2026-10-20T16:00:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=9002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=9002&l=cy 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779974 264 En 2026-10-20T16:02:57 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=9179&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=9179&l=cy 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw The First Minister to respond to the opening contributions.  Y Prif Weinidog i ymateb i'r cyfraniadau agoriadol. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779977 265 Cy 2026-10-20T16:03:00 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=9182&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=9182&l=en 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Diolch, Lywydd. Dwi'n ddiolchgar i arweinyddion a llefaryddion y pleidiau am eu sylwadau nhw, am eu teyrngedau nhw ac am eu cwestiynau nhw. Thank you, Llywydd. I am grateful to the party leaders and spokespeople for their comments, for their tributes and for their questions. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779978 266 En 2026-10-20T16:03:16 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=9198&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=9198&l=cy 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Yes, we must all come together to seek justice for the communities and to honour those who died and who lived with the consequences of that horror for so many years, and continue to do so. We must, all of us, be willing to do what it takes to honour that memory. We must, through the work of the disused tips authority, double down on the need to put right the injustices faced by post-industrial communities dealing with the legacy of industry. That includes very much the contaminated land. It includes the remains of mining, slate and other long-gone industries. Oes, mae'n rhaid i ni i gyd ddod at ein gilydd i geisio cyfiawnder ar gyfer y cymunedau ac i anrhydeddu'r rhai a fu farw ac a fu'n byw gyda chanlyniadau'r arswyd hwnnw ers cymaint o flynyddoedd, a pharhau i wneud hynny. Mae'n rhaid i ni, pob un ohonon ni, fod yn barod i wneud yr hyn sydd angen ei wneud i anrhydeddu'r cof hwnnw. Mae'n rhaid i ni, trwy waith yr awdurdod tomenni nas defnyddir, ganolbwyntio ar yr angen i unioni'r anghyfiawnderau sy'n wynebu cymunedau ôl-ddiwydiannol sy'n ymdrin ag etifeddiaeth diwydiant. Mae hynny'n bendant yn cynnwys y tir halogedig. Mae'n cynnwys gweddillion mwyngloddio, llechi a diwydiannau eraill sydd wedi hen ddiflannu. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779983 267 Cy 2026-10-20T16:04:09 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=9251&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=9251&l=en 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Ond mae'r deyrnged a'i thôn hi yn bwysig iawn gennym ni yma, onid ydy, fel Senedd heddiw, ac mae'r pwynt wedi'i wneud gan sawl un: mi oedd modd osgoi hyn. Rhywbeth wedi'i greu gan ddyn oedd hyn, ac mi oedd y camgymeriadau yn yr ymateb a'r anghyfiawnderau yn yr ymateb yn anghyfiawnderau wedi'u creu gan ddyn. Dyma'r trychineb yr ydyn ni yn ei gofio a'r anghyfiawnder dŷn ni i gyd yma yn mynnu sicrhau na chaiff ddigwydd eto. Ond, do, mi wnaeth y gymuned ac unigolion ddangos dewrder rhyfeddol. Mae rhes o enwau wedi'u crybwyll yma heddiw. Pleser mawr oedd siarad efo Gareth a'i ferch, Emma, yma yr wythnos diwethaf, â'i gof o am Stephen yn ei dynnu fo i ddagrau 60 mlynedd yn ddiweddarach. Dŷn ni'n cofio bopa Hettie a Nansi a Len. But the tribute and its tone is very important for us as a Senedd today, isn't it, and the point has been made by many people: this tragedy was avoidable. This was made by man, and the injustices and errors made in the response were also man-made. This is the tragedy that we commemorate and the injustice that we all here seek to ensure is never repeated. But, yes, the community and individuals within it showed incredible courage. A list of names has been mentioned today. It was a huge pleasure to speak to Gareth and his daughter, Emma, here last week, and to hear of his memories of Stephen dragging him to safety bringing him to tears 60 years later. We remember aunt Hettie, Nansi and Len. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779965 268 Cy 2026-10-20T16:05:00 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=9302&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=9302&l=en 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779970 269 En 2026-10-20T16:05:20 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=9322&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=9322&l=cy 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun But we remember so, so many—countless—people, whose names may have long disappeared from our collective memory, but whose response on that day, in small ways, contributed to showing what we are as a nation, which came together as one community on that day 60 years ago. Ond rydyn ni'n cofio hynny, cymaint o bobl, y mae eu henwau wedi hen ddiflannu o gof y genedl, ond y mae eu hymateb ar y diwrnod hwnnw, mewn ffyrdd bach, wedi cyfrannu at ddangos yr hyn ydyn ni fel cenedl, a ddaeth at ei gilydd fel un gymuned ar y diwrnod hwnnw 60 mlynedd yn ôl. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779979 270 En 2026-10-20T16:05:49 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=9351&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=9351&l=cy 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 12149 12149 Lis McLean AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12149 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12149 McLean, Lis I am a Merthyr girl, and I just want to say before I read this that I am shocked, surprised and upset by any reference to any party political stuff when we talk about Aberfan, because it just isn't relevant. But I want to say this: having lived all my life in Merthyr Tydfil, I have often been asked about Aberfan. Wherever I go, whenever people hear where I am from, they immediately think of the terrible tragedy. For many years, that was the only story that people knew about Aberfan and the outside world.  My own memories are of my parents' sadness and of my father being called to send every man and machine that he could to Pantglas school. It was only many years later that he actually said that that was the worst day of his life. Sixty years on, we will never forget the 116 children and 28 adults who lost their lives, nor the families who have struggled. But Aberfan is so much more than its tragedy. My daughter and grandchildren—Joseff and Nansi, as it happens—call Aberfan their home. I see a warm, welcoming community, full of kindness, talent, resilience and pride. Aberfan will always carry its history, and we must remember those who were lost, honour their memory and cherish all that Aberfan is today. But would the First Minister and all Members in this Chamber today, whatever party you're in, agree with me in saying that Aberfan should never be defined by tragedy alone, and that its greatest strength lies in its people, their determination and tenacity, and the wonderful community that they continue to build for future generations? Rwy'n ferch o Ferthyr, ac rwyf i eisiau dweud cyn i mi ddarllen hwn fy mod i wedi cael fy ysgwyd, wedi cael sioc, wedi fy synnu ac yn flin gan unrhyw gyfeiriad at bethau gwleidyddiaeth plaid pan ydym yn siarad am Aberfan, oherwydd nid yw'n berthnasol. Ond rwyf i eisiau dweud hyn: ar ôl byw ar hyd fy oes ym Merthyr Tudful, yn aml mae pobl yn gofyn i mi am Aberfan. Ble bynnag yr ydw i'n mynd, pryd bynnag y mae pobl yn clywed o ble yr ydw i'n dod, maen nhw'n meddwl yn syth am y drasiedi ofnadwy. Am flynyddoedd lawer, dyna'r unig stori yr oedd pobl yn gwybod am Aberfan a'r byd y tu allan. Fy atgofion i fy hun yw tristwch fy rhieni a fy nhad yn cael ei alw i anfon pob dyn a pheiriant a allai i ysgol Pantglas. Dim ond flynyddoedd lawer yn ddiweddarach y dywedodd mai dyna oedd diwrnod gwaethaf ei fywyd. Chwe deg mlynedd yn ddiweddarach, ni fyddwn ni byth yn anghofio'r 116 o blant a 28 o oedolion a gollodd eu bywydau, na'r teuluoedd sydd wedi dioddef trafferthion. Ond mae Aberfan yn gymaint mwy na'r drasiedi. Mae fy merch a fy wyrion—Joseff a Nansi, fel mae'n digwydd—yn galw Aberfan yn gartref iddyn nhw. Rwy'n gweld cymuned gynnes, groesawgar, llawn caredigrwydd, talent, cydnerthedd a balchder. Bydd Aberfan bob amser yn cario'i hanes, ac mae'n rhaid i ni gofio'r rhai a gafodd eu colli, anrhydeddu eu cof a gwerthfawrogi popeth a yw Aberfan heddiw. Ond a fyddai'r Prif Weinidog a holl Aelodau yn y Siambr hon heddiw, pa bynnag blaid yr ydych chi ynddi, yn cytuno â mi wrth ddweud na ddylai Aberfan byth gael ei ddiffinio gan drasiedi yn unig, ac mai ei bobl yw ei gryfder mwyaf, eu penderfyniad a'u dygnwch, a'r gymuned wych y maen nhw'n parhau i'w datblygu ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779990 271 En 2026-10-20T16:07:58 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=9480&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=9480&l=cy 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Diolch. I know how difficult it is for Lis and others to speak and to remember, but I know how determined they are, also, to never forget. As I said in my opening remarks, and I agree very much with the Member, this is the story of a community that faced unspeakable tragedy, but that refused to be defeated. That community, to this very day, remains an inspiration to us, and let us all, in our grief tomorrow, take inspiration from the way that Aberfan and its people have responded. Diolch. Rwy'n gwybod pa mor anodd yw hi i Lis ac eraill siarad a chofio, ond rwy'n gwybod pa mor benderfynol ydyn nhw, hefyd, i fyth anghofio. Fel y dywedais i yn fy sylwadau agoriadol, ac rwy'n cytuno'n fawr â'r Aelod, dyma hanes cymuned a wynebodd drasiedi y tu hwnt i eiriau, ond a wrthododd gael ei threchu. Mae'r gymuned honno, hyd heddiw, yn parhau i fod yn ysbrydoliaeth i ni, a gadewch i ni i gyd, yn ein galar yfory, gymryd ysbrydoliaeth o'r ffordd y mae Aberfan a'i bobl wedi ymateb. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779991 272 En 2026-10-20T16:08:45 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=9527&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=9527&l=cy 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 12158 12158 Jason O'Connell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12158 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12158 O'Connell, Jason First Minister, 60 years ago, we know that 144 lives were lost in Aberfan, and 116 of those were children. Now, I cannot comprehend what it must be like to send your child off to school and not have them return. For the families, the survivors and the community of Aberfan, the pain of that day will never go away. Now, as one of the Members representing this community in this Chamber, I know that Aberfan is not simply a tragedy recorded in our history books. It's a community that carries the scars of what happened that day, and will do so for the rest of time. I had the honour yesterday of attending the University of South Wales, where the last remaining survivor, Jeff Edwards, gave a talk—a powerful account of loss, of grief, but also the fight for justice after the event itself, and the events that the community had to go through to get that justice. First Minister, remembrance must be about more than words. It must also be about responsibility and ensuring that those lessons are never forgotten. So, 60 years on, what assurances can you give the families of Aberfan that the lessons of that terrible day remain at the heart of how we protect our Valleys communities today? And can I have your assurance that the physical coal tip remediation will receive priority, and can you please outline how the remainder of coal tips at risk across Wales are to be made safe? We owe those 144 souls and the families nothing less. Diolch. Brif Weinidog, 60 mlynedd yn ôl, gwyddon ni fod 144 o fywydau wedi cael eu colli yn Aberfan, ac roedd 116 ohonyn nhw'n blant. Nawr, ni allaf ddirnad sut beth yw anfon eich plentyn i'r ysgol a pheidio'i weld yn dychwelyd. I'r teuluoedd, y goroeswyr a chymuned Aberfan, ni fydd poen y diwrnod hwnnw byth yn diflannu. Nawr, fel un o'r Aelodau sy'n cynrychioli'r gymuned hon yn y Siambr hon, nid dim ond trasiedi yn ein llyfrau hanes yw Aberfan. Mae'n gymuned sy'n cario'r creithiau'r hyn a ddigwyddodd y diwrnod hwnnw, a bydd yn gwneud hynny am weddill amser. Cefais i'r anrhydedd ddoe o fynychu Prifysgol De Cymru, lle rhoddodd y goroeswr olaf i'w achub, Jeff Edwards, sgwrs—adroddiad pwerus o golled, o alar, ond hefyd y frwydr dros gyfiawnder ar ôl y digwyddiad ei hun, a'r digwyddiadau yr oedd yn rhaid i'r gymuned eu tramwyo i gael y cyfiawnder hwnnw. Brif Weinidog, mae'n rhaid i goffâd fod yn ymwneud â mwy na geiriau. Rhaid iddo hefyd fod yn ymwneud â chyfrifoldeb a sicrhau nad yw'r gwersi hynny byth yn cael eu hanghofio. Felly, 60 mlynedd yn ddiweddarach, pa sicrwydd allwch chi ei roi i deuluoedd Aberfan bod gwersi y diwrnod ofnadwy hwnnw yn parhau i fod wrth wraidd sut yr ydyn ni'n amddiffyn ein cymunedau yn y Cymoedd heddiw? Ac a gaf i gael eich sicrwydd y bydd y gwaith adfer rhag y tomenni glo ffisegol yn cael blaenoriaeth, ac a wnewch chi amlinellu sut y bydd gweddill y tomenni glo sydd yn wynebu risg ledled Cymru yn cael eu gwneud yn ddiogel? Nid ydyn ni'n ddyledus am lai i'r 144 enaid hynny a'r teuluoedd. Diolch. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779982 273 En 2026-10-20T16:10:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=9602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=9602&l=cy 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779985 274 En 2026-10-20T16:10:16 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=9618&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=9618&l=cy 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun When this Senedd legislates, we take on a joint commitment to ensure that that legislation is acted upon. The Disused Mine and Quarry Tips (Wales) Act 2025 was absolutely about giving that assurance that we will use what we can do as a Parliament to legislate, to use the powers that we have to give assurances to communities. That doesn't mean it's 'job done', it means that the foundations are in place, and when the disused tips authority comes into force in April 2027, we then move into a new phase of making sure that, absolutely, this is exactly what we do: we act in a way that gives confidence to the communities the length and breadth of Wales and that we understand the anxiety that they face from day to day. But, again, in responding to the wider point made by the Member, he reminds us that we are gathering here in memory of a community today in all its meanings. A community is a place, yes, but more than that, community is the people within that, and it's shoulder to shoulder with the people of Aberfan, present and past, that we stand in these days of remembrance. Pan fo'r Senedd hon yn deddfu, rydyn ni'n ymrwymo ar y cyd i sicrhau bod y ddeddfwriaeth honno yn cael ei gweithredu. Roedd Deddf Tomenni Mwyngloddiau a Chwareli Nas Defnyddir (Cymru) 2025 yn ymwneud yn llwyr â rhoi'r sicrwydd hwnnw y byddwn ni'n defnyddio'r hyn y gallwn ni ei wneud fel Senedd i ddeddfu, i ddefnyddio'r pwerau sydd gennym ni i roi sicrwydd i gymunedau. Nid yw hynny'n golygu ei bod yn 'dasg wedi'i chyflawni', mae'n golygu bod y sylfeini yn eu lle, a phan ddaw'r awdurdod tomenni nas defnyddir i rym ym mis Ebrill 2027, ein bod ni wedyn yn symud i gyfnod newydd o wneud yn hollol siŵr, mai dyma'n union beth yr ydyn ni'n ei wneud: rydyn ni'n gweithredu mewn ffordd sy'n rhoi hyder i'r cymunedau ar draws Cymru a'n bod ni'n deall y pryder y maen nhw'n ei wynebu o ddydd i ddydd. Ond, unwaith eto, wrth ymateb i'r pwynt ehangach a gafodd ei wneud gan yr Aelod, mae'n ein hatgoffa ni ein bod yn ymgynnull yma er cof am gymuned heddiw yn ei holl ystyron. Mae cymuned yn lleoliad, ydy, ond yn fwy na hynny, y bobl y tu mewn iddi yw cymuned, ac ochr ac ochr â phobl Aberfan, y presennol a'r gorffennol, rydyn ni'n sefyll yn y dyddiau hyn o gofio. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779988 275 En 2026-10-20T16:11:47 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=9709&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=9709&l=cy 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane I associate myself with all of the remarks made, and on behalf of the Welsh Liberal Democrats, I pay honour to those who have died, those who have lost members of their family and have been affected and continue to be affected. I was honoured this morning to attend the performance of The Silent Volunteer. It was a very moving performance, and one thing that struck me was the replication of the sound of the thundering slurry rushing down the hillside towards the school. It brought home the terrifying reality of that day, after a week of rain, and the devastation suffered by the community. At the end of the performance, one word stood out for me, which was 'undod'—unity. That was on a banner that the performers held up. And as politicians, we have a responsibility to come together, as we have done this afternoon, to listen to communities and to learn from the past. We must honour those who died, not only through remembrance, but through our actions going forward. Diolch. Rwy'n cysylltu fy hun â'r holl sylwadau sydd wedi cael eu gwneud, ac ar ran Democratiaid Rhyddfrydol Cymru, rwy'n anrhydeddu'r rhai sydd wedi marw, y rhai sydd wedi colli aelodau o'u teuluoedd, yr effeithiwyd arnyn nhw ac yr effeithir arnyn nhw heddiw. Roedd yn anrhydedd, y bore yma i mi fynychu perfformiad The Silent Volunteer. Roedd yn berfformiad llawn teimlad, ac un peth a wnaeth fy nharo i oedd ailadrodd sŵn y slyri yn taranu wrth ruthro i lawr y bryn tuag at yr ysgol. Amlygodd wirionedd  brawychus y diwrnod hwnnw, ar ôl wythnos o law, a'r dinistr y gwnaeth y gymuned ei ddioddef. Ar ddiwedd y perfformiad, roedd un gair yn amlygu ei hun i mi, sef 'undod'. Roedd hynny ar faner yr oedd y perfformwyr yn ei dal i fyny. Ac fel gwleidyddion, mae gennym ni gyfrifoldeb i ddod at ein gilydd, fel yr ydyn ni wedi'i wneud y prynhawn yma, i wrando ar gymunedau ac i ddysgu o'r gorffennol. Rhaid i ni anrhydeddu'r rhai a fu farw, nid yn unig trwy gofio, ond trwy ein gweithredoedd yn y dyfodol. Diolch. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779989 276 Cy 2026-10-20T16:12:58 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=9780&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=9780&l=en 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Diolch i arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol yng Nghymru. Ac yn wir, mae'r gair yna, 'undod', unwaith eto, onid ydy, yn adlewyrchu'r negeseuon dŷn ni wedi eu clywed yma yn Senedd Cymru heddiw ac yn y dyddiau yn arwain at yfory. Efo'n gilydd fel cenedl mae wynebu'r her wrth symud ymlaen, o sicrhau ein bod ni'n dal i gofio, ond, ie, i fynd i'r afael â'r bygythiad sydd yn bodoli o hyd o'n treftadaeth ddiwydiannol ni. Dŷn ni'n gwybod beth ydy'r gwaith sydd angen ei wneud. Mae'r gwaith mae'r Llywodraeth yn ymwneud â fo yn waith ymarferol, pwysig o adnabod y tomenni hynny sydd yn achosi mwyaf o fygythiad. Mae hynny wedi ei wneud. Gwneud yn siŵr bod y gwaith archwilio yn digwydd; gwneud yn siŵr bod yr arian yn dod, yn rhannol o goffrau'r Llywodraeth yma, ond hefyd o Lywodraeth y Deyrnas Unedig, wrth gwrs, gan fod hwn yn fater o ddyddiau ymhell cyn datganoli; sicrhau bod y camau ymarferol yn cael eu cymryd wedyn i ddiogelu—mae'r gwaith hwnnw'n parhau. Mae o'n gorfod digwydd fel mater o flaenoriaeth, ond ein blaenoriaeth ni yma rŵan, fel mae pawb yn myfyrio arno fo, ydy i gofio'r erchylltra yn Aberfan yn 1966, a gwneud yr addewid y gwnawn ni bopeth y gallwn ni i sicrhau na all hyn ddigwydd eto. I thank the leader of the Liberal Democrats in Wales. Indeed, it's that word 'unity', again, that has echoed through the messages that we have heard in the Welsh Parliament today and in the days leading up to tomorrow's commemorations. Together as a nation we unite in facing the challenge as we move forward, and of ensuring that we continue to remember, but also, yes, to address the threat that still exists from our industrial heritage. We know what work needs to be done. The work that the Government is involved with is important, practical work in identifying those tips that are of greatest threat. That has been done. Ensuring that the investigations take place; ensuring that the funding comes, partly from this Government's budget but also from the UK Government, of course, because this is an issue that predates devolution; ensuring that those practical steps are then taken in order to safeguard communities—that work continues. It must happen as a matter of priority, but our priority here is to remember, as everyone here does, the horrors of Aberfan in 1966, and to make the pledge that we will do everything we can to ensure that this never happens again. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779992 277 En 2026-10-20T16:14:39 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=9881&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=9881&l=cy 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 12150 12150 Sara Crowley AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12150 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12150 Crowley, Sara Llywydd, the story of Aberfan is woven into the collective memory of our Valleys. My grandfather, like so many others, walked over the mountains from Penrhiwceiber that day to help. That instinct to come together, to care for one another and to act when people need help has shaped how I think of Aberfan. Recent pieces this week, such as Aberfan: The Village That Fought Back, The Silent Volunteer and Aberfan: A Family Story are powerful reminders across different mediums that Aberfan is not only a story of tragedy, but of a community that fought and fights for justice and refused to be ignored. Yesterday, speaking at the University of South Wales, Jeff Edwards, as we mentioned, the last schoolchild rescued from the rubble, spoke powerfully about his experience and the lessons that could never be forgotten. The courage and resilience of survivors, families and campaigners and the determination to hold powerful institutions to account are the extraordinary part of Aberfan's legacy. First Minister, do you agree that one of Aberfan's most enduring lessons is the power of communities standing together, not only in the face of tragedy, but in the pursuit of justice? Lywydd, mae hanes Aberfan wedi'i wau i gytgof ein Cymoedd. Cerddodd fy nhad-cu, fel cymaint o bobl eraill, dros y mynyddoedd o Benrhiwceiber y diwrnod hwnnw i helpu. Mae'r reddf honno i ddod at ein gilydd, i ofalu am ein gilydd ac i weithredu pan fydd pobl angen cymorth wedi llunio sut yr wyf i'n meddwl am Aberfan. Mae darnau diweddar yr wythnos hon, fel Aberfan: The Village That Fought Back, The Silent Volunteer ac Aberfan: A Family Story yn nodyn atgoffa pwerus ar draws gwahanol gyfryngau bod Aberfan nid yn unig yn stori am drasiedi, ond am gymuned a frwydrodd ac sy'n brwydro dros gyfiawnder ac sy'n gwrthod cael ei hanwybyddu. Ddoe, wrth siarad ym Mhrifysgol De Cymru, fe wnaeth Jeff Edwards, fel yr ydyn ni wedi sôn, y plentyn ysgol olaf a gafodd ei achub o'r rwbel, siarad yn bwerus am ei brofiad a'r gwersi na fyddai byth yn bosibl eu hanghofio. Mae dewrder a chydnerthedd goroeswyr, teuluoedd ac ymgyrchwyr a'r penderfyniad i ddal sefydliadau pwerus i gyfrif yn rhan anhygoel o etifeddiaeth Aberfan. Brif Weinidog, a ydych chi'n cytuno mai un o wersi mwyaf parhaol Aberfan yw pŵer cymunedau sy'n sefyll gyda'i gilydd, nid yn unig yn wyneb trasiedi, ond wrth fynd ar drywydd cyfiawnder? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779984 278 En 2026-10-20T16:15:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=9902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=9902&l=cy 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779994 279 En 2026-10-20T16:15:51 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=9953&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=9953&l=cy 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Very much so, Llywydd. We're having a sense this afternoon, aren't we, that we all have a different relationship with that tragedy in Aberfan, but that it is something that is relevant to all of us. It might be family, it might be a moment spent with somebody who was there, it might be a parent, it might be a sense of watching, maybe from afar, but a sense of feeling very much at one with the people of Aberfan in thinking of their tragedy. But, yes, this is a community that had to wait far, far too long for justice. The placing of unstable heaps above a village and then the taking of funds for the remediation from that community are injustices that cause scars that will run deep. But it is by supporting that community and all of us somehow taking ownership of that sense of community between us that we can—again, I make the case—make that pledge that we never ever allow this to happen in this way again. Yn wir, Lywydd. Rydyn ni'n synhwyro'r prynhawn yma, onid ydyn ni, bod gennym ni i gyd berthynas wahanol â'r drasiedi honno yn Aberfan, ond ei fod yn rhywbeth sy'n berthnasol i bob un ohonon ni. Efallai ei fod yn deulu, efallai ei fod yn foment a gafodd ei dreulio gyda rhywun a oedd yno, efallai ei fod yn rhiant, efallai ei fod yn ymdeimlad o wylio, efallai o bell, ond ymdeimlad o deimlo'n un â phobl Aberfan wrth feddwl am eu trasiedi. Ond, ie, mae hon yn gymuned a oedd wedi gorfod aros yn rhy hir o lawer am gyfiawnder. Mae gosod pentyrrau ansefydlog uwchben pentref ac yna cymryd arian ar gyfer eu hadfer o'r gymuned honno yn anghyfiawnderau sy'n achosi creithiau dwfn. Ond trwy gefnogi'r gymuned honno a phob un ohonon ni rywsut yn cymryd perchnogaeth o'r ymdeimlad hwnnw o gymuned rhyngom ni y gallwn ni—unwaith eto, rwy'n dadlau'r achos—wneud yr addewid hwnnw nad ydyn ni byth, byth yn caniatáu i hyn ddigwydd yn y ffordd hon eto. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779996 280 En 2026-10-20T16:17:17 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=10039&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=10039&l=cy 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 12159 12159 David Hughes AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12159 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12159 Hughes, David Like Lis, I was brought up in Aberfan and had many friends who were there that day. So, today, we pause with heavy hearts to remember the lives lost in Aberfan's disaster. Sixty years on, the pain of that terrible day remains deeply felt by families, friends and the community whose lives were forever changed. We remember the children whose lives were taken far too soon, the adults who lost their lives and all those who witnessed such unimaginable grief. Aberfan was not simply a tragedy in history; it was a community's heartbreak and a reminder of how precious every life is. Today we honour those who were lost, remember all those who carry on and hold the families and people of Aberfan in our thoughts. May the memories never fade, may the compassion, courage and strength shown in the aftermath continue to inspire us. We will remember them, we will grieve and we will never forget. That's all I ask of this place: that we never forget. Thank you. Fel Lis, cefais i fy magu yn Aberfan ac roedd gennyf i lawer o ffrindiau a oedd yno y diwrnod hwnnw. Felly, heddiw, rydyn ni'n oedi gyda chalonnau trwm i gofio'r bywydau a gafodd eu colli yn nhrychineb Aberfan. Chwe deg mlynedd yn ddiweddarach, mae poen y diwrnod ofnadwy hwnnw'n parhau i gael ei deimlo'n ddwfn gan deuluoedd, ffrindiau a'r gymuned y cafodd eu bywydau eu newid am byth. Rydyn ni'n cofio'r plant y cafodd eu bywydau eu cymryd yn llawer rhy fuan, yr oedolion a gollodd eu bywydau a phawb a welodd alar mor annirnadwy. Nid trasiedi mewn hanes yn unig oedd Aberfan; roedd yn dorcalon cymuned ac yn atgof o ba mor werthfawr yw pob bywyd. Heddiw rydyn ni'n anrhydeddu'r rhai a gollwyd, yn cofio pawb sy'n dal ati ac yn cadw teuluoedd a phobl Aberfan yn ein meddyliau. Boed i'r atgofion byth ddiflannu, boed i'r tosturi, y dewrder a'r cryfder a ddangoswyd yn dilyn hynny barhau i'n hysbrydoli. Byddwn ni'n eu cofio, byddwn yn galaru ac ni fyddwn byth yn anghofio. Dyna'r cyfan rwy'n gofyn gan y lle hwn: ein bod ni byth yn anghofio. Diolch. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779997 281 En 2026-10-20T16:18:50 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=10132&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=10132&l=cy 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I'm grateful for a thoughtful tribute, and, briefly, Llywydd, it is an important message that we never forget. The sixtieth anniversary only takes us on to the sixty-first and the sixty-second, because the memory of what happened in Aberfan must always drive us forward to remember the resilience of a community, what they faced and what we still owe them today. Rwy'n ddiolchgar am deyrnged feddylgar, ac, yn fyr, Lywydd, mae'n neges bwysig ein bod ni byth yn anghofio. Mae'r pen-blwydd chwe deg yn mynd â ni ymlaen i ben-blwyddi chwe deg un a chwe deg dau, oherwydd mae'n rhaid i'r cof am yr hyn a ddigwyddodd yn Aberfan bob amser ein hysgogi i gofio cydnerthedd cymuned, yr hyn y gwnaethon nhw eu hwynebu a'r hyn yr ydyn ni'n dal i fod yn ddyledus iddyn nhw amdano heddiw. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779998 282 En 2026-10-20T16:19:18 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=10160&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=10160&l=cy 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 267 267 Ken Skates AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=267 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267 Skates, Ken First Minister, I commend and thank you for your statement today and all Members for their powerful contributions. To their credit, and to this day, leaders from across Wales, across the UK and from around the world continue to visit Aberfan to commemorate our loss and to give comfort to the community. The visit of the Prime Minister yesterday had a special resonance for him given his experience of the Hillsborough disaster. Hillsborough was a formative experience for him, because officialdom contributed to the making of the disaster and then sought to cover up the cause. It's with great regret that we reflect that the Aberfan disaster could have been averted if officialdom had listened to the local community. May we never forget the lives that were lost. May we never forget the families who continue to carry their memory and may the story of Aberfan continue to remind us of the value of every life, the strength of community and the importance of compassion. Their memory remains part of the story of Wales and their loss will never be forgotten. First Minister, in your view, how else, what more can we do to remember them through the curriculum and through wider civic society? Would you agree perhaps to invite ideas and suggestions for deepening our remembrance from members of the public? Diolch. Brif Weinidog, rwy'n eich canmol chi ac yn diolch i chi am eich datganiad heddiw a'r holl Aelodau am eu cyfraniadau pwerus. Er clod iddyn nhw a hyd heddiw, mae arweinwyr o bob cwr o Gymru, ledled y DU ac o bob cwr o'r byd yn parhau i ymweld ag Aberfan i goffáu ein colled ac i roi cysur i'r gymuned. Roedd gan ymweliad Prif Weinidog y DU ddoe atsain arbennig iddo o ystyried ei brofiad o drychineb Hillsborough. Roedd Hillsborough yn brofiad ffurfiannol iddo, oherwydd cyfrannodd swyddogoliaeth at greu'r trychineb ac yna fe geisiodd guddio'r achos. Gyda thristwch mawr, yr ydyn ni'n myfyrio ynghylch y ffaith y byddai wedi bod yn bosibl osgoi trychineb Aberfan pe bai swyddogion wedi gwrando ar y gymuned leol. Boed i ni fyth anghofio'r bywydau a gollwyd. Boed i ni fyth anghofio'r teuluoedd sy'n parhau i ysgwyddo eu cof a boed i stori Aberfan barhau i'n hatgoffa o werth pob bywyd, cryfder cymuned a phwysigrwydd tosturi. Mae'r cof amdanyn nhw'n parhau i fod yn rhan o hanes Cymru ac ni fydd eu colled byth yn cael ei hanghofio. Brif Weinidog, yn eich barn chi, sut gallwn, beth arall allwn ni ei wneud i'w cofio drwy'r cwricwlwm a thrwy'r gymdeithas ddinesig ehangach? A fyddech chi'n cytuno efallai i wahodd syniadau ac awgrymiadau ar gyfer dyfnhau ein cofio gan aelodau o'r cyhoedd? Diolch. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779993 283 En 2026-10-20T16:20:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=10202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=10202&l=cy 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780000 284 En 2026-10-20T16:20:44 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=10246&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=10246&l=cy 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I appreciate the message from the Labour leader, and I am somebody who has always felt that we need to ensure that our children know our story, know our history, and our history has many facets to it. We have a proud industrial history, we have a legacy of real pain from that industrial history too, and absolutely, I know, and I speak for my education Minister in saying, that we always look for new ways of ensuring that, through our education system, we can make sure that our young people are equipped from knowing their past to prepare for their futures. Yes, officialdom let the people of Aberfan down. It is our privilege in Government and within the wider public sphere in Wales that we are tasked with making sure that we use the tools of officialdom to build a better and more secure future for the people of Wales. Rwy'n gwerthfawrogi'r neges gan yr arweinydd Llafur, ac rwy'n rhywun sydd bob amser wedi teimlo bod angen i ni sicrhau bod ein plant yn gwybod ein stori, yn gwybod ein hanes, ac mae gan ein hanes sawl agwedd iddo. Mae gennym ni hanes diwydiannol balch, mae gennym ni etifeddiaeth o boen gwirioneddol o'r hanes diwydiannol hwnnw hefyd, ac yn hollol, rwy'n gwybod, ac rwy'n siarad ar ran fy Ngweinidog dros addysg wrth ddweud, ein bod ni bob amser yn chwilio am ffyrdd newydd o sicrhau y gallwn ni, trwy ein system addysg, wneud yn siŵr bod ein pobl ifanc yn cael eu paratoi drwy wybod am eu gorffennol er mwyn paratoi ar gyfer eu dyfodol. Do, fe wnaeth swyddogoliaeth siomi pobl Aberfan. Mae'n fraint i ni yn y Llywodraeth ac o fewn y byd cyhoeddus ehangach yng Nghymru fod gennym ni'r dasg o wneud yn siŵr ein bod ni'n defnyddio adnoddau swyddogoliaeth i ddatblygu dyfodol gwell a mwy diogel i bobl Cymru. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780001 285 Cy 2026-10-20T16:21:56 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=10318&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=10318&l=en 261020-4 4. Datganiad gan y Prif Weinidog: Nodi 60 mlynedd ers Trychineb Aberfan 4. Statement by the First Minister: 60th Anniversary of the Aberfan Disaster C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch, Brif Weinidog. Diolch, bawb. Thank you, First Minister. Thank you, everyone. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780002 286 Cy 2026-10-20T16:22:01 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=10323&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=10323&l=en 261020-5 5. Datganiad y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Bil Trethiant (Cymru) 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Taxation (Wales) Bill C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn nawr at yr eitem nesaf, datganiad y Gweinidog Cabinet dros Gyllid, Bil trethiant. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Gyllid, Elin Jones. We now move to the next item, a statement by the Cabinet Minister for Finance, the Taxation (Wales) Bill. I call on the Cabinet Minister for Finance, Elin Jones. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780005 287 Cy 2026-10-20T16:22:14 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=10336&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=10336&l=en 261020-5 5. Datganiad y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Bil Trethiant (Cymru) 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Taxation (Wales) Bill C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Cabinet Minister for Finance Y Gweinidog Cabinet dros Gyllid Jones, Elin Lywydd, rwy'n falch o gyflwyno Bil Trethiant (Cymru) i'r Senedd, y pecyn hwn o newidiadau sy'n gam ar hyd taith datganoli trethi Cymru. Naw mlynedd yn ôl, pasiodd y Senedd hon ddeddfwriaeth yn cyflwyno'r Ddeddf trafodiadau tir a'r Ddeddf gwarediadau tirlenwi. Cefnogwyd hyn drwy sefydlu Awdurdod Cyllid Cymru. Mae Awdurdod Cyllid Cymru wedi datblygu hanes cryf o gyflawni, ac enw da am degwch sy'n seiliedig ar lefel uchel o ymddiriedaeth a pherthynas gydweithredol â threthdalwyr a'r rhai sy'n eu cynghori. Mae wedi ennill profiad gweithredol gwerthfawr o weinyddu trethi datganoledig ac wedi gwrando'n ofalus ar adborth gan drethdalwyr. Er nad yw gweinyddu trethi'n dda yn cael llawer o sylw mewn penawdau newyddion, mae'n sylfaenol i system dreth sy'n gweithredu'n dda. Mae'n falch gen i ddweud fod datganoli trethi yng Nghymru wedi bod yn llwyddiannus. Ers 2018, mae Awdurdod Cyllid Cymru wedi casglu mwy na £2.7 biliwn mewn trethi datganoledig, gan gefnogi'r gwasanaethau cyhoeddus y mae ein trigolion yn dibynnu arnyn nhw. Mae ein rhaglen lywodraethu yn cynnwys dyletswydd i sicrhau trethi teg, a thrwyddi mae'r Llywodraeth hon wedi ymrwymo i wneud yn siŵr bod refeniw yn cael ei godi mewn ffordd deg a syml. Fel rhan o'r ymrwymiad hwn, bydd angen i ni sicrhau bod ein deddfwriaeth drethi yn cael ei hadolygu a'i gwella'n rheolaidd a bod newidiadau technegol yn cael eu rhoi ar waith er mwyn gwneud yn siŵr bod y trethi yn gweithredu yn unol â'r bwriad. Mae trethi effeithiol yn dibynnu ar ansawdd y ddeddfwriaeth a'r gwaith sylfaenol o'u gweinyddu. Mae trethdalwyr yn haeddu deddfwriaeth sy'n eglur ac yn syml. Mae angen i gyrff cyhoeddus gael pwerau sy'n gymesur ac yn ymarferol, ac mae cyfrifoldeb ar Lywodraethau i ddysgu o brofiad ac i wneud gwelliannau lle mae angen eu gwneud. Dyna yw union bwrpas y Bil a gyflwynais i ddoe. Gadewch i mi fod yn glir: dyw'r Bil ddim yn cyflwyno trethi newydd; dyw e ddim chwaith yn newid cyfraddau treth na throthwyon treth, nac yn cyflwyno mathau newydd o ryddhad treth. Yn hytrach, mae'r Bil yn cyflwyno pecyn o newidiadau technegol a gweinyddol wedi'u targedu'n fanwl i dair Deddf trethi Cymru, sef Deddf Treth Trafodiadau Tir a Gwrthweithio Osgoi Trethi Datganoledig (Cymru) 2017, Deddf Treth Gwarediadau Tirlenwi (Cymru) 2017 a Deddf Casglu a Rheoli Trethi (Cymru) 2016. Pwrpas y Bil yw sicrhau bod ein trethi datganoledig yn parhau i weithredu mewn ffordd deg ac effeithiol. Mae'n Fil ymarferol sy'n canolbwyntio ar egluro system dreth ddatganoledig Cymru, ei chryfhau, a'i diogelu ar gyfer y dyfodol. Mae'r mesurau sydd ynddo yn ymateb i faterion ymarferol a thechnegol a nodwyd dros amser gan Awdurdod Cyllid Cymru, trethdalwyr, cynghorwyr proffesiynol a phartneriaid cyflawni. Mae'r Bil yn cynnwys mesurau fydd yn cefnogi Awdurdod Cyllid Cymru i gyflawni ei swyddogaethau mewn ffordd fwy effeithiol. Bydd yn egluro agweddau ar drefniadau llywodraethu yr awdurdod cyllid, bydd yn gwella'r ffordd y mae ei bwerau treth yn gweithio mewn gwirionedd, bydd yn cywiro problemau technegol sydd wedi dod i'r amlwg drwy brofiad ymarferol, a bydd yn mynd i'r afael â meysydd amwys o ran cymhwyso'r trethi datganoledig fel eu bod yn parhau i weithredu mewn ffordd briodol ac yn ei gwneud hi'n llai posib i anghydfodau diangen neu ganlyniadau anfwriadol ddigwydd. Bydd hefyd yn sicrhau bod deddfwriaeth Cymru yn cyd-fynd â datblygiadau gweinyddol neu ddeddfwriaethol perthnasol mewn mannau eraill yn y Deyrnas Unedig, pan fo hynny'n briodol. Bydd y Bil yn gwella'r ffordd y bydd prosesau ad-dalu ac ymholiadau trethi i Awdurdod Cyllid Cymru yn cael eu gweithredu, gan fynd i'r afael â bylchau presennol o ran gwybodaeth a phwerau arolygu. Bydd hefyd yn gwella tryloywder ac yn diogelu refeniw trethi. Bydd y cynigion hefyd yn fuddiol i drethdalwyr Cymru. Er enghraifft, bydd y Bil yn egluro sut y bydd rheolau llog talu hwyr yn cael eu cymhwyso fel na fydd trethdalwyr yn talu mwy na'r swm sy'n ddyledus. Bydd hefyd yn ymdrin ag achosion lle mae perchennog tŷ o dan y dreth trafodiadau tir yn ychwanegu partner at weithredoedd teitl eiddo, er enghraifft yn dilyn ail forgeisio. Fel y mae pethau ar hyn o bryd, gallent wynebu cyfraddau preswyl uwch. Bydd y Bil hwn yn atal hynny. Mae'n bwysig nodi bod y Bil hefyd yn cynnwys darpariaethau i wella ffyrdd o rannu gwybodaeth rhwng Awdurdod Cyllid Cymru ac awdurdodau lleol. Bydd y mesurau hyn yn cefnogi'r broses o ddatblygu sylfeini trethi mwy cywir, yn cryfhau gweithgarwch cydymffurfio, ac yn cyfrannu at ymdrechion ehangach ar draws y Llywodraeth i ddefnyddio data'n well wrth ddarparu gwasanaethau cyhoeddus. Wrth wneud hynny, fe fyddan nhw'n helpu i sicrhau bod gan gyrff cyhoeddus fynediad at y wybodaeth sydd ei hangen arnyn nhw, wrth gynnal mesurau diogelu priodol i drethdalwyr. Mae mesurau diogelu priodol i drethdalwyr yn parhau i fod wrth wraidd ein dull gweithredu. Drwy gydol y gwaith o ddatblygu'r cynigion hyn, rŷn ni wedi parhau i ymrwymo i sicrhau bod amddiffyniadau priodol yn cyd-bwyso unrhyw newidiadau sy'n effeithio ar bwerau Awdurdod Cyllid Cymru. Gyda'i gilydd, mae'r newidiadau a gynigir gan y Bil hwn yn ffurfio rhaglen bwysig o fireinio a gwella, gan sicrhau bod trefniadau trethi datganoledig Cymru yn parhau i fod yn gadarn, yn effeithlon ac yn addas ar gyfer y dyfodol. Dyw'r cynlluniau hyn ddim wedi cael eu datblygu yn gwbl ar wahân. Maen nhw wedi'u seilio ar drafodaethau â threthdalwyr, cynghorwyr proffesiynol a chynrychiolwyr y diwydiant. Y llynedd, bu Llywodraeth Cymru ac Awdurdod Cyllid Cymru yn ymgynghori ar y cyd ar y cynigion ar gyfer newidiadau deddfwriaethol i Ddeddfau trethi Cymru, a liciwn i ddiolch i bawb a gyfrannodd at y gwaith. Cafwyd ymatebion manwl i'r ymgynghoriad gan drethdalwyr, cyrff proffesiynol a chynrychiolwyr y diwydiant. Roedd yr adborth yn gefnogol ar y cyfan ac yn cadarnhau y byddai'r newidiadau arfaethedig yn helpu i sicrhau bod trethi datganoledig yng Nghymru yn parhau i gael eu gweinyddu mewn ffordd effeithiol. Rwy'n edrych ymlaen at weithio gydag Aelodau ar draws y Senedd yn ystod y broses o graffu ar y Bil hwn nawr ac at glywed barn pawb ar sut y gallwn ni barhau i gryfhau trefniadau treth Cymru. Lywydd, felly, mae'n bleser gen i gyflwyno Bil Trethiant (Cymru) i'r Senedd yma. Llywydd, I'm pleased to introduce the Taxation (Wales) Bill to the Senedd; this package of changes represents the next stage in Wales's tax devolution journey. Nine years ago, this Senedd passed legislation introducing the land transaction tax and the landfill disposals tax. This was supported by the establishment of the Welsh Revenue Authority. The WRA has built a strong track record of delivery and a reputation for fairness based on high-trust co-operative relationships with taxpayers and their advisers. It has gained valuable operational experience in administering devolved taxes and has listened carefully to feedback from taxpayers. Although good tax administration may not always attract headlines, it is fundamental to a well-functioning tax system. I am proud to say that tax devolution in Wales has been successful. Since 2018, the Welsh Revenue Authority has collected more than £2.7 billion in devolved taxes, supporting public services upon which our residents rely. Our programme for government includes a duty to fair tax and commits this Government to ensuring that revenues are raised fairly and simply. As part of this commitment, we will need to ensure that our tax legislation is regularly reviewed and improved and technical changes are made to ensure that taxes are functioning as intended. Effective taxation depends on the quality of the legislation and the administration that underpins it. Taxpayers deserve legislation that is clear and straightforward. Public bodies need powers that are proportionate and workable, and Governments are duty-bound to learn from experiences and to make improvements where they're needed. That is precisely the purpose of the Bill I introduced yesterday. Let me be clear: the Bill does not introduce new taxes, nor does it change tax rates, thresholds, or introduce new reliefs. Instead, the Bill delivers a package of narrowly targeted technical and administrative changes to the three Welsh tax Acts, namely the Land Transaction Tax and Anti-avoidance of Devolved Taxes (Wales) Act 2017, the Landfill Disposals Tax (Wales) Act 2017, and the Tax Collection and Management (Wales) Act 2016. The Bill's purpose is to ensure that our devolved taxes continue to operate fairly and effectively. It is a practical Bill focused on clarifying, strengthening and futureproofing the Welsh devolved tax system. The measures it contains respond to practical and technical issues identified over time by the Welsh Revenue Authority, taxpayers, professional advisers and delivery partners. The Bill includes measures that will support the Welsh Revenue Authority in carrying out its functions more effectively. It will clarify aspects of the WRA's governance arrangements, it will improve the way its tax powers work in practice, it will correct technical issues that have emerged through practical experience, and it will address some of the ambiguity in the application of the devolved taxes so that they continue to operate appropriately and reduce scope for unnecessary disputes or unintended consequences. It will also ensure that Welsh legislation aligns with relevant administrative or legislative developments elsewhere in the UK, where that is appropriate. The Bill will improve the operation of WRA tax inquiries and repayment processes, addressing current gaps in information and inspection powers. It will also enhance transparency whilst protecting tax revenue. The proposals will also benefit Welsh taxpayers. For example, the Bill will clarify the application of late payment interest rules so that taxpayers pay no more than is due. It will also address instances where under the land transaction tax a homeowner adds a partner onto property title deeds, for example after a remortgage. As things stand, they can face higher residential rates. The Bill will prevent that. It's important to note that the Bill also contains provisions to improve information sharing between the WRA and local authorities. These measures will support the development of more accurate tax bases, will strengthen compliance activity, and contribute to wider efforts across Government to make better use of data in delivering public services. In doing so, they will help to ensure that public bodies have access to the information that they need, while maintaining appropriate safeguards for taxpayers. Taxpayer safeguards remain at the heart of our approach. Throughout the development of these proposals, we have remained committed to ensuring that any changes affecting the powers of the Welsh Revenue Authority are balanced by appropriate protections. Taken together, the changes proposed by this Bill represent an important programme of refinement and improvement, ensuring that Wales's devolved tax arrangements remain robust, efficient and fit for the future. The proposals have not been developed in isolation. They have been informed by engagement with taxpayers, professional advisers and representatives of the industry. The Welsh Government and the Welsh Revenue Authority jointly consulted last year on proposals for legislative changes to the Welsh tax Acts, and I'd like to thank everyone who contributed to that work. The consultation received detailed responses from taxpayers, professional bodies and industry representatives. The feedback was broadly supportive and confirmed that the proposed changes would help to ensure the continued effective administration of devolved taxes in Wales. I look forward to working with Members across the Senedd during the scrutiny of the Bill and to hearing everyone's views on how we can continue to strengthen Welsh tax arrangements. Llywydd, it's therefore a pleasure to introduce the Taxation (Wales) Bill to the Senedd. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779995 288 Cy 2026-10-20T16:25:00 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=10502&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=10502&l=en 261020-5 5. Datganiad y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Bil Trethiant (Cymru) 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Taxation (Wales) Bill C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780017 289 En 2026-10-20T16:29:15 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=10757&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=10757&l=cy 261020-5 5. Datganiad y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Bil Trethiant (Cymru) 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Taxation (Wales) Bill C 12174 12174 Cai Parry-Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12174 Parry-Jones, Cai Thank you, Minister, for introducing this Bill. In your statement you say that the consultation received detailed responses from taxpayers, professional bodies and industry representatives. However you didn't say how many responses the public consultation received. I have the answer—it was nine. And of those nine, up to only four were individual Welsh taxpayers—four—four in a population of 3.2 million. This is hardly the wide-ranging ringing endorsement your statement would have us believe. I got more responses from exposing the Welsh Government's whisky-tasting trip to France. Moving on to the details of this legislation, I am concerned about the new powers being gifted to the Welsh Revenue Authority. Under current rules, the Welsh Revenue Authority generally needs either the owner's agreement or approval from an independent tribunal before inspecting private premises, however, this Bill would allow the Welsh Revenue Authority to carry out certain landfill tax inspections without either form of approval. We are talking about Welsh officials without independent approval entering privately owned land and premises, potentially without the occupier having prior knowledge of the inspection. Removing an existing layer of independent scrutiny is a big change and one that needs justification. Could you explain what evidence demonstrates that removing prior tribunal approval is necessary? Also, what safeguards will ensure that inspections are justified and proportionate and stay within the limits of their powers, especially when carrying out unannounced inspections on private land when the occupier may not be present?  Beyond the inspections, the Bill would also allow the Welsh Revenue Authority to share more taxpayer information with local authorities and their service providers, withhold certain tax repayments during inquiries, and request information after property transactions. While the Bill includes safeguards and appeal rights, questions remain about how these additional powers will operate in practice. What safeguards will ensure that confidential taxpayer information is only shared where necessary? The Bill will also allow the Welsh Revenue Authority to withhold certain tax repayments to people while an inquiry is ongoing. If the Welsh Revenue Authority is meant to pay tax back to someone, they have wider powers to withhold that payment, potentially for years, before actually having to pay it out. It would also allow the Welsh Revenue Authority to request information about certain property transactions years after they have taken place. How will taxpayers be protected from lengthy delays to legitimate repayments, and how will the Welsh Revenue Authority ensure that information requests remain proportionate? Diolch, Lywydd. Diolch, Weinidog, am gyflwyno'r Bil hwn. Yn eich datganiad rydych chi'n dweud bod yr ymgynghoriad wedi derbyn ymatebion manwl gan drethdalwyr, cyrff proffesiynol a chynrychiolwyr y diwydiant. Fodd bynnag, wnaethoch chi ddim dweud faint o ymatebion gafodd yr ymgynghoriad cyhoeddus. Mae gen i'r ateb—naw. Ac o'r naw hynny, dim ond pedwar oedd yn drethdalwyr Cymreig unigol—pedwar—pedwar mewn poblogaeth o 3.2 miliwn. Prin mai dyma'r gymeradwyaeth eang y byddai eich datganiad am i ni ei chredu. Fe ges i fwy o ymatebion ar ôl datgelu taith blasu wisgi Llywodraeth Cymru i Ffrainc. Gan symud ymlaen at fanylion y ddeddfwriaeth hon, rwy'n pryderu am y pwerau newydd sy'n cael eu rhoi i Awdurdod Cyllid Cymru. O dan y rheolau presennol, yn gyffredinol, mae angen i Awdurdod Cyllid Cymru naill ai gael cytundeb y perchennog neu gymeradwyaeth tribiwnlys annibynnol cyn archwilio eiddo preifat, fodd bynnag, byddai'r Bil hwn yn caniatáu i Awdurdod Cyllid Cymru gynnal archwiliadau treth tirlenwi penodol heb y naill fath o gymeradwyaeth neu'r llall. Rydyn ni'n sôn am swyddogion Cymru heb gymeradwyaeth annibynnol yn mynd i mewn i dir ac eiddo preifat, o bosibl heb fod y meddiannydd yn gwybod am yr archwiliad ymlaen llaw. Mae cael gwared ar haen o graffu annibynnol sy'n bodoli eisoes yn newid mawr ac mae'n un sydd angen ei gyfiawnhau. Allech chi esbonio pa dystiolaeth sy'n dangos bod cael gwared ar gymeradwyaeth y tribiwnlys ymlaen llaw yn angenrheidiol? Hefyd, pa fesurau diogelu fydd yn sicrhau bod archwiliadau yn deg ac yn gymesur ac yn aros o fewn terfynau eu pwerau, yn enwedig wrth gynnal archwiliadau dirybudd ar dir preifat pan nad yw'r meddiannydd, o bosibl, yn bresennol? Y tu hwnt i'r archwiliadau, byddai'r Bil hefyd yn caniatáu i Awdurdod Cyllid Cymru rannu mwy o wybodaeth am drethdalwyr gydag awdurdodau lleol a'u darparwyr gwasanaeth, atal rhai ad-daliadau treth yn ystod ymchwiliadau, a gofyn am wybodaeth ar ôl trafodion eiddo. Er bod y Bil yn cynnwys mesurau diogelu a hawliau apelio, mae cwestiynau yn parhau ynghylch sut y bydd y pwerau ychwanegol hyn yn gweithredu yn ymarferol. Pa fesurau diogelu fydd yn sicrhau bod gwybodaeth gyfrinachol am drethdalwyr ond yn cael ei rhannu pan fo angen? Bydd y Bil hefyd yn caniatáu i Awdurdod Cyllid Cymru atal rhai ad-daliadau treth i bobl tra bod ymchwiliad yn mynd rhagddo. Os yw Awdurdod Cyllid Cymru i fod i dalu treth yn ôl i rywun, mae ganddyn nhw bwerau ehangach i atal y taliad hwnnw, am flynyddoedd o bosibl, cyn gorfod ei dalu mewn gwirionedd. Byddai hefyd yn caniatáu i Awdurdod Cyllid Cymru ofyn am wybodaeth am drafodion eiddo penodol flynyddoedd ar ôl iddyn nhw ddigwydd. Sut fydd trethdalwyr yn cael eu diogelu rhag oedi hir i ad-daliadau cyfreithlon, a sut fydd Awdurdod Cyllid Cymru yn sicrhau bod ceisiadau am wybodaeth yn parhau i fod yn gymesur? Diolch, Lywydd. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 779999 290 En 2026-10-20T16:30:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=10802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=10802&l=cy 261020-5 5. Datganiad y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Bil Trethiant (Cymru) 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Taxation (Wales) Bill C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780007 291 En 2026-10-20T16:32:06 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=10928&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=10928&l=cy 261020-5 5. Datganiad y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Bil Trethiant (Cymru) 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Taxation (Wales) Bill C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin Llywydd, consultation is not a numbers game; it can often be about the detail of the consultation. It's not a surprise to me that there were few responses to this consultation that was held last year. The Bill itself, as I explained, is technical in nature. The people who will be particularly interested in this Bill are going to be those people who are representatives of taxpayers, who deal directly with the Welsh Revenue Authority on a number of the aspects that you've outlined. The powers that are being sought in this Bill are proportionate to the issues that have raised themselves as issues, both by the Welsh Revenue Authority itself over the last nine years, and by those people representing taxpayers, where there have been inconsistencies in the system that have existed, where there are obviously grey areas and gaps in the legislation, as they are currently. The powers on access, as you've outlined, are, I believe, proportionate, but that's for committees of this Senedd now to test, and I'm sure that these will be issues that will be tested in scrutiny. Sharing information isn't a bad thing in itself. I think, quite often, that people out there expect public authorities to be sharing information, rather than information needing to be duplicated at all times to different places where they interact with the public sector. But, as you've rightly challenged, it needs to be done in a way that is proportionate to the issues that are at stake and where data and those who hold data are accountable for that. We have tested the proposals in the Bill with the various pieces of legislation that are in place to guard on data protection, and we believe that we have struck the necessary place to provide a system that is more effective for the taxpayer in how they provide information to public authorities and enable a more effective system to be delivered. That's the purpose of this Bill, to make sure that how we administer and operate taxes in Wales is more efficient for the taxpayers and those who collect taxes in Wales. I think that that's a good thing to aim for, and, hopefully, the scrutiny process on this Bill will enable us to, ultimately, pass a piece of legislation that improves on tax administration in Wales. Lywydd, nid gêm rhifau yw ymgynghori; yn aml, gall fod yn ymwneud â manylion yr ymgynghoriad. Dydy e ddim yn syndod i mi nad oedd rhyw lawer o ymatebion i'r ymgynghoriad hwn a gynhaliwyd y llynedd. Mae'r Bil ei hun, fel yr esboniais i, yn dechnegol ei natur. Y bobl fydd â diddordeb arbennig yn y Bil hwn fydd y bobl hynny sy'n cynrychioli trethdalwyr, sy'n delio'n uniongyrchol ag Awdurdod Cyllid Cymru ar nifer o'r agweddau rydych wedi'u hamlinellu. Mae'r pwerau sy'n cael eu ceisio yn y Bil hwn yn gymesur â'r materion sydd wedi codi eu hunain fel materion, gan Awdurdod Cyllid Cymru ei hun dros y naw mlynedd diwethaf, a chan y bobl hynny sy'n cynrychioli trethdalwyr, lle mae anghysondebau wedi bod yn y system sydd wedi bodoli, lle mae ardaloedd llwyd a bylchau yn amlwg yn y ddeddfwriaeth, fel y mae ar hyn o bryd. Mae'r pwerau ar fynediad, fel yr ydych wedi'u hamlinellu, yn gymesur, rwy'n credu, ond mae hynny i bwyllgorau'r Senedd hon nawr ei brofi, ac rwy'n siŵr y bydd y rhain yn faterion a fydd yn cael eu profi wrth graffu. Dydy rhannu gwybodaeth ddim yn beth drwg ynddo'i hun. Rwy'n credu, yn eithaf aml, bod pobl allan yna yn disgwyl i awdurdodau cyhoeddus fod yn rhannu gwybodaeth, yn hytrach na bod angen dyblygu gwybodaeth bob amser i wahanol leoedd lle maen nhw'n rhyngweithio â'r sector cyhoeddus. Ond, fel rydych chi wedi herio'n iawn, mae angen iddo gael ei wneud mewn ffordd sy'n gymesur â'r materion sydd yn y fantol a lle mae data a'r rhai sy'n dal data yn atebol am hynny. Rydyn ni wedi profi'r cynigion yn y Bil gyda'r gwahanol ddarnau o ddeddfwriaeth sydd ar waith i warchod diogelu data, ac rydyn ni'n credu ein bod ni wedi taro'r lle angenrheidiol i ddarparu system sy'n fwy effeithiol i'r trethdalwr o ran sut mae'n darparu gwybodaeth i awdurdodau cyhoeddus ac i sicrhau bod system fwy effeithiol yn gallu cael ei chyflawni. Dyna yw pwrpas y Bil hwn, i wneud yn siŵr bod y ffordd rydyn ni'n gweinyddu ac yn gweithredu trethi yng Nghymru yn fwy effeithlon i'r trethdalwyr a'r rhai sy'n casglu trethi yng Nghymru. Rwy'n credu bod hynny'n beth da i anelu ato, a, gobeithio, bydd y broses graffu ar y Bil hwn yn ein galluogi, yn y pen draw, i basio darn o ddeddfwriaeth sy'n gwella'r ffordd y mae treth yn cael ei gweinyddu yng Nghymru. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780004 292 En 2026-10-20T16:35:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=11102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=11102&l=cy 261020-5 5. Datganiad y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Bil Trethiant (Cymru) 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Taxation (Wales) Bill C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780006 293 Cy 2026-10-20T16:35:16 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=11118&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=11118&l=en 261020-5 5. Datganiad y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Bil Trethiant (Cymru) 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Taxation (Wales) Bill C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw A gaf i ddiolch i'r Gweinidog am y datganiad a'i llongyfarch hi ar gyflwyno deddfwriaeth gyntaf y seithfed Senedd? May I thank the Minister for the statement and congratulate her on introducing the first piece of legislation of the seventh Senedd? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780008 294 En 2026-10-20T16:35:24 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=11126&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=11126&l=cy 261020-5 5. Datganiad y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Bil Trethiant (Cymru) 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Taxation (Wales) Bill C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw In Government, Welsh Labour laid the foundations of Wales's devolved tax system. Our taxation policy was based on the clear principles that Welsh taxes should raise revenue to fund public services as fairly as possible; that they should be clear, stable and simple; that they should be developed through collaboration; and that they should contribute towards the goals of the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015. It is against these principles that Welsh Labour will hold this legislation to account as the Bill progresses. In Government, we established the Welsh Revenue Authority and introduced land transaction tax and landfill disposals tax in 2018. Since then, as the Minister said, the Welsh Revenue Authority has collected more than £2.7 billion to support public services in Wales. Welsh Labour showed how devolved taxation can be used to deliver progressive outcomes, including driving up rates of recycling, and making the taxation system fairer for people buying homes. And in 2021, we made the promise not to raise Welsh rates of income tax, and we kept that promise. We also recognise that taxation policy needs to evolve, so we welcome the intention of this legislation, to ensure that devolved taxes in Wales can be collected fairly and efficiently. Yn y Llywodraeth, gosododd Llafur Cymru sylfeini system dreth ddatganoledig Cymru. Roedd ein polisi trethiant yn seiliedig ar yr egwyddorion clir y dylai trethi Cymru godi refeniw i ariannu gwasanaethau cyhoeddus mor deg â phosibl; y dylen nhw fod yn glir, yn sefydlog ac yn syml; y dylen nhw gael eu datblygu trwy gydweithio; ac y dylen nhw gyfrannu tuag at nodau Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015. Yn erbyn yr egwyddorion hyn y bydd Llafur Cymru yn dwyn y ddeddfwriaeth hon i gyfrif wrth i'r Bil fynd yn ei flaen. Yn y Llywodraeth, fe wnaethon ni sefydlu Awdurdod Cyllid Cymru a chyflwyno treth trafodiadau tir a threth gwarediadau tirlenwi yn 2018. Ers hynny, fel y dywedodd y Gweinidog, mae Awdurdod Cyllid Cymru wedi casglu mwy na £2.7 biliwn i gefnogi gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru. Dangosodd Llafur Cymru sut y gall trethiant datganoledig gael ei ddefnyddio i gyflawni canlyniadau blaengar, gan gynnwys cynyddu cyfraddau ailgylchu, a gwneud y system drethi yn decach i bobl sy'n prynu cartrefi. Ac yn 2021, fe wnaethon ni'r addewid i beidio â chodi cyfraddau treth incwm Cymru, ac fe wnaethon ni gadw'r addewid hwnnw. Rydyn ni hefyd yn cydnabod bod angen i bolisi trethiant esblygu, felly rydyn ni'n croesawu bwriad y ddeddfwriaeth hon, i sicrhau bod trethi datganoledig yng Nghymru yn gallu cael eu casglu mewn ffordd deg ac effeithlon. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780011 295 Cy 2026-10-20T16:36:50 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=11212&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=11212&l=en 261020-5 5. Datganiad y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Bil Trethiant (Cymru) 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Taxation (Wales) Bill C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Wrth i'r Bil fynd rhagddo, bydd cyfleoedd pellach i graffu ar fanylion y Bil hwn yn fwy manwl, ond heddiw hoffwn ofyn rhai cwestiynau cychwynnol i'r Gweinidog Cabinet. Ynglŷn â rhannu gwybodaeth, mae'r Bil yn caniatáu i Awdurdod Cyllid Cymru rannu gwybodaeth gydag awdurdodau lleol i gefnogi'r gwaith o gasglu trethi. Bydd y Gweinidog Cabinet yn cytuno ynghylch pwysigrwydd sicrhau bod gan y cyhoedd hyder yn y ffordd y caiff y data ei gasglu a'i ddefnyddio. Pa sicrwydd y gall hi ei roi y bydd y wybodaeth ddim ond yn cael ei rhannu pan fo hynny yn angenrheidiol? Ac a all hi roi enghreifftiau ymarferol o sefyllfaoedd lle gall y wybodaeth honno gael ei rhannu o ganlyniad i'r ddeddfwriaeth newydd? Yna, a all hi amlinellu rhai o'r manteision ymarferol i awdurdodau lleol, a faint o refeniw ychwanegol y mae hi'n disgwyl y bydd yn cael ei gynhyrchu drwy rannu gwybodaeth yn fwy effeithiol? A pha gymorth a fydd yn cael ei ddarparu i awdurdodau lleol i'w hysbysu am y trefniadau newydd ar gyfer rhannu gwybodaeth? Mae asesiad effaith rheoleiddiol y Llywodraeth yn dangos bod y Bil yn debygol o sicrhau manteision cadarnhaol cyffredinol o ryw £310,000. A all y Gweinidog Cabinet amlinellu mewn termau mor syml â phosibl, termau bob dydd, o ble y daw y manteision hyn, a sut y byddan nhw yn helpu i wella gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru? Ac yn olaf, a yw'r Gweinidog Cabinet wedi gwneud asesiad o lefelau o osgoi trethi o fewn trefniadau trethi datganoledig Cymru? Ac wrth i system drethi Cymru barhau i ddatblygu, beth arall gall y Llywodraeth ei wneud i roi gwell gwybodaeth i'r cyhoedd am sut mae trethi datganoledig yn gweithredu o fewn Cymru? Diolch yn fawr iawn. As the Bill progresses, there will be further opportunities to scrutinise the details of this Bill, but I'd like to ask a few initial questions to the Cabinet Minister. With regard to sharing information, the Bill allows the Welsh Revenue Authority to share information with local authorities to support the work of collecting taxes. The Cabinet Minister will agree about the importance of ensuring that the public has confidence in the way that this data is gathered and used. What assurance can she give that this information will only be shared when that is essential? And can she give practical examples of situations where that data could be shared by as a result of this new legislation? Can she also outline some of the practical advantages to local authorities, and how much additional revenue she expects will be generated through the sharing of information more effectively? And what support will be provided to local authorities to inform them of the new arrangements for sharing information? The Government's regulatory impact assessment demonstrates that the Bill is likely to lead to general positive impacts of around £310,000. Can the Cabinet Minister outline in as simple terms as possible, everyday terms, from where these benefits will come, and how will they help to improve public services in Wales? And finally, has the Cabinet Minister undertaken an assessment of the levels of tax avoidance within the devolved taxation arrangements in Wales? And as the taxation system in Wales continues to develop, what else can the Government do to provide better information to the public about how devolved taxes operate in Wales? Thank you very much. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780021 296 Cy 2026-10-20T16:38:52 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=11334&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=11334&l=en 261020-5 5. Datganiad y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Bil Trethiant (Cymru) 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Taxation (Wales) Bill C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin Diolch i'r Aelod am y cwestiynau yna ac am y croeso i hwn fel y Bil cyntaf ar gyfer y Senedd yma. Mae'n ddrwg gyda fi nad yw e'n un o'r rhai mwyaf headline grabbing y gellid bod wedi ei greu, ond mae e'n dangos beth yw gwaith dydd i ddydd Llywodraeth, beth yw gwaith dydd i ddydd ariannu gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru, a sicrhau bod gennym ni'r gyfundrefn fwyaf effeithiol i weithredu ein trethi ni a'n casglu trethi ni, er mwyn gallu ariannu'n gwasanaethau cyhoeddus ni. Dyna yw pwrpas y Bil yma. Fe fydd y craffu manwl rŷch chi wedi sôn amdano, fydd yn dilyn nawr ar ôl y datganiad yma heddiw, yn ffordd o destio rhai o'r materion rŷch chi wedi'u codi yn eich cyfraniad fanna, a'r un mater a godwyd ynghynt hefyd, ar sut mae diogelu'r data yna fydd yn cael ei rannu rhwng awdurdodau perthnasol er mwyn sicrhau bod popeth yn cydymffurfio â'r ddeddfwriaeth sydd eisoes mewn lle i ddiogelu data, ond hefyd o ran yr hyn y byddai'r rhai sy'n rhannu eu manylion personol yn ei ddisgwyl oddi wrth awdurdodau cyhoeddus. Dwi'n credu bod yr hyn sydd yn y Bil yma, o ran sicrhau taw dim ond at ddibenion penodol iawn y gellir rhannu gwybodaeth o'r math yma, fod hynny yn diogelu'r hyn y byddai trethdalwyr yn ei ddisgwyl ohonom ni. Wrth gwrs, un o'r enghreifftiau cynnar yna o rannu data, a phwysigrwydd gwneud hynny o ran y trethi yn ymarferol, fydd wrth gyflwyno'r levy twristiaeth, a'r bartneriaeth yna sydd rhwng Awdurdod Cyllid Cymru ac awdurdodau lleol, neu un awdurdod lleol yn benodol. Felly, bydd honno'n enghraifft o'r defnydd o rannu gwybodaeth. Mae'r rhannu gwybodaeth yma nid dim ond er mwyn hwylustod i'r awdurdodau cyhoeddus eu hunain sydd yn gweinyddu yn y cyd-destun yma, ond bydd e hefyd o fudd i'r trethdalwyr oherwydd byddan nhw wedyn ddim ond yn gorfod cyflwyno gwybodaeth mewn ffordd sy'n fwy effeithiol iddyn nhw hefyd. Felly, mae hynna'n bwysig. Ar rai o'r cwestiynau manwl ynglŷn â'r costau sy'n deillio o rannu gwybodaeth, ac yn y blaen, byddai'n rhaid imi gyfeirio yn fanwl at y regulatory impact assessment sydd wrth fy ochr i fan hyn ar gyfer yr atebion hynny. Mae'n siŵr, wrth graffu ar yr angen i gyllido'r darn yma o ddeddfwriaeth—sydd ddim angen llawer o gyllid, hyd yn oed o sefydlu'r cyfundrefnau newydd yma—y cawn ni fwy o drafodaeth ar hynny yn y pwyllgorau. O ran y gwaith ar sut mae'r Llywodraeth yma neu a ydy'r Llywodraeth wedi gwneud asesiad o faint o osgoi ar dalu treth sy'n digwydd yng Nghymru, dwi ddim yn ymwybodol o waith penodol rŷm ni wedi ei wneud yn ddiweddar ar hynny, a byddai'n rhaid imi edrych ymhellach yn ôl cyn fy nghyfnod i ar unrhyw waith ychwanegol. Ond dwi'n meddwl efallai taw'r neges bwysig yn y darn yma o ddeddfwriaeth yn ei chyfanrwydd yw taw beth rŷm ni'n treial ei roi mewn lle fan hyn yw system sy'n fwy tryloyw i bawb—y rhai sy'n talu'r dreth a'r rhai sy'n casglu'r dreth—sydd yn deg i bawb, fel bod y wybodaeth yn glir ac yn gryno i bawb o beth yw'r anghenion. A phan fo'r system angen her neu ad-dalu, bod y gofynion o gwmpas hynna hefyd yn glir i bawb. I thank the Member for those questions and for welcoming this as the first Bill in this Senedd. I'm sorry that it isn't the most headline grabbing Bill that could have been introduced, but it does show the day-to-day work of Government, the day-to-day work of funding public services in Wales, and ensuring that we have the most efficient regime in order to collect our taxes and administer our taxes, in order to fund our public services. And that's the purpose of this Bill. The detailed scrutiny that you mentioned, which will now follow today's statement, will be a means of testing some of the issues that you have raised in your contribution, and the same issue that was raised earlier too, in terms of how we safeguard the data that will be shared between relevant authorities in order to ensure that everything complies with the legislation that is already in place in terms of data protection, but also in terms of what those sharing their personal details would expect from public authorities. I believe that what's contained within this Bill, in terms of ensuring that it's only for very specific purposes that that data can be shared, that that does safeguard what taxpayers would expect of us. Of course, one of the early examples in terms of data sharing, and the importance of doing that in relation to taxation on a practical level, will be on the introduction of the tourism levy, and that partnership between the Welsh Revenue Authority and local authorities, or one local authority specifically in this context. So, that will be an early example of the use of information sharing. That information sharing isn't done just for the convenience of the public authorities themselves who administrate in this context, but it will also benefit the taxpayers because they will then only have to present information in a way that is more efficient for them too. So, that's important. On some of the detailed questions on the costs emerging from information sharing, and so on, I would have to refer in detail to the regulatory impact assessment that I have by my side here in order to provide those responses. I'm sure that as we scrutinise the need to fund this Bill—which doesn't need a great deal of funding, even in establishing these new regimes—that we will have more discussion on that in committees. In terms of the work on how this Government or whether this Government has carried out an assessment in terms of how much tax avoidance happens in Wales, I am not aware of specific work that we've done recently on that, and I would have to look further back to before I came into post for any additional work that's been done in that area. But I think that the important message in this piece of legislation as a whole is that what we're seeking to put in place here is a system that is more transparent for everyone—those paying taxes and those collecting taxes—a system that is fair for everyone, so that the information is clear and concise for everyone in terms of the requirements. And when the system needs challenge or repayment, that the requirements of that too are clear for everyone. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780010 297 Cy 2026-10-20T16:40:00 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=11402&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=11402&l=en 261020-5 5. Datganiad y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Bil Trethiant (Cymru) 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Taxation (Wales) Bill C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780030 298 En 2026-10-20T16:43:21 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=11603&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=11603&l=cy 261020-5 5. Datganiad y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Bil Trethiant (Cymru) 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Taxation (Wales) Bill C 8734 8734 Sam Rowlands AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8734 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8734 Rowlands, Sam Thank you, Cabinet Minister, for advance sight of your statement here today, and for a briefing with your officials earlier today as well. Of course, it's the first piece of legislation that this new Government has laid so far in this Senedd, and I appreciate Members may not be clamouring for passionate debates on this particular Bill here today, but I think both the letter and the spirit of what is being intended is really important to understand. In your statement a few moments ago, the words that you used were that this Bill 'delivers a package of narrowly targeted technical and administrative changes'  to the relevant Welsh tax Acts. This seems slightly at odds with the First Minister's statements in July, when he described this Bill as continuing Wales's tax devolution journey. And I was a little surprised to hear your second sentence today say that 'this package of changes represents the next stage in Wales's tax devolution journey.' So, I wonder if you'll be able to respond in a moment to outline how you see the spirit of this Bill. Is it, as you opened up by saying, the next stage in Wales's tax devolution journey, or is it, as you later described, a package of narrowly targeted technical and administrative changes? I think understanding the spirit of this is important to understand how you see the future of taxation and taxation Bills here in Wales. I wanted to pick up the point that Huw Thomas mentioned in regards to some of these savings. I had the joy of reading through the RIA recently as well and noted some of the potential savings that this Bill will produce—or efficiencies, whatever word you'd like to use. But I wonder if you could respond as to your expectations as to how any savings may be used. Would it be to reinvest in similar services or similar pressure points within Government, or would you expect that saving to be used elsewhere within Government? Because, of course, delivering on value for money is an important part of your role here in the Welsh Government. Also, Cabinet Minister, I’ll pick up a point that Cai Parry-Jones mentioned in regard to unannounced inspections. Forgive me if you responded specifically on this, but I'm not sure that I heard it. I wonder if you are able to clarify my understanding that the proposals would bring the WRA in line with powers available to HM Revenue and Customs in England around those unannounced inspections for LDT sites in Wales. Diolch yn fawr iawn.  Diolch, Weinidog Cabinet, am gael gweld eich datganiad yma heddiw ymlaen llaw, ac am sesiwn friffio gyda'ch swyddogion yn gynharach heddiw hefyd. Wrth gwrs, dyma'r darn cyntaf o ddeddfwriaeth mae'r Llywodraeth newydd hon wedi'i osod hyd yma yn y Senedd hon, ac rwy'n gwerthfawrogi efallai nad yw'r Aelodau yn gweiddi am ddadleuon angerddol ar y Bil penodol hwn yma heddiw, ond rwy'n credu bod llythyren ac ysbryd yr hyn sy'n cael ei fwriadu yn bwysig iawn i'w deall. Yn eich datganiad ychydig funudau yn ôl, y geiriau a ddefnyddiwyd gennych oedd bod y Bil hwn 'yn cyflwyno pecyn o newidiadau technegol a gweinyddol wedi'u targedu'n fanwl' i'r Deddfau trethi Cymreig perthnasol. Mae hyn yn ymddangos ychydig yn groes i ddatganiadau'r Prif Weinidog ym mis Gorffennaf, pan ddisgrifiodd y Bil hwn fel un sy'n parhau â thaith datganoli treth Cymru. Ac roeddwn i'n synnu ychydig o glywed eich ail frawddeg heddiw yn dweud  'y pecyn hwn o newidiadau sy'n gam ar hyd taith datganoli trethi Cymru.' Felly, tybed a fyddwch chi'n gallu ymateb mewn eiliad i amlinellu sut rydych chi'n gweld ysbryd y Bil hwn. Ai dyma'r cam nesaf yn nhaith datganoli trethi Cymru, fel y dywedoch chi i ddechrau, neu ai pecyn o newidiadau technegol a gweinyddol wedi'u targedu'n fanwl ydyw, fel a ddisgrifiwyd gennych yn ddiweddarach? Rwy'n credu bod deall ysbryd hyn yn bwysig er mwyn deall sut rydych chi'n gweld dyfodol trethiant a Biliau trethiant yma yng Nghymru. Roeddwn i eisiau codi'r pwynt y soniodd Huw Thomas amdano mewn perthynas â rhai o'r arbedion hyn. Fe ges i'r pleser o ddarllen trwy'r RIA yn ddiweddar hefyd a nodais rai o'r arbedion posibl y bydd y Bil hwn yn eu cynhyrchu—neu effeithlonrwydd, pa air bynnag yr hoffech chi ei ddefnyddio. Ond tybed a allech chi ymateb o ran eich disgwyliadau ynghylch sut all unrhyw arbedion gael eu defnyddio. A fydden nhw'n cael eu hailfuddsoddi mewn gwasanaethau tebyg neu bwyntiau pwysau tebyg o fewn y Llywodraeth, neu a fyddech chi'n disgwyl i'r arbedion hynny gael eu defnyddio mewn mannau eraill o fewn y Llywodraeth? Oherwydd, wrth gwrs, mae sicrhau gwerth am arian yn rhan bwysig o'ch rôl yma yn Llywodraeth Cymru. Hefyd, Weinidog Cabinet, hoffwn godi pwynt y soniodd Cai Parry-Jones amdano o ran archwiliadau dirybudd. Maddeuwch i mi os gwnaethoch chi roi ymateb penodol ar hyn, ond dydw i ddim yn siŵr a wnes i ei glywed. Tybed a allwch chi gadarnhau'r hyn rwy'n ei ddeall sef y byddai'r cynigion yn sicrhau bod gan Awdurdod Cyllid Cymru yr un pwerau ag sydd gan Cyllid a Thollau EF yn Lloegr o ran yr archwiliadau dirybudd hynny ar gyfer safleoedd treth gwarediadau tirlenwi yng Nghymru. Diolch yn fawr iawn. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780009 299 En 2026-10-20T16:45:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=11702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=11702&l=cy 261020-5 5. Datganiad y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Bil Trethiant (Cymru) 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Taxation (Wales) Bill C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780029 300 En 2026-10-20T16:46:06 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=11768&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=11768&l=cy 261020-5 5. Datganiad y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Bil Trethiant (Cymru) 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Taxation (Wales) Bill C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin Thank you for those issues. I probably over-egged it in my second sentence in trying to seek that headline in describing this piece of legislation, because I see it primarily as a piece of legislation that reflects on what's happened over the last 10 years, as we've introduced taxation and used devolved taxes in Wales, as we've set up the operation of the Welsh Revenue Authority, and about how, over that period, there has been a recognition of where amendments need to be made in order to operate the tax system more effectively. So, it is about the operation of the current taxes that we have in place. There will be many here who believe, as I do, that there should be further devolution of pieces of taxation powers to this Senedd, but this Bill is not about that. This Bill is about the effective administration of the taxation powers that we do hold. I hope that, whatever our different views in this Chamber would be on devolution of further taxation powers, in the effective administration of the current taxation powers that we have, we can all unite to try and create a system that is as effective as it possibly can be. In terms of any savings and any more effective work that would release more savings into the system, my initial reaction to the question from you is to think that they are minor in significance of money that would be provided by those savings, so I suspect that, in the main, they will be part of strengthening and reinvesting in the means of effective collection of taxes. On unannounced inspections, you are right that the powers that we are seeking in this Bill on unannounced inspections for LDT would merely bring us in line with the powers currently in place in England under HMRC, and also in Scotland, so we are merely replicating those powers. Diolch am y materion hynny. Fe wnes i orliwio, fwy na thebyg, yn fy ail frawddeg wrth geisio nodi'r pennawd hwnnw i ddisgrifio'r darn hwn o ddeddfwriaeth, oherwydd rwy'n ei weld yn bennaf fel darn o ddeddfwriaeth sy'n adlewyrchu'r hyn sydd wedi digwydd dros y 10 mlynedd diwethaf, wrth i ni gyflwyno trethiant a defnyddio trethi datganoledig yng Nghymru, wrth i ni roi Awdurdod Cyllid Cymru ar waith, ac am sut, dros y cyfnod hwnnw, mae cydnabyddiaeth wedi bod ynghylch ble mae angen gwneud diwygiadau er mwyn gweithredu'r system dreth yn fwy effeithiol. Felly, mae'n ymwneud â gweithredu'r trethi presennol sydd gennym ar waith. Bydd yna lawer yma sy'n credu, fel fi, y dylai rhagor o ddarnau o bwerau trethiant gael eu datganoli i'r Senedd hon, ond dydy'r Bil hwn ddim yn ymwneud â hynny. Mae'r Bil hwn yn ymwneud â gweinyddu'r pwerau trethiant sydd gennym ni yn effeithiol. Rwy'n gobeithio, beth bynnag fyddai ein safbwyntiau gwahanol yn y Siambr hon ar ddatganoli rhagor o bwerau trethiant, yn y broses effeithiol o weinyddu'r pwerau trethiant presennol sydd gennym, y gallwn ni i gyd uno i geisio creu system sydd mor effeithiol ag y gall fod. O ran unrhyw arbedion ac unrhyw waith mwy effeithiol a fyddai'n rhyddhau mwy o arbedion i'r system, fy ymateb cychwynnol i'r cwestiwn gennych yw meddwl eu bod nhw'n fach o ran arwyddocâd yr arian a fyddai'n cael ei ddarparu gan yr arbedion hynny, felly rwy'n amau y byddan nhw, yn bennaf, yn rhan o gryfhau ac ailfuddsoddi yn y modd y caiff trethi eu casglu'n effeithiol. O ran archwiliadau dirybudd, rydych chi'n iawn y byddai'r pwerau rydyn ni'n eu ceisio yn y Bil hwn ar archwiliadau dirybudd ar gyfer LDT ond yn rhoi'r un pwerau i ni ag sydd ar waith ar hyn o bryd yn Lloegr o dan CThEF, a hefyd yn yr Alban, felly dim ond ailadrodd y pwerau hynny ydym. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780033 301 Cy 2026-10-20T16:49:09 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=11951&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=11951&l=en 261020-5 5. Datganiad y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Bil Trethiant (Cymru) 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Taxation (Wales) Bill C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn yn awr at gyfraniadau un funud. Yn gyntaf, Peredur Owen Griffiths. We now move to one-minute contributions. First of all, Peredur Owen Griffiths. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780035 302 Cy 2026-10-20T16:49:15 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=11957&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=11957&l=en 261020-5 5. Datganiad y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Bil Trethiant (Cymru) 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Taxation (Wales) Bill C 8579 8579 Peredur Owen Griffiths AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8579 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8579 Griffiths, Peredur Owen Diolch yn fawr, Lywydd. Dwi'n croesawu'r Bil yma a'r camau i foderneiddio a chryfhau'r system drethi datganoledig yng Nghymru. Fel cyn-Gadeirydd y Pwyllgor Cyllid, dwi'n ymwybodol o bwysigrwydd llywodraethu effeithiol a deddfwriaeth sydd yn ymateb i brofiad ymarferol. Felly, mae gennyf gwpl o gwestiynau. Un o'r cwestiynau yna roedd Huw wedi'i ofyn yn barod, felly dwi ddim am ailofyn hwnna, gan eich bod chi wedi'i ateb yn barod. Mae gen i ddau gwestiwn arall. Pa waith sydd wedi cael ei wneud gydag HMRC i wneud yn siŵr bod y WRA rŵan yn alinio efo systemau yn Lloegr, i wneud yn siŵr bod y systemau hynny yn alinio? Ac wedyn, yn ail, rydyn ni wedi galw ers blynyddoedd am ddatganoli pwerau i gyflwyno treth ar dir gwag—vacant land tax. A oes diweddariad ar hwn, ac a fydd y ddeddfwriaeth newydd yn hwyluso gweinyddu trethi datganoledig fel y rheini pan ddôn nhw i lawr y lein?  Thank you very much, Llywydd. I welcome this Bill and the steps to modernise and strengthen the system of devolved taxes in Wales. As former Chair of the Finance Committee, I'm aware of the importance of effective governance and legislation that is responsive to practical experience. So, I do have a couple of questions. One of those has been covered by Huw, so I don't want to ask that again, because you have responded to it. But I have a couple of other questions. What work has been done with HMRC to ensure that the WRA now aligns with the systems over the border in England, to ensure that those systems are aligned? And secondly, we have been calling for several years for the devolution of powers to enable us to introduce a vacant land tax. Is there an update on this, and will the new legislation facilitate the administration of other devolved taxes such as these when they come down the line?  16317 7 2026-10-20T13:30:01 780012 303 Cy 2026-10-20T16:50:00 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=12002&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=12002&l=en 261020-5 5. Datganiad y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Bil Trethiant (Cymru) 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Taxation (Wales) Bill C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780015 304 Cy 2026-10-20T16:50:24 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=12026&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=12026&l=en 261020-5 5. Datganiad y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Bil Trethiant (Cymru) 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Taxation (Wales) Bill C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin O ran y gwaith gydag alinio prosesau a sicrhau bod yna weithdrefnau sy'n galluogi unrhyw groesgyffwrdd sydd ei angen rhwng HMRC ac Awdurdod Cyllid Cymru, mae'r gwaith yna yn mynd yn ei flaen lle mae angen i hynny ddigwydd. Felly, mae hwnnw'n fater sy'n rhan o waith beunyddiol Awdurdod Cyllid Cymru. O ran y vacant land tax, y dreth ar dir gwag, fel y dywedais i wrth Sam Rowlands, dyw'r Mesur penodol yma ddim yn Fesur sy'n cael ei ragdybio neu ei gynllunio mewn unrhyw ffordd i baratoi ar gyfer trethi newydd i Gymru. Mae gwaith y Bil yma yn sefyll yn ei hawl ei hun, ac yng nghyd-destun y trethi sydd eisoes yn weithredol yng Nghymru, ac yn eu gwneud nhw yn fwy effeithiol. O'n safbwynt ni fel Llywodraeth, yn sicr, rŷn ni'n parhau i ddisgwyl oddi wrth Lywodraeth San Steffan am y cadarnhad terfynol o ddatganoli'r dreth tir gwag, y vacant land tax. Mae'r ymrwymiad yna wedi’i roi gan Lywodraeth San Steffan, ond mae'r cadarnhad terfynol i ddatganoli hwnnw yn dal yn cael ei ddisgwyl gan y Llywodraeth. Rydym ni yn dal yn pwyso ar hynny, ac rydw i wedi gwneud hynny yn fy ymwneud i gyda'r Trysorlys yn ystod y misoedd diwethaf. Mae cyfle gyda nhw, hyd yn oed yn y gyllideb yr wythnos nesaf gan y Canghellor, i fod yn cyhoeddi penderfyniad ar hyn. Cawn weld a fydd hynny yn y gyllideb. In terms of the work of aligning processes and ensuring that there are systems in place that would allow any overlap required between HMRC and the WRA, that work is progressing where that needs to happen. That is an issue that is part of the day-to-day work of the WRA. In relation to the vacant land tax, as I told Sam Rowlands, this particular Bill is not one that has been planned in any way to prepare for any new taxes for Wales. This Bill exists in its own right in the context of the taxes already in operation in Wales, and making them more effective and efficient. In terms of our view, as a Government, we continue to await final confirmation from the Westminster Government in relation to the devolution of the vacant land tax. That commitment has been made by the Westminster Government, but the final confirmation of devolution is still being awaited. We are still pressing for that, and I've done that in my engagement with the Treasury over the past few months. They have an opportunity, even in next week's budget from the Chancellor, to announce their decision on this. We will wait and see if that is included in the budget. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780032 305 En 2026-10-20T16:52:33 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=12155&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=12155&l=cy 261020-5 5. Datganiad y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Bil Trethiant (Cymru) 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Taxation (Wales) Bill C 12169 12169 John Clark AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12169 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12169 Clark, John Minister, thank you for your statement today. Section 4 would allow the Welsh Revenue Authority to withhold certain tax repayments while an inquiry is ongoing. Your own explanatory memorandum acknowledges that some inquiries can take months, or even years, potentially creating cash flow difficulties for taxpayers. Beyond the existing appeal right, will you commit to clear, published service standards for these inquiries, and to reporting how long repayments are being withheld, so that small businesses and taxpayers are not left facing prolonged uncertainty? Weinidog, diolch am eich datganiad heddiw. Byddai adran 4 yn caniatáu i Awdurdod Cyllid Cymru atal rhai ad-daliadau treth tra bod ymchwiliad yn mynd rhagddo. Mae eich memorandwm esboniadol eich hun yn cydnabod bod rhai ymchwiliadau yn gallu cymryd misoedd, neu hyd yn oed flynyddoedd, gan greu anawsterau llif arian posibl i drethdalwyr. Y tu hwnt i'r hawl bresennol i apelio, a wnewch chi ymrwymo i safonau gwasanaeth clir, cyhoeddedig ar gyfer yr ymchwiliadau hyn, ac i adrodd pa mor hir y mae ad-daliadau yn cael eu hatal, fel nad yw busnesau bach a threthdalwyr yn cael eu gadael yn wynebu cyfnod hir o ansicrwydd? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780034 306 En 2026-10-20T16:53:12 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=12194&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=12194&l=cy 261020-5 5. Datganiad y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Bil Trethiant (Cymru) 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Taxation (Wales) Bill C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin The power to withhold payment pending investigation is a power that the WRA has sought in order to enable it to withhold, if it deems that necessary, while an investigation is being conducted. On the point that you have made in terms of ensuring that there is good and effective clarity and guidance as to when and how that power to withhold will be used, I think that that's a very sensible point. I'm sure that it's one that has already been considered. I'll certainly take it away in terms of asking the right questions on your behalf in terms of how a power such as this would then be put into use. Mae'r pŵer i atal taliad tra bod ymchwiliad yn mynd rhagddo yn bŵer y mae Awdurdod Cyllid Cymru wedi ceisio er mwyn ei alluogi i'w atal, os yw'n ystyried bod hynny'n angenrheidiol, tra bod ymchwiliad yn cael ei gynnal. Ar y pwynt rydych chi wedi'i wneud o ran sicrhau bod eglurder ac arweiniad da ac effeithiol ynghylch pryd a sut y bydd y pŵer hwnnw i atal yn cael ei ddefnyddio, rwy'n credu bod hwnnw'n bwynt synhwyrol iawn. Rwy'n siŵr ei fod yn un sydd eisoes wedi'i ystyried. Fe wnaf i, yn sicr, ei ystyried o ran gofyn y cwestiynau cywir ar eich rhan ynghylch sut y byddai pŵer fel hwn yn cael ei ddefnyddio wedyn. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780037 307 Cy 2026-10-20T16:53:13 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=12195&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=12195&l=en 261020-5 5. Datganiad y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Bil Trethiant (Cymru) 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Taxation (Wales) Bill C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Ac yn olaf, Iain McIntosh. And finally, Iain McIntosh. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780038 308 En 2026-10-20T16:53:14 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=12196&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=12196&l=cy 261020-5 5. Datganiad y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Bil Trethiant (Cymru) 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Taxation (Wales) Bill C 12170 12170 Iain McIntosh AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12170 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12170 McIntosh, Iain Diolch, Lywydd. Cabinet Minister, your Government's own impact assessment estimates that this Bill will cost an additional £422,000 over 10 years, while claiming only £2.6 million in benefits. But much of those supposed savings are simply staff time being freed up, rather than actual money being saved for taxpayers. And when it comes to additional inspections of businesses, your assessment dismisses the disruption as negligible, without even putting a financial figure on it. Can you tell us how much of that £2.6 million will actually translate into reduced public spending? What assessment have you made of whether those additional powers and administrative costs are genuinely necessary? Because taxpayers deserve real savings, not just theoretical efficiencies on what appears to be a spreadsheet whilst the cost of government keeps growing.  Diolch, Lywydd. Weinidog Cabinet, mae asesiad effaith eich Llywodraeth eich hun yn amcangyfrif y bydd y Bil hwn yn costio £422,000 yn ychwanegol dros 10 mlynedd, gan sicrhau £2.6 miliwn yn unig mewn buddion. Ond amser staff sy'n cael ei ryddhau yw llawer o'r arbedion tybiedig hynny, yn hytrach nag arian gwirioneddol sy'n cael ei arbed i drethdalwyr. A phan ddaw hi i archwiliadau ychwanegol o fusnesau, mae'r aflonyddwch yn cael ei ddiystyru'n ddibwys yn eich asesiad, heb hyd yn oed rhoi ffigur ariannol arno. Allwch chi ddweud wrthym faint o'r £2.6 miliwn hwnnw fydd yn arwain at lai o wariant cyhoeddus mewn gwirionedd? Pa asesiad ydych chi wedi'i wneud ynghylch a yw'r pwerau ychwanegol a'r costau gweinyddol hynny yn wirioneddol angenrheidiol? Oherwydd mae trethdalwyr yn haeddu arbedion gwirioneddol, nid effeithlonrwydd damcaniaethol yn unig ar yr hyn sy'n edrych, yn ôl pob golwg, fel taenlen tra bod cost y llywodraeth yn parhau i dyfu. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780014 309 En 2026-10-20T16:55:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=12302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=12302&l=cy 261020-5 5. Datganiad y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Bil Trethiant (Cymru) 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Taxation (Wales) Bill C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780076 310 Cy 261020-5 5. Datganiad y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Bil Trethiant (Cymru) 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Taxation (Wales) Bill I Daeth y Dirprwy Lywydd (Kerry Ferguson) i’r Gadair. The Deputy Presiding Officer (Kerry Ferguson) took the Chair. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780016 311 En 2026-10-20T16:55:01 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=12303&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=12303&l=cy 261020-5 5. Datganiad y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Bil Trethiant (Cymru) 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Taxation (Wales) Bill C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin This is about making the tax system that we have clearer for all concerned, so that the rights that people have in the context of a tax system are made clear, as well as the responsibilities that they have to pay tax in accordance with the law of the land. As I explained earlier, in terms of the unannounced inspections that I think you were referring to, that is a power that's already operational in England and in Scotland under their taxation regimes on LDT, and therefore I think it's a proportionate measure that we're taking. The costs involved in this legislation are minimal, as are the benefits: £2.6 million you referred to, over 10 years; they're not significant amounts of money. The purpose of this legislation is not to raise funding for public services further than currently, but it is to make a tax system that is more rigorous and more operationally effective than it currently is. These kinds of changes in the tax system, in the context of the UK Government, are introduced as part of the orderly rota of UK finance Bills that come every year, every budget, and these types of small changes are put into the annual UK finance Bill. In this context, we've created a Bill that has happened now, and it's the first time, in the first nine years of this Senedd's responsibility for taxation, and therefore it's a collection of various aspects of work that both the WRA and taxpayers themselves, or those people representing taxpayers, have found to be areas that need to be either strengthened, clarified or changed as a result of the practice of taxation in Wales over the past nine years. Mae hyn yn ymwneud â gwneud y system dreth sydd gennym yn gliriach i bawb dan sylw, fel bod yr hawliau sydd gan bobl yng nghyd-destun system dreth yn cael eu gwneud yn glir, yn ogystal â'r cyfrifoldebau sydd ganddyn nhw i dalu treth yn unol â chyfraith y wlad. Fel yr esboniais yn gynharach, o ran yr arolygiadau dirybudd roeddech chi'n cyfeirio atyn nhw, dwi'n meddwl, mae hynny'n bŵer sydd eisoes yn weithredol yn Lloegr ac yn yr Alban o dan eu cyfundrefnau trethiant ar LDT, ac felly rwy'n credu ei fod yn fesur cymesur rydyn ni'n ei gymryd. Mae'r costau sy'n gysylltiedig â'r ddeddfwriaeth hon yn fach, fel y mae'r manteision: £2.6 miliwn y gwnaethoch chi gyfeirio ato, dros 10 mlynedd; dydyn nhw ddim yn symiau sylweddol o arian. Nid codi mwy o arian ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus nag a wneir ar hyn o bryd yw diben y ddeddfwriaeth hon, ond yn hytrach gwneud system dreth sy'n fwy trylwyr ac yn fwy gweithredol effeithiol nag y mae ar hyn o bryd. Mae'r mathau hyn o newidiadau yn y system dreth, yng nghyd-destun Llywodraeth y DU, yn cael eu cyflwyno fel rhan o'r rota trefnus o Filiau cyllid y DU sy'n dod bob blwyddyn, pob cyllideb, ac mae'r mathau hyn o newidiadau bach yn cael eu rhoi ym Mil cyllid blynyddol y DU. Yn y cyd-destun hwn, rydyn ni wedi creu Bil sydd wedi digwydd nawr, a dyma'r tro cyntaf, yn y naw mlynedd gyntaf y mae'r Senedd hon wedi bod yn gyfrifol am drethiant, ac felly mae'n gasgliad o wahanol agweddau ar waith y mae Awdurdod Cyllid Cymru a'r trethdalwyr eu hunain, neu'r bobl hynny sy'n cynrychioli trethdalwyr, wedi canfod eu bod yn feysydd sydd naill ai angen eu cryfhau, eu hegluro neu eu newid o ganlyniad i'r arfer o drethu yng Nghymru dros y naw mlynedd diwethaf. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780020 312 Cy 2026-10-20T16:57:48 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=12470&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=12470&l=en 261020-5 5. Datganiad y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Bil Trethiant (Cymru) 5. Statement by the Cabinet Minister for Finance: Taxation (Wales) Bill C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch yn fawr iawn i chi, Weinidog. Thank you very much, Minister. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780023 313 Cy 2026-10-20T16:57:50 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=12472&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=12472&l=en 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Eitem 6, datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod, diweddariad ar y rhaglen gwasanaeth gofal cenedlaethol. Galwaf ar y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod, Delyth Jewell. Item 6, a statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health, an update on the national care service programme. I call on the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health, Delyth Jewell. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780026 314 Cy 2026-10-20T16:58:08 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=12490&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=12490&l=en 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health Y Dirprwy Weinidog Gofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod Jewell, Delyth Diolch, Ddirprwy Lywydd. Mae gofal cymdeithasol yn helpu plant a theuluoedd trwy gyfnodau anodd, yn galluogi pobl anabl i fyw'n annibynnol, yn cefnogi pobl hŷn i aros yn y lle maen nhw'n ei alw'n gartref, ac yn helpu gofalwyr di-dâl i allu parhau i roi'r gofal amhrisiadwy maen nhw'n ei ddarparu bob dydd. Mae gofal cymdeithasol yn hanfodol i lesiant ein cenedl. Ond dyw gofal cymdeithasol, a'r bobl ymroddedig sy'n gweithio yn y sector, ddim bob amser wedi cael y gydnabyddiaeth maen nhw'n ei haeddu.  Thank you, Dirprwy Lywydd. Social care helps children and families through difficult times, enables disabled people to live independently, supports older people to remain in the place they call home, and helps unpaid carers sustain the invaluable care they provide every day. Social care is fundamental to the well-being of our nation. Yet social care, and the dedicated people who work within it, have not always received the recognition they deserve. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780028 315 En 2026-10-20T16:58:42 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=12524&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=12524&l=cy 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Social care is too often treated as a hidden service, appreciated only by people whose families or lives have reached a point of crisis. Only then do people come to realise the value of care work—work that keeps our society afloat, the hours dedicated by carers, both paid and unpaid, that make people’s lives better, allowing them to live full and fulfilled lives. It isn’t always easy to capture in graphs or spreadsheets, but millions of actions every day make miracles of the daily lives of people living around us. Too often, it isn’t noticed. That has to change. I'm determined that it will change. I'm pleased today to set out the next stage of our journey towards a national care service for Wales—a stronger, fairer and more consistent system of care and support, built around people and their lives. It's vital that we do this, because demand for adult social care continues to increase at unprecedented levels, with more people seeking support and with needs becoming increasingly complicated. In July this year, local authorities recorded 20,149 social care contacts: the highest number of contacts on record, representing a 23 per cent increase on the number of contacts reported in July last year, a 67 per cent increase on the number of contacts in July of the year before that. Yet, despite these challenges, local authorities and partners across Wales continue to support growing numbers of people. The dedication of our social care workforce is clear to us all. But this also shows why sustained change is needed if we are to meet future demand. The national care service programme is about strengthening social care, reducing unacceptable variation, supporting our workforce and improving outcomes and experiences for people and communities across Wales. Above all, it's about creating a system that works around people, rather than expecting people to work around the system. Yn rhy aml, mae gofal cymdeithasol yn cael ei drin fel gwasanaeth cudd, sydd ond yn cael ei werthfawrogi gan bobl y mae eu teuluoedd neu eu bywydau wedi cyrraedd pwynt o argyfwng. Dim ond wedyn y mae pobl yn dod i sylweddoli gwerth gwaith gofal—gwaith sy'n cadw ein cymdeithas i fynd, yr oriau sy'n cael eu rhoi gan ofalwyr, cyflogedig a di-dâl, sy'n gwneud bywydau pobl yn well, sy'n caniatáu iddyn nhw fyw bywydau llawn a bodlon. Dydy e ddim bob amser yn hawdd ei ddangos mewn graffiau neu daenlenni, ond mae miliynau o weithredoedd bob dydd yn gwneud gwyrthiau o fywydau beunyddiol pobl sy'n byw o'n cwmpas. Yn rhy aml, dydy e ddim yn cael sylw. Mae'n rhaid i hynny newid. Rwy'n benderfynol y bydd yn newid. Rwy'n falch heddiw o nodi cam nesaf ein taith tuag at wasanaeth gofal cenedlaethol i Gymru—system gofal a chymorth gryfach, decach a mwy cyson, wedi'i hadeiladu o amgylch pobl a'u bywydau. Mae'n hanfodol ein bod ni'n gwneud hyn, oherwydd mae'r galw am ofal cymdeithasol i oedolion yn parhau i gynyddu ar lefelau digynsail, gyda mwy o bobl yn ceisio cymorth ac anghenion yn dod yn fwyfwy cymhleth. Ym mis Gorffennaf eleni, cofnododd awdurdodau lleol 20,149 o gysylltiadau gofal cymdeithasol: y nifer uchaf o gysylltiadau ar gofnod, sy'n gynnydd o 23 y cant ar nifer y cysylltiadau a adroddwyd ym mis Gorffennaf y llynedd, cynnydd o 67 y cant ar nifer y cysylltiadau ym mis Gorffennaf y flwyddyn gynt. Eto, er gwaethaf yr heriau hyn, mae awdurdodau lleol a phartneriaid ledled Cymru yn parhau i gefnogi nifer cynyddol o bobl. Mae ymroddiad ein gweithlu gofal cymdeithasol yn glir i ni i gyd. Ond mae hyn hefyd yn dangos pam mae angen newid parhaus os ydym am gwrdd â'r galw yn y dyfodol. Mae'r rhaglen gwasanaeth gofal cenedlaethol yn ymwneud â chryfhau gofal cymdeithasol, lleihau amrywiadau annerbyniol, cefnogi ein gweithlu a gwella canlyniadau a phrofiadau i bobl a chymunedau ledled Cymru. Yn anad dim, mae'n ymwneud â chreu system sy'n gweithio o amgylch pobl, yn hytrach na disgwyl i bobl weithio o amgylch y system. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780024 316 En 2026-10-20T17:00:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=12602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=12602&l=cy 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780027 317 Cy 2026-10-20T17:00:58 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=12660&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=12660&l=en 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Ddirprwy Lywydd, gall y Llywodraeth ddim gwneud hyn ar ei phen ei hun. Heddiw, rŷn ni'n cyhoeddi camau sy'n esbonio ein huchelgais, y camau rŷn ni'n bwriadu eu cymryd yn ystod tymor y Senedd hon a beth gall hyn ei olygu i bobl. Mae hyn yn nodi dechrau sgwrs genedlaethol ehangach am ddyfodol gofal cymdeithasol yng Nghymru, nid ymarfer ymgynghori unigol. Rŷn ni am i'r sgwrs honno fod yn agored, yn gynhwysol a chael ei llywio gan ystod eang o leisiau, gan gynnwys pobl â phrofiad bywyd, gofalwyr di-dâl, y gweithlu, partneriaid ar draws iechyd a llywodraeth leol, darparwyr a chynrychiolwyr gwleidyddol o bob rhan o'r Senedd. Trwy gynnal y trafodaethau hynny, dŷn ni'n gobeithio meithrin gwell dealltwriaeth o'r heriau sy'n wynebu gofal cymdeithasol a nodi meysydd lle y gallai fod uchelgais gyffredin ar gyfer dyfodol gofal a chymorth yng Nghymru. Dylai pobl allu disgwyl cymorth o ansawdd uchel ble bynnag maen nhw'n byw yng Nghymru, tra bod gwasanaethau'n parhau i gael eu darparu'n lleol, wrth gwrs, ac yn cael eu siapio gan eu cymunedau. Mae sefydlu'r swyddfa genedlaethol gofal a chymorth o dan arweiniad y prif swyddog gofal cymdeithasol wedi rhoi llwyfan cryfach o ran arweinyddiaeth genedlaethol, gwella a chydweithio. Dirprwy Lywydd, the Government cannot deliver this alone. Today, we are publishing information explaining our ambition, the actions we intend to take during this Senedd term and what they could mean for people. This marks the beginning of a wider national conversation about the future of social care in Wales, not a single consultation exercise. We want that conversation to be open, inclusive and informed by a broad range of voices, including people with lived experience, unpaid carers, the workforce, partners across health and local government, providers and political representatives from all parts of the Senedd. Through having these discussions, we hope to build greater understanding of the challenges facing social care and to identify areas where there may be shared ambition for the future of care and support in Wales. People should be able to expect high-quality support wherever they live in Wales, while services remain locally delivered, of course, and shaped by their communities. The establishment of the national office for care and support, under the leadership of the chief social care officer, has created a stronger platform for national leadership, improvement and collaboration. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780031 318 En 2026-10-20T17:02:22 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=12744&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=12744&l=cy 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Our programme is built around six key foundations. First, we will implement clear national leadership, accountability and safeguarding. We will work with partners across Wales to improve consistency, strengthen accountability and take forward our ambitions for a national conversation on shaping our social care services.  Secondly, I turn to fair funding and reliable care. We will strengthen commissioning, improve market oversight and build the evidence needed to inform future funding policy decisions. We will work towards fairer and more consistent arrangements across Wales, helping to improve affordability and access to care and support. This will help create greater consistency, transparency and confidence in how care and support are planned, commissioned and delivered. Thirdly, Dirprwy Lywydd, is a valued and sustainable workforce. Social care workers support thousands of people every day through their commitment, their professionalism, their compassion. Care is not always something easily caught in traditional metrics or measures, because it surpasses them all. The work of care workers is what gives people's lives meaning. They bring companionship, solace and, yes, joy, to thousands upon thousands of people. They deserve more than thanks. They deserve their work to be recognised in how they're paid, the career progression and development that's available to them, and in how they're esteemed by society. This Government is committed to strengthening recruitment and retention for social care, maintaining the real living wage as the minimum rate paid to the workforce and progressing our ambitions for fairer pay. We will also develop a national social care academy to help people enter the profession, develop their skills and progress their careers. Now, Wales is ahead of our neighbours in this work. It is something we should take pride in. Mae ein rhaglen wedi'i hadeiladu o amgylch chwe sylfaen allweddol. Yn gyntaf, byddwn ni'n gweithredu arweinyddiaeth, atebolrwydd a diogelu cenedlaethol clir. Byddwn ni'n gweithio gyda phartneriaid ledled Cymru i wella cysondeb, cryfhau atebolrwydd a bwrw ymlaen â'n huchelgeisiau i gael sgwrs genedlaethol ar lunio ein gwasanaethau gofal cymdeithasol. Yn ail, rwy'n troi at gyllid teg a gofal dibynadwy. Byddwn ni'n cryfhau comisiynu, yn gwella goruchwyliaeth o'r farchnad ac yn adeiladu'r dystiolaeth sydd ei hangen i lywio penderfyniadau polisi cyllido yn y dyfodol. Byddwn ni'n gweithio tuag at drefniadau tecach a mwy cyson ledled Cymru, gan helpu i wella fforddiadwyedd a mynediad at ofal a chymorth. Bydd hyn yn helpu i greu mwy o gysondeb, tryloywder a hyder yn y ffordd y mae gofal a chymorth yn cael eu cynllunio, eu comisiynu a'u darparu. Yn drydydd, Ddirprwy Lywydd, mae gweithlu gwerthfawr a chynaliadwy. Mae gweithwyr gofal cymdeithasol yn cefnogi miloedd o bobl bob dydd trwy eu hymrwymiad, eu proffesiynoldeb, eu tosturi. Dydy gofal ddim bob amser yn rhywbeth y gellir ei ddangos yn hawdd mewn metrigau neu fesurau traddodiadol, oherwydd mae'n rhagori arnyn nhw i gyd. Gwaith gweithwyr gofal yw'r hyn sy'n rhoi ystyr i fywydau pobl. Maen nhw'n dod â chwmnïaeth, cysur ac, ie, llawenydd, i filoedd ar filoedd o bobl. Maen nhw'n haeddu mwy na diolch. Maen nhw'n haeddu bod eu gwaith yn cael ei gydnabod yn y ffordd maen nhw'n cael eu talu, y dilyniant a'r datblygiad gyrfa sydd ar gael iddyn nhw, ac yn y ffordd maen nhw'n cael eu parchu gan gymdeithas. Mae'r Llywodraeth hon wedi ymrwymo i gryfhau recriwtio a chadw ar gyfer gofal cymdeithasol, gan gynnal y cyflog byw gwirioneddol fel yr isafswm sy'n cael ei dalu i'r gweithlu a hyrwyddo ein huchelgeisiau am gyflog tecach. Byddwn ni hefyd yn datblygu academi gofal cymdeithasol genedlaethol i helpu pobl i fynd i mewn i'r proffesiwn, datblygu eu sgiliau a chamu ymlaen yn eu gyrfa. Nawr, mae Cymru ar y blaen i'n cymdogion o ran y gwaith hwn. Mae'n rhywbeth y dylem ni ymfalchïo ynddo. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780036 319 Cy 2026-10-20T17:04:25 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=12867&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=12867&l=en 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Mae dadansoddiad yn dangos bod pob £1 sy'n cael ei fuddsoddi mewn gofal cymdeithasol i oedolion yng Nghymru yn cynhyrchu tua £2.78 mewn gwerth cymdeithasol ac economaidd.  Yn bedwerydd, Ddirprwy Lywydd, byddwn ni'n cryfhau data, technoleg ddigidol a chanlyniadau. Mae penderfyniadau da yn dibynnu ar wybodaeth sy'n dda. Os ydym am wella gwasanaethau, adnabod pwysau yn gynnar a chynllunio'n effeithiol ar gyfer y dyfodol, mae angen dealltwriaeth gryfach o brofiadau pobl a'r heriau sy'n wynebu'r system. Byddwn ni'n sefydlu hwb gwybodaeth gofal cymdeithasol o fewn y swyddfa genedlaethol, yn gwella ansawdd a chysondeb data gofal ac yn cryfhau adroddiadau cenedlaethol a goruchwyliaeth o'r farchnad. Bydd gwell deallusrwydd yn ein helpu i adnabod risg yn gynharach, targedu gweithgarwch gwella yn fwy effeithiol a darparu mwy o dryloywder ynghylch lle mae'r system yn gweithio'n dda a lle mae angen gweithredu pellach. Ochr yn ochr â hyn, byddwn ni'n parhau i gefnogi'r defnydd o ddatrysiadau digidol a thechnolegol sy'n helpu i wella canlyniadau i bobl, cefnogi'r gweithlu a galluogi darparu gofal a chymorth yn fwy effeithiol. Yn bumed, byddwn ni'n rhoi pwyslais o'r newydd ar atal, diogelu a chymunedau cryfach. Byddwn ni'n datblygu dull cenedlaethol cryfach ar gyfer atal ac ymyrryd yn gynnar, yn bwrw ymlaen â'r strategaeth 10 mlynedd ar gyfer atal ac ymateb i gam-drin plant yn rhywiol ac yn cyhoeddi strategaeth genedlaethol newydd ar gyfer gofalwyr di-dâl. Rhaid i hynny wneud gwahaniaeth ymarferol trwy sicrhau cefnogaeth gynharach, gwell cydnabyddiaeth ar gyfer gofalwyr di-dâl a gwasanaethau cymunedol cryfach sy'n helpu pobl i gynnal eu hannibyniaeth a'u llesiant. Ac yn olaf, mae gofal cymdeithasol a chymorth di-dor. Analysis indicates that every £1 invested in adult social care in Wales generates approximately £2.78 in social and economic value. Fourth, Dirprwy Lywydd, we will strengthen data, digital technology and outcomes. Good decisions depend on good information. If we are to improve services, identify pressures early and plan effectively for the future, we need a stronger understanding of people's experiences and the challenges facing the system. We will establish a social care intelligence hub within the national office, improve the quality and consistency of social care data and strengthen national reporting and market oversight. Better intelligence will help us identify risk earlier, target improvement activity more effectively and provide greater transparency about where the system is working well and where further action is needed. Alongside this, we will continue supporting the use of digital and technological solutions that help improve outcomes for people, support the workforce and enable more effective delivery of care and support. Fifth, we will place renewed emphasis on prevention, safeguarding and stronger communities. We will develop a stronger national approach to early intervention, take forward our 10-year strategy for preventing and responding to child sexual abuse and publish a new national strategy for unpaid carers. All of this must make a practical difference through earlier support, better recognition of unpaid carers and stronger community-based services that help people maintain their independence and their well-being. And finally, there's seamless social care and support. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780025 320 Cy 2026-10-20T17:05:00 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=12902&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=12902&l=en 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780041 321 En 2026-10-20T17:08:59 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=13141&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=13141&l=cy 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780039 322 En 2026-10-20T17:06:23 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=12985&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=12985&l=cy 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth People don't experience their lives in silos through separate organisations, budgets or professional boundaries. They should not have to navigate those boundaries to receive the right support. We will take forward the Ynghyd 2030 programme for children and families, strengthening pathways of care and continuing to improve integration between health and social care through our integrated community care system. We'll also encourage innovative models of care that support communities and improve people’s experiences of care and support. Dirprwy Lywydd, over this Senedd term, we intend to make substantial progress across the programme. This will include taking forward Stronger Safeguarding for a Safer Wales, developing the national social care academy, strengthening commissioning and regional collaboration, improving intelligence and market oversight, enhancing support for unpaid carers, progressing fair pay ambitions and developing the evidence needed to inform future decisions. This programme will not complete our journey towards a national care service, but it sets out practical steps we can take now and provides the foundations and the evidence needed to continue that journey with confidence. Ultimately, its success will not be measured by the structures we create or the documents we publish. It will be measured by whether people can access the right support at the right time, whether unpaid carers feel recognised and supported, whether our workforce feels valued and whether people can live independently, safely and with dignity for longer. That is our ambition: a people-centred national care service, shaped by Welsh values and built with the people and communities it exists to serve. Dydy pobl ddim yn byw eu bywydau mewn seilos trwy gyllidebau, ffiniau proffesiynol neu sefydliadau ar wahân. Dylen nhw ddim gorfod llywio'r ffiniau hynny i gael y cymorth cywir. Byddwn ni'n bwrw ymlaen â rhaglen Ynghyd 2030 ar gyfer plant a theuluoedd, gan gryfhau llwybrau gofal a pharhau i wella integreiddio rhwng iechyd a gofal cymdeithasol drwy ein system gofal cymunedol integredig. Byddwn ni hefyd yn annog modelau gofal arloesol sy'n cefnogi cymunedau ac yn gwella profiadau pobl o ofal a chymorth. Ddirprwy Lywydd, dros dymor y Senedd hon, rydyn ni'n bwriadu gwneud cynnydd sylweddol ar draws y rhaglen. Bydd hyn yn cynnwys bwrw ymlaen â Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel, datblygu'r academi gofal cymdeithasol genedlaethol, cryfhau comisiynu a chydweithredu rhanbarthol, gwella gwybodaeth a goruchwyliaeth o'r farchnad, gwella cymorth i ofalwyr di-dâl, hyrwyddo uchelgeisiau cyflog teg a datblygu'r dystiolaeth sydd ei hangen i lywio penderfyniadau yn y dyfodol. Fydd y rhaglen hon ddim yn cwblhau ein taith tuag at wasanaeth gofal cenedlaethol, ond mae'n nodi'r camau ymarferol y gallwn ni eu cymryd nawr ac yn darparu'r sylfeini a'r dystiolaeth sydd eu hangen i barhau â'r daith honno yn hyderus. Yn y pen draw, fydd ei llwyddiant ddim yn cael ei fesur yn ôl y strwythurau rydyn ni'n eu creu na'r dogfennau rydyn ni'n eu cyhoeddi. Bydd yn cael ei fesur yn ôl a all pobl gael mynediad at y cymorth cywir ar yr adeg gywir, a yw gofalwyr di-dâl yn teimlo eu bod yn cael eu cydnabod a'u cefnogi, a yw ein gweithlu yn teimlo eu bod yn cael eu gwerthfawrogi ac a all pobl fyw'n annibynnol, yn ddiogel a chydag urddas am gyfnod hwy. Dyna ein huchelgais: gwasanaeth gofal cenedlaethol sy'n canolbwyntio ar bobl, wedi'i lunio gan werthoedd Cymreig ac wedi'i adeiladu gyda'r bobl a'r cymunedau y mae'n bodoli i'w gwasanaethu. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780075 323 Cy 2026-10-20T17:08:09 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=13091&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=13091&l=en 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch, Ddirprwy Weinidog. James Evans. Thank you, Deputy Minister. James Evans.  16317 7 2026-10-20T13:30:01 780043 324 En 2026-10-20T17:08:11 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=13093&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=13093&l=cy 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 8585 8585 James Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8585 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8585 Evans, James Thank you, Deputy Presiding Officer. Can I thank the Minister for her statement this afternoon? As you're very well aware, I have always been against the establishment of a national care service, for reasons I won't go over again because you've heard them 100 times and they are a matter for the record. You mentioned the people who work in social care, and I absolutely agree with you, they do deserve more than thanks. You've celebrated, along with a lot of politicians in here, that we pay social care staff the real living wage. We need to go further than that. If we want to see more social care staff in the system, they need to be paid more than the real living wage. So, I'd like to know from you, when is this Government going to put a proper pay structure in place to make sure that our social care staff are paid appropriately? One way in which we think you could do that is by integrating social care into the health system, something that I've advocated for for a long time. I'd like to hear: is that something that you and the Cabinet Minister for health are looking closely at? Your statement also highlighted equitable and high-quality support across the country, and I think it is very important that we do have equitable care across the country, but we all know the challenges of delivering social care in rural areas, and that didn't come through in your speech. Can you explain to me and the rest of the Members in this Chamber what is the Government doing to ensure that we have good-quality social care in rural areas? We know that is an exceptionally difficult place to recruit our social care staff, so I'd like to know what the Government is doing around that. You did mention in your statement fair funding, but one thing I didn't hear right the way through it was how much funding you're actually going to provide as well, so it would be quite useful to know, as part of the budget discussions that are going on with the Cabinet Minister for Finance, how much money you're allocating to the national care service, as the Cabinet Minister walks in through the door. [Laughter.] We're going to find out how much money you're going to give, Cabinet Minister, to the national care service, and how much you're allocating to this area of policy, because I think that's something that is very interesting to know and not something that you raised in your statement. You also raised unpaid carers as well, and I think they are actually the unsung heroes of our care system across the country. We all know that they save our NHS, not just millions but billions of pounds, and if we actually had to start paying them for the work that they're doing looking after their loved ones, it would bankrupt the Welsh Government, and I'm pretty sure it would bankrupt the UK Government as well. So, I'm interested to know what extra support you're going to put in place for them, because you did mention, as you went through, community-based services, and I'm sure I'm not the only Member in my area that has actually seen those day-centre services being removed from local government control because they can't afford to run them anymore. So, there is a bit of joined-up thinking that needs to happen here, isn't there? If you talk about strengthening community-based services, that means our local authorities have to be funded properly to provide those services as well, because if they haven't got the money to provide them, it puts more pressure back on the people who are caring for people at home. You also mentioned prevention, and it is important that we keep people in their homes for as long as possible, because we do know that that does take pressure off the care service. But as someone who was a local government cabinet minister in a previous life, I also know about the disabled facilities grant, which is actually always overspent in local government. And I'm just interested, from your perspective, how much money, working with the Cabinet Minister for local government, you're putting into this area, because if you are talking about prevention, you need to make sure the measures are in place in people's homes to make sure they can stay there for longer and to make sure they can actually get around their own home. What else did you talk about? You talked about an awful lot today. You raised also the national social care academy. This is something that's actually quite an exciting piece of work—I think there is something that could be developed here—but I'd like to actually know when this academy is going to be developed, because the contract is still on Sell2Wales, and we all know how long things take to move through the sausage machine in Welsh Government, and it's probably going to take an awful long time for this to be developed. So, from yourself, I'd like to know, when do you see that national care academy coming online? Because if there's anything to go by by Government contracting, we're actually not probably going to see it for another three to four years, which I'd actually think would be a big shame, if we're trying to get more people into the profession. And finally, about Senedd scrutiny, I think it is very important, as this piece of work goes through, that the Senedd is given more opportunity to scrutinise this. I know the Chairman of the health committee is in the Chamber here, and I'm sure this is a piece of work they will be looking into. So, I'd just like to know, will you be committed to providing regular updates to the Senedd on the development of this national care service to make sure all Members across the Chamber have got the opportunity to scrutinise you about the accountability, the funding that's going to go into it, and ultimately the delivery? Because that's the way—. I keep saying to this Government, 'Talk is cheap, but delivery is more', and you said at the start that our social care staff across the country deserve more than warm words, and they need action, and they do need it now. So, if you can answer some of my questions, I'd be very grateful. Diolch. Diolch, Ddirprwy Lywydd. A gaf fi ddiolch i'r Gweinidog am ei datganiad y prynhawn yma? Fel y gwyddoch chi'n iawn, rwyf bob amser wedi bod yn erbyn sefydlu gwasanaeth gofal cenedlaethol, am resymau wnaf i ddim mynd drostyn nhw eto am eich bod chi wedi eu clywed 100 o weithiau ac maen nhw'n fater i'r cofnod. Fe wnaethoch chi sôn am y bobl sy'n gweithio ym maes gofal cymdeithasol, ac rwy'n cytuno'n llwyr â chi, maen nhw'n haeddu mwy na diolch. Rydych chi wedi dathlu, ynghyd â llawer o wleidyddion yn y fan yma, ein bod ni'n talu'r cyflog byw gwirioneddol i staff gofal cymdeithasol. Mae angen i ni fynd ymhellach na hynny. Os ydym am weld mwy o staff gofal cymdeithasol yn y system, mae angen iddyn nhw gael eu talu mwy na'r cyflog byw gwirioneddol. Felly, hoffwn wybod gennych chi, pryd mae'r Llywodraeth hon yn mynd i roi strwythur cyflog priodol ar waith i wneud yn siŵr bod ein staff gofal cymdeithasol yn cael eu talu'n briodol? Un ffordd y gallech chi wneud hynny, yn ein barn ni, yw trwy integreiddio gofal cymdeithasol yn y system iechyd, rhywbeth rwyf wedi eirioli drosto ers amser maith. Fe hoffwn i glywed: a yw hynny'n rhywbeth rydych chi a'r Gweinidog Cabinet dros iechyd yn edrych yn fanwl arno? Fe wnaeth eich datganiad hefyd dynnu sylw at gymorth teg ac o ansawdd uchel ledled y wlad, ac rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn bod gennym ni ofal teg ledled y wlad, ond rydyn ni i gyd yn gwybod am yr heriau sy'n gysylltiedig â darparu gofal cymdeithasol mewn ardaloedd gwledig, a daeth hynny ddim trwodd yn eich araith. Allwch chi esbonio i mi a gweddill yr Aelodau yn y Siambr hon beth mae'r Llywodraeth yn ei wneud i sicrhau bod gennym ofal cymdeithasol o ansawdd da mewn ardaloedd gwledig? Rydyn ni'n gwybod ei fod yn lle eithriadol o anodd i recriwtio ein staff gofal cymdeithasol, felly hoffwn i wybod beth mae'r Llywodraeth yn ei wneud o ran hynny. Fe wnaethoch chi sôn yn eich datganiad am gyllid teg, ond un peth wnes i ddim ei glywed yr holl ffordd drwyddo oedd faint o gyllid rydych chi'n mynd i'w ddarparu hefyd, felly byddai'n eithaf defnyddiol gwybod, fel rhan o'r trafodaethau ar y gyllideb sy'n digwydd gyda'r Gweinidog Cabinet dros Gyllid, faint o arian rydych chi'n ei ddyrannu i'r gwasanaeth gofal cenedlaethol, wrth i'r Gweinidog Cabinet gerdded i mewn drwy'r drws. [Chwerthin.] Rydyn ni'n mynd i ddarganfod faint o arian rydych chi'n mynd i'w roi, Weinidog Cabinet, i'r gwasanaeth gofal cenedlaethol, a faint rydych chi'n ei ddyrannu i'r maes polisi hwn, oherwydd rwy'n credu bod hynny'n rhywbeth sy'n ddiddorol iawn i'w wybod a dydy e ddim yn rhywbeth y gwnaethoch chi ei godi yn eich datganiad. Fe sonioch chi hefyd am ofalwyr di-dâl, ac rwy'n credu mai nhw, mewn gwirionedd, yw arwyr di-glod ein system gofal ledled y wlad. Rydyn ni i gyd yn gwybod eu bod nhw'n arbed, nid yn unig miliynau ond biliynau o bunnoedd i'n GIG, a phe bai'n rhaid i ni ddechrau eu talu am y gwaith maen nhw'n ei wneud yn gofalu am eu hanwyliaid, byddai Llywodraeth Cymru yn mynd i'r wal, ac rwy'n eithaf siŵr y byddai Llywodraeth y DU yn mynd i'r wal hefyd. Felly, mae gen i ddiddordeb mewn gwybod pa gymorth ychwanegol rydych chi'n mynd i'w roi ar waith ar eu cyfer, oherwydd fe wnaethoch chi sôn, wrth i chi fynd yn eich blaen, am wasanaethau cymunedol, ac rwy'n siŵr nad fi yw'r unig Aelod yn fy ardal sydd wedi gweld y gwasanaethau canolfan ddydd hynny yn cael eu cymryd oddi ar ddwylo llywodraeth leol oherwydd dydyn nhw ddim yn gallu fforddio eu rhedeg mwyach. Felly, mae angen rhywfaint o feddwl cydgysylltiedig yn y fan yma, onid oes e? Os ydych chi'n sôn am gryfhau gwasanaethau cymunedol, mae hynny'n golygu bod yn rhaid i'n hawdurdodau lleol gael eu hariannu'n briodol i ddarparu'r gwasanaethau hynny hefyd, oherwydd os nad oes ganddyn nhw'r arian i'w darparu, mae'n rhoi mwy o bwysau yn ôl ar y bobl sy'n gofalu am bobl gartref. Fe sonioch chi hefyd am atal, ac mae'n bwysig ein bod ni'n cadw pobl yn eu cartrefi cyn hired â phosibl, oherwydd rydyn ni'n gwybod bod hynny yn tynnu pwysau oddi ar y gwasanaeth gofal. Ond fel rhywun a oedd yn weinidog cabinet llywodraeth leol mewn bywyd blaenorol, rwy'n gwybod hefyd am y grant cyfleusterau i bobl anabl, sydd wastad yn cael ei orwario mewn llywodraeth leol. Ac mae gen i ddiddordeb, o'ch persbectif chi, faint o arian, gan weithio gyda'r Gweinidog Cabinet dros lywodraeth leol, rydych chi'n ei roi i'r maes hwn, oherwydd os ydych chi'n sôn am atal, mae angen i chi wneud yn siŵr bod y mesurau ar waith yng nghartrefi pobl i wneud yn siŵr eu bod nhw'n gallu aros yno'n hirach ac i wneud yn siŵr eu bod nhw'n gallu symud o gwmpas eu cartref eu hunain. Beth arall wnaethoch chi sôn amdano? Fe wnaethoch chi sôn am lawer o bethau heddiw. Fe sonioch chi hefyd am yr academi gofal cymdeithasol genedlaethol. Mae hwn yn rhywbeth sydd, mewn gwirionedd, yn ddarn eithaf cyffrous o waith—rwy'n credu bod yna rywbeth y gellid ei ddatblygu yma—ond hoffwn i wybod pryd y bydd yr academi hon yn cael ei datblygu, oherwydd mae'r contract yn dal i fod ar GwerthwchiGymru, ac rydyn ni i gyd yn gwybod pa mor hir y mae pethau'n ei gymryd i symud drwy'r peiriant selsig yn Llywodraeth Cymru, ac mae'n mynd i gymryd amser hir iawn i hyn gael ei datblygu, fwy na thebyg. Felly, hoffwn wybod oddi wrthych chi, pryd ydych chi'n gweld yr academi gofal genedlaethol honno yn dod yn weithredol? Oherwydd os yw proses gontractio'r Llywodraeth yn brawf o unrhyw beth, mae'n debyg nad ydym ni'n mynd i'w gweld am dair i bedair blynedd arall, ac fe fyddai hynny'n drueni mawr, yn fy marn i, os ydym ni'n ceisio cael mwy o bobl i mewn i'r proffesiwn. Ac yn olaf, o ran craffu'r Senedd, rwy'n credu ei bod hi'n bwysig iawn, wrth i'r darn hwn o waith fynd rhagddo, bod y Senedd yn cael mwy o gyfle i graffu ar hyn. Rwy'n gwybod bod Cadeirydd y pwyllgor iechyd yma yn y Siambr, ac rwy'n siŵr bod hwn yn ddarn o waith y byddan nhw'n edrych arno. Felly, hoffwn i wybod, a fyddwch chi'n ymrwymo i ddarparu diweddariadau rheolaidd i'r Senedd ar y gwaith o ddatblygu'r gwasanaeth gofal cenedlaethol hwn er mwyn sicrhau bod yr holl Aelodau ar draws y Siambr yn cael cyfle i graffu arnoch o ran yr atebolrwydd, y cyllid sy'n mynd i fynd i mewn iddo ac, yn y pen draw, y broses gyflawni? Oherwydd dyna'r ffordd—. Rwy'n dweud o hyd wrth y Llywodraeth hon, 'mae gwneud yn well na dweud', ac fe ddywedoch chi ar y dechrau bod ein staff gofal cymdeithasol ledled y wlad yn haeddu mwy na geiriau cynnes, a bod angen gweithredu arnyn nhw, ac mae angen e arnyn nhw nawr. Felly, os gallwch chi ateb rhai o'm cwestiynau, byddwn i'n ddiolchgar iawn. Diolch. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780040 325 En 2026-10-20T17:10:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=13202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=13202&l=cy 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780059 326 En 2026-10-20T17:13:09 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=13391&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=13391&l=cy 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch, James. I appreciate what you said at the start, that you haven't perhaps supported the idea of a national care service, but what I would hope, and I think lots of us would hope about a national care service, is that this is building towards—. I mean, I'm not pretending for a moment that this represents this in its entirely, but that a national care service would be greater than the sum of its individual parts. And the individual parts here—. I would hope, from what you've said, there would be support for some of those, regardless of how they're packaged, the individual elements— Diolch, James. Rwy'n gwerthfawrogi'r hyn y gwnaethoch chi ei ddweud ar y dechrau, nad ydych chi efallai wedi cefnogi'r syniad o wasanaeth gofal cenedlaethol, ond yr hyn y byddwn i'n gobeithio, a'r hyn y byddai llawer ohonom ni'n gobeithio am wasanaeth gofal cenedlaethol, rwy'n credu, yw bod hyn yn adeiladu tuag at—. Dydw i ddim yn esgus am eiliad bod hyn yn cynrychioli hyn yn ei gyfanrwydd, ond y byddai gwasanaeth gofal cenedlaethol yn fwy na swm ei rannau unigol. A'r rhannau unigol yn y fan yma—. Byddwn i'n gobeithio, o'r hyn rydych chi wedi'i ddweud, y byddai cefnogaeth i rai o'r rheini, ni waeth sut maen nhw'n cael eu pecynnu, yr elfennau unigol— 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780062 327 En 2026-10-20T17:13:42 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=13424&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=13424&l=cy 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 8585 8585 James Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8585 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8585 Evans, James The devil is in the detail. Y manylion sy'n bwysig.  16317 7 2026-10-20T13:30:01 780065 328 En 2026-10-20T17:13:44 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=13426&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=13426&l=cy 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth You asked about the workforce, certainly, and I certainly agree with you that the real living wage must be the minimum that we should be paying. I think it's 84 per cent—well, the most recent figures, which obviously aren't completely up to date, suggest that 84 per cent of the workforce currently is being paid the real living wage. Obviously, there's more still to do. I think it's 60,000 social care workers, including personal assistants, that are scoped to receive the real living wage. We want to go beyond that, so we are progressing fair pay agreements for the workforce, and we've worked really closely with the UK Government to ensure that provisions in the Employment Rights Act 2025 were extended to Wales for that. And you had mentioned that we need to make sure that social care workers are not at a disadvantage compared with their counterparts in the NHS, and I think that's something that certainly we would be looking to address through those bodies, because, often, social care workers are competing with sectors like retail and hospitality in terms of the pay that they currently get, and those professions would be far less intensive in terms of the roles, and so we need to be making sure that we are truly valuing this vital work. You mentioned as well the need to make sure that rural areas are—. Basically, that there isn't a postcode lottery, which is, obviously, something that we would all agree with. In terms of some of the elements of what I've announced today that would help to address that concern, which I think is a really worthy concern, well, for example, the social care intelligence hub, that's going to help strengthen planning and to identify risks and pressures in different parts of Wales to see, 'Okay, so what needs to be addressed here in terms of strengthening commissioning as well?', again to spot different patterns to make sure that there is more of a truly national envelope of support that is available, because, at the moment, too many people are at the mercy of just individual decisions, which will vary hugely in different parts of the country, and we want to streamline as far as possible. I've said this before: anyone designing the social care system from scratch would not design it as we have it at the moment, but, obviously, we need to work with partners in local government, work with partners in the Association of Directors of Social Services. Everyone wants to work together to see what we can do to make this better. You asked about unpaid carers as well, and, yes, certainly, we owe them far more than just words. We owe them a better life, because they do save government and they save society billions of pounds. We are going to be publishing the new national strategy for unpaid carers in November, which is going to be setting out a number of areas, including tying in our response to the previous Senedd's Health and Social Care Committee's report. That's going to be looking at improving carers' assessments, access to respite, support for carers to stay in paid employment, and there'll be a particular focus on young carers as well. The day centre services—it's something I've been really concerned about in the past as well. And I know, obviously, that this is a decision for individual local authorities. It is something I'm very interested in, and I've certainly heard testimony from a number of people about the effect that that can have on their lives. You asked about prevention and the ways in which my colleague the Cabinet Minister for Health and Care and I would be working with the Cabinet Minister for local government. There are a number of grants, like the regional integration fund and other grants, that look at how we can invest in a greater way in prevention, and it's something that we are really keen to take forward. And finally—oh, no, penultimately—on the academy, there will, certainly, and I'll be able to publish more information on this shortly, I hope, in terms of the elements of this that are going to be coming—I don't like the phrase 'coming online'—that are going to be becoming delivered then, as this progresses. It is something really exciting though, and it's something where we are leading the way. There are already lots of local academies across Wales, so lots of this already exists; we just want to bring it together into a national system, delivered locally. And finally, yes, I am very happy to commit to regular updates on this. Diolch. Fe ofynnoch chi am y gweithlu, yn sicr, ac rwy'n sicr yn cytuno â chi mai'r cyflog byw gwirioneddol ddylai fod yr isafswm y dylem ni fod yn ei dalu. Rwy'n credu ei fod yn 84 y cant—wel, mae'r ffigurau diweddaraf, sydd ddim yn hollol gyfredol, yn amlwg, yn awgrymu bod 84 y cant o'r gweithlu yn cael y cyflog byw gwirioneddol ar hyn o bryd. Yn amlwg, mae mwy i'w wneud o hyd. Rwy'n credu mai 60,000 o weithwyr gofal cymdeithasol, gan gynnwys cynorthwywyr personol, sydd o fewn y cwmpas i gael y cyflog byw gwirioneddol. Rydyn ni eisiau mynd y tu hwnt i hynny, felly rydyn ni'n bwrw ymlaen â chytundebau cyflog teg i'r gweithlu, ac rydyn ni wedi gweithio'n agos iawn gyda Llywodraeth y DU i sicrhau bod darpariaethau yn Neddf Hawliau Cyflogaeth 2025 yn rhychwantu Gymru ar gyfer hynny. Ac roeddech chi wedi sôn bod angen i ni wneud yn siŵr nad yw gweithwyr gofal cymdeithasol dan anfantais o gymharu â'u cymheiriaid yn y GIG, ac rwy'n credu bod hynny'n rhywbeth y bydden ni'n sicr yn edrych i fynd i'r afael ag ef trwy'r cyrff hynny, oherwydd, yn aml, mae gweithwyr gofal cymdeithasol yn cystadlu â sectorau fel manwerthu a lletygarwch o ran y cyflog maen nhw'n ei gael ar hyn o bryd, a byddai'r proffesiynau hynny'n llawer llai dwys o ran y rolau, ac felly mae angen i ni fod yn gwneud yn siŵr ein bod ni wir yn gwerthfawrogi'r gwaith hanfodol hwn. Fe sonioch chi hefyd am yr angen i wneud yn siŵr bod ardaloedd gwledig yn—. Yn y bôn, bod yna ddim loteri cod post, sydd, yn amlwg, yn rhywbeth y bydden ni i gyd yn cytuno ag ef. O ran rhai o elfennau'r hyn rwyf wedi'i gyhoeddi heddiw a fyddai'n helpu i fynd i'r afael â'r pryder hwnnw, sy'n bryder teilwng iawn, yn fy marn i, wel, er enghraifft, yr hwb gwybodaeth gofal cymdeithasol, sy'n mynd i helpu i gryfhau cynllunio ac i nodi risgiau a phwysau mewn gwahanol rannau o Gymru er mwyn gweld, 'Iawn, felly beth sydd angen mynd i'r afael ag ef yn y fan yma o ran cryfhau comisiynu hefyd?', unwaith eto i adnabod gwahanol batrymau i wneud yn siŵr bod yna fwy o amlen wirioneddol genedlaethol o gymorth ar gael, oherwydd, ar hyn o bryd, mae gormod o bobl ar drugaredd penderfyniadau unigol, a fydd yn amrywio'n fawr mewn gwahanol rannau o'r wlad, ac rydym am symleiddio cyn belled â phosibl. Rwyf wedi dweud hyn o'r blaen: fyddai unrhyw un sy'n dylunio'r system gofal cymdeithasol o'r dechrau ddim yn ei dylunio fel y mae hi ar hyn o bryd, ond, yn amlwg, mae angen i ni weithio gyda phartneriaid mewn llywodraeth leol, gweithio gyda phartneriaid yng Nghymdeithas Cyfarwyddwyr Gwasanaethau Cymdeithasol. Mae pawb eisiau gweithio gyda'i gilydd i weld beth allwn ni ei wneud i wneud hyn yn well. Fe ofynnoch chi am ofalwyr di-dâl hefyd, ac, oes, yn sicr, mae arnom fwy iddyn nhw na geiriau yn unig. Mae arnom fywyd gwell iddyn nhw, oherwydd maen nhw'n arbed biliynau o bunnoedd i'r llywodraeth ac i gymdeithas. Rydyn ni'n mynd i fod yn cyhoeddi'r strategaeth genedlaethol newydd ar gyfer gofalwyr di-dâl ym mis Tachwedd, sy'n mynd i fod yn nodi nifer o feysydd, gan gynnwys cysylltu ein hymateb ag adroddiad Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol y Senedd flaenorol. Mae honno'n mynd i fod yn edrych ar wella asesiadau gofalwyr, mynediad at seibiant, cymorth i ofalwyr aros mewn cyflogaeth â thâl, ac fe fydd yna ffocws penodol ar ofalwyr ifanc hefyd. Y gwasanaethau canolfan ddydd—mae'n rhywbeth rwyf wedi bod yn bryderus iawn amdano yn y gorffennol hefyd. Ac rwy'n gwybod, yn amlwg, bod hwn yn benderfyniad i awdurdodau lleol unigol. Mae'n rhywbeth mae gen i ddiddordeb mawr ynddo, ac rydw i'n sicr wedi clywed tystiolaeth gan nifer o bobl am yr effaith y gall hynny ei chael ar eu bywydau. Fe ofynnoch chi am atal a'r ffyrdd y byddai fy nghyd-Aelod, y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal, a minnau'n gweithio gyda'r Gweinidog Cabinet dros lywodraeth leol. Mae yna nifer o grantiau, fel y gronfa integreiddio ranbarthol a grantiau eraill, sy'n edrych ar sut allwn ni fuddsoddi mwy mewn atal, ac mae'n rhywbeth rydyn ni'n awyddus iawn i'w ddatblygu. Ac yn olaf—o, na, yn olaf ond un—ar yr academi, fe fydd, yn sicr, ac fe fyddaf yn gallu cyhoeddi mwy o wybodaeth am hyn yn fuan, gobeithio, o ran yr elfennau o hyn sy'n mynd i fod yn dod— dydw i ddim yn hoffi'r ymadrodd 'dod ar-lein'—sy'n mynd i gael eu cyflawni wedyn, wrth i hyn fynd yn ei flaen. Ond mae'n rhywbeth cyffrous iawn, ac mae'n rhywbeth lle rydyn ni'n arwain y ffordd. Mae yna lawer o academïau lleol ledled Cymru yn barod, felly mae llawer o hyn yn bodoli yn barod; rydyn ni jyst eisiau dod ag ef at ei gilydd mewn system genedlaethol sy'n cael ei chyflwyno'n lleol. Ac yn olaf, ydw, rydw i'n hapus iawn i ymrwymo i roi diweddariadau rheolaidd ar hyn. Diolch. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780049 329 En 2026-10-20T17:15:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=13502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=13502&l=cy 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780051 330 En 2026-10-20T17:18:11 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=13693&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=13693&l=cy 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 5038 5038 Jayne Bryant AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5038 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5038 Bryant, Jayne Diolch, Deputy Minister, for your statement today, and this is something that so many of us in this Chamber care so deeply about. Care and support services should enable people to live their best possible lives and most independent lives. And with that in mind, I want to recognise the extraordinary contribution made, day in, day out, by our social care workforce and the army of unpaid carers. Their compassion, their dedication and their hard work cannot be overstated. Minister, your announcement does build on a long-standing commitment by Welsh Governments to move resources in health and social care from acute hospital services towards preventative services in the community. We recognise the need for action to meet rising demand and to offer dignity in care to vulnerable adults and children, and this has to be a priority for the Government. Minister, you'll be pleased to hear that Welsh Labour does share your aspirations to build a national health and care service fit for the future, as laid out in the programme for government. We share key principles for social care, that social care should be free at the point of need and not based on ability to pay or which institution is commissioning or providing care and, wherever possible, enable people to live independently in their own home, to be delivered by a well-trained and remunerated workforce whose skills and commitment are valued as a vocation for care. And we too recognise that more support is needed for unpaid carers. And I hope that we can agree that unpaid carers are struggling to balance work and caring responsibilities. They are our unsung heroes, and unpaid carers of all ages do deserve more than warm words. Deputy Minister, we're all pleased, I think, to see the emphasis put on caring and social care by the Prime Minister and him starting a national conversation in England, and I read in the statement and hear today the national conversation that you are starting. So, I'm very pleased that's happening, but I would like to have some more detail on when that will start and what form that will take. As your statement recognises, Wales is ahead of our neighbours, such as in the work of the national social care academy, which was started under the last Government, so I'm happy to see that moving forward. The Welsh Labour Government kept the capital limit at £50,000 so that people can keep more of their own money before they pay for care, and we also maintained the cap on domiciliary care charges so that no-one pays more than £100 a week for care in their own home. They do say, Deputy Minister, that imitation is the best form of flattery, so it's pleasing to see that Welsh Labour policies are continuing from the last Labour Government in your announcement today. In Government, Welsh Labour made available funding for the real living wage to be implemented for the workforce in the social care sector, so, therefore, you will have whatever support you need from Welsh Labour to improve the pay, skills and career progression of the social care workforce. So, we welcome the proposed national social care academy, as I've said, and we do really need to promote that as a valued vocation, with high-quality training and status in our society. I do have a number of questions, and I know that we'll all have these questions for you, but, Minister, how will you lead the care sector to meet the challenges of rising demand and complexity that you so rightly highlight in your statement, and how will you build more capacity in the care market to meet future demand so that hospitals can discharge patients to appropriate domiciliary and residential care? The problem with delayed discharge of care is a shortage of capacity in the domiciliary and residential care sectors, so how are you expanding the market and putting additional resources into the care market so that there are more places for the growing number of those needing care? Minister, your long-term vision of a 10-year plan is a big ambition, but people will need to see action soon, and I know that councils in every annual budget round evidence to the Government that their social care costs are escalating rapidly. We do know that we have a growing older population and there's greater complexity of need, and the pressure on those budgets, then, are very focused. But— Diolch, Ddirprwy Weinidog, am eich datganiad heddiw, ac mae hyn yn rhywbeth sydd mor bwysig i gynifer ohonom ni yn y Siambr hon. Fe ddylai gwasanaethau gofal a chymorth alluogi pobl i fyw eu bywydau gorau posibl a'u bywydau mwyaf annibynnol. A chyda hynny mewn golwg, rwyf eisiau cydnabod y cyfraniad rhyfeddol sy'n cael ei wneud, o ddydd i ddydd, gan ein gweithlu gofal cymdeithasol a'r fyddin o ofalwyr di-dâl. Ni ellir gorbwysleisio eu tosturi, eu hymroddiad a'r gwaith caled maen nhw'n ei wneud. Weinidog, mae eich cyhoeddiad yn adeiladu ar ymrwymiad hirsefydlog gan Lywodraethau Cymru i symud adnoddau ym maes iechyd a gofal cymdeithasol o wasanaethau ysbytai acíwt tuag at wasanaethau ataliol yn y gymuned. Rydyn ni'n cydnabod bod angen gweithredu i ateb y galw cynyddol ac i gynnig urddas mewn gofal i oedolion a phlant sy'n agored i niwed, ac mae'n rhaid i hyn fod yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth. Weinidog, fe fyddwch chi'n falch o glywed bod Llafur Cymru yn rhannu eich dyheadau i adeiladu gwasanaeth iechyd a gofal cenedlaethol sy'n addas ar gyfer y dyfodol, fel y nodir yn y rhaglen lywodraethu. Rydyn ni'n rhannu egwyddorion allweddol ar gyfer gofal cymdeithasol, y dylai gofal cymdeithasol fod yn rhad ac am ddim ar yr adeg y mae ei angen a ddim yn seiliedig ar y gallu i dalu neu pa sefydliad sy'n comisiynu neu'n darparu gofal ac y dylai, lle bynnag y bo'n bosibl, alluogi pobl i fyw'n annibynnol yn eu cartref eu hunain, i'w ddarparu gan weithlu hyfforddedig â thâl y mae ei sgiliau a'i ymrwymiad yn cael eu gwerthfawrogi ar gyfer swydd ym maes gofal. Ac rydyn ni hefyd yn cydnabod bod angen mwy o gymorth i ofalwyr di-dâl. Ac rwy'n gobeithio y gallwn ni gytuno bod gofalwyr di-dâl yn ei chael hi'n anodd cydbwyso gwaith a chyfrifoldebau gofalu. Nhw yw ein harwyr di-glod, ac mae gofalwyr di-dâl o bob oed yn haeddu mwy na geiriau cynnes. Ddirprwy Weinidog, rydyn ni i gyd yn falch, rwy'n credu, i weld y pwyslais sy'n cael ei roi ar ofalu a gofal cymdeithasol gan Brif Weinidog y DU a'r sgwrs genedlaethol y mae e wedi dechrau yn Lloegr, ac rwy'n darllen yn y datganiad ac yn clywed heddiw y sgwrs genedlaethol rydych chi'n ei dechrau. Felly, rwy'n falch iawn bod hynny'n digwydd, ond hoffwn i gael mwy o fanylion ynghylch pryd y bydd hynny'n dechrau a pha ffurf y bydd hynny'n ei chymryd. Fel y mae eich datganiad yn cydnabod, mae Cymru ar y blaen i'n cymdogion, megis o ran gwaith yr academi gofal cymdeithasol genedlaethol, a ddechreuwyd o dan y Llywodraeth ddiwethaf, felly rwy'n falch o weld hynny'n symud ymlaen. Fe gadwodd Llywodraeth Lafur Cymru y terfyn cyfalaf ar £50,000 fel bod pobl yn gallu cadw mwy o'u harian eu hunain cyn iddyn nhw dalu am ofal, ac fe wnaethon ni hefyd gadw'r cap ar ffioedd gofal cartref fel nad oes neb yn talu mwy na £100 yr wythnos am ofal yn eu cartref eu hunain. Maen nhw yn dweud, Ddirprwy Weinidog, mai dynwared yw'r ffurf fwyaf didwyll o wenieithu, felly mae'n braf gweld bod polisïau Llafur Cymru yn parhau o'r Llywodraeth Lafur ddiwethaf yn eich cyhoeddiad heddiw. Yn y Llywodraeth, fe sicrhaodd Llafur Cymru fod cyllid ar gael i roi'r cyflog byw gwirioneddol ar waith ar gyfer y gweithlu yn y sector gofal cymdeithasol, felly, fe fydd gennych chi pa gymorth bynnag y bydd ei angen arnoch gan Lafur Cymru i wella cyflogau, sgiliau a dilyniant gyrfa'r gweithlu gofal cymdeithasol. Felly, rydyn ni'n croesawu'r academi gofal cymdeithasol genedlaethol arfaethedig, fel y dywedais i, ac mae angen i ni hyrwyddo hynny fel galwedigaeth werthfawr, gyda statws a hyfforddiant o ansawdd uchel yn ein cymdeithas. Mae gen i nifer o gwestiynau, ac rwy'n gwybod y bydd gennym ni i gyd y cwestiynau hyn i chi, ond, Weinidog, sut fyddwch chi'n arwain y sector gofal i ateb yr heriau o ran galw a chymhlethdod cynyddol yr ydych chi, yn gywir ddigon, yn tynnu sylw atyn nhw yn eich datganiad, a sut fyddwch chi'n adeiladu mwy o gapasiti yn y farchnad gofal i ateb y galw yn y dyfodol fel bod ysbytai yn gallu rhyddhau cleifion i ofal cartref a phreswyl priodol? Y broblem gydag oedi cyn rhyddhau i ofal yw prinder capasiti yn y sectorau gofal cartref a phreswyl, felly sut ydych chi'n ehangu'r farchnad ac yn rhoi adnoddau ychwanegol i'r farchnad ofal fel bod mwy o leoedd ar gyfer y nifer cynyddol o'r rheini sydd angen gofal? Weinidog, mae eich gweledigaeth hirdymor o gynllun 10 mlynedd yn uchelgais fawr, ond fe fydd angen i bobl weld gweithredu yn fuan, ac rwy'n gwybod bod cynghorau ym mhob cylch cyllideb blynyddol yn dangos i'r Llywodraeth bod eu costau gofal cymdeithasol yn cynyddu'n gyflym. Rydyn ni'n gwybod bod gennym ni boblogaeth hŷn sy'n tyfu a bod anghenion yn fwy cymhleth, ac mae'r pwysau ar y cyllidebau hynny, felly, yn benodol iawn. Ond— 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780042 331 En 2026-10-20T17:20:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=13802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=13802&l=cy 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780047 332 En 2026-10-20T17:23:17 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=13999&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=13999&l=cy 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Can I ask you to conclude, please? A gaf fi ofyn i chi ddod i ben, os gwelwch yn dda? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780048 333 En 2026-10-20T17:23:18 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=14000&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=14000&l=cy 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 5038 5038 Jayne Bryant AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5038 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5038 Bryant, Jayne Yes, absolutely. So, creating a national care service isn't simple; it's going to involve that resource, legislative and financial and operational change, and people will want to see action as soon as possible. So, I'd be keen to hear the plans and your trajectory for change. Diolch. Iawn, wrth gwrs. Felly, dydy creu gwasanaeth gofal cenedlaethol ddim yn beth syml; mae'n mynd i olygu'r newid hwnnw o ran adnoddau, deddfwriaeth a chyllid a gweithredu, a bydd pobl eisiau gweld gweithredu cyn gynted â phosibl. Felly, byddwn i'n awyddus i glywed y cynlluniau a'ch llwybr ar gyfer newid. Diolch. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780050 334 En 2026-10-20T17:23:35 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=14017&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=14017&l=cy 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch, Jayne. And before I start, I realised there was one thing I didn't answer James on, which was the funding. I can confirm that it's £3.6 million on top of the package of existing funding streams that is involved in this. Diolch, Jayne, for your comments and your questions. And as you said at the start, this isn't about structures alone, is it? It's about people being able to live their most fulfilled lives possible—people being able to live as independently as they can for as long as possible. It is about making people's lives better. And I am really glad and grateful for your signal of support for the general vision here. And, again, I know that there will be individual areas where Members from across the Senedd of all parties will want to be interrogating, and that's you doing your jobs. I want you to be doing this; I want you to be pushing us to be more ambitious and seeing what things are working well and what we need to be improving. But where we can have unity of support for that overarching vision, whether it is the package or the individual elements within it, then I think that that is something, actually, really valuable. I know that unpaid carers are a particular concern and passion for you and I'm really looking forward to being able to publish more of that detail in the strategy in November. And as I've said already, the Welsh Government has invested £13 million to help ensure carers receive the support they need in 2026-27, funding the short breaks scheme, carers support fund; an extra £7.35 million—sorry—that was included through the regional integration fund. There are lots of, as I say, individual ways in which the Government continues to support these vitally important people in our society, but we need to go further, of course. I do welcome, as you have welcomed, Prime Minister Andy Burnham's focus on this. And yes, Wales has been ahead, but it doesn't matter who announced things first. The fact is that there is a moment here for us to be able to work together, and I really hope that that will be taken up. I've written to Yvette Cooper, the Secretary of State for Health and Social Care, to seek a bilateral ministerial discussion on social care reform, because I think we need to maximise this moment and the opportunities. And I know that a number of Members in this Chamber have already been involved in a cross-party discussion on the future of social care in Wales, and I again extend that invitation to representatives from all parties for those discussions to continue. In terms of the maximum charges, as you set out, for care and support, Wales, again, is ahead of England here, but that isn't enough. We shouldn't rest on our laurels, of course. We need to be making sure—. Because every time I answer a letter saying, 'Oh, well, actually, this is the situation at the moment, and we're in a more advantageous position', it doesn't make it easier, though, does it, for the families who are having to lose so much money in order to give care to the people that they love. And finally, in terms of the demographic picture that we have in Wales, in terms of the fact that people are living longer, that people are living, as you said, with more complex health and care needs, more families are balancing work, family life, caring responsibilities—we need to modernise the system. This isn't something that is going to go away. It's only going to get more serious and more needed. And you had asked me about how we can improve integration and make sure that the integration between health and care is working well. So, our pathways of care delay data is being used to understand the system-wide discharge challenges, the capacity constraints, variations in performance across Wales. I know that, in 2025-26, £30 million has been invested through the pathways of care transformation grant to support those improvements. We want to drive that further, and I really hope that there'll be cross-party support for that work. Diolch, Jayne. A chyn i mi ddechrau, fe wnes i sylweddoli bod un peth wnes i ddim ateb James arno, sef y cyllid. Gallaf gadarnhau ei fod yn £3.6 miliwn ar ben y pecyn o ffrydiau cyllido presennol sy'n ymwneud â hyn. Diolch, Jayne, am eich sylwadau a'ch cwestiynau. Ac fel y dywedoch chi ar y dechrau, dydy hyn ddim yn ymwneud â strwythurau yn unig, nagyw? Mae'n ymwneud â phobl yn gallu byw eu bywydau mwyaf bodlon posibl—pobl yn gallu byw mor annibynnol ag y gallan nhw am gyhyd â phosibl. Mae'n ymwneud â gwneud bywydau pobl yn well. Ac rwy'n falch ac yn ddiolchgar iawn am eich arwydd o gefnogaeth i'r weledigaeth gyffredinol yma. Ac, unwaith eto, rwy'n gwybod y bydd yna feysydd unigol lle bydd Aelodau o bob rhan o'r Senedd o bob plaid eisiau mynd ati i gwestiynu, a chi yn gwneud eich gwaith yw hynny. Rwyf am i chi fod yn gwneud hyn; rwyf am i chi fod yn ein gwthio i fod yn fwy uchelgeisiol ac i weld pa bethau sy'n gweithio'n dda a beth sydd angen i ni fod yn ei wella. Ond lle gallwn ni gael undod o ran cefnogaeth i'r weledigaeth gyffredinol honno, p'un ai'r pecyn neu'r elfennau unigol oddi mewn iddo, yna rwy'n credu bod hynny, mewn gwirioneddol, yn rhywbeth gwerthfawr iawn. Rwy'n gwybod bod gofalwyr di-dâl yn bryder penodol i chi ac yn rhywbeth rydych chi'n teimlo'n angerddol yn ei gylch ac rwy'n edrych ymlaen yn fawr at allu cyhoeddi mwy o'r manylion hynny yn y strategaeth ym mis Tachwedd. Ac fel rwyf wedi'i ddweud eisoes, mae Llywodraeth Cymru wedi buddsoddi £13 miliwn er mwyn helpu i sicrhau bod gofalwyr yn cael y cymorth sydd ei angen arnyn nhw yn 2026-27, gan ariannu'r cynllun seibiant byr, y gronfa cymorth i ofalwyr; £7.35 miliwn ychwanegol—mae'n ddrwg gen i—fe gafodd hwnnw ei gynnwys drwy'r gronfa integreiddio ranbarthol. Fel y dywedais, mae'r Llywodraeth yn parhau i gefnogi'r bobl hanfodol bwysig hyn yn ein cymdeithas mewn llawer o ffyrdd unigol, ond mae angen i ni fynd ymhellach, wrth gwrs. Rwy'n croesawu, fel yr ydych chi wedi croesawu, ffocws Prif Weinidog y DU, Andy Burnham, ar hyn. Ac ydy, mae Cymru wedi bod ar y blaen, ond does dim ots pwy wnaeth gyhoeddi pethau gyntaf. Y gwir amdani yw bod yna foment yma i ni allu gweithio gyda'n gilydd, ac rwy'n gobeithio'n fawr y bydd hynny'n digwydd. Rwyf wedi ysgrifennu at Yvette Cooper, yr Ysgrifennydd Gwladol dros Iechyd a Gofal Cymdeithasol, i geisio trafodaeth weinidogol ddwyochrog ar ddiwygio gofal cymdeithasol, oherwydd rwy'n credu bod angen i ni wneud y mwyaf o'r foment hon a'r cyfleoedd. Ac rwy'n gwybod bod nifer o Aelodau yn y Siambr hon eisoes wedi bod yn rhan o drafodaeth drawsbleidiol ar ddyfodol gofal cymdeithasol yng Nghymru, ac rwy'n estyn y gwahoddiad hwnnw unwaith eto i gynrychiolwyr o bob plaid i'r trafodaethau hynny barhau. O ran y taliadau uchaf, fel y nodwyd gennych, ar gyfer gofal a chymorth, mae Cymru, unwaith eto, ar y blaen i Loegr yn hyn o beth, ond dydy hynny ddim yn ddigon. Ddylen ni ddim gorffwys ar ein rhwyfau, wrth gwrs. Mae angen i ni fod yn gwneud yn siŵr—. Oherwydd bob tro rwy'n ateb llythyr gan ddweud, 'O, wel, mewn gwirionedd, dyma'r sefyllfa ar hyn o bryd, ac rydyn ni mewn sefyllfa fwy buddiol', dydy e ddim yn ei gwneud hi'n haws, nac ydy, i'r teuluoedd sy'n gorfod colli cymaint o arian er mwyn rhoi gofal i'r bobl maen nhw'n eu caru. Ac yn olaf, o ran y darlun demograffig sydd gennym ni yng Nghymru, o ran y ffaith bod pobl yn byw'n hirach, bod pobl yn byw, fel y dywedsoch, gydag anghenion iechyd a gofal mwy cymhleth, bod mwy o deuluoedd yn cydbwyso gwaith, bywyd teuluol, cyfrifoldebau gofalu—mae angen i ni foderneiddio'r system. Dydy hyn ddim yn rhywbeth sy'n mynd i ddiflannu. Mae'n mynd i fynd yn fwy difrifol ac yn fwy angenrheidiol. Ac roeddech chi wedi gofyn i mi sut allwn ni wella integreiddio a gwneud yn siŵr bod yr integreiddio rhwng iechyd a gofal yn gweithio'n dda. Felly, mae ein data oedi o fewn llwybrau gofal yn cael ei ddefnyddio i ddeall yr heriau o ran rhyddhau ar draws y system gyfan, y cyfyngiadau o ran capasiti, yr amrywiadau mewn perfformiad ledled Cymru. Rwy'n gwybod bod £30 miliwn wedi'i fuddsoddi yn 2025-26 drwy'r grant trawsnewid llwybrau gofal i gefnogi'r gwelliannau hynny. Rydyn ni eisiau ysgogi hynny ymhellach, ac rwyf wir yn gobeithio y bydd cefnogaeth drawsbleidiol i'r gwaith hwnnw. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780057 335 En 2026-10-20T17:25:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=14102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=14102&l=cy 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780069 336 Cy 2026-10-20T17:27:37 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=14259&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=14259&l=en 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch eto, Jayne. Thanks again, Jayne. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780070 337 En 2026-10-20T17:27:41 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=14263&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=14263&l=cy 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 336 336 Natasha Asghar AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=336 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=336 Asghar, Natasha Can I thank the Deputy Minister for this afternoon's statement? For me, this is another week, another statement from the Welsh Government that, quite frankly, doesn't say or do a great deal. There's a lot of warm words here, but little detail on how this is actually going to be achieved going forward. Deputy Presiding Officer, I'm sure there's not a single person in this Chamber who doesn't agree that we need major improvements when it comes to social care. Recognising a problem is one thing. Delivering a serious solution is another. And my Welsh Conservative colleagues and I do not believe a national care system is going to be the answer. Because I cannot simply see right now how it's going to tackle the issue of capacity, recruitment and hospital discharge delays. We need immediate improvements in existing services, Deputy Minister, not wasting time focusing on a care service that's going to be years in the making. Closed community hospital wards need to be reopened, capacity needs to be expanded, recruitment and retention must be a top priority, which is something we're hearing consistently in this Chamber. The Welsh Conservatives believe that there is a practical alternative, and that is improving social care through sustainable funding, stronger co-operation between the NHS and local authorities, greater personal choice and better support for those who provide care. So, I'd like to know what the Welsh Government's doing now to improve social care, Deputy Minister, as your ambition for social care is going to be years away by what I've been reading today. Funding will be crucial for any care service plan. So, Deputy Minister, your Government tells us it wants social care to be free at the point of use, just like the NHS, yet we have no detail of how much this initiative will cost. You mentioned to James Evans earlier £3.6 million extra on top of the current package, but has the Plaid Cymru Government found a magic money tree somewhere? Because is this just a case of overpromising and underdelivering, because where is the detailed assessment of the long-term costs? We have an ageing population, Deputy Minister, so the bill will undoubtedly rise year by year. Those are questions that taxpayers deserve to have answered. Outcomes are another concern that I have when it comes to the care service, and, ultimately, I think it's outcomes that the people of Wales care about the most. How confident are you, Deputy Minister, that your care service will bring about these genuinely big benefits? What are you doing to ensure it results in that a family looking after loved ones with dementia can actually access respite care easily? And how exactly are you going to ensure it results in a fall in the number of bedblocking incidents, which remain far too high? Also, how are you going to ensure that it results in an older person receiving quicker support when they can no longer manage to live at home safely? How will the Government ensure its care service actually delivers its aims and goals and isn't just another Government quango that adds another layer of bureaucracy? Workforce is another cause of concern for me, Deputy Minister. How are you going to ensure there are enough staff to successfully implement and sustain this national care service? We all know the sector is already under immense pressure when it comes to recruitment and retention, and I must pay tribute to those working tirelessly in the field. In 2025, there were more than 6,100 estimated vacancies within the sector—June 2025—up drastically from the previous year. Not only that, but according to a survey from Social Care Wales, 20 per cent of staff said they were aiming to leave the sector within an average of 14 months. So, not only is getting workers through the door in the first place a major problem but keeping them in the job itself is a serious challenge right now. How is that going to be addressed, Deputy Minister? In your statement, you talk about establishing a national social care academy again. The details were light for me. When will this be created? Where will this be created? How much is this costing? What is the anticipated capacity? These are all questions that I would really like to have the answers for. Deputy Minister, if the Plaid Government is going to push ahead with plans to create a national care service, these questions have to be addressed before that happens. Those residents across Wales who depend on our social care sector need more than just a pipe dream. They need a costed, detailed and credible plan. Thank you. A gaf fi ddiolch i'r Dirprwy Weinidog am y datganiad y prynhawn yma? I mi, mae hon yn wythnos arall, yn ddatganiad arall gan Lywodraeth Cymru sydd ddim yn dweud nac yn gwneud rhyw llawer, a bod yn onest. Mae yna lawer o eiriau cynnes yma, ond ychydig iawn o fanylion ynghylch sut mae hyn yn mynd i gael ei gyflawni wrth symud ymlaen. Ddirprwy Lywydd, rwy'n siŵr nad oes un person yn y Siambr hon nad yw'n cytuno bod angen gwelliannau mawr arnom o ran gofal cymdeithasol. Mae cydnabod problem yn un peth. Mae darparu ateb difrifol yn un arall. A dydy fy nghyd-Aelodau Ceidwadol Cymreig a minnau ddim yn credu mai system gofal genedlaethol yw'r ateb. Oherwydd allaf i ddim gweld ar hyn o bryd sut mae'n mynd i fynd i'r afael â'r mater o gapasiti, recriwtio ac oedi cyn rhyddhau o'r ysbyty. Mae angen gwelliannau ar unwaith i wasanaethau sy'n bodoli eisoes, Ddirprwy Weinidog, yn lle gwastraffu amser yn canolbwyntio ar wasanaeth gofal y mae'n mynd i gymryd blynyddoedd i'w roi ar waith. Mae angen ailagor wardiau ysbytai cymunedol sydd wedi cau, mae angen ehangu capasiti, mae'n rhaid i recriwtio a chadw fod yn brif flaenoriaeth, rhywbeth rydyn ni'n ei glywed yn gyson yn y Siambr hon. Mae'r Ceidwadwyr Cymreig yn credu bod dewis arall ymarferol, a hynny yw gwella gofal cymdeithasol drwy gyllid cynaliadwy, cydweithredu cryfach rhwng y GIG ac awdurdodau lleol, mwy o ddewis personol a gwell cefnogaeth i'r rhai sy'n darparu gofal. Felly, hoffwn i wybod beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud nawr i wella gofal cymdeithasol, Ddirprwy Weinidog, gan fod eich uchelgais ar gyfer gofal cymdeithasol yn mynd i gymryd blynyddoedd yn ôl yr hyn rwyf wedi bod yn ei ddarllen heddiw. Bydd cyllid yn hanfodol ar gyfer unrhyw gynllun gwasanaeth gofal. Felly, Ddirprwy Weinidog, mae eich Llywodraeth yn dweud wrthym ei bod eisiau i ofal cymdeithasol fod yn rhad ac am ddim ar yr adeg y caiff ei ddefnyddio, yn union fel y GIG, ond nid oes gennym unrhyw fanylion am faint y bydd y fenter hon yn ei gostio. Fe sonioch chi wrth James Evans yn gynharach y byddai £3.6 miliwn yn ychwanegol ar ben y pecyn presennol, ond a yw Llywodraeth Plaid Cymru wedi dod o hyd i goeden arian hud yn rhywle? Oherwydd ydy hyn yn achos o or-addo a thangyflawni, oherwydd ble mae'r asesiad manwl o'r costau hirdymor? Mae gennym ni boblogaeth sy'n heneiddio, Ddirprwy Weinidog, felly bydd y bil yn sicr yn codi flwyddyn ar ôl blwyddyn. Mae'r rheini'n gwestiynau y mae trethdalwyr yn haeddu cael ateb iddyn nhw. Mae canlyniadau'n bryder arall sydd gen i o ran y gwasanaeth gofal, ac, yn y pen draw, rwy'n credu mai canlyniadau y mae pobl Cymru yn poeni amdanyn nhw fwyaf. Pa mor hyderus ydych chi, Ddirprwy Weinidog, y bydd eich gwasanaeth gofal yn cyflawni'r buddion gwirioneddol fawr hyn? Beth ydych chi'n ei wneud i sicrhau y bydd teulu sy'n gofalu am anwyliaid â dementia yn gallu cael mynediad at ofal seibiant yn hawdd o ganlyniad i hyn? A sut yn union ydych chi'n mynd i sicrhau ei fod yn arwain at lai o achosion o flocio gwelyau, sy'n parhau i fod yn llawer rhy uchel? Hefyd, sut ydych chi'n mynd i sicrhau y bydd person hŷn yn derbyn cymorth yn gyflymach pan na all fyw gartref yn ddiogel mwyach? Sut fydd y Llywodraeth yn sicrhau bod ei gwasanaeth gofal yn cyflawni ei nodau a'i amcanion go iawn ac nad yw'n gwango arall y Llywodraeth sy'n ychwanegu haen arall o fiwrocratiaeth? Mae'r gweithlu yn achos arall o bryder i mi, Ddirprwy Weinidog. Sut ydych chi'n mynd i sicrhau bod digon o staff i weithredu a chynnal y gwasanaeth gofal cenedlaethol hwn yn llwyddiannus? Rydyn ni i gyd yn gwybod bod y sector eisoes o dan bwysau enfawr o ran recriwtio a chadw, ac mae'n rhaid i mi dalu teyrnged i'r rhai sy'n gweithio'n ddiflino yn y maes. Yn 2025, amcangyfrifwyd bod mwy na 6,100 o swyddi gwag yn y sector—Mehefin 2025—i fyny'n sylweddol o'r flwyddyn flaenorol. Nid yn unig hynny, ond yn ôl arolwg gan Gofal Cymdeithasol Cymru, fe ddywedodd 20 y cant o staff eu bod yn anelu at adael y sector o fewn 14 mis ar gyfartaledd. Felly, nid yn unig mae cael gweithwyr drwy'r drws yn y lle cyntaf yn broblem fawr ond mae eu cadw yn y swydd yn her fawr ar hyn o bryd. Sut ydych chi'n mynd i fynd i'r afael â hynny, Ddirprwy Weinidog? Yn eich datganiad, rydych chi'n sôn am sefydlu academi gofal cymdeithasol genedlaethol eto. Doedd yna ddim digon o fanylion i mi. Pryd fydd hon yn cael ei chreu? Ble bydd hon yn cael ei chreu? Faint mae hyn yn ei gostio? Beth yw'r capasiti disgwyliedig? Mae'r rhain i gyd yn gwestiynau yr hoffwn i gael yr atebion iddyn nhw. Ddirprwy Weinidog, os yw Llywodraeth Plaid yn mynd i fwrw ymlaen â chynlluniau i greu gwasanaeth gofal cenedlaethol, mae'n rhaid mynd i'r afael â'r cwestiynau hyn cyn i hynny ddigwydd. Mae angen mwy na breuddwyd ar y trigolion hynny ledled Cymru sy'n dibynnu ar ein sector gofal cymdeithasol. Mae angen cynllun manwl a chredadwy wedi'i gostio arnyn nhw. Diolch. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780052 338 En 2026-10-20T17:30:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=14402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=14402&l=cy 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780056 339 En 2026-10-20T17:31:13 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=14475&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=14475&l=cy 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch, Natasha. I'm sorry that you think that it's weak. We're talking about stuff here that we can't afford not to do. This is about making people's lives better. It's about making sure that people can have a better quality of life. What on earth are we here for if not to do something like this? But I'll move on to the questions that you have asked. I'll talk you through some of the ways in which the package that I have announced today is going to be making real differences to people's lives. In terms of the social care academy, that will help recruitment. It will help with the retention of care workers. And it will help to build esteem for that workforce, because one of the things—and it's come up already a few times today—one of the things that is maddening is that during the COVID pandemic, everyone had this moment of appreciating care workers. And we all went out into the streets, we applauded them. And somehow in our collective psyche as society, people have allowed themselves to forget that importance. These are the people who keep our society going. So, that academy is going to be, yes, about giving that career progression, but it's also going to be about giving that greater gravitas and esteem to the profession too. And again, I'm looking forward to being able to announce further detail on that. But that is something that I hope we would have cross-party support on. And I know that there's a lot of interest from our neighbouring countries about how the local academies are already working and how we're going to be bringing that through to a national picture. On the social care intelligence hub, that's going to, again, help strengthen planning, help to identify risks and pressures. The work of the pathways of care intelligence, that's going to improve discharge processes from hospital to address capacity constraints. The work on unpaid carers is going to improve how early people are identified as unpaid carers, how well they're assessed in terms of the support that they're going to get. Each of these actions is going to make a material improvement in people's lives. Every single one of these things will make a difference. In terms of assessing what we're doing and finding better ways of how things could work, all of this work is fundamental, because otherwise we will be trying to build a castle on sand—and not just sand, but quicksand, because it is moving under our feet all the time. We have to make sure that the foundations dig deep into the ground. That's why this planning work is so vitally important. But you asked some other questions too. On dementia, I won't repeat what I've already said in terms of the pathways of care. You did ask about future funding, which is a fair question, certainly. We're going to be carrying out detailed modelling work to understand how the changes to care charging could affect people in the future, and that's going to be assessing the financial, distributional, operational impacts of different charging and funding options. Where more sophisticated analysis will be required, we're going to be commissioning that through specialist external expertise. And so, from April 2027, a dedicated social care intelligence hub is going to be strengthening that modelling, that analytical capacity.  A number of the other questions that you had asked in terms of the workforce, in terms of how we're going to be making sure that that capacity is driven up, the social care academy is going to be doing an awful lot of that work. I hope very much that I and other Members will be able to convince you of the really important need for this work. But I thank you for your questions. Diolch, Natasha. Mae'n ddrwg gen i eich bod chi'n meddwl ei fod e'n wan. Rydyn ni'n siarad am bethau yn y fan yma allwn ni ddim fforddio peidio â'u gwneud. Mae hyn yn ymwneud â gwneud bywydau pobl yn well. Mae'n ymwneud â gwneud yn siŵr bod pobl yn gallu cael gwell ansawdd bywyd. Pam ar y ddaear ydyn ni yma os nad i wneud rhywbeth fel hyn? Ond fe symudaf ymlaen at y cwestiynau rydych chi wedi'u gofyn. Fe wnaf i siarad am rai o'r ffyrdd mae'r pecyn rydw i wedi'i gyhoeddi heddiw yn mynd i wneud gwahaniaethau gwirioneddol i fywydau pobl. O ran yr academi gofal cymdeithasol, bydd honno'n helpu recriwtio. Bydd yn helpu i gadw gweithwyr gofal. A bydd yn helpu i feithrin parch at y gweithlu hwnnw, oherwydd un o'r pethau—ac mae wedi cael ei godi sawl gwaith yn barod heddiw—un o'r pethau gwallgof yw bod pawb wedi cael y foment hon o werthfawrogi gweithwyr gofal yn ystod pandemig COVID. Ac fe aethon ni i gyd allan i'r strydoedd, fe wnaethon ni eu cymeradwyo. A rhywsut yn ein psyche cyfunol fel cymdeithas, mae pobl wedi caniatáu iddyn nhw eu hunain anghofio'r pwysigrwydd hwnnw. Dyma'r bobl sy'n cadw ein cymdeithas i fynd. Felly, ydy, mae'r academi honno yn mynd i fod yn ymwneud â rhoi'r dilyniant gyrfa hwnnw, ond mae hefyd yn mynd i fod yn ymwneud â rhoi mwy o gravitas a pharch i'r proffesiwn hefyd. Ac eto, rwy'n edrych ymlaen at allu cyhoeddi rhagor o fanylion ar hynny. Ond mae hynny'n rhywbeth rwy'n gobeithio y byddwn ni'n cael cefnogaeth drawsbleidiol arno. Ac rwy'n gwybod bod yna lawer o ddiddordeb gan ein gwledydd cyfagos yn y ffordd mae'r academïau lleol eisoes yn gweithio a sut rydyn ni'n mynd i ddod â hynny drwodd i ddarlun cenedlaethol. O ran yr hwb gwybodaeth gofal cymdeithasol, mae hwnnw, unwaith eto, yn mynd i helpu i gryfhau cynllunio, helpu i nodi risgiau a phwysau. Mae'r wybodaeth am lwybrau gofal, mae'r gwaith hwnnw'n mynd i wella prosesau rhyddhau o'r ysbyty i fynd i'r afael â chyfyngiadau o ran capasiti. Mae'r gwaith ar ofalwyr di-dâl yn mynd i wella pa mor gynnar mae pobl yn cael eu hadnabod fel gofalwyr di-dâl, pa mor dda maen nhw'n cael eu hasesu o ran y cymorth maen nhw'n mynd i'w gael. Mae pob un o'r camau hyn yn mynd i wneud gwelliant sylweddol i fywydau pobl. Bydd pob un o'r pethau hyn yn gwneud gwahaniaeth. O ran asesu'r hyn rydyn ni'n ei wneud a dod o hyd i ffyrdd gwell o sut y gallai pethau weithio, mae'r holl waith hwn yn sylfaenol, oherwydd fel arall fe fyddwn ni'n ceisio adeiladu castell ar dywod—ac nid dim ond tywod, ond tywod byw, oherwydd mae'n symud o dan ein traed drwy'r amser. Mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr bod y sylfeini yn ddwfn yn y ddaear. Dyna pam mae'r gwaith cynllunio hwn mor hanfodol bwysig. Ond fe ofynnoch chi rai cwestiynau eraill hefyd. O ran dementia, wnaf i ddim ailadrodd yr hyn rwyf eisoes wedi'i ddweud o ran y llwybrau gofal. Fe ofynnoch chi am gyllid yn y dyfodol, sy'n gwestiwn teg, yn sicr. Rydyn ni'n mynd i fod yn gwneud gwaith modelu manwl i ddeall sut y gallai'r newidiadau i daliadau gofal effeithio ar bobl yn y dyfodol, ac mae hwnnw'n mynd i fod yn asesu effeithiau ariannol, dosbarthiadol, gweithredol gwahanol opsiynau codi tâl a chyllido. Lle bydd angen dadansoddi mwy soffistigedig, rydyn ni'n mynd i fod yn comisiynu hynny trwy arbenigedd allanol arbenigol. Ac felly, o fis Ebrill 2027, mae hwb gwybodaeth gofal cymdeithasol pwrpasol yn mynd i fod yn cryfhau'r gwaith modelu hwnnw, y gallu dadansoddol hwnnw. Nifer o'r cwestiynau eraill yr oeddech wedi'u gofyn o ran y gweithlu, o ran sut rydyn ni'n mynd i fod yn gwneud yn siŵr bod y capasiti hwnnw'n cael ei gynyddu, mae'r academi gofal cymdeithasol yn mynd i fod yn gwneud llawer iawn o'r gwaith hwnnw. Rwy'n gobeithio'n fawr y byddaf i ac Aelodau eraill yn gallu eich argyhoeddi o'r angen gwirioneddol bwysig am y gwaith hwn. Ond diolch i chi am eich cwestiynau. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780044 340 En 2026-10-20T17:35:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=14702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=14702&l=cy 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780046 341 En 2026-10-20T17:35:01 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=14703&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=14703&l=cy 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780045 342 Cy 2026-10-20T17:35:04 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=14706&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=14706&l=en 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 12165 12165 Elfed Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12165 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12165 Williams, Elfed Dwi'n gorfod datgan diddordeb: dwi wedi gweithio yn y maes ac mae gen i aelod o’r teulu yn gweithio yn y maes. Diolch am y datganiad. Dwi'n croesawu’n fawr ymrwymiad Llywodraeth Plaid Cymru i wneud y sector yma yn fwy deniadol drwy well cyflogau, hyfforddiant, llwybrau gyrfa a sefydlu academi gofal cenedlaethol. Mae hefyd yn dangos y gwahaniaeth rhwng dull Plaid Cymru o weithredu drwy ddiwygio gwasanaethau nawr a'r dull a welwn gan Lywodraeth Lafur y Deyrnas Unedig, lle mae addewidion am ddiwygio yn parhau i gael eu gohirio.  Fel cyn-weithiwr yn y sector, credaf fod pedair colofn allweddol i ofal cymdeithasol: gweithwyr gofal, gweithwyr cymdeithasol, therapyddion galwedigaethol ac eiriolwyr. Mae’n bwysig i mi fod holl leisiau'r colofnau hyn yn cael eu clywed yn y broses hon. Gyda hynny mewn golwg, a fyddai’r Dirprwy Weinidog yn barod i gyfarfod â mi, fel darpar gadeirydd y grŵp trawsbleidiol ar ofal cymdeithasol, i drafod y materion hyn ymhellach?  I must declare an interest: I've worked in this area and I have a member of my family who also works in the sector. Thank you for the statement. I very much welcome the Plaid Cymru Government’s commitment to making the sector more attractive through better wages, training, career pathways and establishing a national care academy. It also shows the difference between Plaid Cymru's approach of reforming services now and the approach that we see from the UK Labour Government, whose promised reforms are constantly being postponed. As a former worker in the sector, I believe that there are four key pillars of social care: care workers, social workers, occupational therapists and advocates. It's important to me that the voices of all four of these cornerstones are heard during the process. With that in mind, would the Deputy Minister be willing to meet with me, as chair-elect of the cross-party group on social care, to discuss these matters further? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780054 343 Cy 2026-10-20T17:36:19 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=14781&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=14781&l=en 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch i chi, Elfed. Mae'n flin gen i fy mod i'n gorfod cael fy nghefn tuag atoch chi wrth ymateb. Dwi'n cytuno y dylem ni sicrhau bod y system yn un llawer mwy deniadol ar gyfer cael mwy o bobl i mewn i'r gweithlu, a dwi'n cytuno hefyd y bydd angen i'r holl leisiau rŷch chi newydd fod yn sôn amdanyn nhw i gael eu clywed yn rhan o'r foment yma, achos mae yna gyfle. Ac eto, dwi'n gobeithio y bydd y cyfuniad o'r gwaith rŷn ni wedi'i wneud yn barod yng Nghymru, y gwaith rŷn ni'n parhau i'w wneud, a'r momentwm sydd yn cael ei hybu oherwydd beth sy'n digwydd ar lefel San Steffan—. Oes, mae lot o ohirio, ond dal, dylem ni gymryd mantais o'r foment yma, a dwi'n gobeithio bydd y ddau beth yn gallu plethu mewn ffordd fydd yn dda ar gyfer pawb, a buaswn i'n croesawu'r drafodaeth gyda chi fel cadeirydd y grŵp trawsbleidiol, yn sicr. Felly, diolch i chi, a diolch am eich gwaith yn y maes. Thank you, Elfed. I apologise that I'll have my back to you as I respond. I agree that we should ensure that the system is far more attractive in order to attract people into the workforce, and I agree that all of the voices that you've just mentioned need to be heard at this very moment, because there is an opportunity. And again, I hope that the combination of the work that we have done already in Wales, the work that we continue to do, and the momentum happening because of what's happening in Westminster—. Yes, there have been some postponements, but still, we should take advantage of this moment, and I very much hope that the two things can dovetail in a way that benefits everyone, and I would welcome a discussion with you as chair of the cross-party group, certainly. So, thank you very much, and thank you for your work in this area.  16317 7 2026-10-20T13:30:01 780058 344 En 2026-10-20T17:37:17 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=14839&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=14839&l=cy 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 5113 5113 Nigel Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5113 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5113 Williams, Nigel I'd like to reiterate my praise for the hard work of carers right across Wales, and unpaid carers as well. We keep hearing ambitious promises about a national care and support service, yet front-line social care in places such as Flintshire and Wrexham remains under severe pressure. Around 1,300 to 1,400 patients across Wales are waiting in hospital despite being medically fit for discharge because the care packages and supported accommodation they need are simply not available. In north Wales, those pressures are felt particularly acutely as Betsi Cadwaladr continues to face significant challenges. While care providers struggle with workforce shortages, rising demand and commissioning pressures cause problems. Deputy Minister, much of your statement, as stated by Natasha Asghar, focuses on new structures, leadership arrangements, intelligence hubs, academies and national conversations, but for the families waiting for support and patients stuck in hospital beds, those initiatives will mean little unless they deliver real improvements on the ground. So, my question is: given that you say success should be measured not by structures you created, but by whether people can access the right support at the right time, when can older and vulnerable people across Wales expect to see a measurable increase in the front-line care capacity, a reduction in delayed hospital discharges and better access to the care and support they need, rather than more administration, new bodies and further planning? Hoffwn ganmol unwaith eto waith caled gofalwyr ledled Cymru, a gofalwyr di-dâl hefyd. Rydyn ni'n parhau i glywed addewidion uchelgeisiol am wasanaeth gofal a chymorth cenedlaethol, ond mae gofal cymdeithasol rheng flaen mewn llefydd fel sir y Fflint a Wrecsam yn parhau i fod dan bwysau difrifol. Mae tua 1,300 i 1,400 o gleifion ledled Cymru yn aros yn yr ysbyty er eu bod yn ddigon iach yn feddygol i gael eu rhyddhau oherwydd dydy'r pecynnau gofal a'r llety â chymorth sydd eu hangen arnyn nhw ddim ar gael. Yn y gogledd, mae'r pwysau hynny'n cael eu teimlo'n ddifrifol  wrth i Betsi Cadwaladr barhau i wynebu heriau sylweddol. Tra bod darparwyr gofal yn ei chael hi'n anodd ymdopi gyda phrinder gweithlu, mae galw cynyddol a phwysau comisiynu yn achosi problemau. Ddirprwy Weinidog, mae llawer o'ch datganiad, fel y nodwyd gan Natasha Asghar, yn canolbwyntio ar strwythurau newydd, trefniadau arweinyddiaeth, hybiau gwybodaeth, academïau a sgyrsiau cenedlaethol, ond i'r teuluoedd sy'n aros am gymorth a'r cleifion sy'n sownd mewn gwelyau ysbyty, fydd y mentrau hynny ddim yn golygu rhyw lawer oni bai eu bod yn cyflawni gwelliannau gwirioneddol ar lawr gwlad. Felly, fy nghwestiwn yw: o ystyried eich bod chi'n dweud y dylai llwyddiant gael ei fesur nid yn ôl y strwythurau a grëwyd gennych, ond yn ôl a all pobl gael mynediad at y cymorth cywir ar yr adeg gywir, pryd all pobl hŷn a bregus ledled Cymru ddisgwyl gweld cynnydd mesuradwy yng nghapasiti gofal rheng flaen, llai o achosion o oedi wrth ryddhau o ysbytai a gwell mynediad at y gofal a'r cymorth sydd eu hangen arnyn nhw, yn hytrach na mwy o weinyddiaeth, cyrff newydd a chynllunio pellach? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780060 345 En 2026-10-20T17:38:44 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=14926&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=14926&l=cy 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch, Nigel. In terms of the final challenge that you put to me there, it is of course a fair one: we shouldn't ever be, and I would never want to be, measuring the work that we are doing here in terms of just structures or what's written down on a piece of paper. It has to be in what difference it makes to the reality of people's lives—people who are really struggling in society and need this support. As you've said, our front-line workers are under tremendous pressure and there are far too many people who are able to leave hospital and are not leaving hospital because of delayed discharges. It is not good enough and we need to do better. I do agree with you. In terms of these structures that I've been announcing, each of these is going to be necessary in order to encompass the work that we are doing. I don't want us to be measuring just the structures, but they are more than just bodies. They are about making sure that the work that we do, that it works together properly. When we talk about a national intelligence hub, that's not just for the sake of having a national intelligence hub. It's to make sure that we can see the patterns of, 'Okay, so, where could these discharges be improved here? What is'—sorry, I'm not in front of the microphone—'happening in this local health board area? Is this happening somewhere else? Is this a national problem? Is this something where we need to be targeting support?' I go again back to the point that it is greater than the sum of its parts, but it only will be greater if it truly delivers for people. There will be demonstrable ways in which people will be able to see improvements over the course of this Senedd term. It's similar to the safeguarding announcement that I made a few weeks ago. Okay, there are some elements—. For example, the hub will be coming in in April 2027. I hope that, certainly within months of that coming live, we would be able to see demonstrable improvements. I would really welcome Members' thoughts, both from the committee and Members more generally, about what would be the best ways for the Senedd to continuing scrutinising how this develops. This is something that goes beyond any Government and goes beyond any party. We have to get this right for our society, so I would welcome further conversations on that. Thank you. Diolch, Nigel. O ran yr her olaf a roesoch i mi yn y fan yna, mae'n un deg, wrth gwrs: ddylen ni byth fod, a fydden i byth eisiau bod yn mesur y gwaith rydyn ni'n ei wneud yma o ran strwythurau yn unig neu'r hyn sydd wedi'i ysgrifennu ar ddarn o bapur. Mae'n rhaid iddo gael ei fesur yn ôl y gwahaniaeth mae'n ei wneud i realiti bywydau pobl—pobl sydd wir yn ei chael hi'n anodd mewn cymdeithas ac sydd angen y cymorth hwnnw. Fel y dywedoch chi, mae ein gweithwyr rheng flaen o dan bwysau aruthrol ac mae llawer gormod o bobl sy'n gallu gadael yr ysbyty ac sydd ddim yn gadael yr ysbyty oherwydd oedi wrth eu rhyddhau. Dydy e ddim yn ddigon da ac mae angen i ni wneud yn well. Rwy'n cytuno â chi. O ran y strwythurau hyn rwyf wedi bod yn eu cyhoeddi, mae pob un o'r rhain yn mynd i fod yn angenrheidiol er mwyn cwmpasu'r gwaith rydyn ni'n ei wneud. Dydw i ddim eisiau i ni fod yn mesur y strwythurau yn unig, ond maen nhw'n fwy na dim ond cyrff. Maen nhw'n ymwneud â gwneud yn siŵr bod y gwaith rydyn ni'n ei wneud, ei fod yn gweithio gyda'i gilydd yn iawn. Pan ydyn ni'n sôn am hwb gwybodaeth cenedlaethol, dydy hynny ddim jyst er mwyn cael hwb gwybodaeth cenedlaethol. Mae hynny er mwyn gwneud yn siŵr ein bod ni'n gallu gweld y patrymau o, 'Iawn, felly, ble gallai'r achosion hyn o ryddhau gael eu gwella yn y fan yma? Beth sy'n'—mae'n ddrwg gen i, dydw i ddim o flaen y meicroffon—'digwydd yn ardal y bwrdd iechyd lleol hwn? Ydy e'n digwydd yn rhywle arall? A yw hyn yn broblem genedlaethol? A yw hyn yn rhywbeth lle mae angen i ni fod yn targedu cymorth?' Rwy'n mynd yn ôl eto i'r pwynt ei fod yn fwy na chyfanswm ei rannau, ond dim ond bydd yn cyflawni i bobl go iawn y bydd yn fwy. Bydd yna ffyrdd amlwg y bydd pobl yn gallu gweld gwelliannau yn ystod tymor y Senedd hon. Mae'n debyg i'r cyhoeddiad diogelu a wnes ychydig wythnosau yn ôl. Iawn, mae yna rai elfennau—. Er enghraifft, bydd yr hwb yn dod yn weithredol ym mis Ebrill 2027. Rwy'n gobeithio, yn sicr o fewn misoedd iddo ddod yn weithredol, y byddwn ni'n gallu gweld gwelliannau amlwg. Byddwn i wir yn croesawu barn yr Aelodau, o'r pwyllgor a'r Aelodau yn fwy cyffredinol, ynglŷn â beth fyddai'r ffyrdd gorau i'r Senedd barhau i graffu ar y ffordd mae hyn yn datblygu. Mae hyn yn rhywbeth sy'n mynd y tu hwnt i unrhyw Lywodraeth ac yn mynd y tu hwnt i unrhyw blaid. Mae'n rhaid i ni gael hyn yn iawn i'n cymdeithas, felly byddwn i'n croesawu sgyrsiau pellach ar hynny. Diolch. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780053 346 En 2026-10-20T17:40:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=15002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=15002&l=cy 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780066 347 En 2026-10-20T17:41:19 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=15081&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=15081&l=cy 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 12166 12166 Kiera Marshall AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12166 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12166 Marshall, Kiera Deputy Minister, I am concerned that constituents of mine are being, quite frankly, exploited. I met with some homecare workers in my constituency who are sometimes working 12-hour shifts for as little as four hours of pay. They are expected to drive from home to home, from one side of Cardiff to the other, and they are not getting paid for any of that driving time. They are sometimes forced to work weeks on end without a day off, delivering care to our most vulnerable while stressed and exhausted. These workers are on the health and care skilled worker visas, and when they raise their working conditions with their employers, whom their visas are tied to, the employers threaten their visa status to try and coerce and control the workers. When I heard this, I was actually at a loss for words at how disgusting and shocking this is. These migrant workers are being forced to work without getting paid for their labour. So, would the Deputy Minister work with counterparts in the UK Government and in local authorities to try and root out these exploitative practices associated with this type of visa, to ensure that working conditions reflect the values that she has set out, rightly so, in today's statement, for both domestic and migrant workers in our social care sector? Ddirprwy Weinidog, rwy'n pryderu bod etholwyr i mi yn cael eu hecsbloetio, a bod yn onest. Fe wnes i gyfarfod â rhai gweithwyr gofal cartref yn fy etholaeth sydd weithiau'n gweithio shifftiau 12 awr am gyn lleied â phedair awr o dâl. Mae disgwyl iddyn nhw yrru o gartref i gartref, o un ochr i Gaerdydd i'r llall, a dydyn nhw ddim yn cael eu talu am ddim o'r amser gyrru hwnnw. Weithiau maen nhw'n cael eu gorfodi i weithio wythnosau lawer heb ddiwrnod i ffwrdd, gan ddarparu gofal i'r rhai mwyaf agored i niwed tra'n flinedig iawn ac o dan straen. Mae'r gweithwyr hyn ar fisâu gweithwyr medrus iechyd a gofal, a phan maen nhw'n codi eu hamodau gwaith gyda'u cyflogwyr, y mae eu fisâu yn gysylltiedig â nhw, mae'r cyflogwyr yn bygwth eu statws fisa i geisio gorfodi a rheoli'r gweithwyr. Pan glywais i hyn, roeddwn i methu credu pa mor ffiaidd a chywilyddus yw e. Mae'r gweithwyr mudol hyn yn cael eu gorfodi i weithio heb gael eu talu am eu llafur. Felly, a fyddai'r Dirprwy Weinidog yn gweithio gyda chymheiriaid yn Llywodraeth y DU ac mewn awdurdodau lleol i geisio dileu'r arferion ecsbloetiol hyn sy'n gysylltiedig â'r math hwn o fisa, er mwyn sicrhau bod amodau gwaith yn adlewyrchu'r gwerthoedd y mae hi wedi'u nodi, yn gywir ddigon, yn y datganiad heddiw, ar gyfer gweithwyr domestig a mudol yn ein sector gofal cymdeithasol? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780068 348 En 2026-10-20T17:42:20 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=15142&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=15142&l=cy 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch, Kiera. Yes. The short answer is, yes, certainly I will work with counterparts on this. Overseas workers should be valued. They should be treated no differently from workers who have been recruited domestically. They help make people's lives better. They make such a huge contribution to our society. No employer should be exploiting their status in order to, in some way, save money. I do not blame you for being lost for words. We have published guidance and resources to help workers understand their rights, but I appreciate that, in many of these situations, these workers will be in a very vulnerable situation and might not feel that they know where to turn. I would implore them to know that a range of assistance is available, including the National Advisory Service for international social care workers. That provides advice, it provides information. We also work very closely with our trade union partners, who provide such important support and advocacy for overseas workers. I am really grateful that you have raised this issue today, because it should shame us all that this is happening. Diolch, Kiera. Byddwn. Yr ateb byr yw, byddwn, byddaf yn sicr yn gweithio gyda chymheiriaid ar hyn. Dylai gweithwyr tramor gael eu gwerthfawrogi. Ddylen nhw ddim gael eu trin yn wahanol i weithwyr sydd wedi cael eu recriwtio yn ddomestig. Maen nhw'n helpu i wella bywydau pobl. Maen nhw'n gwneud cyfraniad mor enfawr i'n cymdeithas. Ni ddylai'r un cyflogwr fod yn manteisio ar eu statws er mwyn arbed arian, mewn rhyw ffordd. Dydw i ddim yn eich beio chi am fethu â chredu'r peth. Rydyn ni wedi cyhoeddi canllawiau ac adnoddau i helpu gweithwyr i ddeall eu hawliau, ond rwy'n gwerthfawrogi, mewn llawer o'r sefyllfaoedd hyn, y bydd y gweithwyr hyn mewn sefyllfa fregus iawn ac efallai na fyddan nhw'n teimlo eu bod nhw'n gwybod ble i droi. Byddwn i'n erfyn arnyn nhw i wybod bod yna ystod o gymorth ar gael, gan gynnwys y Gwasanaeth Cynghori Cenedlaethol ar gyfer gweithwyr gofal cymdeithasol rhyngwladol. Mae hwnnw'n darparu cyngor, mae'n darparu gwybodaeth. Rydyn ni hefyd yn gweithio'n agos iawn gyda'n partneriaid undebau llafur, sy'n darparu cymorth ac eiriolaeth mor bwysig i weithwyr tramor. Rwy'n ddiolchgar iawn eich bod chi wedi codi'r mater hwn heddiw, oherwydd dylai fod cywilydd arnom ni i gyd fod hyn yn digwydd. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780071 349 Cy 2026-10-20T17:43:32 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=15214&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=15214&l=en 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Ferguson, Kerry Ac yn olaf, Ddirprwy Weinidog, Catherine Cullen. And finally, Deputy Minister, Catherine Cullen. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780072 350 En 2026-10-20T17:43:36 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=15218&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=15218&l=cy 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 12154 12154 Catherine Cullen AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12154 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12154 Cullen, Catherine Diolch, Deputy Llywydd. I welcome the Deputy Minister's statement today, but it seems that the statement is doubling down again on this Stronger Safeguarding for a Safer Wales. As you know, I have already expressed serious reservations about this, because while it looks fluffy on the outside, it is not so on the inside. We already know about the damage that overly burdensome safeguarding procedures can cause in the care and health services. At the moment, it is quite reactive. We only need to listen to some of the stories of people who have been under this to understand what it is like. So, we must ensure that social care does not suffer the same fate. Safeguarding must protect people without drowning front-line workers in paperwork and without placing front-line professionals' lives on hold while they are subject to safeguarding inquiries. How can we recruit and hope to retain in the care sector with these strict safeguarding measures in line? It does not go well. The statement says that success will not be measured by structures created or documents published, but how exactly, then, are you going to measure success? And what measurable targets, timescales and outcomes will be published to demonstrate improvements in care recruitment and retention? Diolch. Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy'n croesawu datganiad y Dirprwy Weinidog heddiw, ond mae'n ymddangos bod y datganiad unwaith eto yn atgyfnerthu Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel. Fel y gwyddoch chi, rwyf eisoes wedi mynegi amheuon difrifol am hyn, oherwydd er ei fod yn edrych yn ddigon ysgafn ar y tu allan, nid felly mae hi ar y tu mewn. Rydyn ni eisoes yn gwybod am y difrod y gall gweithdrefnau diogelu rhy feichus ei achosi yn y gwasanaethau gofal ac iechyd. Ar hyn o bryd, mae'n eithaf adweithiol. Dim ond gwrando ar rai o straeon pobl sydd wedi bod o dan hyn mae'n angen i ni ei wneud i ddeall sut beth ydyw. Felly, mae'n rhaid i ni sicrhau nad yw gofal cymdeithasol yn dioddef yr un tynged. Rhaid i ddiogelu amddiffyn pobl heb foddi gweithwyr rheng flaen mewn gwaith papur a heb roi bywydau gweithwyr proffesiynol rheng flaen ar stop tra eu bod yn destun ymchwiliadau diogelu. Sut allwn ni recriwtio a gobeithio cadw yn y sector gofal pan fo'r mesurau diogelu llym hyn ar waith? Dydy e ddim yn cyd-fynd yn dda. Yn ôl y datganiad, fydd llwyddiant ddim yn cael ei fesur yn ôl y strwythurau a grëwyd na'r dogfennau a gyhoeddwyd, ond sut yn union, felly, ydych chi'n mynd i fesur llwyddiant? A pha dargedau, amserlenni a chanlyniadau mesuradwy fydd yn cael eu cyhoeddi i ddangos gwelliannau wrth recriwtio a chadw ym maes gofal? Diolch. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780074 351 En 2026-10-20T17:44:56 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=15298&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=15298&l=cy 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch, Catherine, for those questions. I know that there were a few other points that I won't repeat, but I appreciate why you're asking them, of course. In terms of the safeguarding point—and I appreciate that you've raised this before—the system is very much meant to support some of the most vulnerable people in our society. Of course we wouldn't want to have unintended consequences to come as part of this, and I know that this is something that you're really concerned about. I wonder if you could write to me with the individual concerns that you have, because I'd really like to look into those, to make sure that something that we don't intend isn't going to happen. Would you mind writing to me so that I can look into that in some detail? Diolch. Diolch, Catherine, am y cwestiynau hynny. Rwy'n gwybod, roedd yna ychydig o bwyntiau eraill wnaf i ddim eu hailadrodd, ond rwy'n gwerthfawrogi pam eich bod chi'n eu gofyn, wrth gwrs. O ran y pwynt diogelu—ac rwy'n gwerthfawrogi eich bod chi wedi codi hyn o'r blaen—bwriad y system yw cefnogi rhai o'r bobl sydd fwyaf agored i niwed yn ein cymdeithas. Wrth gwrs, fydden ni ddim eisiau gweld canlyniadau anfwriadol fel rhan o hyn, ac rwy'n gwybod bod hyn yn rhywbeth rydych chi'n poeni'n fawr amdano. Tybed a allech chi ysgrifennu ataf gyda'r pryderon unigol sydd gennych, oherwydd fe hoffwn i edrych i mewn i'r rheini, i wneud yn siŵr na fydd rhywbeth nad ydym yn bwriadu ei wneud yn digwydd. A fyddech cystal ag ysgrifennu ataf er mwyn i mi allu edrych i mewn i hynny'n fanwl? Diolch. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780055 352 En 2026-10-20T17:45:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=15302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=15302&l=cy 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780061 353 Cy 2026-10-20T17:45:38 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=15340&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=15340&l=en 261020-6 6. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Diweddariad ar y Rhaglen Gwasanaeth Gofal Cenedlaethol 6. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health: Update on the National Care Service Programme C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch, Ddirprwy Weinidog. Thank you, Deputy Minister. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780064 354 Cy 2026-10-20T17:45:39 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=15341&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=15341&l=en 261020-7 7. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Diweddariad ar y Dreth Gyngor 7. Statement by the Cabinet Minister for Finance: An Update on Council Tax C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Symudwn ymlaen, felly, i eitem 7, datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid, diweddariad ar y dreth gyngor. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Gyllid, Elin Jones. We will move now to item 7, a statement by the Cabinet Minister for Finance, an update on council tax. I call on the Cabinet Minister for Finance, Elin Jones. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780067 355 Cy 2026-10-20T17:45:51 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=15353&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=15353&l=en 261020-7 7. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Diweddariad ar y Dreth Gyngor 7. Statement by the Cabinet Minister for Finance: An Update on Council Tax C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Cabinet Minister for Finance Y Gweinidog Cabinet dros Gyllid Jones, Elin Diolch, Ddirprwy Lywydd. Heddiw, dwi eisiau rhoi diweddariad i'r Aelodau am ein hystyriaethau ynglŷn â system y dreth gyngor, mater sy'n bwysig i aelwydydd, cymunedau a gwasanaethau cyhoeddus ym mhob rhan o Gymru. Mae yna gydnabyddiaeth gyffredinol bod y sail ar gyfer bandiau'r dreth gyngor wedi dyddio a'i bod wedi'i seilio ar brisiadau eiddo yn 2003. Yn Lloegr ac yn yr Alban, mae wedi'i seilio ar brisiadau 1991. Bydd Aelodau'n ymwybodol bod Deddf Cyllid Llywodraeth Leol (Cymru) 2024 wedi sefydlu amserlen ar gyfer cylchoedd ailbrisio'r dreth gyngor, gan gynnal yr un cyntaf yn 2028, ac yna bob pum mlynedd wedi hynny. Heddiw, gallaf i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i Aelodau'r Senedd am ein bwriadau o ran ailbrisio, a sut y byddwn ni’n archwilio ffyrdd o wneud y dreth gyngor yn decach. Rwy'n cydnabod y gwaith a wnaed ar y pwnc hwn ar draws y Llywodraeth yma a chynt, ac fel rhan o'r cytundeb cydweithio.  Dros yr haf, fel Llywodraeth Cymru sy'n newydd, rŷn ni wedi bod yn gwneud gwaith pellach i ddeall beth fyddai bwrw ymlaen â'r ailbrisio yn ei olygu i aelwydydd ar hyd a lled Cymru. Mae'r gwaith hwnnw wedi tynnu sylw'n glir at faterion a heriau allweddol y mae angen i ni eu hystyried. I fod yn glir, dyw ymrwymiad y Llywodraeth hon i system dreth gyngor tecach ddim wedi newid. Rŷn ni'n cydnabod y dadleuon o blaid diweddaru'r system, fel y gwnaethom y tymor diwethaf. Ac rŷn ni’n cydnabod y farn bod angen inni ystyried sut y gall y dreth gyngor adlewyrchu'r amodau economaidd yng Nghymru ar hyn o bryd yn fwy effeithiol. Ond, fel y gwyddon ni, mae unrhyw ailbrisio yn anochel yn arwain at newid i aelwydydd. Mae hyn yn amlwg o'r ailbrisio diwethaf a ddigwyddodd yng Nghymru yn 2005. Mae'n werth atgoffa ein hunain mai Cymru yw'r unig genedl sydd wedi ailbrisio eiddo ers cyflwyno'r dreth gyngor, ac o ganlyniad, gwyddom na ellir cyflawni ailbrisiadau yn deg heb gefnogi aelwydydd sy'n symud i fyny bandiau. Mae gwaith ymchwil yn amcangyfrif y gallai tua chwarter yr aelwydydd weld eu band treth gyngor yn cynyddu, y gallai chwarter arall weld eu band yn gostwng, ac na fyddai hanner yr aelwydydd yn gweld fawr ddim newid. Pe baem ni am weithredu newid ar y raddfa hon mewn ffordd gyfrifol, dwi'n credu y byddai'n rhaid inni fel Llywodraeth ddarparu cymorth ariannol eto i liniaru'r effeithiau ar aelwydydd a fyddai'n symud i fand treth uwch, fel y gwnaethpwyd yn 2005. Allwn ni ddim cyfiawnhau'r risg o gyflwyno annhegwch newydd i'r system, yn enwedig ar adeg pan mae aelwydydd eisoes yn wynebu pwysau ariannol sylweddol. Y dull y byddem ni'n ei ffafrio fyddai cynnydd graddol dros amser, a fyddai'n helpu aelwydydd i addasu i newidiadau yn eu biliau, yn debyg i'r ffordd rŷn ni'n cefnogi busnesau drwy ailbrisiadau ardrethi annomestig. Byddai'r cymorth y byddwn ni eisiau ei ddarparu i aelwydydd, ochr yn ochr ag ailbrisio'r system dreth, yn golygu cost sylweddol i'r Llywodraeth. Ein hasesiad yw y gallai darparu'r rhyddhad dros dro y byddai'r Llywodraeth yma eisiau ei gyflwyno gostio hyd at £80 miliwn yn y flwyddyn gyntaf ar ôl yr ailbrisio. Mae fy nghydweithwyr i yn y Cabinet a finnau'n cytuno bod hyn yn rhywbeth hynod heriol i'w ariannu o ystyried y rhagolygon cyllidol presennol a'r pwysau rŷn ni'n eu hwynebu ar draws gwasanaethau cyhoeddus. Thank you, Dirprwy Lywydd. Today, I would like to update Members on our considerations regarding the council tax system, an issue that matters to households, communities and public services in all parts of Wales. There is wide recognition that the basis for council tax bands is out of date and based on property valuations from 2003. In England and Scotland, it is based on 1991 valuations. Members will be aware that the Local Government Finance (Wales) Act 2024 established a schedule of council tax revaluation cycles, the first of which was to take place in 2028, and then every five years henceforth. Today, I can provide an update to Senedd Members on our approach to revaluation, and how we will explore ways to make council tax fairer. I realise that much work was done on this last term across Government, and as part of the co-operation agreement. Over the summer, as a new Welsh Government, we have undertaken further work to understand what proceeding with the revaluation would mean for households across Wales. That work has brought key issues and challenges into sharp focus that we all need to consider. I want to be clear that this Government’s commitment to a fairer council tax system has not changed. We acknowledge the arguments for updating the system, as we did last term. And we recognise the view that we need to explore how council tax can better reflect current economic conditions in Wales. However, as we know, any revaluation exercise inevitably creates change for households. This is evident from the last revaluation that happened in Wales in 2005. It's worth reminding ourselves that Wales is the only nation to have revalued properties since council tax was introduced, and as a result, we know that revaluations cannot be delivered fairly without supporting households that move up the banded system. Research estimates that around a quarter of households could see their council tax band increase, another quarter could see their band decrease, while half of households would see minimal change. If we were to implement a change of this scale responsibly, then I believe that we, as a Government, would have to provide financial support to mitigate the impacts for households that would move up council tax bands, as we did in 2005. We cannot risk introducing new unfairness into the system, particularly at a time when household budgets are already under significant pressures. Our preferred approach would be to phase in increases over time, which would help households to adjust to changes in their bills, similar to the way in which we support businesses through non-domestic rates revaluations. The support that we would want to provide households, alongside a revaluation of the tax system, would come at a substantial cost to Government. Our assessment is that providing the temporary relief this Government would want to put in place could cost up to £80 million in the first year following the revaluation. My Cabinet colleagues and I agree that this is extremely challenging to fund, given the current fiscal forecasts and the pressures that we are facing across public services. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780073 356 En 2026-10-20T17:49:28 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=15570&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=15570&l=cy 261020-7 7. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Diweddariad ar y Dreth Gyngor 7. Statement by the Cabinet Minister for Finance: An Update on Council Tax C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin Our fiscal position requires us to consider carefully the prospect of continuing with the revaluation programme. It requires us to ask not simply whether revaluation is desirable in principle, but whether proceeding represents the best use of the resources available to us at this time. I have to look carefully at the resources available to the Welsh Government to deliver on key priorities for this Senedd term—bringing down waiting lists, supporting families with the cost of childcare, creating jobs and raising educational standards. I’m also mindful of the need to provide funding for the local government settlement, which will protect local taxpayers and the public services they rely on, and that revaluation could happen at a time when changes to the settlement formula are also being implemented. Every pound we spend has an opportunity cost. We are in Government at a time when our public services face significant pressures and when communities across Wales rightly expect us to focus our resources on the priorities that matter most to them. Local authorities, too, require us to consider the risks of implementing a number of big changes at once. Revaluation and funding formula changes at the same time is a lot to ask of our local government partners. For that reason, I believe the right approach is to pause the 2028 revaluation plans and bring forward legislation next month to defer it until the next Senedd term. A revaluation could not be guaranteed to seamlessly be delivered without significant transitional relief, and funding for such relief is not affordable in this difficult public finance climate. I'd like to be clear about what this decision does and does not mean. It is not an abandonment of council tax reform, it is not a retreat from our commitment to fairness, and it is not a suggestion that the current system cannot be improved. It is a pragmatic judgment about timing, affordability and priorities. Rather than committing substantial resources to the revaluation exercise, which requires adequate transitional protections for households, we will want to use this time to explore other ideas, practical targeted measures that can improve the system without requiring investment on the same scale. I remind the Senedd that Wales is the only nation to have added an extra council tax band, band I. One option could be to add further bands for the most expensive properties. I'll be exploring this idea and the legislation it would require over the coming months. I recognise that there will be people who disagree with a further delay. I am sure there are colleagues in the Senedd, partners in local government and organisations across Wales who are eager to see tangible changes to the council tax system at pace. I respect that view, and I understand why some may be disappointed by the prospect of a further deferral. Those same voices, I hope, will understand that this work is complex and important. I don't want to rush into one approach without considering a range of others. To help Members consider the potential impacts, I intend to provide independent analysis by the Institute for Fiscal Studies on the system I would have designed and the cost of the transition schemes I would have opted for. I considered a 12-band system with three additional bands, two at the top and one at the bottom. It will be for the Senedd to decide finally on postponing the revaluation. The Government will bring forward the regulations to postpone until 2032, but a Senedd majority will be needed to pass these regulations, otherwise revaluation will continue for 2028. We want to see progress on a fairer council tax. We want councils to have a stable and sustainable source of revenue, and we want to protect the public services on which people and communities depend—schools, social care, policing and hundreds of other local services that people rely on every day. That stability matters, and any reform must protect it. I will now be turning my attention to what this Government can achieve in this Senedd term. I'll look expediently into the pragmatic steps that can help make council tax fairer without requiring that very substantial financial commitment. Members across the Senedd will undoubtedly have important perspectives to contribute, as will local government and communities across Wales, and I am keen to hear those perspectives. For now, our intention is to defer the 2028 revaluation. We will explore targeted and affordable improvements to the current council tax system, and we will work with partners to identify what more can be achieved by the end of this Senedd term. I will keep Members updated on next steps. Mae ein sefyllfa ariannol yn gofyn i ni ystyried yn ofalus y posibilrwydd o barhau â'r rhaglen ailbrisio. Mae angen i ni ofyn nid yn unig a yw ailbrisio yn ddymunol mewn egwyddor, ond a yw symud ymlaen yn cynrychioli'r defnydd gorau o'r adnoddau sydd ar gael i ni ar hyn o bryd. Mae'n rhaid i mi edrych yn ofalus ar yr adnoddau sydd ar gael i Lywodraeth Cymru i gyflawni blaenoriaethau allweddol ar gyfer tymor y Senedd hon—lleihau rhestrau aros, cefnogi teuluoedd gyda chost gofal plant, creu swyddi a chodi safonau addysgol. Rwyf hefyd yn ymwybodol o'r angen i ddarparu cyllid ar gyfer y setliad llywodraeth leol, a fydd yn amddiffyn trethdalwyr lleol a'r gwasanaethau cyhoeddus y maent yn dibynnu arnynt, ac y gallai ailbrisio ddigwydd ar adeg pan fydd newidiadau i'r fformiwla setliad hefyd yn cael eu gweithredu. Mae gan bob punt rydyn ni'n ei gwario gost o ran cyfle. Rydym yn y Llywodraeth ar adeg pan fo ein gwasanaethau cyhoeddus yn wynebu pwysau sylweddol a phan fo cymunedau ledled Cymru yn iawn i ddisgwyl i ni ganolbwyntio ein hadnoddau ar y blaenoriaethau sydd bwysicaf iddynt. Mae awdurdodau lleol hefyd yn gofyn i ni ystyried y risgiau o weithredu nifer o newidiadau mawr ar unwaith. Mae newidiadau i fformiwla ailbrisio a chyllid ar yr un pryd yn ofyniad mawr ar ein partneriaid llywodraeth leol. Am y rheswm hwnnw, credaf mai'r dull cywir yw oedi cynlluniau ailbrisio 2028 a dwyn deddfwriaeth ymlaen fis nesaf i'w gohirio tan dymor y Senedd nesaf. Ni ellid gwarantu y bydd ailbrisio yn cael ei gyflawni'n ddi-dor heb ryddhad trosiannol sylweddol, ac nid yw cyllid ar gyfer rhyddhad o'r fath yn fforddiadwy yn yr hinsawdd anodd hon o ran cyllid cyhoeddus. Hoffwn fod yn glir ynglŷn â'r hyn y mae'r penderfyniad hwn yn ei olygu ac nad yw'n ei olygu. Nid yw'n rhoi'r gorau i ddiwygio'r dreth gyngor, nid yw'n enciliad o'n hymrwymiad i degwch, ac nid yw'n awgrym na ellir gwella'r system bresennol. Mae'n farn bragmatig ar amseru, fforddiadwyedd a blaenoriaethau. Yn hytrach nag ymrwymo adnoddau sylweddol i'r ymarfer ailbrisio, sy'n gofyn am amddiffyniadau trosiannol digonol i aelwydydd, byddwn eisiau defnyddio'r amser hwn i archwilio syniadau eraill, mesurau wedi'u targedu sy'n ymarferol ac a all wella'r system heb fod angen buddsoddiad ar yr un raddfa. Rwy'n atgoffa'r Senedd mai Cymru yw'r unig genedl sydd wedi ychwanegu band treth gyngor ychwanegol, band I. Gallai ychwanegu bandiau pellach ar gyfer yr eiddo drutaf fod yn un opsiwn. Byddaf yn archwilio'r syniad hwn a'r ddeddfwriaeth y byddai ei hangen arno dros y misoedd nesaf. Rwy'n cydnabod y bydd yna bobl sy'n anghytuno ag oedi pellach. Rwy'n siŵr bod cyd-Aelodau yn y Senedd, partneriaid mewn llywodraeth leol a sefydliadau ledled Cymru yn awyddus i weld newidiadau diriaethol i'r system dreth gyngor yn gyflym. Rwy'n parchu'r farn honno, ac rwy'n deall pam y gall rhai gael eu siomi gan y posibilrwydd o ohirio pellach. Bydd yr un lleisiau hynny, rwy'n gobeithio, yn deall bod y gwaith hwn yn gymhleth ac yn bwysig. Dydw i ddim eisiau rhuthro i mewn i un dull heb ystyried ystod o rai eraill. Er mwyn helpu Aelodau i ystyried yr effeithiau posibl, rwy'n bwriadu darparu dadansoddiad annibynnol gan y Sefydliad Astudiaethau Cyllidol ar y system y byddwn wedi ei chynllunio a chost y cynlluniau pontio y byddwn wedi eu dewis. Ystyriais system 12-band gyda thri band ychwanegol, dau ar y brig ac un ar y gwaelod. Mater i'r Senedd fydd penderfynu yn y diwedd ar ohirio'r ailbrisio. Bydd y Llywodraeth yn cyflwyno'r rheoliadau i'w gohirio tan 2032, ond bydd angen mwyafrif y Senedd i basio'r rheoliadau hyn, fel arall bydd ailbrisio yn parhau ar gyfer 2028. Rydym eisiau gweld cynnydd ynghylch treth gyngor decach. Rydym eisiau i gynghorau gael ffynhonnell refeniw sefydlog a chynaliadwy, ac rydym eisiau diogelu'r gwasanaethau cyhoeddus y mae pobl a chymunedau'n dibynnu arnynt—ysgolion, gofal cymdeithasol, plismona a channoedd o wasanaethau lleol eraill y mae pobl yn dibynnu arnynt bob dydd. Mae'r sefydlogrwydd hwnnw'n bwysig, ac mae'n rhaid i unrhyw ddiwygiad ei amddiffyn. Rwyf nawr am droi fy sylw at yr hyn y gall y Llywodraeth hon ei gyflawni yn nhymor y Senedd hon. Byddaf yn edrych yn gyfleus ar y camau pragmatig a all helpu i wneud y dreth gyngor yn decach heb fod angen yr ymrwymiad ariannol sylweddol hwnnw. Heb os, bydd gan aelodau ar draws y Senedd safbwyntiau pwysig i'w cyfrannu, yn ogystal â llywodraeth leol a chymunedau ledled Cymru, ac rwy'n awyddus i glywed y safbwyntiau hynny. Am y tro, ein bwriad yw gohirio ailbrisio 2028. Byddwn yn archwilio gwelliannau wedi'u targedu a fforddiadwy i'r system dreth gyngor bresennol, a byddwn yn gweithio gyda phartneriaid i nodi beth arall y gellir ei gyflawni erbyn diwedd tymor y Senedd hon. Byddaf yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau am y camau nesaf. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780198 357 En 2026-10-20T17:50:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=15602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=15602&l=cy 261020-7 7. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Diweddariad ar y Dreth Gyngor 7. Statement by the Cabinet Minister for Finance: An Update on Council Tax C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780234 358 Cy 2026-10-20T17:54:20 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=15862&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=15862&l=en 261020-7 7. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Diweddariad ar y Dreth Gyngor 7. Statement by the Cabinet Minister for Finance: An Update on Council Tax C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780235 359 En 2026-10-20T17:54:23 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=15865&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=15865&l=cy 261020-7 7. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Diweddariad ar y Dreth Gyngor 7. Statement by the Cabinet Minister for Finance: An Update on Council Tax C 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12190 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca Can I thank the Cabinet Minister for her statement? I do welcome this u-turn. It's not often we do welcome a u-turn, but we do on this occasion. Families have waited with uncertainty for months, Minister, to find out what this Government plans to do with their council tax. In that time, we had the First Minister say revaluation would go ahead, and the Minister for local government said Ministers were still actively looking at it. So, I'm glad to see you've changed your mind. This is the second time a Welsh Government has pushed this back, and I'm pleased to see the Welsh Government will be removing the 2028 date from the legislation instead of leaving this hanging over Welsh families' heads for any longer. I note that this legislation will come forward next month and we will wait to see the finer details. When people are struggling and we have a UK Government budget looming, families can't afford the risk that they'll be dragged into higher tax bands, because Wales already suffers from higher bills. Council tax in Wales has risen by an average of 5 per cent every year since 1999, against 4 per cent in England, and just 2 per cent in Scotland. This year, 16 out of 22 councils in Wales put their bills up by more than 5 per cent. And that is why, last week, Reform brought forward their debate on the council tax referendum to the Senedd on exactly this topic. We believe that residents should have the final say in a referendum on any rise above 4.99 per cent. This would have protected households whatever the bands may look like in the future.  The issue is clear for anyone who's looked at the numbers. Last time Wales revalued, more than 20 years ago, a third of homes moved up at least one band, and only 8 per cent moved down. In Cardiff, 64 per cent went up. Some of the poorest communities were the hardest hit and the total rise in council tax that year reached over 9 per cent. In Swansea at the moment, for an average band D property, we are already paying higher council tax than those living in Kensington. In the Government's own research, around a quarter of households would have seen their band go up, and protecting them would have cost up to £80 million in the first year alone, and that is confirmed by your statement there. That tells you the scale of the increase families were facing under the current plans. How many households would have moved up a band, council by council, and will that be published with the Institute for Fiscal Studies analysis before the Senedd votes on any regulations? Will you also, Minister, commit to protecting the single person discount for those living alone, whatever changes you bring forward? And furthermore, Minister, will you guarantee today that any new policies this Senedd term won't increase bills in Wales relative to England, making the gap even wider? In your statement, you said you still want to look at adding more bands to higher-value homes. Creating higher new bands on 2003 values is a tax rise by another name. How much would new top bands rise by? Would that money bring bills down for everyone else, or will it simply go into councils' budgets? Because a home valued in 2003 could be anyone's—a friend, a family member, a farmer trying to run their business. It's not their fault the value has increased. House prices have skyrocketed purely because of the housing crisis. Cabinet Minister, you may point to the council tax reduction scheme, but the people I am worried about are those just above that line. Ordinary working families and pensioners on modest incomes and fixed incomes are paying the full price. What assessment have you done, Minister, on how the Welsh Government policies will affect them specifically? And finally, people in Wales want a fair council tax bill, as you suggested in your statement, and a democratic say before their bills go up is what the people would want. With revaluation now dead for this term, your Government will be judged on whether it delivers these goals, and I look forward to the Cabinet Minister's answers to these questions.  A gaf i ddiolch i'r Gweinidog Cabinet am ei datganiad? Rwy'n croesawu'r tro pedol hwn. Nid yn aml rydyn ni'n croesawu tro pedol, ond rydyn ni'n ei groesawu ar yr achlysur hwn. Mae teuluoedd wedi aros gydag ansicrwydd ers misoedd, Weinidog, i ddarganfod beth mae'r Llywodraeth hon yn bwriadu ei wneud gyda'u treth gyngor. Yn ystod yr amser hwnnw, roedd gennym y Prif Weinidog yn dweud y byddai ailbrisio yn mynd yn ei flaen, a dywedodd y Gweinidog dros lywodraeth leol fod Gweinidogion yn dal i edrych yn weithredol arno. Felly, rwy'n falch o weld eich bod wedi newid eich meddwl. Dyma'r ail dro i Lywodraeth Cymru wthio hwn yn ôl, ac rwy'n falch o weld y bydd Llywodraeth Cymru yn tynnu dyddiad 2028 o'r ddeddfwriaeth yn hytrach na gadael hyn yn hongian dros bennau teuluoedd Cymru am fwy o amser. Rwy'n nodi y bydd y ddeddfwriaeth hon yn dod ymlaen fis nesaf a byddwn yn aros i weld y manylion mân. Pan fydd pobl yn cael trafferthion ac mae gennym gyllideb Llywodraeth y DU ar y gorwel, ni all teuluoedd fforddio'r risg y byddant yn cael eu llusgo i fandiau treth uwch, oherwydd mae Cymru eisoes yn dioddef o filiau uwch. Mae'r dreth gyngor yng Nghymru wedi codi 5 y cant bob blwyddyn ar gyfartaledd ers 1999, o'i gymharu â 4 y cant yn Lloegr, a dim ond 2 y cant yn yr Alban. Eleni, mae 16 allan o 22 o gynghorau yng Nghymru wedi codi eu biliau fwy na 5 y cant. A dyna pam, yr wythnos diwethaf, cyflwynodd Reform eu dadl ar refferendwm y dreth gyngor i'r Senedd ar yr union bwnc hwn. Credwn y dylai trigolion gael y gair olaf mewn refferendwm ar unrhyw gynnydd uwchlaw 4.99 y cant. Byddai hyn wedi amddiffyn aelwydydd beth bynnag yw'r bandiau yn y dyfodol. Mae'r mater yn glir i unrhyw un sydd wedi edrych ar y niferoedd. Y tro diwethaf i Gymru ailbrisio, dros 20 mlynedd yn ôl, symudodd traean o gartrefi i fyny o leiaf un band, a dim ond 8 y cant symudodd i lawr. Yng Nghaerdydd, cynyddodd 64 y cant. Rhai o'r cymunedau tlotaf oedd y rhai a gafodd eu taro galetaf ac roedd cyfanswm y cynnydd yn y dreth gyngor y flwyddyn honno wedi cyrraedd dros 9 y cant. Yn Abertawe ar hyn o bryd, ar gyfer eiddo band D ar gyfartaledd, rydym eisoes yn talu treth gyngor uwch na'r rhai sy'n byw yn Kensington. Yn ymchwil y Llywodraeth ei hun, byddai tua chwarter yr aelwydydd wedi gweld eu band yn codi, a byddai eu hamddiffyn wedi costio hyd at £80 miliwn yn y flwyddyn gyntaf yn unig, ac mae hynny'n cael ei gadarnhau gan eich datganiad yna. Mae hynny'n dweud wrthych beth yw raddfa'r cynnydd yr oedd teuluoedd yn ei wynebu o dan y cynlluniau presennol. Faint o aelwydydd fyddai wedi symud i fyny band, cyngor wrth gyngor, ac a fydd hynny'n cael ei gyhoeddi gyda dadansoddiad y Sefydliad Astudiaethau Cyllidol cyn i'r Senedd bleidleisio ar unrhyw reoliadau? A wnewch chi hefyd, Weinidog, ymrwymo i ddiogelu'r disgownt person sengl i'r rhai sy'n byw ar eu pennau eu hunain, pa bynnag newidiadau rydych chi'n eu cyflwyno? Ac ar ben hynny, Weinidog, a wnewch chi warantu heddiw na fydd unrhyw bolisïau newydd yn nhymor y Senedd hon yn cynyddu biliau yng Nghymru o gymharu â Lloegr, gan wneud y bwlch hyd yn oed yn ehangach? Yn eich datganiad, dywedoch chi eich bod yn dal yn ystyried ychwanegu mwy o fandiau ar gyfer cartrefi gwerth uwch. Mae creu bandiau newydd uwch ar werthoedd 2003 yn gyfystyr â chynyddu treth. Faint yn uwch fyddai'r bandiau uchaf newydd? A fyddai'r arian hwnnw'n dod â biliau i lawr i bawb arall, neu a fydd yn mynd i gyllidebau cynghorau? Oherwydd gallai cartref gwerthfawr yn 2003 fod yn eiddo i unrhyw un—ffrind, aelod o'r teulu, ffermwr sy'n ceisio cynnal ei fusnes. Nid eu bai nhw yw'r gwerth uwch. Mae prisiau tai wedi saethu i fyny dim ond oherwydd yr argyfwng tai. Weinidog Cabinet, gallwch gyfeirio at y cynllun gostyngiadau'r dreth gyngor, ond y bobl yr wyf yn poeni amdanynt yw'r rhai sydd ychydig dros y llinell honno, mae teuluoedd cyffredin sy'n gweithio a phensiynwyr ar incwm cymedrol ac incwm sefydlog yn talu'r pris llawn. Pa asesiad ydych chi wedi'i wneud, Weinidog, ar sut y bydd polisïau Llywodraeth Cymru yn effeithio arnynt yn benodol? Ac yn olaf, mae pobl yng Nghymru eisiau bil treth gyngor deg, fel y gwnaethoch awgrymu yn eich datganiad, a chyfle democrataidd i ddweud eu dweud cyn i'w biliau godi yw'r hyn y byddai'r bobl yn dymuno ei gael. Gydag ailbrisio bellach yn farw ar gyfer y tymor hwn, bydd eich Llywodraeth yn cael ei barnu ynghylch a yw'n cyflawni'r nodau hyn, ac edrychaf ymlaen at atebion y Gweinidog Cabinet i'r cwestiynau hyn. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780115 360 En 2026-10-20T17:55:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=15902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=15902&l=cy 261020-7 7. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Diweddariad ar y Dreth Gyngor 7. Statement by the Cabinet Minister for Finance: An Update on Council Tax C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780116 361 En 2026-10-20T17:58:47 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=16129&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=16129&l=cy 261020-7 7. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Diweddariad ar y Dreth Gyngor 7. Statement by the Cabinet Minister for Finance: An Update on Council Tax C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin Thank you for your contribution and for understanding the context in which this decision has been taken. The Government did look seriously at continuing with revaluation in 2028. We have had a very serious set of conversations about the context for 2028 and whether we could proceed with it. As I said in my statement, we very clearly see the merits of updating the valuation that underpins the council tax, but there were two, I'd say, primary issues that led to the decision to defer. You've certainly noted one of those, and that would have been the very significant piece of public funding that would have needed to be found to enable a seamless transition for those families and houses that would have been affected by seeing their council tax band increase through no changes of their own circumstances, merely through the revaluation process that's changed the valuation in the communities in which they happen to live, and those communities could be anywhere in Wales. Therefore, the assessment is that a transition process, even just in its first year, would have cost the public purse £80 million, and the financial pressures on us at this point for public services in Wales are such that that £80 million would have come at a very severe cost for another public service. So, that was the first reason. The other one is something I referred to in the statement. Of course, we are undertaking a piece of work also on the local government formula, the settlement formula, and that piece of work is likely to lead to proposals possibly for change, to also come into operation in April 2028. The coinciding of both these aspects of work would have been a major upheaval for local councils. The upheaval, though, for people who would have faced moving up a band—. We estimate that around 25 per cent of Welsh households would have been moving up a band and 25 per cent roughly would have been moving down, with around 50 per not affected significantly. The Institute for Fiscal Studies have done much of the modelling work for us around this, and in proposing the regulations later on in November that work will be published alongside, and much of that work does go into the detail you asked for on a council-by-council assessment as well. On the single-person discount, the Government has no plans to change the single-person discount. There is no change on that. And then we start to disagree on stuff. We disagree on the need for a referendum. We rehearsed that argument last week on increases to council tax. And then you also questioned the need to look at a higher banding for council tax. That is an issue that I am prepared to look at. We can discuss the detail of that when and if we are able to bring something forward. It is likely to need legislation, and therefore it will be very well scrutinised in this place if it becomes an aspect of work that we do want to introduce, because our commitment to ensuring that we create a fairer range of council tax and fairer range of bands for that purpose continues beyond today, and looking for how we can make council tax and other taxes fairer for people in Wales is something that this Government will continue to commit to developing over the period of this Government's term. Diolch am eich cyfraniad ac am ddeall y cyd-destun y mae'r penderfyniad hwn wedi'i wneud ynddo. Edrychodd y Llywodraeth o ddifrif ar barhau ag ailbrisio yn 2028. Rydym wedi cael cyfres ddifrifol iawn o sgyrsiau am y cyd-destun ar gyfer 2028 a pha un a allwn fwrw ymlaen ag ef. Fel y dywedais i yn fy natganiad, rydym yn gweld yn glir iawn rinweddau diweddaru'r prisiad sy'n sail i'r dreth gyngor, ond roedd dau, byddwn i'n dweud, brif fater a arweiniodd at y penderfyniad i ohirio. Rydych chi'n sicr wedi nodi un o'r rheini, a byddai hynny wedi bod yn ddarn sylweddol iawn o gyllid cyhoeddus y byddai angen ei ganfod i alluogi pontio di-dor i'r teuluoedd a'r tai hynny yr effeithir arnynt wrth iddynt weld eu band treth gyngor yn cynyddu er nad oedden nhw wedi newid eu hamgylchiadau eu hunain, dim ond oherwydd y broses ailbrisio sydd wedi newid y prisiad yn y cymunedau lle maen nhw'n digwydd byw ynddynt, a gallai'r cymunedau hynny fod unrhyw le yng Nghymru. Felly, yr asesiad yw y byddai proses bontio, hyd yn oed yn ei blwyddyn gyntaf, wedi costio £80 miliwn i'r pwrs cyhoeddus, ac mae'r pwysau ariannol arnom ar hyn o bryd ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru yn gymaint fel y byddai £80 miliwn wedi dod ar gost ddifrifol iawn i wasanaeth cyhoeddus arall. Felly, dyna'r rheswm cyntaf. Mae'r llall yn rhywbeth y cyfeiriais ato yn y datganiad. Wrth gwrs, rydym yn ymgymryd â darn o waith hefyd ar y fformiwla llywodraeth leol, y fformiwla setlo, ac mae'r darn hwnnw o waith yn debygol o arwain at gynigion o bosibl ar gyfer newid, i ddod i rym ym mis Ebrill 2028 hefyd. Byddai gweld y ddwy agwedd ar waith yn digwydd yr un pryd wedi bod yn aflonyddwch mawr i gynghorau lleol. Yr aflonyddwch, fodd bynnag, i bobl a fyddai wedi wynebu symud i fyny band—. Rydym yn amcangyfrif y byddai tua 25 y cant o aelwydydd Cymru wedi symud i fyny band a byddai 25 y cant yn fras wedi bod yn symud i lawr, gyda thua 50 y cant yn osgoi effaith sylweddol. Mae'r Sefydliad Astudiaethau Cyllidol wedi gwneud llawer o'r gwaith modelu i ni ynghylch hyn, ac wrth gynnig y rheoliadau yn ddiweddarach ym mis Tachwedd bydd y gwaith hwnnw'n cael ei gyhoeddi ochr yn ochr â hynny ac mae llawer o'r gwaith hwnnw'n mynd i'r manylder y gofynnoch amdano ar asesiad cyngor wrth gyngor hefyd. O ran y gostyngiad un person, nid oes gan y Llywodraeth unrhyw gynlluniau i newid y gostyngiad un person. Does dim newid ar hynny. Ac yna rydyn ni'n dechrau anghytuno ar bethau. Rydyn ni'n anghytuno ar yr angen am refferendwm. Fe wnaethom ailadrodd y ddadl honno yr wythnos diwethaf ar gynnydd i'r dreth gyngor. Ac yna fe wnaethoch chi hefyd gwestiynu'r angen i edrych ar fandio uwch ar gyfer y dreth gyngor. Mae hynny'n fater yr wyf yn barod i edrych arno. Gallwn drafod manylion hynny pryd ac os byddwn yn gallu cyflwyno rhywbeth. Mae'n debygol y bydd angen deddfwriaeth, ac felly bydd yn destun craffu trylwyr yn y lle hwn os daw yn agwedd ar waith yr ydym eisiau ei chyflwyno, oherwydd mae ein hymrwymiad i sicrhau ein bod yn creu ystod decach o dreth gyngor ac ystod decach o fandiau at y diben hwnnw yn parhau y tu hwnt i heddiw, ac mae chwilio am ffordd y gallwn wneud y dreth gyngor a threthi eraill yn decach i bobl yng Nghymru yn rhywbeth y bydd y Llywodraeth hon yn parhau i ymrwymo i'w ddatblygu dros gyfnod tymor y Llywodraeth hon. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780128 362 En 2026-10-20T18:00:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=16202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=16202&l=cy 261020-7 7. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Diweddariad ar y Dreth Gyngor 7. Statement by the Cabinet Minister for Finance: An Update on Council Tax C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780132 363 En 2026-10-20T18:03:15 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=16397&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=16397&l=cy 261020-7 7. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Diweddariad ar y Dreth Gyngor 7. Statement by the Cabinet Minister for Finance: An Update on Council Tax C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw The moral case for implementing council tax reform  'is overwhelming, and given the continued financial pressure facing households across the length and breadth of our nation, now is the time to strike whilst the iron's hot.' Not my words, Minister, but the words of Plaid Cymru's finance spokesperson in 2024. Working to make council tax fairer, knowing that the current system is long overdue for reform—again not my words Minister, but a promise in Plaid Cymru's manifesto at May's election. Earlier today, I welcomed the legislation on taxation that you introduced, but I cannot hide my bitter disappointment about what is set out in this statement, and sadly it's an approach that is becoming all too familiar: inaction, a lack of ambition and a failure to throw the weight of the Government behind progressive policies are fast becoming a hallmark of this Plaid Government. Whether on the failure to commit to a new national park, rolling back on free-school-meal commitments, failing to resolve the Cwm Taf health visitor dispute, or prioritising independence after promising not to, or now ducking the challenge of making council tax fairer, Ministers are showing that their instincts are not as progressive as people expected. Let's be clear, the last Welsh Labour Government established these reforms to make the system fairer. The legislation passed by the Senedd in 2024 was about ensuring council tax was based on updated property values, not the value of homes as they were more than two decades ago. Analysis by the independent Institute for Fiscal Studies showed that reforms would have reduced average net bills by £27 a year for the poorest fifth of households and £90 a year for the next poorest fifth. Eight hundred thousand households across Wales would have benefited and, on revaluation, the IFS said it was 'unambiguously a good idea'. The reforms were revenue neutral overall, and it was that progressive redistribution that led Plaid Cymru opposition at the time, just two years ago, to demand that the Welsh Labour Government went even faster with reforms. Again, to quote a party spokesperson, reforming the broken and outdated council tax system 'has been a cornerstone of Plaid Cymru policy for many years,' and, 'a delay would disadvantage the most vulnerable'. Plaid Cymru even tabled an amendment to the Local Government Finance (Wales) Bill that would have placed a duty on the Welsh Government to implement the reforms by April 2025. The now First Minister even told Welsh media at the time that not going forward with those reforms was one of the reasons why they pulled out of the co-operation agreement. So, you've gone from an issue that you were prepared to break a former co-operation agreement with, to making this issue one that is not a priority at all. A can kicked down the road all the way to 2032. That's quite a journey. Cabinet Minister, aren't you concerned that by retreating on a policy Plaid Cymru has campaigned so vociferously on, by going back so clearly on an election promise, you're not just undermining confidence in the Welsh Government, but you're also undermining confidence in the democratic process? And I can't be the only one wondering what has changed for Plaid Cymru. At what point did the moral case stop being overwhelming? Does the Cabinet Minister disagree with her own party from just two years ago that a delay would disadvantage the most vulnerable? Or does she think financial pressures have eased up over the last two years, such that low-income households no longer need a cut in their council tax? Now, from the comments made by others around this issue, it looks like Plaid Cymru will have support from Reform and the Tories to push through these proposals. But is the Government confident of retaining support from its own back benches, those who stood on a platform of progressive change? I would certainly not wish to be in their shoes when this matter comes to a vote. And lastly, will she commit to publishing a full impact assessment, including an equalities impact assessment and a distribution analysis of the Government's plans not to press ahead with these reforms, and ensure that analysis is available well in advance of any votes? Let's be clear, this is a promise broken, and it is the poorest council taxpayers in Wales who will pay the price. Diolch. Mae'r achos moesol dros weithredu diwygio'r dreth gyngor 'yn anferthol, ac o ystyried y pwysau ariannol parhaus sy'n wynebu aelwydydd ar hyd a lled ein cenedl, nawr yw'r amser i achub ar y cyfle.' Nid fy ngeiriau i, Weinidog, ond geiriau llefarydd cyllid Plaid Cymru yn 2024. Gweithio i wneud y dreth gyngor yn decach, gan wybod bod hi'n hen bryd i ddiwygio'r system bresennol—eto nid fy ngeiriau i, Weinidog, ond addewid ym maniffesto Plaid Cymru yn etholiad mis Mai. Yn gynharach heddiw, croesawais y ddeddfwriaeth ar drethiant a gyflwynoch, ond ni allaf guddio fy siom fawr ynghylch yr hyn a nodir yn y datganiad hwn, ac yn anffodus mae'n ddull sy'n dod yn rhy gyfarwydd: mae diffyg gweithredu, diffyg uchelgais a methiant o ran taflu pwysau'r Llywodraeth y tu ôl i bolisïau blaengar yn prysur ddod yn nodwedd o Lywodraeth Plaid Cymru. P'un ai'r methiant i ymrwymo i barc cenedlaethol newydd, ail feddwl o ran ymrwymiadau prydau ysgol am ddim, methu â datrys anghydfod ymwelwyr iechyd Cwm Taf, neu flaenoriaethu annibyniaeth ar ôl addo peidio â gwneud hynny, neu bellach, osgoi'r her o wneud y dreth gyngor yn decach, mae Gweinidogion yn dangos nad yw eu greddf mor flaengar ag yr oedd pobl yn ei ddisgwyl. Gadewch i ni fod yn glir, sefydlodd Llywodraeth Lafur Cymru ddiwethaf y diwygiadau hyn i wneud y system yn decach. Roedd y ddeddfwriaeth a basiwyd gan y Senedd yn 2024 yn ymwneud â sicrhau bod y dreth gyngor yn seiliedig ar werthoedd eiddo wedi'u diweddaru, nid gwerth cartrefi fel yr oeddent fwy na dau ddegawd yn ôl. Dangosodd dadansoddiad gan y Sefydliad Astudiaethau Cyllidol annibynnol y byddai diwygiadau wedi lleihau biliau net cyfartalog £27 y flwyddyn i'r pumed tlotaf o aelwydydd a £90 y flwyddyn i'r pumed tlotaf nesaf. Byddai wyth can mil o aelwydydd ledled Cymru wedi elwa ac, wrth ailbrisio, dywedodd y Sefydliad Astudiaethau Cyllidol ei fod yn 'ddiamwys yn syniad da'. Roedd y diwygiadau yn niwtral o ran refeniw yn gyffredinol, ac roedd yr ailddosbarthiad blaengar hwnnw a arweiniodd Plaid Cymru, yn wrthblaid ar y pryd, dim ond dwy flynedd yn ôl, i fynnu bod Llywodraeth Lafur Cymru yn mynd hyd yn oed yn gyflymach gyda diwygiadau. Unwaith eto, i ddyfynnu llefarydd ar ran y blaid, bod diwygio'r system dreth gyngor doredig a hen ffasiwn 'wedi bod yn gonglfaen i bolisi Plaid Cymru ers blynyddoedd lawer,' a 'byddai oedi yn anfantais i'r rhai mwyaf agored i niwed'. Mae Plaid Cymru hyd yn oed wedi cyflwyno gwelliant i Fil Cyllid Llywodraeth Leol (Cymru) a fyddai wedi gosod dyletswydd ar Lywodraeth Cymru i weithredu'r diwygiadau erbyn Ebrill 2025. Dywedodd y Prif Weinidog hyd yn oed wrth y cyfryngau Cymreig ar y pryd mai peidio â mynd ymlaen â'r diwygiadau hynny oedd un o'r rhesymau pam y gwnaethon nhw dynnu allan o'r cytundeb cydweithredu. Felly, rydych chi wedi mynd o fater yr oeddech chi'n barod i dorri cytundeb cydweithredu blaenorol yn ei gylch, i wneud y mater hwn yn un nad yw'n flaenoriaeth o gwbl. Osgoi delio â phroblem nawr gan obeithio y bydd pethau'n haws erbyn 2032. Mae hwnnw'n gyfnod hir. Weinidog Cabinet, onid ydych chi'n poeni drwy droi eich cefn ar bolisi y mae Plaid Cymru wedi ymgyrchu mor groch drosto, troi eich cefn ar addewid etholiad, eich bod nid yn unig yn tanseilio hyder yn Llywodraeth Cymru, ond hefyd yn tanseilio hyder yn y broses ddemocrataidd? Ac ni allaf fod yr unig un sy'n meddwl tybed beth sydd wedi newid i Blaid Cymru. Ar ba bwynt y stopiodd yr achos moesol fod yn anferthol? A yw'r Gweinidog Cabinet yn anghytuno â'i phlaid ei hun o ddwy flynedd yn ôl sef y byddai oedi yn anfantais i'r rhai mwyaf agored i niwed? Neu a yw hi'n credu bod pwysau ariannol wedi lleddfu dros y ddwy flynedd ddiwethaf, fel nad oes angen toriad yn eu treth gyngor ar aelwydydd incwm isel mwyach? Nawr, o'r sylwadau a wnaed gan eraill ynglŷn â'r mater hwn, mae'n edrych fel y bydd gan Blaid Cymru gefnogaeth gan Reform a'r Torïaid i wthio'r cynigion hyn drwodd. Ond a yw'r Llywodraeth yn hyderus o gadw cefnogaeth o'i meinciau cefn ei hun, y rhai a oedd yn sefyll ar blatfform o newid blaengar? Yn sicr, ni fyddwn yn dymuno bod yn eu hesgidiau pan ddaw'r mater hwn i bleidlais. Ac yn olaf, a fydd hi'n ymrwymo i gyhoeddi asesiad effaith llawn, gan gynnwys asesiad effaith cydraddoldeb a dadansoddiad dosbarthiad o gynlluniau'r Llywodraeth i beidio â bwrw ymlaen â'r diwygiadau hyn, a sicrhau bod dadansoddiad ar gael ymhell cyn unrhyw bleidleisiau? Gadewch i ni fod yn glir, mae hwn yn addewid wedi'i dorri, a bydd y trethdalwyr cyngor tlotaf yng Nghymru yn talu'r pris. Diolch. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780077 364 En 2026-10-20T18:05:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=16502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=16502&l=cy 261020-7 7. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Diweddariad ar y Dreth Gyngor 7. Statement by the Cabinet Minister for Finance: An Update on Council Tax C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780079 365 Cy 2026-10-20T18:07:46 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=16668&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=16668&l=en 261020-7 7. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Diweddariad ar y Dreth Gyngor 7. Statement by the Cabinet Minister for Finance: An Update on Council Tax C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin Diolch am y cyfraniad.  Thank you for that contribution.  16317 7 2026-10-20T13:30:01 780080 366 En 2026-10-20T18:07:50 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=16672&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=16672&l=cy 261020-7 7. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Diweddariad ar y Dreth Gyngor 7. Statement by the Cabinet Minister for Finance: An Update on Council Tax C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin I, too, have words in front of me, and it is the written statement and the update on council tax reform by Rebecca Evans in 2024, when the anticipated 2025 revaluation was delayed by the Government of the time until 2028. I read that written statement and it says very much, closely to, the same as I've been saying in my oral statement today. And one of the main reasons for the delay in 2025 was the exact same reason that I gave in my statement as well, and it was in the context of the broader financial pressures on that Government and the need for an appropriate transition fund. Those were the reasons given by Rebecca Evans in 2024 for a delay from 2025 to 2028. Those financial pressures, I would say, are even more significant today on public services and on the Government.  And, as I said in my earlier answer, this Government did seriously consider how we could undertake a revaluation for 2028. We do see the value in that revaluation, in updating our council tax system, in making it a fairer system based on what we would have produced as a 12-band model. But the public finances of today, and of 2028, do not allow us to take those decisions. I don't know whether it's lucky enough to remember the revaluation of 2003-05. I remember the 30 per cent of people who found that they were suddenly facing higher council tax at that time. I remember the very significant letters, by the way, I was getting at the time, not e-mails in inboxes—I go back long enough to be an elected Member getting letters. And they are periods of significant upheaval for households who, for no change in their own circumstances, are facing an increase in council tax bills and council tax banding that is a permanent increase for them because they are permanently in those new bands. So, that £80 million of transition funding in order to help those individuals move over time to a fairer system is not £80 million that this Government can find at this point. We do continue to be a Government and a political party that wants to see council tax fairer for people. We believe that council tax in itself could be reformed beyond just the terms of the valuation, revaluation and the banding. But it will be, now, in this Senedd, for us to look at some of the marginal changes that we can do in the context of the public finances that we find ourselves in. I will genuinely look for new ideas and good ideas across this Chamber as to how we can make those marginal changes to make council tax fairer for people and to meet the needs that it needs to in terms of public service delivery. I recognise that there's a degree of role reversal in what we are conducting this afternoon. We recognise, as I've said, that this is an issue where many people will look to this decision today and criticise or feel regret that it hasn't been able to be pursued at this time by this Government. The moral case is there and it continues to be there, but the context, the financial pressures that we are under do not enable us to move at this time on this piece of work. But continuing to look at how we can make council tax fairer is something the Government is going to commit energy and commitment to. Mae gen i eiriau o'm blaen hefyd, a dyma'r datganiad ysgrifenedig a'r diweddariad ar ddiwygio'r dreth gyngor gan Rebecca Evans yn 2024, pan ohiriwyd ailbrisio disgwyliedig 2025 gan y Llywodraeth ar y pryd tan 2028. Darllenais y datganiad ysgrifenedig hwnnw ac mae'n dweud llawer iawn, yn agos at, yr un peth ag yr wyf wedi bod yn ei ddweud yn fy natganiad llafar heddiw. Ac un o'r prif resymau dros yr oedi yn 2025 oedd yr union un rheswm a roddais yn fy natganiad hefyd, ac roedd yng nghyd-destun y pwysau ariannol ehangach ar y Llywodraeth honno a'r angen am gronfa bontio briodol. Dyna'r rhesymau a roddwyd gan Rebecca Evans yn 2024 dros oedi o 2025 i 2028. Mae'r pwysau ariannol hynny, byddwn i'n dweud, hyd yn oed yn fwy arwyddocaol heddiw ar wasanaethau cyhoeddus ac ar y Llywodraeth. Ac, fel y dywedais i yn fy ateb cynharach, ystyriodd y Llywodraeth hon o ddifrif sut y gallem ymgymryd ag ailbrisio ar gyfer 2028. Rydym yn gweld y gwerth yn yr ailbrisio hwnnw, mewn diweddaru ein system dreth gyngor, yn ei gwneud yn system decach yn seiliedig ar yr hyn y byddem wedi ei gynhyrchu fel model 12-band. Ond nid yw cyllid cyhoeddus heddiw, a 2028, yn caniatáu i ni wneud y penderfyniadau hynny. Nid wyf yn gwybod a yw'n ddigon ffodus i gofio ailbrisio 2003-05. Rwy'n cofio'r 30 y cant o bobl a ddarganfu eu bod yn sydyn yn wynebu treth gyngor uwch ar y pryd. Rwy'n cofio'r llythyrau arwyddocaol iawn, gyda llaw, roeddwn i'n eu cael ar y pryd, nid e-byst mewn mewnflychau—rwy'n mynd yn ôl yn ddigon hir i fod yn Aelod etholedig a oedd yn cael llythyrau. Ac maen nhw'n gyfnodau o aflonyddwch sylweddol i aelwydydd sydd, heb newid yn eu hamgylchiadau eu hunain, yn wynebu cynnydd mewn biliau treth gyngor a bandio treth gyngor sy'n gynnydd parhaol iddynt oherwydd eu bod yn barhaol yn y bandiau newydd hynny. Felly, nid yw'r £80 miliwn hwnnw o gyllid pontio er mwyn helpu'r unigolion hynny i symud dros amser i system decach yn £80 miliwn y gall y Llywodraeth hon ddod o hyd iddo ar hyn o bryd. Rydym yn parhau i fod yn Llywodraeth a phlaid wleidyddol sydd eisiau gweld y dreth gyngor yn decach i bobl. Credwn y gellid diwygio'r dreth gyngor ynddi'i hun y tu hwnt i delerau'r prisio, ailbrisio a'r bandio. Ond bydd rhaid i ni nawr, yn y Senedd hon, edrych ar rai o'r newidiadau ymylol y gallwn eu gwneud yng nghyd-destun y cyllid cyhoeddus yr ydym yn cael ein hunain ynddo. Byddaf yn wirioneddol yn chwilio am syniadau newydd a syniadau da ar draws y Siambr hon ynghylch sut y gallwn wneud y newidiadau ymylol hynny i wneud y dreth gyngor yn decach i bobl ac i ddiwallu'r anghenion sydd eu hangen arni o ran darparu gwasanaethau cyhoeddus. Rwy'n cydnabod bod rhywfaint o wrthdroi rôl yn yr hyn rydyn ni'n ei wneud y prynhawn yma. Rydym yn cydnabod, fel y dywedais i, bod hwn yn fater lle bydd llawer o bobl yn edrych ar y penderfyniad hwn heddiw ac yn beirniadu neu'n teimlo gofid oherwydd nad yw'r Llywodraeth hon wedi gallu bwrw ymlaen â hyn nawr. Mae'r achos moesol yno ac mae'n parhau i fod yno, ond nid yw'r cyd-destun, y pwysau ariannol yr ydym yn eu dioddef yn ein galluogi i symud ymlaen ar hyn o bryd ar y darn hwn o waith. Ond mae parhau i edrych ar sut y gallwn wneud y dreth gyngor yn decach yn rhywbeth y mae'r Llywodraeth yn mynd i ymrwymo egni ac ymrwymiad iddo. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780097 367 En 2026-10-20T18:10:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=16802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=16802&l=cy 261020-7 7. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Diweddariad ar y Dreth Gyngor 7. Statement by the Cabinet Minister for Finance: An Update on Council Tax C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780105 368 En 2026-10-20T18:12:25 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=16947&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=16947&l=cy 261020-7 7. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Diweddariad ar y Dreth Gyngor 7. Statement by the Cabinet Minister for Finance: An Update on Council Tax C 8734 8734 Sam Rowlands AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8734 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8734 Rowlands, Sam Deputy Presiding Officer, I feel like Members have just had a glimpse into my life of Mrs Rowlands reminding me of things I said 12, 18 and even 24 months ago, hearing the Members here exchange historical words. Sometimes I forget what I've said sometimes as well. But, Cabinet Minister, I must start by welcoming your statement here today, where, after much delay and deliberation, you rightfully confirm what we knew all along: the Welsh Conservatives were correct to oppose this revaluation from the very start. And as you outlined, we're in the middle of a cost-of-living challenge, we've heard time and time again about the pressures that you say Welsh Government and local authority funding is under. And as you outlined in your statement, you're looking carefully at the resources available to the Welsh Government to deliver on key priorities, including bringing down waiting lists, supporting families with the cost of childcare, creating those important jobs, raising educational standards, and also being mindful of the need to provide funding for local government settlements, protecting local taxpayers and the public services that they rely on. But, of course, Cabinet Minister, it's not just the Government that is struggling with finances at the moment; many households are under real pressure too. Their bills are going up, firms are finding it more difficult to hire people, and too many of our young people are struggling, not in education, employment or training. And when governments and councils are under pressure, too often, they think they can just bring in more money by running to taxpayers and expecting them to foot the bill. But working people don't have anyone they can run to; they have to earn every penny through hard work by themselves and for themselves and their families. That's why so many people in Wales have opposed the council tax revaluation, and, as Conservatives, we have always supported them since it was announced. We know that, for many households, it would really be a tax increase by stealth. And so, Cabinet Minister, I'm glad you've seen the light and decided to side with the people of Wales on this really important issue. I am disappointed it has taken so long to decide to postpone this revaluation when it seemed like a bad idea from the start from these benches. And, of course, in that cost-of-living challenge, it's a difficult time for so many people across Wales. So, I wonder if you're able to, in part of your response, outline why it did take such a long time to decide against this revaluation rather than giving that certainty from the start of this Government. We only need to look at Labour's 2005 revaluation, as you said, which claimed to be revenue neutral, but as my colleague Peter Fox pointed out, just in June of this year, there were far more losers than winners, and as you mentioned a few moments ago, around 33 per cent of people saw their council tax bills increase by at least one band. So, I wonder how much you've reflected on that revaluation in your decision making this afternoon. And I wonder also, Cabinet Minister, how much weight you now give to the legislation that is in place, which is instructing governments to carry out this revaluation every five years. Do you still think it is appropriate to have that legislation in place? We've had two Governments now postpone this, perhaps that does indicate that the legislation isn't fit for purpose. Perhaps your response to that would be welcomed as well. Thank you. Ddirprwy Lywydd, rwy'n teimlo fel pe bai Aelodau newydd gael cipolwg ar fy mywyd gyda Mrs Rowlands yn fy atgoffa o bethau a ddywedais 12, 18 a hyd yn oed 24 mis yn ôl, wrth glywed yr Aelodau yma yn cyfnewid geiriau hanesyddol. Weithiau rwy'n anghofio'r hyn rydw i wedi'i ddweud hefyd. Ond, Weinidog Cabinet, mae'n rhaid i mi ddechrau trwy groesawu eich datganiad yma heddiw, pryd, ar ôl llawer o oedi a thrafodaeth, rydych chi'n cadarnhau'n briodol yr hyn yr oeddem yn ei wybod trwy'r amser: roedd y Ceidwadwyr Cymreig yn gywir i wrthwynebu'r ailbrisiad hwn o'r cychwyn cyntaf. Ac fel y gwnaethoch amlinellu, rydyn ni yng nghanol her costau byw, rydyn ni wedi clywed dro ar ôl tro am y pwysau rydych chi'n dweud bod cyllid Llywodraeth Cymru ac awdurdodau lleol yn eu dioddef. Ac fel y gwnaethoch chi amlinellu yn eich datganiad, rydych chi'n edrych yn ofalus ar yr adnoddau sydd ar gael i Lywodraeth Cymru i gyflawni blaenoriaethau allweddol, gan gynnwys gostwng rhestrau aros, cefnogi teuluoedd gyda chost gofal plant, creu'r swyddi pwysig hynny, codi safonau addysgol, a hefyd bod yn ymwybodol o'r angen i ddarparu cyllid ar gyfer aneddiadau llywodraeth leol, diogelu trethdalwyr lleol a'r gwasanaethau cyhoeddus y maen nhw'n dibynnu arnynt. Ond, wrth gwrs, Weinidog Cabinet, nid y Llywodraeth yn unig sy'n cael trafferth gyda chyllid ar hyn o bryd; mae llawer o aelwydydd o dan bwysau gwirioneddol hefyd. Mae eu biliau yn mynd i fyny, mae cwmnïau yn ei chael hi'n anoddach cyflogi pobl, ac mae gormod o'n pobl ifanc yn cael trafferthion, y rhai nad ydynt mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant. A phan fydd llywodraethau a chynghorau dan bwysau, yn rhy aml, maen nhw'n meddwl y gallant ddod â mwy o arian trwy redeg at drethdalwyr a disgwyl iddynt dalu'r bil. Ond nid oes gan bobl sy'n gweithio unrhyw un y gallant redeg ato; mae'n rhaid iddyn nhw ennill pob ceiniog trwy waith caled ar eu pennau eu hunain ac iddyn nhw eu hunain a'u teuluoedd. Dyna pam y mae cymaint o bobl yng Nghymru wedi gwrthwynebu'r ailbrisio treth gyngor, ac, fel Ceidwadwyr, rydym bob amser wedi eu cefnogi ers iddo gael ei gyhoeddi. Rydym yn gwybod y byddai, i lawer o aelwydydd, yn wir yn gynnydd treth llechwraidd. Ac felly, Weinidog Cabinet, rwy'n falch eich bod wedi gweld y goleuni a phenderfynu ochri â phobl Cymru ar y mater pwysig iawn hwn. Rwy'n siomedig ei fod wedi cymryd cymaint o amser i benderfynu gohirio'r ailbrisiad hwn pan oedd yn ymddangos fel syniad drwg o'r dechrau o'r meinciau hyn. Ac, wrth gwrs, yn yr her costau byw honno, mae'n gyfnod anodd i gymaint o bobl ledled Cymru. Felly, tybed a ydych chi'n gallu, yn rhan o'ch ymateb, amlinellu pam y cymerodd mor hir i benderfynu yn erbyn yr ailbrisio hwn yn hytrach na rhoi'r sicrwydd hwnnw ar ddechrau'r Llywodraeth hon. Does ond rhaid i ni edrych ar ailbrisio Llafur yn 2005, fel y dywedoch chi, a oedd yn honni ei fod yn niwtral o ran refeniw, ond fel y nododd fy nghyd-Aelod Peter Fox, dim ond ym mis Mehefin eleni, roedd llawer mwy o gollwyr nag enillwyr, ac fel y soniwyd ychydig funudau yn ôl, gwelodd tua 33 y cant o bobl eu biliau treth gyngor yn codi o leiaf un band. Felly, tybed faint rydych chi wedi myfyrio ar yr ailbrisiad hwnnw yn eich penderfyniad y prynhawn yma. Ac rwy'n meddwl tybed hefyd, Weinidog Cabinet, faint o gefnogaeth sydd gennych nawr i'r ddeddfwriaeth sydd ar waith, sy'n cyfarwyddo llywodraethau i gynnal yr ailbrisiad hwn bob pum mlynedd. Ydych chi'n dal i feddwl ei bod yn briodol cael y ddeddfwriaeth honno ar waith? Rydym wedi cael dwy Lywodraeth bellach yn gohirio hyn, efallai bod hynny'n dangos nad yw'r ddeddfwriaeth yn addas i'r diben. Efallai y byddai eich ymateb i hynny yn cael ei groesawu hefyd. Diolch. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780122 369 En 2026-10-20T18:15:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=17102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=17102&l=cy 261020-7 7. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Diweddariad ar y Dreth Gyngor 7. Statement by the Cabinet Minister for Finance: An Update on Council Tax C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780129 370 En 2026-10-20T18:19:59 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=17401&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=17401&l=cy 261020-7 7. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Diweddariad ar y Dreth Gyngor 7. Statement by the Cabinet Minister for Finance: An Update on Council Tax C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780124 371 En 2026-10-20T18:15:59 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=17161&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=17161&l=cy 261020-7 7. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Diweddariad ar y Dreth Gyngor 7. Statement by the Cabinet Minister for Finance: An Update on Council Tax C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin Thank you for your contribution, the words that you've said and the general approach you have taken to revaluation. You're an enthusiastic opponent of revaluation. I've come to this more reluctantly, and that explains, maybe, the pace of the decision. It wasn't an easy, straightforward decision for the Government to take, so we took some time over the modelling of that work and how we would look to consider whether we were in a position to fund the transition programme that was needed to ensure a more seamless introduction of revaluation in 2028. That explains the fact that, within a few months into this Government's time, we have come to this decision. But it ultimately is not our decision, it is the decision of this Senedd to decide on delaying and postponing the revaluation for 2028. So, those regulations will come forward and will come with the IFS analysis and the modelling around revaluation, so that everybody can take an informed position in terms of the vote that they will cast on the regulations. You asked a really important point, I think, about what lies in primary legislation that can't be changed by regulations, and that is the five-year pattern of revaluation and how credible that is now. I tend to think that in proposing for 2032, a revaluation could be considered by the next Government. It is possibly one of the Senedd events in each Senedd that a new Government will need to consider—whether it has the circumstances and the mandate to move on revaluation. So, in ensuring that there is adequate time for a new Government to take a decision for 2032—that explains the choice of that date. And it will be maybe for a legislative opportunity at some point later to consider the primary legislation itself. But, as I've said, this Government believes that a revaluation should actually happen at some point in order to enable us to get to a council tax system that could be fairer for people, and it is the circumstances around the public finances in particular that have made us reflect on that position and to take the decision to delay today. Diolch am eich cyfraniad, y geiriau rydych chi wedi'u dweud a'r dull cyffredinol rydych chi wedi'i fabwysiadu o ran ailbrisio. Rydych chi'n wrthwynebydd brwdfrydig o ailbrisio. Rydw i wedi dod at hyn yn groes i'r graen, ac mae hynny'n esbonio, efallai, cyflymder y penderfyniad. Nid oedd yn benderfyniad hawdd, syml i'r Llywodraeth ei wneud, felly fe wnaethom gymryd peth amser dros fodelu'r gwaith hwnnw a sut y byddem yn ystyried a oeddem mewn sefyllfa i ariannu'r rhaglen bontio a oedd ei hangen i sicrhau cyflwyniad mwy di-dor o ailbrisio yn 2028. Mae hynny'n esbonio'r ffaith ein bod wedi dod i'r penderfyniad hwn, o fewn ychydig fisoedd o'r Llywodraeth hon. Ond yn y pen draw nid ein penderfyniad ni ydyw, penderfyniad y Senedd hon yw penderfynu ar ohirio ac oedi'r ailbrisio ar gyfer 2028. Felly, bydd y rheoliadau hynny'n dod ymlaen a byddant yn dod gyda'r dadansoddiad y sefydliad astudiaethau cyllidol a'r modelu o amgylch ailbrisio, fel y gall pawb gymryd safbwynt ar sail gwybodaeth o ran y bleidlais y byddant yn ei fwrw ar y rheoliadau. Fe wnaethoch chi ofyn pwynt pwysig iawn, rwy'n meddwl, am yr hyn sy'n gorwedd mewn deddfwriaeth sylfaenol na ellir ei newid gan reoliadau, a dyna'r patrwm pum mlynedd o ailbrisio a pha mor gredadwy yw hynny nawr. Rwy'n tueddu i feddwl y gallai'r Llywodraeth nesaf ystyried ailbrisio wrth ei gynnig ar gyfer 2032. Mae'n bosibl mai dyma un o ddigwyddiadau y Senedd ym mhob Senedd y bydd angen i Lywodraeth newydd ei ystyried—a oes ganddi'r amgylchiadau a'r mandad i symud ymlaen i ailbrisio. Felly, wrth sicrhau bod digon o amser i Lywodraeth newydd wneud penderfyniad ar gyfer 2032—mae hynny'n esbonio dewis y dyddiad hwnnw. A bydd efallai yn gyfle deddfwriaethol ar ryw adeg yn ddiweddarach i ystyried y ddeddfwriaeth sylfaenol ei hun. Ond, fel y dywedais, mae'r Llywodraeth hon yn credu y dylai ailbrisio ddigwydd mewn gwirionedd ar ryw adeg er mwyn ein galluogi i gyrraedd system dreth gyngor a allai fod yn decach i bobl, ac mae'r amgylchiadau o amgylch y cyllid cyhoeddus yn arbennig wedi gwneud i ni fyfyrio ar y sefyllfa honno ac i wneud y penderfyniad i oedi heddiw. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780127 372 En 2026-10-20T18:19:20 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=17362&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=17362&l=cy 261020-7 7. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Diweddariad ar y Dreth Gyngor 7. Statement by the Cabinet Minister for Finance: An Update on Council Tax C 278 278 Carrie Harper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=278 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=278 Harper, Carrie As a former councillor, I understand the financial pressures on councils in terms of delivering essential services, and, of course, we all understand the pressures on household budgets as well, and there's no doubt that council tax plays a part in those pressures as well. Whilst I understand the reasons for delaying these reforms, the principle of moving towards a fairer council tax system is still important. So, could the Minister outline what progress we can make during this Senedd term to move towards that fairer system, in line with the programme for government commitments, please? Fel cyn-gynghorydd, rwy'n deall y pwysau ariannol ar gynghorau o ran darparu gwasanaethau hanfodol, ac, wrth gwrs, rydym i gyd yn deall y pwysau ar gyllidebau aelwydydd hefyd, ac nid oes amheuaeth bod y dreth gyngor yn chwarae rhan yn y pwysau hynny hefyd. Er fy mod yn deall y rhesymau dros ohirio'r diwygiadau hyn, mae'r egwyddor o symud tuag at system dreth gyngor decach yn dal i fod yn bwysig. Felly, a wnaiff y Gweinidog amlinellu pa gynnydd y gallwn ei wneud yn ystod tymor y Senedd hon i symud tuag at y system decach honno, yn unol â'r rhaglen ar gyfer ymrwymiadau'r llywodraeth, os gwelwch yn dda? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780078 373 En 2026-10-20T18:20:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=17402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=17402&l=cy 261020-7 7. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Diweddariad ar y Dreth Gyngor 7. Statement by the Cabinet Minister for Finance: An Update on Council Tax C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin Yes. Thank you, and thank you for recognising the difficulties that local councils themselves face in their own running of public services, with the public finance settlement currently, and the pressures on their finances in running the services that they're responsible for, but also in terms of those people who—. If this had been progressed in the way that it could have been progressed, some people, obviously, would have benefited from being in lower bands, and others would not have. So, it would've been a churn, and some people would've found that their ability to pay, whichever band they ended up being in, would've been severely challenging in the cost-of-living situation that we're in, hence the need for a transition phase that would've required that significant investment that would've taken money from public services, and local government itself could have seen that happen as well. So, in terms of what we can do next, I mentioned in my statement that we need to look at introducing a higher band so that, for those people who are now in particularly expensive houses and are way beyond where band I starts, there is a case for a higher band to reap some additional revenue from there into the system that will, ultimately, circulate within the system to help others. So, that's something that we will look at. It's something that's currently been looked at both in England and Scotland, and they don't have as high a band as we have currently in band I. So, they have even more motive to introduce higher bands in England and Scotland. But I think that there is a case for us also to be looking at this, but it may well need—well, it will certainly need some form of legislation. It may need primary legislation, which we would need to find time for. But there are many changes, more marginal changes that we could make as well, to make council tax fairer, continuing to ensure that people know that there is a council tax reduction scheme out there, making sure that everybody is eligible and that those in need of that scheme know about it and access it, and that's something that we all, and Government especially, need to put even more effort into. Gwnaf. Diolch, a diolch i chi am gydnabod yr anawsterau y mae cynghorau lleol eu hunain yn eu hwynebu wrth redeg gwasanaethau cyhoeddus eu hunain, gyda'r setliad cyllid cyhoeddus ar hyn o bryd, a'r pwysau ar eu cyllid wrth redeg y gwasanaethau y maent yn gyfrifol amdanynt, ond hefyd o ran y bobl hynny sydd—. Pe bai hwn wedi cael ei symud ymlaen yn y ffordd y gellid ei symud ymlaen, byddai rhai pobl, yn amlwg, wedi elwa ar fod mewn bandiau is, ac ni fyddai eraill wedi gwneud hynny. Felly, byddai wedi bod yn gymysgedd, a byddai rhai pobl wedi darganfod y byddai eu gallu i dalu, pa bynnag fand y maen nhw ynddo yn y diwedd, wedi bod yn heriol iawn yn y sefyllfa costau byw yr ydym ynddi, felly yr angen am gyfnod pontio a fyddai'n gofyn am y buddsoddiad sylweddol hwnnw a fyddai wedi cymryd arian o wasanaethau cyhoeddus, a gallai llywodraeth leol ei hun fod wedi gweld hynny'n digwydd hefyd. Felly, o ran yr hyn y gallwn ei wneud nesaf, soniais i yn fy natganiad bod angen i ni edrych ar gyflwyno band uwch fel bod, i'r bobl hynny sydd bellach mewn tai arbennig o ddrud ac sydd ymhell y tu hwnt i ble mae band 1 yn dechrau, achos dros fand uwch i greu rhywfaint o refeniw ychwanegol i'r system a fydd, yn y pen draw, yn cylchredeg o fewn y system i helpu eraill. Felly, mae hynny'n rhywbeth y byddwn yn edrych arno. Mae'n rhywbeth sy'n cael ei ystyried ar hyn o bryd yn Lloegr a'r Alban, ac nid oes ganddyn nhw fand mor uchel ag sydd gennym ni ar hyn o bryd ym mand I. Felly, mae ganddyn nhw hyd yn oed mwy o gymhelliad i gyflwyno bandiau uwch yn Lloegr a'r Alban. Ond rwy'n credu bod achos i ni hefyd edrych ar hyn, ond efallai y bydd angen iddo—wel, bydd yn sicr angen rhyw fath o ddeddfwriaeth. Efallai y bydd angen deddfwriaeth sylfaenol, y byddai angen i ni ddod o hyd i amser ar ei chyfer. Ond mae yna lawer o newidiadau, newidiadau mwy ymylol y gallem eu gwneud hefyd, i wneud y dreth gyngor yn decach, parhau i sicrhau bod pobl yn gwybod bod cynllun lleihau'r dreth gyngor allan yna, gwneud yn siŵr bod pawb yn gymwys a bod y rhai sydd angen y cynllun hwnnw yn gwybod amdano ac yn cael mynediad ato, ac mae hynny'n rhywbeth y mae angen i ni i gyd, a'r Llywodraeth yn arbennig, roi hyd yn oed mwy o ymdrech ynddo. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780081 374 En 2026-10-20T18:22:56 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=17578&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=17578&l=cy 261020-7 7. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Diweddariad ar y Dreth Gyngor 7. Statement by the Cabinet Minister for Finance: An Update on Council Tax C 12183 12183 Tom Montgomery AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12183 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12183 Montomery, Tom Minister, in your statement, you say you want to explore new ideas around council funding. We heard several clear ones last week from these benches. One was local government mergers. Here in Wales, we have local authorities serving much fewer residents than our English counterparts. The average number of residents served by a council in Wales is 144,000, with 14 local authorities falling below that average. Compare that to local authorities in England: the average number of residents served by a unitary authority in England is around 250,000 to 300,000 people. Cornwall serves almost 600,000, whilst North Yorkshire serves almost 650,000. This provides us with clear evidence that Welsh council tax payers are funding an enlarged local government sector that is too big and too expensive. So, Minister, would you agree with me that we now must seriously consider mergers as part of the fundamental reforms of local government in Wales? And will you here, now, promise to create a package of financial support for local authority mergers to help make our local government more effective and sustainable for taxpayers? Weinidog, yn eich datganiad, rydych chi'n dweud eich bod eisiau archwilio syniadau newydd ynghylch cyllid y cyngor. Clywsom sawl un clir yr wythnos diwethaf o'r meinciau hyn. Un oedd uno llywodraeth leol. Yma yng Nghymru, mae gennym awdurdodau lleol sy'n gwasanaethu llawer llai o drigolion na'n cymheiriaid yn Lloegr. Nifer cyfartalog y preswylwyr sy'n cael eu gwasanaethu gan gyngor yng Nghymru yw 144,000, gyda 14 awdurdod lleol yn disgyn yn is na'r cyfartaledd hwnnw. Cymharwch hynny ag awdurdodau lleol yn Lloegr: mae nifer cyfartalog y preswylwyr sy'n cael eu gwasanaethu gan awdurdod unedol yn Lloegr tua 250,000 i 300,000 o bobl. Mae Cernyw yn gwasanaethu bron i 600,000, tra bod Gogledd Swydd Efrog yn gwasanaethu bron i 650,000. Mae hyn yn rhoi tystiolaeth glir i ni fod talwyr treth gyngor Cymru yn ariannu sector llywodraeth leol ehangedig sy'n rhy fawr ac yn rhy ddrud. Felly, Weinidog, a fyddech chi'n cytuno â mi bod yn rhaid i ni nawr ystyried uno o ddifrif fel rhan o ddiwygiadau sylfaenol llywodraeth leol yng Nghymru? Ac a fyddwch chi yma, nawr, yn addo creu pecyn o gymorth ariannol ar gyfer uno awdurdodau lleol i helpu i wneud ein llywodraeth leol yn fwy effeithiol a chynaliadwy i drethdalwyr? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780082 375 En 2026-10-20T18:24:08 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=17650&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=17650&l=cy 261020-7 7. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Diweddariad ar y Dreth Gyngor 7. Statement by the Cabinet Minister for Finance: An Update on Council Tax C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin That's probably slightly beyond what I expected to commit to this afternoon, so I won't go there, if you don't mind. But I think that's a perfectly reasonable question to be asking in the context of public finances as they are, in terms of how our public sector is configured at this time. We've heard people talk in this place about local health boards, local government. I know that when this Senedd has discussed local government reorganisation and mergers and the creation of bigger councils in the past, there was quite often quite a lot of local resistance to that. Communities quite like having small authorities, even though that might be, in itself, challenging for local authorities, because, obviously, the smaller local authorities, all local authorities, carry significant responsibilities now, and to ensure that they have all the staff that's required to enforce and develop policies properly is a challenge for local authorities, let alone the services that they deliver. So, I won't go there in providing an answer, 'yes' or 'no', to you on that question today. But I think, in the context of everything that we talk about here in terms of public finance, how and what we spend the public's money on, how we collect taxes in order to help fund public services in Wales, the configuration of our public bodies in Wales is an issue that needs to be part of that wider discussion. Mae'n debyg bod hynna ychydig y tu hwnt i'r hyn yr oeddwn i'n disgwyl ymrwymo iddo y prynhawn yma, felly ni fyddaf yn mynd ar ôl hynna, os nad oes ots gennych. Ond rwy'n credu bod hwnnw'n gwestiwn hollol resymol i'w ofyn yng nghyd-destun cyllid cyhoeddus fel y mae, o ran sut mae ein sector cyhoeddus wedi'i ffurfweddu ar hyn o bryd. Rydyn ni wedi clywed pobl yn siarad yn y lle hwn am fyrddau iechyd lleol, llywodraeth leol. Rwy'n gwybod, pan fo'r Senedd hon wedi trafod ad-drefnu llywodraeth leol ac uno a chreu cynghorau mwy yn y gorffennol, roedd llawer o wrthwynebiad lleol i hynny yn aml. Mae cymunedau yn hoffi cael awdurdodau bach, er y gallai hynny fod, ynddo'i hun, yn heriol i awdurdodau lleol, oherwydd, yn amlwg, mae'r awdurdodau lleol llai, pob awdurdod lleol, yn cario cyfrifoldebau sylweddol nawr, ac mae sicrhau bod ganddynt yr holl staff sydd eu hangen i orfodi a datblygu polisïau'n briodol yn her i awdurdodau lleol, heb sôn am y gwasanaethau y maent yn eu darparu. Felly, ni fyddaf yn rhoi ateb, 'byddwn' neu 'na fyddwn', i chi i'r cwestiwn hwnnw heddiw. Ond rwy'n credu, yng nghyd-destun popeth yr ydym yn siarad amdano yma o ran cyllid cyhoeddus, sut a beth rydyn ni'n gwario arian y cyhoedd arno, sut rydyn ni'n casglu trethi er mwyn helpu i ariannu gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru, mae cyfluniad ein cyrff cyhoeddus yng Nghymru yn fater y mae angen iddo fod yn rhan o'r drafodaeth ehangach honno. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780095 376 En 2026-10-20T18:25:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=17702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=17702&l=cy 261020-7 7. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Diweddariad ar y Dreth Gyngor 7. Statement by the Cabinet Minister for Finance: An Update on Council Tax C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780107 377 En 2026-10-20T18:29:44 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=17986&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=17986&l=cy 261020-7 7. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Diweddariad ar y Dreth Gyngor 7. Statement by the Cabinet Minister for Finance: An Update on Council Tax C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780110 378 Cy 2026-10-20T18:29:59 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=18001&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=18001&l=en 261020-7 7. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Diweddariad ar y Dreth Gyngor 7. Statement by the Cabinet Minister for Finance: An Update on Council Tax C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780098 379 En 2026-10-20T18:26:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=17762&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=17762&l=cy 261020-7 7. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Diweddariad ar y Dreth Gyngor 7. Statement by the Cabinet Minister for Finance: An Update on Council Tax C 332 332 Mike Hedges AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=332 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=332 Hedges, Mike All property prices do not move at the same rate; if they did, there would be no problem. No change is baking in unfairness. I've asked previously to base council tax on actual value. I've also previously asked, if we have to have bands, for more at the top and splitting band A. What will happen in the next four years? Why will waiting four years not mean the changes will be bigger? Many of the people who would have had their bands decreased will continue paying at the higher rate. Is that fair? To Reform: bring a debate on council structure. Nid yw holl brisiau eiddo yn symud ar yr un gyfradd; pe baent yn gwneud hynny, ni fyddai unrhyw broblem. Mae peidio â chael newid yn annheg. Rwyf wedi gofyn o'r blaen i seilio'r dreth gyngor ar werth gwirioneddol. Rwyf hefyd wedi gofyn o'r blaen, os oes rhaid i ni gael bandiau, cael mwy ar y brig a rhannu band A. Beth fydd yn digwydd yn y pedair blynedd nesaf? Pam na fydd aros pedair blynedd yn golygu y bydd y newidiadau yn fwy? Bydd llawer o'r bobl a fyddai wedi gweld eu bandiau'n lleihau yn parhau i dalu ar y gyfradd uwch. A yw hynny'n deg? I Reform: dewch â dadl ar strwythur cyngor. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780100 380 En 2026-10-20T18:26:37 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=17799&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=17799&l=cy 261020-7 7. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Diweddariad ar y Dreth Gyngor 7. Statement by the Cabinet Minister for Finance: An Update on Council Tax C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin Okay, that's one for you. [Laughter.] I'm sure that Mike Hedges, and others, will want to be part of that debate, actually. It could be quite an interesting one. Just to respond to those points, I'll go back to the main point—the main thrust of why this decision has been taken in the way it has by this Government is that, in needing to make revaluation work as a seamless move towards a new system post 2028, then the need to ensure—as the previous Government actually thought needed to be part of that change—that there was transition funding in place, in the context of the public finances as they are, then that £80 million that we estimate that funding could be necessitated as is not available without significant consequence to this Government. Iawn, dyna un i chi. [Chwerthin.] Rwy'n siŵr y bydd Mike Hedges, ac eraill, eisiau bod yn rhan o'r ddadl honno, mewn gwirionedd. Gallai fod yn un eithaf diddorol. Dim ond i ymateb i'r pwyntiau hynny, fe af yn ôl at y prif bwynt—y prif reswm pam mae'r penderfyniad hwn wedi'i wneud yn y ffordd y mae wedi'i wneud gan y Llywodraeth hon yw hyn; wrth wneud i ailbrisio weithio fel symudiad di-dor tuag at system newydd ar ôl 2028, yna, yr angen i sicrhau—fel yr oedd y Llywodraeth flaenorol yn credu, mewn gwirionedd yr oedd angen iddo fod yn rhan o'r newid hwnnw—bod cyllid pontio ar waith, yng nghyd-destun y cyllid cyhoeddus fel y mae, yna'r £80 miliwn hwnnw yr ydym yn amcangyfrif y gallai fod ei angen fel cyllid, nid yw ar gael heb ganlyniad sylweddol i'r Llywodraeth hon. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780101 381 Cy 2026-10-20T18:27:46 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=17868&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=17868&l=en 261020-7 7. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Diweddariad ar y Dreth Gyngor 7. Statement by the Cabinet Minister for Finance: An Update on Council Tax C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch. Ac yn olaf, Weinidog, Steve Bayliss. Thank you. And finally, Minister, Steve Bayliss. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780102 382 En 2026-10-20T18:27:49 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=17871&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=17871&l=cy 261020-7 7. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Diweddariad ar y Dreth Gyngor 7. Statement by the Cabinet Minister for Finance: An Update on Council Tax C 8696 8696 Steve Bayliss AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8696 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8696 Bayliss, Steve Diolch, Ddirprwy Lywydd. Cabinet Minister, families across Afan Ogwr Rhondda needed certainty, and so I give you credit for finally giving them the answer. But when the previous Government put 2028 into law, the Institute for Fiscal Studies hoped that would prevent further delays. Today, you're proposing 2032, beyond another Senedd election. So, you say protecting households that face higher bills could cost up to £80 million in the first year. The previous Government estimated £11.7 million to implement revaluation over 2026-27 and 2027-28. So, before asking this Senedd to approve another four-year delay, will you publish exactly how much taxpayers' money has already been spent or committed, including with the Valuation Office Agency, and what postponing the programme will cost? Diolch. Diolch, Ddirprwy Lywydd. Weinidog Cabinet, roedd angen sicrwydd ar deuluoedd ar draws Afan Ogwr Rhondda, ac felly rwy'n rhoi clod i chi am roi'r ateb iddynt o'r diwedd. Ond pan roddodd y Llywodraeth flaenorol 2028 mewn cyfraith, roedd y Sefydliad Astudiaethau Cyllidol yn gobeithio y byddai hynny'n atal oedi pellach. Heddiw, rydych chi'n cynnig 2032, y tu hwnt i etholiad arall yn y Senedd. Felly, rydych chi'n dweud y gallai amddiffyn aelwydydd sy'n wynebu biliau uwch gostio hyd at £80 miliwn yn y flwyddyn gyntaf. Amcangyfrifodd y Llywodraeth flaenorol £11.7 miliwn i weithredu ailbrisio dros 2026-27 a 2027-28. Felly, cyn gofyn i'r Senedd hon gymeradwyo oedi dros bedair blynedd arall, a fyddwch chi'n cyhoeddi faint yn union o arian trethdalwyr sydd eisoes wedi'i wario neu ei ymrwymo, gan gynnwys gydag Asiantaeth y Swyddfa Brisio, a faint fydd gohirio'r rhaglen yn ei gostio? Diolch. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780104 383 En 2026-10-20T18:28:54 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=17936&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=17936&l=cy 261020-7 7. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Diweddariad ar y Dreth Gyngor 7. Statement by the Cabinet Minister for Finance: An Update on Council Tax C 162 162 Elin Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=162 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=162 Jones, Elin The cost for the next financial year to continue the programme would have been around £2.4 million. That's just to progress the revaluation to implementation stage in 2028. On the Institute for Fiscal Studies, the work that they've done to model the changes and the council-by-council impact—that will be published in a time in advance of the regulations and in a time where all Members here will be able to look at it and to consider their views in advance of voting on the regulations. Byddai'r gost ar gyfer y flwyddyn ariannol nesaf i barhau â'r rhaglen wedi bod tua £2.4 miliwn. Mae hynny ar gyfer symud ymlaen â'r ailbrisio i'r cam gweithredu yn 2028 yn unig. O ran y Sefydliad Astudiaethau Cyllidol, y gwaith y maent wedi'i wneud i fodelu'r newidiadau a'r effaith cyngor wrth gyngor—bydd hwnnw'n cael ei gyhoeddi cyn y rheoliadau ac mewn cyfnod lle bydd yr holl Aelodau yma yn gallu edrych arno ac ystyried eu barn cyn pleidleisio ar y rheoliadau. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780106 384 Cy 2026-10-20T18:29:43 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=17985&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=17985&l=en 261020-7 7. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyllid: Diweddariad ar y Dreth Gyngor 7. Statement by the Cabinet Minister for Finance: An Update on Council Tax C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch yn fawr iawn, Weinidog. Thank you very much, Minister. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780109 385 Cy 2026-10-20T18:29:45 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=17987&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=17987&l=en 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Symudwn ymlaen at ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: diweddariad ar y strategaeth ynni genedlaethol. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni, Adam Price. We'll move now to a statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: update on the national energy strategy. I call on the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy, Adam Price. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780091 386 Cy 2026-10-20T18:30:00 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=18002&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=18002&l=en 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Price, Adam Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Hoffwn i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelodau ynghylch y gwaith o ddatblygu strategaeth ynni genedlaethol i Gymru. Mae ynni yn hanfodol i fywyd modern. Mae'r newid i system ynni carbon isel yn ganolog i'n huchelgais i gyrraedd sero net erbyn 2040, gan wynebu'r argyfyngau hinsawdd a natur gyda'n gilydd wrth gryfhau ein diogelwch ynni, gwella cynhyrchiant a chreu manteision parhaol i Gymru. Mae ein huchelgais yn mynd y tu hwnt i gynhyrchu mwy o ynni. Mae angen i ni ddeall anghenion ynni'r presennol a'r dyfodol yng Nghymru a lle mae angen seilwaith, gan sicrhau'r defnydd gorau o'r hyn sydd gennym ni a sut y gellir cadw gwerth a grëwyd gan ein tir, gwynt, dŵr a moroedd mewn ffordd fwy teg i bobl a chymunedau Cymru. Asedau cenedlaethol yw adnoddau naturiol Cymru. Dylid cadw'r gwerth maen nhw'n ei greu fwyfwy yng Nghymru a'i ddefnyddio i gefnogi cymunedau a busnesau Cymreig a chenedlaethau’r dyfodol. Bydd y strategaeth yn darparu llwybr clir i gyflawni ein polisïau, a fydd, unwaith y cânt eu gosod, yn darparu mwy o sicrwydd i ddatblygwyr a chymunedau, gan nodi sut rŷn ni’n bwriadu cyflwyno system ynni sy’n lân, yn cael ei berchnogi yng Nghymru ac yn fwy fforddiadwy. Felly, bydd y strategaeth yn cael ei harwain gan weledigaeth i gyflwyno system ynni sy’n cydbwyso ac yn cyflawni ein hamcanion ar gyfer hinsawdd a natur, yn cadw gwerth yng Nghymru, ac yn fwy fforddiadwy a gwydn. Bydd ynni adnewyddadwy yn hollbwysig wrth i Gymru newid y mathau o ynni mae’n eu defnyddio, gan gynnwys technolegau arloesol fel ynni ffrwd llanw a morlynnoedd llanw. Ni all system ynni ddibynnu ar ynni anwadal yn unig. Mae arnom ni angen cynhyrchu ynni gwynt, ynni solar ac ynni morol sy’n cael eu hatgyfnerthu gan storio ynni, rhwydweithiau cryfach a chapasiti cadarn, carbon isel sydd ar gael yn ôl yr angen. Rhaid inni leihau dibynnu ar danwydd ffosil heb fesurau dal a storio carbon ynghlwm, wrth gynnal diogelwch cyflenwadau, gan gynnwys drwy dargedu rolau penodol ar gyfer storio a dal carbon, hydrogen carbon isel a bioynni lle maen nhw’n gwneud cyfraniad pendant a pharhaus. Yn ei hanfod, mae'r strategaeth hon yn ymwneud ag adeiladu system ynni sy'n fwy glân, mwy fforddiadwy ac yn cael ei pherchnogi fwyfwy gan Gymru—system ynni all yrru adnewyddiad economaidd, cefnogi adfer natur a chadw mwy o'r gwerth a grëir gan adnoddau Cymreig gan bobl Cymru. Bydd y seilwaith sydd ei angen ar gyfer y trawsnewid hwn yn arwain at newid, gan gynnwys effaith na ellir ei hosgoi bob amser. Ein cyfrifoldeb ni yw gwneud penderfyniadau ar sail tystiolaeth gadarn, yn unol â Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015.  Bydd ein strategaeth ynni genedlaethol newydd yn sefydlu cyfeiriad strategol ar ynni ar gyfer y Llywodraeth hon, gan nodi’n glir beth all Cymru ei gyflawni’n uniongyrchol, gyda fframwaith cyflawni ynni cenedlaethol yn darparu’r cyfeiriad hwnnw mewn rhaglen waith fanylach. Bydd yn nodi’r camau sydd eu hangen i gefnogi ein hamcanion ar gynhyrchiant a chyflawni ein cyllidebau carbon. Byddwn hefyd yn gwneud ein gofynion yn glir i Lywodraeth y Deyrnas Unedig, Ofgem, Gweithredwr y System Ynni Genedlaethol—NESO—ac eraill os yw’r penderfyniadau y tu hwnt i’n rheolaeth uniongyrchol ni. Mae yna raglen sylweddol o waith eisoes ar y gweill. Pwrpas y strategaeth yw gosod cyfeiriad clir ar gyfer y gwaith hwnnw, a sicrhau ei fod yn cyflawni blaenoriaethau'r Llywodraeth hon. Byddwn yn ymgysylltu ac yn ymgynghori wrth i bolisi gael ei ddatblygu. Rŷm ni'n cynnig ffordd ymlaen sydd wedi ei seilio ar dystiolaeth a gweledigaeth realistig i gynyddu’r defnydd cyfrifol o dechnolegau ynni carbon isel cynaliadwy. Bydd y dull ar sail cynllun yn ein helpu ni i osgoi effeithiau ar gynefinoedd unigryw nad oes modd eu creu eto a thir amaethyddol o ansawdd uchel, lleihau effeithiau ar safleoedd gwarchodedig a nodi cyfleoedd i brojectau ynni gefnogi adfer natur. I gefnogi hyn, bwriadwn ni newid y targed presennol, gan gyflwyno targed ynni sy’n seiliedig ar allyriadau. Bydd y targed diwygiedig hwn yn golygu na fydd ynni’n cael ei drin fel polisi trydan adnewyddadwy yn unig, neu fel polisi hinsawdd yn unig, a’i fod wedi’i osod o fewn gweledigaeth system gyfan. Bydd hyn yn darparu mesur mwy cyflawn o gynnydd tuag at ein cyllidebau carbon ac yn adlewyrchu’n well rôl ynni wrth ddatgarboneiddio adeiladau, gwres, trafnidiaeth a diwydiant. Yn ogystal â hyn, byddwn yn diwygio ein targed perchnogaeth leol fel ei fod yn cefnogi ein huchelgais i gadw mwy o’r gwerth wrth newid y mathau o ynni rŷn ni’n eu defnyddio yng Nghymru.  Ni ddylid trin ynni fel mater hinsawdd yn unig. Mae’n seilwaith economaidd hanfodol ac yn ganolog i’n hamcanion i wella cynhyrchiant a hyrwyddo ailddiwydiannu yng Nghymru. Nid yw ein nod yn syml i ddatgarboneiddio’r economi, ond i ddefnyddio'r trawsnewid ynni i gryfhau sefyllfa gystadleuol Cymru, denu buddsoddiad, cefnogi diwydiannau strategol a chreu swyddi o ansawdd uchel. Dylid defnyddio ynni fel mantais gystadleuol i sicrhau bod busnesau Cymru'n ffynnu. Byddwn yn gosod camau gweithredu a fydd yn sicrhau ein bod yn cadw'r gwerth yng Nghymru. Gall system ynni garbon isel ddibynadwy roi hyder i fusnesau i fuddsoddi a thyfu, cefnogi ein sylfaen ddiwydiannol, denu buddsoddiad newydd a chreu cyflogaeth fedrus a hirdymor. Mae hynny'n golygu nodi prosiectau ynni strategol bwysig, cydgysylltu cyflenwadau â phrif ganolfannau galw a chlystyrau diwydiannol, a datblygu'r sgiliau a'r cadwyni cyflenwi sydd eu hangen i droi buddsoddi yn swyddi gwerth uchel a chymunedau cryfach. Mae'n rhaid datblygu ynni glân gyda phobl a chymunedau Cymru. Gall perchnogaeth leol gadw mwy o werth economaidd, cryfhau gwydnwch y gymuned a rhoi cyfran ystyrlon i bobl wrth drawsnewid. Nid cynnal seilwaith newydd yn unig y dylai cymunedau. Dylen nhw gael cyfleoedd gwirioneddol i siapio prosiectau a manteisio drwy berchnogaeth, buddsoddiadau, cyflogaeth a gwerth hirdymor i'r gymuned. Rydyn ni wedi dechrau casglu tystiolaeth ar berchenogaeth gymunedol drwy ein hymgynghoriad ar gynigion ar gyfer cwmni trydan cyhoeddus cenedlaethol sy’n eiddo i bobl Cymru, ac rŷn ni'n annog pobl Cymru, busnesau, sefydliadau cymunedol a phartïon eraill sydd â diddordeb i gymryd rhan yn hwn. Rydyn ni eisoes yn ystyried cyfleoedd eraill i ddatblygu’r polisi hwn o ran rhoi prosesau gorfodol ar waith, a byddwn yn ceisio tystiolaeth bellach ac yn ymgynghori ar faterion cysylltiedig unwaith y bydd gennyn ni eglurder ar dargedau. Byddwn yn cyhoeddi strategaeth ynni genedlaethol lefel uchel yn ystod mis Tachwedd. Bydd yn cael ei datblygu ochr yn ochr â chynllunio strategol gan Weithredwr y System Ynni Cenedlaethol—NESO—a bydd y dystiolaeth a blaenoriaethau Cymru yn ganolog iddi. Bydd cyflawni hyn yn gofyn am gydweithredu ar draws y Llywodraeth. Mae penderfyniadau am dai, trafnidiaeth, cynllunio, yr economi, amaethyddiaeth a diwydiant i gyd yn effeithio ar y galw am ynni yn y dyfodol, a bydd y strategaeth yn cysylltu’r penderfyniadau hynny yn hytrach na’u trin ar wahân. Mae’r trawsnewid yr ydym yn ei wynebu yn sylweddol, ond mae’r cyfle yr un mor sylweddol. Bydd strategaeth ynni genedlaethol yn darparu'r cyfeiriad a'r ddisgyblaeth sydd eu hangen i greu system ynni glanach a mwy diogel sy’n cefnogi cynhyrchiant, diwydiant cynaliadwy a swyddi da. Mae ein nod yn glir: ynni glân, fforddiadwy o dan berchnogaeth Cymru, sy’n cael ei ddarparu’n gyfrifol ac yn cael ei ddatblygu gyda phobl a chymunedau Cymru. Edrychaf ymlaen at weithio gyda’r Aelodau, cymunedau, diwydiant a phartneriaid ledled Cymru wrth inni symud y gwaith hwn yn ei flaen. Thank you very much, Dirprwy Lywydd. I'd like to give an update to Members on the Government’s work on developing a national energy strategy for Wales. Energy is fundamental to modern life. The transition to a low-carbon energy system is central to our ambition to reach net zero by 2040, facing the climate and natural emergencies together while strengthening our energy security, improving productivity and creating lasting benefits for Wales. Our ambition goes beyond generating more energy. We need to understand Wales's current and future energy needs, as well as where infrastructure is required, ensuring the best use of what we have and how the value created by our land, wind, water and seas can be retained more fairly by the people and communities of Wales. Wales's natural resources are national assets. The value they create should increasingly be retained in Wales and used to support Welsh communities, Welsh businesses and future generations. The strategy will provide a clear path to delivering on our policies, which, once in place, will provide more certainty to developers and communities, identifying how we plan to deliver an energy system that is clean, owned in Wales and is more affordable. Therefore, the strategy will be guided by an overarching vision to deliver an energy system that delivers on our climate and nature goals, retains value within Wales, and is more affordable and resilient. Renewable energy will be crucial as the sources of energy that Wales uses change, including innovative technologies such as tidal stream and tidal lagoons. An energy system cannot depend on variable generation alone. We need wind, solar and marine generation supported by storage of energy, stronger networks and firm, flexible, low-carbon capacity that is responsive to demand. We must reduce reliance on unabated fossil fuels without related carbon capture and storage, while maintaining security of supply, including through targeted roles for carbon capture and storage, low-carbon hydrogen and bioenergy, where they make a clear and sustained contribution. At its heart, this strategy is about building an energy system that is cleaner, more affordable and is increasingly owned in Wales and by Wales—an energy system that can drive economic renewal, support nature recovery and retention of more of the value created by Welsh resources for the people of Wales. The infrastructure required for the transition will lead to change, including impacts that cannot always be avoided. Our responsibility is to take decisions based on robust evidence, consistent with the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015. Our new national energy strategy will set the strategic direction for this Government's approach to energy, making clear what Wales can deliver and achieve directly, with a national energy delivery framework turning that direction into a more detailed programme of work. It will set out the actions needed to support our productivity mission and to meet our carbon budgets. We'll also make clear our asks of the UK Government, of Ofgem, of the National Energy System Operator and of others if decisions are outside our direct control. There is already a substantial programme of work under way. The purpose of the strategy is to provide a clear direction for that work and to ensure it delivers on this Government's priorities. We will be engaging and consulting as policy is developed. We propose an evidence-based and pragmatic view to increase the responsible deployment of sustainable low-carbon energy technologies. A plan-led approach will help us to avoid impacts on irreplaceable unique habitats and high-quality agricultural land, mitigate effects on protected sites and identify opportunities for energy projects to support nature recovery. To support this, we intend to replace and change the present target with an emissions-based energy target. This revised target will mean that energy ceases to be treated as renewable electricity policy solely, or as climate policy alone, and will instead be set within a whole-system vision. This will provide a more complete measure of progress towards our carbon budgets and will better reflect the role of energy in decarbonising buildings, heat networks, transport and industry. Alongside this, we will revise our local ownership target so that it supports our ambition to retain more value from the energy transition within Wales. Energy should not be treated solely as a climate issue. It is essential economic infrastructure and is central to our ambition to improve productivity and drive reindustrialisation in Wales. Our objective is not simply to decarbonise the economy, but to use the energy transition to strengthen Wales's competitive position, to attract investment, to support strategic industries and to create high-quality jobs. Energy should be used as a competitive advantage to ensure that Welsh businesses prosper. We'll be setting out actions that will ensure that we retain that value in Wales. A reliable and increasingly low-carbon energy system can give businesses confidence to invest and grow, can support our industrial base, as well as attracting new investment and creating skilled long-term employment. That means identifying strategically important energy projects, aligning provision with major demand centres and industrial clusters, and developing the skills and supply chains needed to turn investment into high-value jobs and stronger communities. Clean energy must be developed with and for the people and communities of Wales. Local and shared ownership can retain more economic value, strengthen community resilience and give people a meaningful stake in that transition. Communities should not simply host new infrastructure. They should have genuine opportunities to shape projects and benefit through ownership, through investment, through employment and through long-term community value. We've started the process of gathering evidence on community ownership through our consultation on proposals for a single national public energy company owned by the people of Wales, and we encourage the people of Wales, businesses, community organisations and other interested parties to take part in that consultation. We are already considering other opportunities on how to develop this policy in terms of mandating processes, and we will be seeking further evidence and consulting on such matters once we have clarity on the targets. We will publish a high-level national energy strategy during November. It will be developed alongside strategic planning by the National Energy System Operator, and will be grounded in Wales's priorities and evidence. Delivery will require collaboration across the Government. Decisions related to housing, transport, planning, the economy, agriculture and industry all affect future energy demand, and the strategy will connect those decisions rather than treating them separately. The transition facing us is substantial, but so too is the opportunity. The national energy strategy will provide the direction and the discipline needed to create a cleaner, more secure energy system that supports productivity, sustainable industry and good quality jobs. Our objective is clear: clean energy, owned by Wales and more affordable, delivered responsibly and developed with the people and communities of Wales. I look forward to working with Members, communities, the industry and partners across Wales as we take this work forward. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780083 387 Cy 2026-10-20T18:35:00 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=18302&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=18302&l=en 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780084 388 En 2026-10-20T18:39:35 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=18577&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=18577&l=cy 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 12158 12158 Jason O'Connell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12158 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12158 O'Connell, Jason Thank you for your statement, Minister. Across Wales, families have faced and continue to face some of the largest energy price increases anywhere in the developed world. Yet the statement today makes it clear that this Government is committed to one thing, and that's more bureaucracy. Minister, your new publicly owned energy company is no doubt in your mind a key tenet of your energy strategy, but it's just not needed. It's a waste of taxpayers' money, and just like the Welsh Development Agency 2.0, it's an exercise in Government by quango, committee, council, advisory body and any other bureaucratic body to avoid actually taking responsibility. Now, when this inevitably goes wrong, there will be a plethora of other agencies to take the burden of blame in your place. So, what are you doing? To transfer functions from public bodies that already exist and calling it progression—why should the public of Wales stand for that? Yet again, and as usual, we have little detail on cost, nothing on timelines and nothing on actual delivery. Now, I understand that the consultation is still under way, but why shy away from letting the public know exactly how much of their money you intend to waste? And when do you plan to update the Chamber on the details? Now, this isn't the first time I've made these comments, and I would have hoped that these details would be available for us as opposition Members to scrutinise effectively. Minister, we welcome offshore windfarms. We welcome solar panels on school roofs, warehouses, factories and on car parks. But we do not support renewable projects that ruin the Welsh countryside and the outstanding natural beauty of Wales. We are the custodians of this land, and we must take that responsibility seriously. We, in Reform, we certainly do. Yesterday, travelling through Merthyr and the Cynon valley, I saw multiple wind turbines on green land and across our mountainside. They are an eyesore to local residents, and I've had many constituents raise that with me. In Newport, Candwr Solar Farm is proposed to be built on 300 acres of prime agricultural land. Plaid claim to support the countryside, to protect our environment, but you can't do that without protecting green spaces from windfarms and excessive pylons. Minister, in your statement, you mentioned working across departments. How will you work with the Minister for rural resilience to make sure that these spaces are protected? While the statement offers warm words, it will not lower energy bills for Welsh people at a time when a staggering one in four are in fuel poverty. It says nothing about working with the housing Minister, about making homes more insulated in a nation with some of the oldest homes in the UK. It says nothing about the potential that nuclear solutions have to offer. And as I've already stated, it lacks the detail and accountability that leads to meaningful change for the Welsh people. Now, Minister, in your statement, you mention changing targets on sources of renewable energy to emissions-based targets. But you haven't mentioned how you're working with the UK Government to make energy more affordable for Welsh people. How exactly are you doing that, what conversations are you having with the UK Government, and what actions are you taking towards this? And how can you call this a serious update on the national energy strategy for Wales without mentioning nuclear energy once? What is Plaid's attitude towards the nuclear industry? Diolch. Diolch am eich datganiad, Weinidog. Ledled Cymru, mae teuluoedd wedi wynebu ac yn parhau i wynebu rhywfaint o'r cynnydd mwyaf mewn prisiau ynni yn unrhyw le yn y byd datblygedig. Ond mae'r datganiad heddiw yn ei gwneud hi'n glir bod y Llywodraeth hon wedi ymrwymo i un peth, a hynny yw mwy o fiwrocratiaeth. Weinidog, mae eich cwmni ynni newydd sy'n eiddo i'r cyhoedd yn eich meddwl chi mae'n siŵr yn egwyddor allweddol o'ch strategaeth ynni, ond does dim ei angen. Mae'n wastraff arian trethdalwyr, ac yn union fel Awdurdod Datblygu Cymru 2.0, mae'n ymarfer Llywodraeth gan gwango, pwyllgor, cyngor, corff cynghori ac unrhyw gorff biwrocrataidd arall i osgoi cymryd cyfrifoldeb mewn gwirionedd. Nawr, pan fydd hyn yn anochel yn mynd o'i le, bydd llu o asiantaethau eraill i ysgwyddo baich y bai yn eich lle. Felly, beth ydych chi'n ei wneud? Trosglwyddo swyddogaethau o gyrff cyhoeddus sy'n bodoli eisoes a'i alw'n ddilyniant—pam ddylai cyhoedd Cymru dderbyn hynny? Unwaith eto, ac fel arfer, does gennym ni fawr o fanylion ynglŷn â'r gost, dim byd am amserlenni a dim byd am gyflenwi gwirioneddol. Nawr, rwy'n deall bod yr ymgynghoriad yn dal i fynd rhagddo, ond pam gochel rhag gadael i'r cyhoedd wybod yn union faint o'u harian rydych chi'n bwriadu ei wastraffu? A phryd ydych chi'n bwriadu diweddaru'r Siambr ar y manylion? Nawr, nid dyma'r tro cyntaf i mi wneud y sylwadau hyn, a byddwn wedi gobeithio y byddai'r manylion hyn ar gael i ni Aelodau'r wrthblaid eu craffu'n effeithiol. Weinidog, rydym ni'n croesawu ffermydd gwynt ar y môr. Rydym ni'n croesawu paneli solar ar doeau ysgolion, warysau, ffatrïoedd ac ar feysydd parcio. Ond nid ydym ni'n cefnogi prosiectau adnewyddadwy sy'n difetha cefn gwlad Cymru a harddwch naturiol eithriadol Cymru. Ni yw ceidwaid y tir hwn, ac mae'n rhaid i ni gymryd y cyfrifoldeb hwnnw o ddifrif. Rydym ni, Reform, yn sicr yn gwneud hynny. Ddoe, wrth deithio trwy Ferthyr a Chwm Cynon, gwelais sawl tyrbin gwynt ar dir glas ac ar hyd llethrau ein mynyddoedd. Maen nhw'n ddolur llygad i drigolion lleol, ac rydw i wedi cael llawer o etholwyr yn codi hynny gyda mi. Yng Nghasnewydd, bwriedir adeiladu Fferm Solar Candwr ar 300 erw o dir amaethyddol gwych. Mae Plaid yn honni eu bod yn cefnogi cefn gwlad, yn diogelu ein hamgylchedd, ond ni allwch chi wneud hynny heb amddiffyn mannau gwyrdd rhag ffermydd gwynt a pheilonau gormodol. Weinidog, yn eich datganiad, fe wnaethoch chi sôn am weithio ar draws adrannau. Sut fyddwch chi'n gweithio gyda'r Gweinidog gwydnwch gwledig i sicrhau bod y mannau hyn yn cael eu diogelu? Er bod y datganiad yn cynnig geiriau cysurus, ni fydd yn gostwng biliau ynni i bobl Cymru ar adeg pan mae un o bob pedwar mewn tlodi tanwydd. Nid yw'n dweud dim am weithio gyda'r Gweinidog Tai, am inswleiddio cartrefi yn well mewn cenedl gyda rhai o'r cartrefi hynaf yn y Deyrnas Unedig. Nid yw'n dweud dim am y potensial sydd gan atebion niwclear i'w gynnig. Ac fel yr wyf eisoes wedi dweud, nid oes ganddo'r manylion a'r atebolrwydd sy'n arwain at newid ystyrlon i bobl Cymru. Nawr, Weinidog, yn eich datganiad, rydych chi'n sôn am newid targedau ar ffynonellau ynni adnewyddadwy i dargedau sy'n seiliedig ar allyriadau. Ond dydych chi ddim wedi sôn am sut rydych chi'n gweithio gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig i wneud ynni'n fwy fforddiadwy i bobl Cymru. Sut yn union ydych chi'n gwneud hynny, pa sgyrsiau ydych chi'n eu cael gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig, a pha gamau ydych chi'n eu cymryd tuag at hyn? A sut allwch chi alw hyn yn ddiweddariad difrifol ar strategaeth ynni genedlaethol Cymru heb sôn am ynni niwclear unwaith? Beth yw agwedd Plaid tuag at y diwydiant niwclear? Diolch. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780099 389 En 2026-10-20T18:40:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=18602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=18602&l=cy 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780111 390 En 2026-10-20T18:43:16 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=18798&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=18798&l=cy 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Price, Adam I'm grateful to the Member for his questions. I think that he focused much of them on the proposal to create a single Welsh public energy company. That wasn't the main focus of my statement today, but I have to disagree with him, based on the evidence that actually demonstrates that public ownership of energy companies across Europe is a major factor in lowering energy costs. And that's also true not just in terms of national public ownership, but we have evidence even in Wales, where community ownership leads to direct benefit, including lower energy costs. So, I think that we just disagree on that, but I would urge him to look at the evidence. I think that we have to build a mixed economy in energy, and part of that is certainly ensuring that we have higher ownership in Wales. We've learned from our history in the past, haven't we, where we had an energy system, where we had the natural resource, but we didn't derive the benefit from it. Let's actually not make that mistake again and build up greater Welsh ownership in all its forms, including public ownership. In relation to working across Government, I specifically mentioned housing and the need for a cross-Government approach. Absolutely, there is a need to have that holistic approach because energy touches so many different parts of Government function and responsibilities, and I can assure you that that will be at the heart of the Government's approach as a whole and indeed the national energy strategy. In terms of technologies, I think we shouldn't just build a mixed economy with an important element of public ownership, but we need to have a mixed technology approach as well. And certainly, he's right to point to the importance of offshore wind. I think this week, Project Erebus, the first wave of this great potential that we have in floating offshore wind, is holding its community and business stakeholder event. There's a real opportunity there for Welsh businesses to benefit from that first of many projects, a 100 MW project, which is really significant, happening this week. But also, there is another stakeholder event for businesses at Wylfa, being held on Thursday, which I will be attending. There's a very important opportunity there as well in terms of the supply chain for Welsh businesses. And certainly, at the heart of our work on the national energy strategy is working out what the likely possible contribution of different technologies is. Obviously, we will be basing that analysis on the decision that has already been made in relation to the contract for the three small modular reactors at Wylfa. That will be part of working out what possible contribution will be made in terms of energy generation and how that fits then with the likely energy demand that we are going to be seeing in the course of the period between now and 2040. Rwy'n ddiolchgar i'r Aelod am ei gwestiynau. Rwy'n credu ei fod wedi canolbwyntio yn llawer ohonyn nhw ar y cynnig i greu un cwmni ynni cyhoeddus yng Nghymru. Nid dyna oedd prif bwyslais fy natganiad heddiw, ond mae'n rhaid i mi anghytuno ag ef, yn seiliedig ar y dystiolaeth sy'n dangos bod perchnogaeth gyhoeddus o gwmnïau ynni ledled Ewrop yn ffactor pwysig wrth leihau costau ynni. Ac mae hynny'n wir hefyd nid yn unig o ran perchnogaeth gyhoeddus genedlaethol, ond mae gennym ni dystiolaeth hyd yn oed yng Nghymru, lle mae perchnogaeth gymunedol yn arwain at fudd uniongyrchol, gan gynnwys costau ynni is. Felly, rwy'n credu ein bod ni'n anghytuno ar hynny, ond byddwn yn ei annog i edrych ar y dystiolaeth. Rwy'n credu bod yn rhaid i ni adeiladu economi gymysg ym maes ynni, a rhan o hynny yn sicr yw sicrhau bod gennym ni fwy o berchnogaeth yng Nghymru. Rydym ni wedi dysgu o'n hanes yn y gorffennol, onid ydym ni, lle roedd gennym ni system ynni, lle roedd gennym ni'r adnodd naturiol, ond ni chawsom ni'r budd ohono. Gadewch i ni beidio â gwneud y camgymeriad hwnnw eto a meithrin mwy o berchnogaeth Gymreig yn ei holl ffurfiau, gan gynnwys perchnogaeth gyhoeddus. Mewn perthynas â gweithio ar draws y Llywodraeth, soniais i'n benodol am dai a'r angen am ddull traws-Lywodraethol. Yn bendant, mae angen cael yr ymagwedd gyfannol honno oherwydd bod ynni yn cwmpasu cymaint o wahanol rannau o swyddogaeth a chyfrifoldebau y Llywodraeth, a gallaf eich sicrhau y bydd hynny wrth wraidd dull y Llywodraeth yn ei chyfanrwydd ac yn wir y strategaeth ynni genedlaethol. O ran technolegau, rwy'n credu na ddylem ni ddim ond adeiladu economi gymysg gydag elfen bwysig o berchnogaeth gyhoeddus, ond mae angen i ni fod â dull technoleg gymysg hefyd. Ac yn sicr, mae'n iawn i dynnu sylw at bwysigrwydd gwynt ar y môr. Rwy'n credu yr wythnos hon, mae Project Erebus, y don gyntaf o'r potensial mawr hwn sydd gennym ni mewn ffermydd gwynt arnofiol ar y môr, yn cynnal ei ddigwyddiad rhanddeiliaid cymunedol a busnes. Mae yna gyfle gwirioneddol yn y fan yna i fusnesau Cymru elwa o'r prosiect cyntaf hwnnw o blith llawer, prosiect 100 MW, sy'n arwyddocaol iawn, sy'n digwydd yr wythnos hon. Ond hefyd, mae digwyddiad rhanddeiliaid arall i fusnesau yn Wylfa, yn cael ei gynnal ddydd Iau, y byddaf yn mynd iddo. Mae yna gyfle pwysig iawn yno hefyd o ran y gadwyn gyflenwi i fusnesau Cymru. Ac yn sicr, wrth wraidd ein gwaith ar y strategaeth ynni genedlaethol mae cloriannu beth yw cyfraniad posibl tebygol gwahanol dechnolegau. Yn amlwg, byddwn yn seilio'r dadansoddiad hwnnw ar y penderfyniad sydd eisoes wedi'i wneud mewn perthynas â'r contract ar gyfer y tri adweithydd modiwlaidd bach yn Wylfa. Bydd hynny'n rhan o gloriannu pa gyfraniad posibl fydd yn cael ei wneud o ran cynhyrchu ynni a sut mae hynny'n cyd-fynd wedyn â'r galw ynni tebygol y byddwn yn ei weld yn ystod y cyfnod rhwng nawr a 2040. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780092 391 En 2026-10-20T18:45:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=18902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=18902&l=cy 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780094 392 En 2026-10-20T18:46:56 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=19018&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=19018&l=cy 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 5107 5107 Vikki Howells AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5107 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5107 Howells, Vikki Thank you, Cabinet Minister, for your statement. Wales has enormous potential to become a nation of clean energy. I'm sure you'll indulge me if I say that much of what you mentioned in your statement is only possible because of the actions that my party took in Government, launching Trydan Gwyrdd Cymru, the first state-owned renewable developer in the UK, and Ynni Cymru to support community-owned energy. We set renewable energy targets, including generating the equivalent of 100 per cent of our electricity consumption from renewable sources by 2035, boosted grid capacity and invested in tidal energy. We took those practical steps too to speed up delivery, including reforming the planning system, shaving at least 12 weeks off the process for renewable energy projects of up to 50 MW, and helped more than 82,000 households benefit from energy efficiency and advised 210,000 households on how to save money on their energy bills. So, there's already a strong foundation for you, Minister, and this Government to build upon. But families do need action now, and businesses in Wales need certainty to invest. Regrettably, there was little in this statement by way of immediate action and the measures risk perhaps adding to investment uncertainty. Your focus, I would argue, should be on outcomes. How many jobs will be created? How much investment will be secured? How much money will families save on their energy bills? Cabinet Minister, I want to ask about the rationale for replacing Welsh Labour's ambitious renewable electricity generation targets with an emissions-based target instead. As the demand for electricity increases, we need more clean energy generated. So, why is the Government creating more uncertainty by replacing these targets? What assurance can you give that this isn't a weakening of ambition? And what guarantees can you give that your new approach won't lead to less renewable electricity being generated in Wales? At the same time, the Government's approach to electricity infrastructure risks creating additional uncertainty about how that energy will actually be delivered. The reality, of course, is that onshore wind is one of the quickest and most affordable ways of delivering clean energy at scale. And I can reassure the Member opposite, who represents the same constituency as I do, that windfarms are actually embraced within the south Wales Valleys and, in particular, the millions of pounds of community benefits that they bring.  But with the ban on the use of large steel lattice pylons for new 11 kV to 132 kV lines, the Welsh Government has committed to a policy of undergrounding electricity infrastructure at 132 kV and below. And the significance, of course, of that policy is that it could increase the cost and complexity of building the electricity network needed to connect those renewable energy projects. While the policy aims to reduce the visual impact of pylons, it could slow grid expansion, increase costs for consumers and make it harder, eventually, to deliver Wales's clean energy ambitions. That is my party's concern. Indeed, the Institution of Engineering and Technology estimated that undergrounding costs five times more per mile than overhead lines. So, what assessment, Minister, have you made of the additional costs of this policy? What impact could it have on the viability of renewable energy projects and the speed at which new infrastructure can be delivered? How will you ensure that these costs don't ultimately fall on households and businesses? And what guarantees can you give that families' energy bills won't rise because of the Welsh Government's outright ban on pylons? Lastly, I recognise and acknowledge your comment that energy should not be treated only as a climate issue, and I do agree, but in addition to an economic issue, it's also a social justice one. Welsh Labour established our approach to social partnership, working hand in hand with trade unions to ensure that economic growth delivers fair work. So, I would urge you, Minister, to ensure that social partnership remains at the heart of the Government's approach to energy policy, so that the benefits of the energy transition are felt by workers and communities through the whole of Wales. So, finally, would you agree with Oxfam Cymru's challenge that we can make the transition to a green economy our primary vehicle for reducing structural poverty, advancing equity and fulfilling our duties as a globally responsible nation, and if so, could you please outline the next steps for taking these forward? Diolch. Diolch, Weinidog Cabinet, am eich datganiad. Mae gan Gymru botensial enfawr i ddod yn genedl ynni glân. Rwy'n siŵr y goddefwch imi ddweud fod llawer o'r hyn a grybwyllwyd gennych chi yn eich datganiad yn bosibl dim ond oherwydd y camau a gymerodd fy mhlaid i yn y Llywodraeth, gan lansio Trydan Gwyrdd Cymru, y datblygwr adnewyddadwy cyntaf sy'n eiddo i'r wladwriaeth yn y Deyrnas Unedig, ac Ynni Cymru i gefnogi ynni sy'n eiddo i'r gymuned. Fe wnaethom ni osod targedau ynni adnewyddadwy, gan gynnwys cynhyrchu 100 y cant o'n defnydd o drydan o ffynonellau adnewyddadwy erbyn 2035, rhoi hwb i gapasiti'r grid a buddsoddi mewn ynni llanw. Fe wnaethom ni gymryd y camau ymarferol hynny hefyd i allu cyflawni ynghynt, gan gynnwys diwygio'r system gynllunio, tynnu o leiaf 12 wythnos o'r broses ar gyfer prosiectau ynni adnewyddadwy o hyd at 50 MW, a helpu mwy na 82,000 o aelwydydd i elwa o effeithlonrwydd ynni a chynghori 210,000 o aelwydydd ar sut i arbed arian ar eu biliau ynni. Felly, mae yna sylfaen gadarn eisoes i chi, Weinidog, ac i'r Llywodraeth hon adeiladu arni. Ond mae angen gweithredu ar deuluoedd nawr, ac mae angen sicrwydd i fusnesau yng Nghymru fuddsoddi. Yn anffodus, nid oedd fawr ddim yn y datganiad hwn o ran gweithredu ar unwaith ac mae'r mesurau mewn perygl o ychwanegu at ansicrwydd buddsoddi. Dylai eich pwyslais, byddwn i'n dadlau, fod ar ganlyniadau. Faint o swyddi fydd yn cael eu creu? Faint o fuddsoddiad fydd yn cael ei sicrhau? Faint o arian y bydd teuluoedd yn ei arbed ar eu biliau ynni? Weinidog Cabinet, fe hoffwn i ofyn am y rhesymeg dros ddisodli targedau uchelgeisiol Llafur Cymru ar gynhyrchu trydan adnewyddadwy gyda tharged sy'n seiliedig ar allyriadau yn lle hynny. Wrth i'r galw am drydan gynyddu, mae angen mwy o ynni glân arnom ni. Felly, pam mae'r Llywodraeth yn creu mwy o ansicrwydd trwy ddisodli'r targedau hyn? Pa sicrwydd allwch chi ei roi nad gwanhau uchelgais mo hyn? A pha warantau allwch chi eu rhoi na fydd eich dull newydd yn arwain at lai o drydan adnewyddadwy yn cael ei gynhyrchu yng Nghymru? Ar yr un pryd, mae ymagwedd y Llywodraeth at seilwaith trydan yn peryglu creu ansicrwydd ychwanegol ynghylch sut y bydd yr ynni hwnnw'n cael ei gyflenwi mewn gwirionedd. Y gwirionedd, wrth gwrs, yw bod gwynt ar y tir yn un o'r ffyrdd cyflymaf a mwyaf fforddiadwy o ddarparu llawer o ynni glân. A gallaf roi sicrwydd i'r Aelod gyferbyn, sy'n cynrychioli'r un etholaeth â mi, bod ffermydd gwynt yn cael eu croesawu mewn gwirionedd yng Nghymoedd de Cymru ac, yn benodol, y miliynau o bunnoedd o fuddion cymunedol maen nhw'n eu cynnig. Ond gyda'r gwaharddiad ar ddefnyddio peilonau dellt dur mawr ar gyfer llinellau newydd 11 kV i 132 kV, mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i bolisi o danddaearu seilwaith trydan 132 kV ac is. Ac arwyddocâd, wrth gwrs, y polisi hwnnw yw y gallai gynyddu cost a chymhlethdod adeiladu'r rhwydwaith trydan sydd ei angen i gysylltu'r prosiectau ynni adnewyddadwy hynny. Er bod y polisi yn anelu at leihau effaith weledol peilonau, gallai arafu ehangu'r grid, cynyddu costau i ddefnyddwyr a'i gwneud hi'n anoddach, yn y pen draw, i gyflawni uchelgeisiau ynni glân Cymru. Dyna bryder fy mhlaid. Yn wir, amcangyfrifodd y Sefydliad Peirianneg a Thechnoleg fod tanddaearu yn costio bum gwaith yn fwy y filltir na llinellau uwchben. Felly, pa asesiad, Weinidog, ydych chi wedi'i wneud o gostau ychwanegol y polisi hwn? Pa effaith y gallai ei gael ar hyfywedd prosiectau ynni adnewyddadwy a'r cyflymder y gellir cyflawni seilwaith newydd? Sut fyddwch chi'n sicrhau nad yw'r costau hyn yn cael eu hysgwyddo gan aelwydydd a busnesau yn y pen draw? A pha warantau allwch chi eu rhoi na fydd biliau ynni teuluoedd yn codi oherwydd gwaharddiad llwyr Llywodraeth Cymru ar beilonau? Yn olaf, rwy'n cydnabod ac yn derbyn eich sylw na ddylid trin ynni fel mater hinsawdd yn unig, ac rwyf yn cytuno, ond yn ogystal â mater economaidd, mae hefyd yn un cyfiawnder cymdeithasol. Sefydlodd Llafur Cymru ein dull o bartneriaeth gymdeithasol, gan weithio law yn llaw ag undebau llafur i sicrhau bod twf economaidd yn darparu gwaith teg. Felly, byddwn yn eich annog, Weinidog, i sicrhau bod partneriaeth gymdeithasol yn parhau i fod wrth wraidd ymagwedd y Llywodraeth at bolisi ynni, fel bod manteision y trawsnewid ynni yn cael eu gweld gan weithwyr a chymunedau ledled Cymru gyfan. Felly, yn olaf, a fyddech chi'n cytuno â her Oxfam Cymru y gallwn ni wneud y trawsnewidiad i economi werdd ein prif gyfrwng ar gyfer lleihau tlodi strwythurol, hyrwyddo tegwch a chyflawni ein dyletswyddau fel cenedl sydd â chyfrifoldeb byd-eang, ac os felly, a allech chi amlinellu'r camau nesaf ar gyfer datblygu'r rhain? Diolch. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780093 393 En 2026-10-20T18:50:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=19202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=19202&l=cy 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780096 394 En 2026-10-20T18:52:02 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=19324&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=19324&l=cy 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Price, Adam I'm very grateful to the Member for her questions. In relation to the shift in the target, the previous target by the previous administration was based around 100 per cent of the—a notional figure for Welsh consumption coming from renewable sources. The problem with it is that it ignored those emissions that were produced beyond that by fossil fuel sources. And so, you could hit the target and still have completely unabated fossil fuel generation, which there is in Wales. So, from a decarbonisation perspective, it didn't make any sense, because it didn't actually decarbonise the actual energy system in Wales. So, by aligning the climate and energy policy, it makes more sense to deliver the benefits of decarbonisation because you're actually looking at the emissions produced by the energy system in Wales.  I would say as well, if you look, most objective observers would say that the policy of the previous administration was not successful. For almost a decade before the last Senedd election, there was very, very little development. You might think, 'Well, relatively speaking, that's—.' I'm quoting what industry observers have told me, all right? So, it wasn't successful in its own terms, is the point that I would make, certainly relative to developments elsewhere in Europe. In relation to undergrounding, I think that that wasn't the main focus of this statement. We'll have more to say about that, but we've consistently set out our position, and we will have more detail to share on that in due course. Where we do absolutely agree is on the need for a just transition. Certainly, social partnership is right at the centre of the emphasis, which was the common thread through everything I said, which is about local ownership, about things being done with communities, not to communities—you know, a just transition, absolutely. The key thing as well is that you don't want to do just transition, okay? Because an energy transition also needs to be a means by which we can get to grips with social inequality, where we can get to grips with poverty, and also use it as a driver for closing the prosperity gap for Wales. It can be a vehicle for all these other important policy goals. As well as its important role in delivering decarbonisation, what we are saying through the energy policy is it needs also to deliver on those wider social and economic objectives, and we are in agreement on that. Rwy'n ddiolchgar iawn i'r Aelod am ei chwestiynau. Mewn perthynas â'r newid yn y targed, roedd y targed blaenorol gan y weinyddiaeth flaenorol yn seiliedig ar tua 100 y cant o'r—yn ffigur tybiannol ar gyfer faint o ynni a ddefnyddir yng Nghymru sy'n dod o ffynonellau adnewyddadwy. Y broblem yw ei fod yn anwybyddu'r allyriadau hynny a gynhyrchwyd y tu hwnt i hynny gan ffynonellau tanwydd ffosil. Ac felly, fe allech chi gyrraedd y targed ond bod yna gynhyrchu tanwydd ffosil hollol ddi-ball o hyd, fel y ceir yng Nghymru. Felly, o safbwynt datgarboneiddio, nid oedd yn gwneud unrhyw synnwyr, oherwydd nid oedd mewn gwirionedd yn datgarboneiddio'r system ynni ei hun yng Nghymru. Felly, trwy gysoni'r polisi hinsawdd ac ynni, mae'n gwneud mwy o synnwyr i gyflawni manteision datgarboneiddio oherwydd eich bod mewn gwirionedd yn edrych ar yr allyriadau a gynhyrchir gan y system ynni yng Nghymru. Byddwn i'n dweud hefyd, os edrychwch chi, byddai'r rhan fwyaf o arsylwyr gwrthrychol yn dweud nad oedd polisi'r weinyddiaeth flaenorol yn llwyddiannus. Am bron i ddegawd cyn etholiad diwethaf y Senedd, ychydig iawn o ddatblygiad oedd yna. Efallai y byddwch chi'n meddwl, 'Wel, o siarad yn gymharol, dyna—.' Rwy'n dyfynnu'r hyn y mae arsylwyr y diwydiant wedi'i ddweud wrtha i, iawn? Felly, nid oedd yn llwyddiannus yn ei dermau ei hun, yw'r pwynt y byddwn i'n ei wneud, yn sicr mewn perthynas â datblygiadau mewn mannau eraill yn Ewrop. O ran tanddaearu, rwy'n credu nad dyna oedd prif bwyslais y datganiad hwn. Bydd gennym ni fwy i'w ddweud am hynny, ond rydym ni wedi bod yn gyson ynglŷn â'n safbwynt, a bydd gennym ni fwy o fanylion i'w rhannu ar hynny maes o law. Yr hyn rydym ni'n cytuno'n llwyr arno yw'r angen am drawsnewidiad cyfiawn. Yn sicr, mae partneriaeth gymdeithasol yng nghanol y pwyslais, sef yr edefyn cyffredin trwy bopeth a ddywedais, sy'n ymwneud â pherchnogaeth leol, am bethau sy'n cael eu gwneud gyda chymunedau, nid i gymunedau—wyddoch chi, trawsnewidiad cyfiawn, yn hollol. Y peth allweddol hefyd yw nad dim ond trawsnewid sydd ei eisiau arnoch chi, iawn? Oherwydd mae angen i drawsnewidiad ynni hefyd fod yn fodd lle gallwn ni fynd i'r afael ag anghydraddoldeb cymdeithasol, lle gallwn ni fynd i'r afael â thlodi, a hefyd ei ddefnyddio fel sbardun ar gyfer cau'r bwlch ffyniant i Gymru. Gall fod yn gyfrwng ar gyfer yr holl nodau polisi pwysig eraill hyn. Yn ogystal â'i ran bwysig wrth gyflawni datgarboneiddio, yr hyn rydym ni'n ei ddweud drwy'r polisi ynni yw bod angen iddo hefyd gyflawni'r amcanion cymdeithasol ac economaidd ehangach hynny, ac rydym ni yn cytuno ar hynny. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780241 395 En 2026-10-20T18:55:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=19502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=19502&l=cy 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780276 396 En 2026-10-20T18:55:16 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=19518&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=19518&l=cy 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780337 397 Cy 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy I Daeth y Llywydd (Huw Irranca-Davies) i’r Gadair. The Llywydd (Huw Irranca-Davies) took the Chair. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780242 398 En 2026-10-20T18:55:15 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=19517&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=19517&l=cy 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 212 212 Janet Finch-Saunders AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=212 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=212 Finch-Saunders, Janet Well, thank you for your strategy announcement again today, and I look forward to more meat on the bone as this goes forward. I'm not a lover of strategies, as people well know, but this is looking at the future of moving towards renewables.  Now, interestingly, you've just said it mustn't be a just transition. During the co-operation agreement that you had with Labour, every other word on climate change policy was talking about a just transition. We believe, quite firmly, and it was the UK Conservative Government, first starting with Prime Minister Rishi Sunak, who pushed the move to the climate targets and everything back a little, in order to take people with them. And it's been continued by our leader, Kemi Badenoch MP, that we believe in the development of a sensible approach, and one that is not making a very expensive transition for those already facing an increased cost of living. I'm very wary of the approach by this Plaid Cymru Government and the approach previously by the Welsh Labour Government, at a time when your own hypocrisy is so paramount, when you have actually, with Ed Miliband, supported the stopping of the oil and gas fields that were providing us with good energy sources, and under the Welsh Labour Government and the co-operation agreement, we saw numerous large-scale wind and solar farms approved across Wales. Those of us who live in Llandudno, and there are other Members here, actually face hundreds of turbines out in Llandudno bay, and yet we have the highest electric bills in the whole of north Wales and Wales. So, there's got to be this sensible approach. If you look at Alaw Môn, the solar farm on Ynys Môn, 660 acres taken out of agriculture to facilitate generating 160 MW. Llanwern solar farm near Newport, 250 acres with a capacity of 75 MW. Clocaenog forest windfarm, 27 turbines. These developments disrupt our natural environment, affect the views enjoyed by visitors and residents, and take valuable agricultural land out of production. Now you talk about, and we have got a climate emergency, but we've also got an energy security issue. Global fighting across the world is very paramount currently. Sorry, I thought you were looking at me then. Wel, diolch am eich cyhoeddiad strategaeth eto heddiw, ac edrychaf ymlaen at fwy o gig ar yr asgwrn wrth i hyn ddatblygu. Nid wyf yn hoff o strategaethau, fel y gŵyr pobl yn dda, ond mae hyn yn edrych ar ddyfodol symud tuag at ynni adnewyddadwy. Nawr, yn ddiddorol, rydych chi newydd ddweud na ddylai fod yn drawsnewidiad cyfiawn. Yn ystod y cytundeb cydweithio oedd gennych chi gyda Llafur, roedd pob yn ail air ar bolisi newid hinsawdd yn sôn am drawsnewidiad cyfiawn. Rydym ni'n credu, yn eithaf cadarn, a Llywodraeth Geidwadol y Deyrnas Unedig oedd hi, gan ddechrau gyda'r Prif Weinidog Rishi Sunak, a wnaeth wthio'r symudiad i'r targedau hinsawdd a phopeth yn ôl ychydig, er mwyn mynd â phobl gyda nhw. Ac fe barhawyd â hynny gan ein harweinydd, yr Aelod Seneddol Kemi Badenoch, ein bod yn credu mewn datblygu dull synhwyrol, ac un nad yw'n golygu trawsnewidiad drud iawn i'r rhai sydd eisoes yn wynebu costau byw uwch. Rwy'n wyliadwrus iawn o'r ymagwedd gan y Llywodraeth Blaid Cymru hon a'r ymagwedd flaenorol gan Lywodraeth Lafur Cymru, ar adeg pan fo eich rhagrith eich hun mor amlwg, pan ydych chi mewn gwirionedd, gydag Ed Miliband, wedi cefnogi cau'r meysydd olew a nwy a oedd yn darparu ffynonellau ynni da i ni, ac o dan Lywodraeth Lafur Cymru a'r cytundeb cydweithio, fe welsom ni nifer o ffermydd gwynt a solar sylweddol yn cael eu cymeradwyo ledled Cymru. Mae'r rhai ohonom ni sy'n byw yn Llandudno, ac mae yna Aelodau eraill yma, mewn gwirionedd yn wynebu cannoedd o dyrbinau allan ym mae Llandudno, ac eto mae gennym ni'r biliau trydan mwyaf yn y gogledd a Chymru gyfan. Felly, mae'n rhaid cael y dull synhwyrol yma. Os edrychwch chi ar Alaw Môn, y fferm solar ar Ynys Môn, 660 erw wedi'i chymryd allan o amaethyddiaeth i hwyluso cynhyrchu 160 MW. Fferm solar Llanwern ger Casnewydd, 250 erw sy'n gallu cynhyrchu 75 MW. Fferm wynt coedwig Clocaenog, 27 o dyrbinau. Mae'r datblygiadau hyn yn tarfu ar ein hamgylchedd naturiol, yn effeithio ar y golygfeydd a fwynheir gan ymwelwyr a thrigolion, ac yn golygu nad yw tir amaethyddol gwerthfawr ar gael ar gyfer cynhyrchu. Nawr rydych chi'n sôn am, ac mae gennym ni argyfwng hinsawdd, ond mae gennym ni hefyd fater diogelwch ynni. Mae ymladd byd-eang ledled y byd yn fater hollbwysig ar hyn o bryd. Mae'n ddrwg gen i, roeddwn i'n meddwl eich bod yn edrych arnaf i bryd hynny. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780364 399 En 2026-10-20T18:58:12 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=19694&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=19694&l=cy 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Not at all. Ddim o gwbl. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780365 400 En 2026-10-20T18:58:13 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=19695&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=19695&l=cy 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 212 212 Janet Finch-Saunders AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=212 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=212 Finch-Saunders, Janet We don't need more state-owned companies being established, nor do we need more large-scale wind and solar developments without proper consideration. What Wales needs is cheap, reliable energy to keep our existing factories running, help our businesses remain competitive and keep household bills low. These should be the priorities; they're my priorities for my residents. But none of this must come at the expense of Wales's food security. We need to strike a sensible balance between meeting our energy needs, protecting our countryside and preserving the agricultural land that helps to feed our communities. That's why we are reiterating our call for a moratorium on industrial scale solar and windfarm developments. You've referenced using tidal stream and lagoons, and I actually agree with that, but it would be interesting to see how you as a Government put money behind that and make that an action, not just words. Cabinet Minister, your strategy must also focus on restoring the marine environment. During the fourth carbon budget, I met with Lord Deben, and he noted that I was the only Member who had picked up on that we're not doing enough in our marine environment in terms of carbon sequestration, and I'd like to know what you're doing on that going forwards. When people think of renewable energy now, they just think of solar, wind and tidal power. But Gwyndod power station on Ynys Môn is a significant asset that deserves to be focused on, and again is thanks to the UK Conservative Government, who actually purchased the land. It has the potential to provide energy, create jobs and strengthen our economy. We must ensure that nuclear energy is properly considered. I'm really pleased with Morlais and the work that's going on there. We must remember oil and gas production—to ignore it and then import inferior quality oil and gas is not what you should be looking at as a Government here. So, Minister, I hope you'll hear our calls from these benches, and I hope that we can have a sensible strategy going forward. Diolch yn fawr iawn. Does dim angen inni weld sefydlu mwy o gwmnïau sy'n eiddo i'r wladwriaeth, a does dim angen mwy o ddatblygiadau gwynt a solar sylweddol heb ystyriaeth briodol. Yr hyn sydd ei angen ar Gymru yw ynni rhad, dibynadwy i gadw ein ffatrïoedd presennol i redeg, i helpu ein busnesau i barhau i fod yn gystadleuol a chadw biliau cartrefi yn isel. Dyma'r blaenoriaethau; dyna fy mlaenoriaethau i i fy nhrigolion. Ond does dim rhaid i hyn ddod ar draul diogelwch bwyd Cymru. Mae angen i ni gael cydbwysedd synhwyrol rhwng diwallu ein hanghenion ynni, gwarchod ein cefn gwlad a chadw'r tir amaethyddol sy'n helpu i fwydo ein cymunedau. Dyna pam rydym ni'n ailadrodd ein galwad am foratoriwm ar ddatblygiadau solar a ffermydd gwynt ar raddfa ddiwydiannol. Rydych chi wedi cyfeirio at ddefnyddio llif llanw a morlynnoedd, ac rwy'n cytuno â hynny mewn gwirionedd, ond byddai'n ddiddorol gweld sut rydych chi fel Llywodraeth ariannu hynny ac yn troi geiriau yn weithredu. Weinidog Cabinet, mae'n rhaid i'ch strategaeth ganolbwyntio hefyd at adfer yr amgylchedd morol. Yn ystod y bedwaredd gyllideb garbon, fe wnes i gyfarfod â'r Arglwydd Deben, a nododd mai fi oedd yr unig Aelod a oedd wedi crybwyll nad ydym ni'n gwneud digon yn ein hamgylchedd morol o ran atafaelu carbon, ac fe hoffwn i wybod beth rydych chi'n ei wneud ar hynny wrth gamu i'r dyfodol. Pan fydd pobl yn meddwl am ynni adnewyddadwy nawr, maen nhw'n meddwl am ynni solar, gwynt a llanw. Ond mae gorsaf bŵer Gwyndod ar Ynys Môn yn ased sylweddol y mae hi'n haeddiannol canolbwyntio arni, ac eto i Lywodraeth Geidwadol y Deyrnas Unedig mae'r diolch, a brynodd y tir mewn gwirionedd. Mae ganddi'r gallu i ddarparu ynni, creu swyddi a chryfhau ein heconomi. Rhaid i ni sicrhau bod ynni niwclear yn cael ei ystyried yn iawn. Rwy'n falch iawn o Morlais a'r gwaith sy'n digwydd yno. Rhaid i ni gofio cynhyrchu olew a nwy—nid yw ei anwybyddu ac yna mewnforio olew a nwy o ansawdd israddol yn beth y dylech chi fod yn edrych arno fel Llywodraeth yma. Felly, Weinidog, rwy'n gobeithio y byddwch chi'n clywed ein galwadau o'r meinciau hyn, ac rwy'n gobeithio y gallwn ni gael strategaeth synhwyrol ar gyfer y dyfodol. Diolch yn fawr iawn. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780125 401 En 2026-10-20T19:00:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=19802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=19802&l=cy 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780126 402 En 2026-10-20T19:00:21 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=19823&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=19823&l=cy 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Price, Adam I'm grateful to the Member for her comments. I would say that we're absolutely in agreement about the central importance of affordability, and I've mentioned that at several points during my opening remarks. I think that we have to start from a position of clarity that many of the levers and tools that are relevant when it comes to energy costs do lie with the Westminster Government, and so that is a limitation about our ability to affect energy prices in the broadest sense. But I think it's important that we do recognise, as I've done throughout my remarks, that addressing this issue of affordability, addressing the issue of energy costs, needs to be central to any energy strategy. It's relevant, obviously, to households the length and breadth of Wales. You're absolutely right that it's a strange situation, isn't it, where we are energy exporters, we have a latent renewable energy potential of very, very significant scale, and yet at the moment, actually, the UK faces higher energy costs than most European countries, but within the UK as well we face some of the highest energy costs overall. We have to address that. We have to find ways of addressing that within the limitations that I describe. And so we have to, I think, look creatively at different solutions: turnkey solutions that can help us, for instance, with businesses and industrial users, as we have discussed at previous sessions, looking at private wire solutions, behind-the-meter solutions, combinations of storage and on-site generation, possibly in conjunction with the public energy company that we've described, as well as with other investors where that is relevant. So, let's look at that while recognising that some of those levers and tools are not in our hands. Many things that I've described are a means by which we can address that very question of affordability that you stressed as central to your contribution.  In terms of carbon capture and storage, I did mention that as an important element, not least in the context of our industrial base in Wales. We have engaged with the UK Government and other UK stakeholders to emphasise the importance of carbon capture and storage in enabling us to decarbonise our industrial base, but also to address some of the issues in terms of economic and financial sustainability, as well as environmental sustainability as well. I specifically mentioned the importance of protecting productive agricultural land in the balanced approach that is at the heart of our planning approach in this context. Rwy'n ddiolchgar i'r Aelod am ei sylwadau. Byddwn yn dweud ein bod ni'n gwbl gytûn ynghylch pwysigrwydd canolog fforddiadwyedd, ac rwyf wedi sôn am hynny sawl gwaith yn ystod fy sylwadau agoriadol. Rwy'n credu bod yn rhaid i ni ddechrau drwy ddeall bod llawer o'r grymoedd a'r galluoedd sy'n berthnasol o ran costau ynni yn rhai Llywodraeth San Steffan, ac felly mae hynny'n cyfyngu ar ein gallu ni i effeithio ar brisiau ynni yn yr ystyr ehangaf. Ond rwy'n credu ei bod hi'n bwysig ein bod ni'n cydnabod, fel rydw i wedi'i wneud trwy gydol fy sylwadau, bod yr angen i fynd i'r afael â'r mater hwn o fforddiadwyedd, i fynd i'r afael â'r mater o gostau ynni, fod yn ganolog i unrhyw strategaeth ynni. Mae'n berthnasol, yn amlwg, i aelwydydd ar hyd a lled Cymru. Rydych chi'n llygad eich lle ei bod hi'n sefyllfa ryfedd, onid yw hi, lle rydym ni'n allforio ynni, mae gennym ni botensial ynni adnewyddadwy cudd ar raddfa sylweddol iawn, ac eto ar hyn o bryd, mewn gwirionedd, mae'r Deyrnas Unedig yn wynebu costau ynni uwch na'r rhan fwyaf o wledydd Ewrop, ond o fewn y Deyrnas Unedig hefyd rydym ni'n wynebu rhai o'r costau ynni uchaf yn gyffredinol. Mae'n rhaid i ni fynd i'r afael â hynny. Mae'n rhaid i ni ganfod ffyrdd o fynd i'r afael â hynny o fewn y cyfyngiadau rydw i'n eu disgrifio. Ac felly mae'n rhaid i ni, rwy'n credu, edrych yn greadigol ar wahanol atebion: cynlluniau un contractwr a all ein helpu ni, er enghraifft, gyda busnesau a defnyddwyr diwydiannol, fel rydym ni wedi'i drafod mewn sesiynau blaenorol, gan edrych ar atebion gwifrau preifat, atebion y tu ôl i'r mesurydd, cyfuniadau o storio a chynhyrchu ar y safle, o bosibl ar y cyd â'r cwmni ynni cyhoeddus rydym ni wedi'i ddisgrifio, yn ogystal â buddsoddwyr eraill lle mae hynny'n berthnasol. Felly, gadewch i ni edrych ar hynny wrth gydnabod nad yw rhai o'r grymoedd a'r galluoedd hynny yn ein dwylo ni. Mae llawer o bethau rydw i wedi'u disgrifio yn ffyrdd y gallwn ni fynd i'r afael â'r union gwestiwn hwnnw o fforddiadwyedd y gwnaethoch chi bwysleisio yn elfen ganolog i'ch cyfraniad. O ran dal a storio carbon, soniais am hynny fel elfen bwysig, yn enwedig yng nghyd-destun ein sylfaen ddiwydiannol yng Nghymru. Rydym ni wedi trafod â Llywodraeth y Deyrnas Unedig a rhanddeiliaid eraill yn y Deyrnas Unedig i bwysleisio pwysigrwydd dal a storio carbon wrth ein galluogi i ddatgarboneiddio ein sylfaen ddiwydiannol, ond hefyd i fynd i'r afael â rhai o'r materion o ran cynaliadwyedd economaidd ac ariannol, yn ogystal â chynaliadwyedd amgylcheddol hefyd. Soniais yn benodol am bwysigrwydd diogelu tir amaethyddol cynhyrchiol yn y ffordd gytbwys sydd wrth wraidd y ffordd rydym ni'n cynllunio yn y cyd-destun hwn. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780130 403 Cy 2026-10-20T19:03:52 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=20034&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=20034&l=en 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn at gyfraniadau un funud nawr. Yn gyntaf, John Davies. We'll now move to one-minute contributions. First, John Davies. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780131 404 En 2026-10-20T19:04:01 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=20043&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=20043&l=cy 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 4650 4650 John Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4650 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4650 Davies, John Diolch, Lywydd. Thank you, Minister. Wales's economy is, and always has been, one of extraction. It's an economy designed to export our resources for little or no reward, while private companies, mostly from the other side of the bridge, rake in the profits. People in Wales, therefore, live in poverty, and are affected by everything that poverty brings with it. We have a massive economic, social and climate change opportunity that is with us at the moment. Wales has a massive green energy potential. It's an opportunity to buck this pattern and to break the chains that we currently have. Many Welsh community energy initiatives have already seized this opportunity, reversing the outflow of energy and retaining wealth in Wales. Volunteers typically spearhead these initiatives. We, as a Government, must support them, as this sometimes can be a complex process. By providing communities with ready-made turnkey community energy solutions, we can change things. We can enable communities to embrace new green technology, to consume locally produced energy and to embed— Diolch, Lywydd. Diolch, Weinidog. Economi echdynnol yw economi Cymru, ac felly y bu hi erioed. Mae'n economi sydd wedi'i chynllunio i allforio ein hadnoddau am ychydig neu ddim budd, tra bod cwmnïau preifat, yn bennaf o ochr arall y bont, yn gwneud elw. Mae pobl yng Nghymru, felly, yn byw mewn tlodi, ac yn cael eu heffeithio gan bopeth sy'n dod gyda thlodi. Mae gennym ni gyfle economaidd, cymdeithasol a newid hinsawdd enfawr ar hyn o bryd. Mae gan Gymru botensial ynni gwyrdd enfawr. Mae'n gyfle i wrthsefyll y patrwm hwn ac i dorri'r cadwyni sydd gennym ni ar hyn o bryd. Mae llawer o fentrau ynni cymunedol Cymru eisoes wedi manteisio ar y cyfle hwn, gan wrthdroi'r all-lif o ynni a chadw cyfoeth yng Nghymru. Mae gwirfoddolwyr fel arfer yn arwain y mentrau hyn. Rhaid i ni, fel Llywodraeth, eu cefnogi, gan y gall hyn weithiau fod yn broses gymhleth. Trwy ddarparu atebion ynni cymunedol parod un contractwr i gymunedau, fe allwn ni newid pethau. Fe allwn ni alluogi cymunedau i gofleidio technoleg werdd newydd, i ddefnyddio ynni a gynhyrchir yn lleol ac i ymgorffori— 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780152 405 En 2026-10-20T19:05:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=20102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=20102&l=cy 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780154 406 En 2026-10-20T19:05:24 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=20126&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=20126&l=cy 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Could you ask a question, please? Allech chi ofyn cwestiwn, os gwelwch yn dda? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780155 407 En 2026-10-20T19:05:27 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=20129&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=20129&l=cy 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 4650 4650 John Davies AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4650 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4650 Davies, John I will. What consideration has the Cabinet Minister given to such a turnkey Government-supported approach to community energy? Thank you. Fe wnaf i. Pa ystyriaeth y mae'r Gweinidog Cabinet wedi'i roi i gynllun ynni cymunedol un contractwr o'r fath, wedi ei gefnogi gan y Llywodraeth? Diolch. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780161 408 En 2026-10-20T19:05:38 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=20140&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=20140&l=cy 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Price, Adam I very much concur with the points made by the Member. Building on my earlier remarks, I think what we need to do in order to leverage that potential competitive advantage that we have in Wales, because of the renewable energy sources, both existing and nascent technologies that we have—. I think that it's a combination of approaches, some of which I've already described, in terms of planning industrial infrastructure with energy infrastructure, private wire arrangements, power purchase agreements, which can be done at a more attractive rate than the wholesale energy market, smart energy systems, using storage and flexibility, and as part of that, as you suggest, using public and community ownership. Putting all of that together in a package, in the way that you describe, is the way that we actually address the energy costs problem that we have at the moment and flip it. We could get to a place where we build energy as a source of competitive advantage for Wales, rather than what it is at the moment, which is a source of competitive disadvantage for too many businesses and industrial users. Rwy'n cytuno'n fawr â'r pwyntiau a wnaed gan yr Aelod. Gan ategu fy sylwadau cynharach, rwy'n credu mai'r hyn y mae angen i ni ei wneud er mwyn defnyddio'r fantais gystadleuol bosibl honno sydd gennym ni yng Nghymru, oherwydd y ffynonellau ynni adnewyddadwy, y technolegau presennol a'r technolegau sydd gennym ni—. Rwy'n credu bod angen mynd ati mewn sawl ffordd, rhai ohonyn nhw rydw i eisoes wedi'u disgrifio, o ran cynllunio seilwaith diwydiannol gyda seilwaith ynni, trefniadau gwifrau preifat, cytundebau prynu pŵer, y gellir eu gwneud ar gyfradd fwy deniadol na'r farchnad ynni gyfanwerthol, systemau ynni clyfar, manteisio ar storio a hyblygrwydd, ac fel rhan o hynny, fel yr awgrymwch chi, defnyddio perchnogaeth gyhoeddus a chymunedol. Rhoi hynny i gyd at ei gilydd mewn pecyn, yn y ffordd rydych chi'n ei ddisgrifio, yw'r ffordd rydym ni'n mynd i'r afael â'r broblem costau ynni sydd gennym ni ar hyn o bryd a'i wyrdroi. Fe allen ni gyrraedd man lle rydym ni'n defnyddio ynni fel ffynhonnell o fantais gystadleuol i Gymru, yn hytrach na'r hyn ydyw ar hyn o bryd, sy'n ffynhonnell o anfantais gystadleuol i ormod o ddefnyddwyr ym myd busnes a diwydiant. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780203 409 En 2026-10-20T19:07:08 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=20230&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=20230&l=cy 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 12182 12182 Louise Emery AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12182 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12182 Emery, Louise Thank you, Minister, for your statement. I want to ask you a question specifically about energy being more affordable from this strategy—and maybe I'm misunderstanding it. I appreciate single home owners can go and purchase solar panels with a grant, possibly, and then they can see their energy bills reduced for that household. I also get about communities that can perhaps put a panel of solar panels on a nearby field and feed into that, and they get their own reduction in energy. But we are part of the national grid, so any energy that we produce, whether it's clean or fossil fuel, goes into a national grid. We're part of an energy market across the UK. We've got household prices fixed by the UK Government. We've got international fuel fossil markets that dictate that. So I'm trying to understand, with the community ownership and the national public energy company, what is the actual mechanism by which this strategy will eventually lower bills for the majority of Welsh people that go onto comparison sites and just choose a provider? The majority of people. How is that mechanism going to work when we have a national grid and the UK Government dictating energy prices? Diolch. Diolch, Weinidog, am eich datganiad. Fe hoffwn i ofyn cwestiwn i chi yn benodol am ynni yn dod yn fwy fforddiadwy o ganlyniad i'r strategaeth hon—ac efallai fy mod i'n ei chamddeall. Rwy'n sylweddoli y gall perchnogion cartrefi unigol brynu paneli solar gyda grant, o bosib, ac yna fe allan nhw weld eu biliau ynni yn lleihau ar gyfer yr aelwyd honno. Rwy'n deall hefyd am gymunedau sy'n gallu efallai rhoi panel o baneli solar ar gae cyfagos ac elwa o hynny, ac maen nhw'n cael eu gostyngiad eu hunain mewn ynni. Ond rydym ni'n rhan o'r grid cenedlaethol, felly mae unrhyw ynni rydym ni'n ei gynhyrchu, boed yn danwydd glân neu ffosil, yn mynd i grid cenedlaethol. Rydym ni'n rhan o farchnad ynni ledled y Deyrnas Unedig. Mae prisiau i gartrefi wedi'u pennu gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig. Mae gennym ni farchnadoedd ffosil tanwydd rhyngwladol sy'n pennu hynny. Felly rwy'n ceisio deall, gyda'r berchnogaeth gymunedol a'r cwmni ynni cyhoeddus cenedlaethol, beth yw'r mecanwaith gwirioneddol y bydd y strategaeth hon yn y pen draw yn ei ddefnyddio i ostwng biliau i'r mwyafrif o bobl Cymru sy'n mynd ar safleoedd cymharu ac yn gwneud dim mwy na dewis darparwr? Y mwyafrif o bobl. Sut mae'r mecanwaith hwnnw'n mynd i weithio pan mae gennym ni grid cenedlaethol a Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn pennu prisiau ynni? Diolch. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780204 410 En 2026-10-20T19:08:15 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=20297&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=20297&l=cy 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Price, Adam As I said in my earlier remarks, I think we have to recognise the fact that many of the levers and tools are not in our hands. That's not what we want, and we want to have more of those energy powers in our hands so that we can make a bigger difference to the people of Wales. But does the fact that we are constrained mean that we should do nothing? No, absolutely not. We've got to get creative here. The Member asks what can we do. The PPAs that I mentioned are one way in which, for instance, a publicly owned energy company can actually set its own price with a target community, with industrial users and business users. Offtake agreements are standard practice in energy. Sometimes sleeved agreements. So, even though you're sending the electrons into the national grid, you as a generator can have an agreement with a customer or set of customers. We've got to get creative here. Within the constraints that we have, we believe that we can find ways in which we can ensure that our energy generation, owned by the people of Wales in myriad different forms—local community ownership, Welsh private sector ownership and indeed Welsh public ownership—can mean that we are not left as victims, if you like, of decisions that are made by companies or indeed Government bodies elsewhere. Fel y dywedais i yn fy sylwadau cynharach, rwy'n credu bod yn rhaid i ni gydnabod y ffaith nad yw llawer o'r grymoedd a'r galluoedd yn ein dwylo. Nid dyna sydd arnom ni ei eisiau, ac mae arnom ni eisiau cael mwy o'r grymoedd ynni hynny yn ein dwylo ni fel y gallwn ni wneud mwy o wahaniaeth i bobl Cymru. Ond a yw'r ffaith ein bod ni'n cael ein cyfyngu yn golygu na ddylem ni wneud dim? Nac ydy, ddim o gwbl. Mae'n rhaid i ni fod yn greadigol yma. Mae'r Aelod yn gofyn beth allwn ni ei wneud. Mae'r Cytundebau Prynu Pŵer y soniais i amdanyn nhw yn un ffordd y gall cwmni ynni sy'n eiddo i'r cyhoedd osod ei bris ei hun gyda chymuned benodol, gyda defnyddwyr o fyd diwydiant a byd busnes. Mae cytundebau allbwynt yn arfer safonol yn y byd ynni. Weithiau cytundebau llewys. Felly, er eich bod chi'n anfon yr electronau i'r grid cenedlaethol, fe allwch chi fel cynhyrchydd gael cytundeb gyda chwsmer neu gyfres o gwsmeriaid. Mae'n rhaid i ni fod yn greadigol yma. O fewn y cyfyngiadau sydd gennym ni, credwn y gallwn ni ganfod ffyrdd y gallwn ni sicrhau y gall ein cynhyrchiant ynni, sy'n eiddo i bobl Cymru mewn myrdd o wahanol ffurfiau—perchnogaeth gymunedol leol, perchnogaeth sector preifat Cymru ac yn wir perchnogaeth gyhoeddus Cymru—olygu nad ydym ni'n dioddef, os mynnwch chi, penderfyniadau a wneir gan gwmnïau neu gyrff Llywodraethol mewn mannau eraill. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780219 411 En 2026-10-20T19:09:53 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=20395&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=20395&l=cy 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 12176 12176 Paul Rock AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12176 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12176 Rock, Paul I thank the Cabinet Minister for his statement. I'm delighted that the Welsh Government agrees with us Greens that Wales has a huge untapped potential to be completely self-sufficient in green, safe, resilient energy generation, owned by our communities and our nation. We believe that Wales must aim to meet all of our energy needs from renewables by 2035, to reduce our carbon emissions and tackle global heating, but also to ensure energy independence from global price shocks, and to protect the poorest in our society from continuing energy poverty.547 I do have a concern about the loss of the explicit mention of renewables from targets. Because if we reduce carbon emissions, but create other problems, future generations won't thank us. And I would remind the Reform spokesman that nuclear power is expensive, won't deliver in time, and creates terrible risks for future generations. Can the Cabinet Minister provide reassurance that the shift in focus from renewable energy targets to reducing emissions will not lead to other significant environmental consequences for our children and grandchildren? Diolch i'r Gweinidog Cabinet am ei ddatganiad. Rwy'n falch iawn bod Llywodraeth Cymru yn cytuno â ni'r Gwyrddion bod gan Gymru botensial enfawr heb ei ddefnyddio i fod yn gwbl hunangynhaliol mewn cynhyrchu ynni gwyrdd, diogel a gwydn, sy'n eiddo i'n cymunedau a'n cenedl. Credwn fod yn rhaid i Gymru anelu at ddiwallu ein holl anghenion ynni o ynni adnewyddadwy erbyn 2035, i leihau ein hallyriadau carbon a mynd i'r afael â gwresogi byd-eang, ond hefyd i sicrhau annibyniaeth ynni rhag siociau prisiau byd-eang, ac i amddiffyn y tlotaf yn ein cymdeithas rhag tlodi ynni parhaus.547 Mae gen i bryder nad oes yna sôn penodol am ynni adnewyddadwy yn y targedau. Oherwydd os ydym ni yn lleihau allyriadau carbon, ond yn creu problemau eraill, ni fydd cenedlaethau'r dyfodol yn diolch i ni. A byddwn yn atgoffa llefarydd Reform bod ynni niwclear yn ddrud, na fydd yn cyflawni mewn pryd, ac yn creu peryglon ofnadwy i genedlaethau'r dyfodol. A all y Gweinidog Cabinet roi sicrwydd na fydd y newid yn y pwyslais oddi wrth dargedau ynni adnewyddadwy a thuag at leihau allyriadau yn arwain at ganlyniadau amgylcheddol sylweddol eraill i'n plant ac i blant ein plant? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780085 412 En 2026-10-20T19:10:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=20402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=20402&l=cy 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780089 413 Cy 2026-10-20T19:13:58 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=20640&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=20640&l=en 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780086 414 En 2026-10-20T19:11:13 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=20475&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=20475&l=cy 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Price, Adam As I said earlier, the motivation for the shift to a holistic target hopefully is one that the Member would be in sympathy with. Because it was a perverse situation where we weren't actually recognising the fact that we could hit the target because it was based on this notional consumption, whereas our energy generation system was creating masses of fossil fuel-based-emissions through fossil fuel generation. That makes no sense in environmental terms. And so, what we're saying is we want to decarbonise the energy system. The other point to make is that we're adopting a holistic view, not just in the terms that I've just described, but also recognising the importance of looking at the entire energy system. Energy is also in the form of heating, isn't it? It's also in the form of how we power our transport system. So, it's not just decarbonising the electricity generation system, but also electrifying the entire energy system and doing it on a low-carbon basis, which allows us to hit our more ambitious net zero target of 2040.  Fel y dywedais i yn gynharach, mae'r cymhelliant dros y newid i darged cyfannol yn un y byddai'r Aelod gobeithio yn cydymdeimlo ag ef. Oherwydd roedd hi'n sefyllfa wyrdroëdig lle nad oeddem ni mewn gwirionedd yn cydnabod y ffaith y gallem ni gyrraedd y targed oherwydd ei fod yn seiliedig ar y defnydd tybiannol hwn, tra bod ein system gynhyrchu ynni yn creu allyriadau di-ri yn seiliedig ar danwydd ffosil trwy gynhyrchu tanwydd ffosil. Nid yw hynny'n gwneud unrhyw synnwyr yn nhermau amgylcheddol. Ac felly, yr hyn rydym ni'n ei ddweud yw bod arnom ni eisiau datgarboneiddio'r system ynni. Y pwynt arall i'w wneud yw ein bod yn mabwysiadu golwg holistaidd, nid yn unig yn y termau rydw i newydd eu disgrifio, ond hefyd yn cydnabod pwysigrwydd edrych ar y system ynni gyfan. Mae egni hefyd ar ffurf gwresogi, onid ydi? Mae hefyd ar ffurf sut rydym ni'n pweru ein system drafnidiaeth. Felly, mae hyn ynglŷn â nid yn unig datgarboneiddio'r system gynhyrchu trydan, ond hefyd trydaneiddio'r system ynni gyfan a gwneud hynny ar sail carbon isel, sy'n caniatáu inni gyrraedd ein targed sero net mwy uchelgeisiol o 2040. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780087 415 Cy 2026-10-20T19:12:42 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=20564&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=20564&l=en 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Ac yn olaf, Sarah Edwards.  And finally, Sarah Edwards.  16317 7 2026-10-20T13:30:01 780088 416 En 2026-10-20T19:12:46 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=20568&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=20568&l=cy 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 12161 12161 Sarah Edwards AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12161 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12161 Edwards, Sarah Can I thank the Minister for today's statement? Plaid Cymru's manifesto policy establishes a clear presumption on undergrounding new electricity transmission cables up to 132 kV. I attended the recent Green GEN Cymru consultation in Llandovery, where all the plans showed miles and miles of pylons. One of my constituents reports that he received three different answers on the cost of undergrounding versus overgrounding from three different Green GEN officials: four times the cost, nine times the cost, and, 'I don't know because we haven't costed it'. If this is a proper business proposition, surely Green GEN should know what the cost is and not pure guesswork. Interestingly, the maps showed only a tiny amount of undergrounding near Llanarthne, where I believe several of Plaid's high-profile politicians reside. Minister, can you explain where you stand on undergrounding, as Green GEN does not appear to be listening? A gaf i ddiolch i'r Gweinidog am y datganiad heddiw? Mae polisi maniffesto Plaid Cymru yn sefydlu rhagdybiaeth glir ar danddaearu ceblau trawsyrru trydan newydd hyd at 132 kV. Mynychais ymgynghoriad diweddar Green GEN Cymru yn Llanymddyfri, lle roedd yr holl gynlluniau yn dangos milltiroedd a milltiroedd o beilonau. Mae un o'm hetholwyr yn adrodd ei fod wedi derbyn tri ateb gwahanol ynghylch y gost o roi ceblau o dan y ddaear yn hytrach nag uwchben gan dri swyddog gwahanol Green Gen: pedair gwaith y gost, naw gwaith y gost, a, 'Dydw i ddim yn gwybod gan nad ydym wedi cyfrifo'r gost'. Os yw hwn yn gynnig busnes priodol, yn sicr dylai Green GEN wybod beth yw'r gost ac nid dyfalu o'u pen a'u pastwn eu hunain. Yn ddiddorol, dim ond ychydig bach o danddaearu ger Llanarthne oedd y mapiau'n dangos, lle credaf fod nifer o wleidyddion amlwg Plaid Cymru'n byw. Weinidog, a allwch chi esbonio beth yw eich safbwynt ar danddaearu, gan nad yw'n ymddangos bod Green GEN yn gwrando? 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780090 417 En 2026-10-20T19:13:59 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=20641&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=20641&l=cy 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Price, Adam I'm grateful to the Member for her question. The Welsh Government, as I've said many times, is committed to delivering its manifesto pledge on electricity distribution infrastructure at 132 kV and below. I've put that on the record many times. I will have more to say on this matter in the very near future. We welcome continued engagement with Members, communities, local authorities and other interested partners as part of that process. We remain committed to our very clear manifesto commitment and I'll have more to say in due course.  We've tried to, in everything that we've done—. This is an update on a strategy that will be published shortly, and, when it's published, I look forward to further engagement. I'm trying, in quite a complex but really important area, to be open and continuously engaged with Members. I look forward to continuing with that engagement on this matter, as on every other aspect of the policy.  Rwy'n ddiolchgar i'r Aelod am ei chwestiwn. Mae Llywodraeth Cymru, fel yr wyf wedi dweud sawl gwaith, wedi ymrwymo i gyflawni ei haddewid maniffesto ar seilwaith dosbarthu trydan ar 132 kV ac is. Rydw i wedi dweud hynny ar goedd sawl gwaith. Bydd gen i fwy i'w ddweud ar y mater hwn yn y dyfodol agos iawn. Rydym ni'n croesawu ymgysylltu parhaus ag Aelodau, cymunedau, awdurdodau lleol a phartneriaid eraill sydd â diddordeb fel rhan o'r broses honno. Rydym ni'n parhau i fod yn ymrwymedig i'n hymrwymiad maniffesto clir iawn a bydd gen i fwy i'w ddweud maes o law. Rydym ni wedi ceisio, ym mhopeth rydym ni wedi'i wneud—. Mae hwn yn ddiweddariad ar strategaeth a fydd yn cael ei chyhoeddi cyn bo hir, a, phan gaiff ei chyhoeddi, edrychaf ymlaen at ymgysylltu ymhellach. Rwy'n ceisio, mewn maes eithaf cymhleth ond pwysig iawn, i fod yn agored ac i ymgysylltu'n barhaus ag Aelodau. Edrychaf ymlaen at barhau â'r ymgysylltiad hwnnw ar y mater hwn, fel ar bob agwedd arall ar y polisi. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780114 418 En 2026-10-20T19:15:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=20702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=20702&l=cy 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780117 419 Cy 2026-10-20T19:15:11 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=20713&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=20713&l=en 261020-8 8. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni: Diweddariad ar y Strategaeth Ynni Genedlaethol 8. Statement by the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy: Update on the National Energy Strategy C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch, Weinidog Cabinet. Thank you, Cabinet Secretary. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780119 420 Cy 2026-10-20T19:15:13 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=20715&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=20715&l=en 261020-9 9. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Seiberddiogelwch a Seiberwydnwch (Systemau Rhwydwaith a Gwybodaeth) 9. Legislative Consent Motion: The Cyber Security and Resilience (Network Information Systems) Bill C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn at yr eitem nesaf, cynnig cydsyniad deddfwriaethol y Bil Seiberddiogelwch a Seiberwydnwch (Systemau Rhwydwaith a Gwybodaeth). Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni i wneud y cynnig—Adam Price. We'll move now to our next item, the legislative consent motion on the Cyber Security and Resilience (Network Information Systems) Bill. I call on the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy to move the motion—Adam Price. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780120 421 Cy 261020-9 9. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Seiberddiogelwch a Seiberwydnwch (Systemau Rhwydwaith a Gwybodaeth) 9. Legislative Consent Motion: The Cyber Security and Resilience (Network Information Systems) Bill I Cynnig NDM9331 Adam Price Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 29.6, yn cytuno y dylai'r darpariaethau yn y Bil Seiberddiogelwch a Seiberwydnwch (Systemau Rhwydwaith a Gwybodaeth), i’r graddau y maent yn ystyried materion datganoledig, gael eu hystyried gan Senedd y DU. Motion NDM9331 Adam Price To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 29.6, agrees that provisions in the Cyber Security and Resilience (Network and Information Systems) Bill, in so far as they have regard to devolved matters, should be considered by the UK Parliament. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780121 422 Cy 261020-9 9. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Seiberddiogelwch a Seiberwydnwch (Systemau Rhwydwaith a Gwybodaeth) 9. Legislative Consent Motion: The Cyber Security and Resilience (Network Information Systems) Bill I Cynigiwyd y cynnig. Motion moved. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780123 423 Cy 2026-10-20T19:15:32 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=20734&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=20734&l=en 261020-9 9. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Seiberddiogelwch a Seiberwydnwch (Systemau Rhwydwaith a Gwybodaeth) 9. Legislative Consent Motion: The Cyber Security and Resilience (Network Information Systems) Bill C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy Y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni Price, Adam Mwy ohonof i, mae arnaf i ofn.  Mae'n bleser gen i godi i symud y cynnig yn fy enw i, neu yn enw'r Llywodraeth. Mae'r cynnig yn argymell bod y Senedd yn cydsynio i'r darpariaethau perthnasol ym Mil Seiberddiogelwch a Seiberwydnwch (Systemau Rhwydwaith a Gwybodaeth) 2026, sydd wedi'u nodi yn y cynnig cydsyniad deddfwriaethol. Bydd y Bil yn gwneud seilwaith cenedlaethol allweddol yn fwy gwydn drwy ddiwygio Rheoliadau Systemau Rhwydwaith a Gwybodaeth 2018. Mae'n ehangu'r gofynion o ran adrodd ar ddigwyddiadau, yn cryfhau pwerau rheoleiddwyr o ran casglu gwybodaeth a gorfodi, ac yn sicrhau bod cyflenwyr hanfodol wedi'u cynnwys. Bydd y mesurau hyn yn helpu i ddiogelu gwasanaethau hanfodol, gan gynnwys trafnidiaeth, ynni, dŵr yfed, iechyd a seilwaith digidol rhag bygythiadau seiber sy'n dod yn fwy cyffredin a mwy cymhleth. Gweinidogion Cymru yw'r awdurdod cymwys sy'n gyfrifol am wasanaethau iechyd ac am gyflenwi a dosbarthu dŵr yfed yng Nghymru. Yn y sector dŵr, mae'r Arolygiaeth Dŵr Yfed yn gweithredu ar ein rhan. Felly, mae nifer o ddarpariaethau yn rhoi, dileu neu addasu swyddogaethau mewn meysydd datganoledig, a gallen nhw effeithio ar gwmnïau dŵr sy'n gweithredu yn gyfan gwbl neu'n bennaf yng Nghymru. Er bod llawer o'r Bil yn ymwneud â materion sy'n gyfrifoldeb i San Steffan, mae hefyd yn berthnasol i gyfrifoldebau datganoledig. Fyddai'r Senedd ddim yn gallu deddfu ar gyfer y Bil cyfan, ac mae Bil i'r Deyrnas Unedig gyfan yn cynnig y ffordd fwyaf rhesymegol o ddiogelu rhwydweithiau a gwasanaethau rhyngysylltiedig, a hefyd gydnabod cyfrifoldebau Gweinidogion a rheoleiddwyr Cymru. Mae swyddogion Llywodraeth Cymru wedi cydweithio'n agos â Llywodraeth y Deyrnas Unedig wrth i'r Bil ddatblygu. Rwy'n fodlon ei fod yn darparu mesurau diogelu priodol. Mae'r angen am ymateb effeithiol a chydlynol i fygythiadau seiber ledled y Deyrnas Unedig yn cyfiawnhau'r pwerau sydd wedi'u datganoli yn y Bil. Yn yr amgylchiadau eithriadol hyn, maen nhw'n gymesur ac yn gyson â'n hegwyddorion ar ddeddfwriaeth y Deyrnas Unedig mewn meysydd datganoledig. Rwy'n ddiolchgar i'r Pwyllgor Deddfwriaeth a Phwyllgor yr Economi, Ynni a Chysylltedd am eu gwaith craffu. Mae'r Pwyllgor Deddfwriaeth wedi cytuno â'n hasesiad o'r darpariaethau sy'n gofyn am gydsyniad, ond doedd Pwyllgor yr Economi, Ynni a Chysylltedd ddim wedi gallu dod i benderfyniad ar y cynnig. Rŷn ni wedi ymateb i'r ddau bwyllgor ac wedi nodi pam mae Llywodraeth Cymru bellach yn argymell cydsynio. Doedd y memorandwm cydsyniad deddfwriaethol ddim yn cynnwys argymhelliad ar gydsyniad oherwydd iddo gael ei osod yn fuan ar ôl ffurfio Llywodraeth newydd Cymru. Roedd angen amser i asesu polisi'r Llywodraeth, goblygiadau trawsbynciol y Bil, a'r ffordd o gymhwyso ein hegwyddorion wrth drafod deddfwriaeth y Deyrnas Unedig. Rwyf hefyd yn cydnabod nad oedd y memorandwm wedi'i osod o fewn pythefnos. Rŷn ni'n cydnabod yr anawsterau mae hyn yn eu hachosi o ran craffu, ac rŷn ni'n dal i fod wedi ymrwymo i gyflawni proses y memorandwm cydsyniad deddfwriaethol yn effeithlon. Mae Aelodau wedi mynegi pryderon am bwerau dirprwyedig, gan gynnwys y rhai sy'n ymwneud â chodau ymarfer ac adrodd. Rwy'n cytuno bod ymgynghori priodol a chraffu seneddol yn hanfodol. Mae Llywodraeth y Deyrnas Unedig wedi cyflwyno consesiynau mewn ymateb i bryderon a godwyd yn Nhŷ'r Arglwyddi. Byddwn ni'n asesu'r gwelliannau terfynol ac yn gosod memorandwm cydsyniad deddfwriaethol os oes angen. Bydd llawer o'r manylion ymarferol yn dilyn wrth weithredu'r Bil a thrwy is-ddeddfwriaeth, felly dyw hi ddim yn bosibl asesu'r holl gostau posib eto, gan gynnwys y rhai ar gyfer cwmnïau dŵr a'r Arolygiaeth Dŵr Yfed. Byddwn ni'n parhau i weithio gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig, rheoleiddwyr a sectorau perthnasol ac yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Senedd. Byddwn ni'n parhau i oruchwylio maes iechyd drwy rôl statudol Gweinidogion Cymru fel awdurdod cymwys ac yn cefnogi gweithredwyr drwy uned seiberwydnwch NHS Cymru. Yn y sector dŵr, byddwn ni'n gweithio gyda'r Arolygiaeth Dŵr Yfed a chwmnïau dŵr wrth i'r gofynion ychwanegol gael eu datblygu. Lywydd, dyw ymosodiadau seiber ddim yn parchu ffiniau sefydliadol na daearyddol—na hyd yn oed y terfyn amser ar gyfer fy araith i [Chwerthin.] Ond, beth bynnag, am y rhesymau hynny, rwy'n argymell bod y Senedd yn cefnogi'r cynnig ac yn rhoi ei chydsyniad i'r darpariaethau perthnasol yn y Bil. More from me, I'm afraid. It's a pleasure for me to rise to my feet to move the motion in my name, I believe, or in the name of the Government. The motion recommends that the Senedd consents to the relevant provisions in the Cyber Security and Resilience (Network and Information Systems) Bill 2026 as set out in the legislative consent motion. The Bill will make critical national infrastructure more resilient by amending the Network and Information Systems Regulations 2018. It broadens incident reporting requirements, strengthens regulators' information gathering and enforcement powers, and ensures that critical suppliers are brought within scope. These measures will help to protect essential services, including transport, energy, drinking water, health and digital infrastructure from a growing and increasingly complex cyber threat. The Welsh Ministers are the designated competent authority for health services and for drinking water supply and distribution in Wales. In the water sector, the Drinking Water Inspectorate acts on our behalf. Therefore, a number of provisions confer, remove or modify functions exercised in devolved areas and may affect water companies operating wholly or mainly in Wales. Although much of the Bill concerns matters that are reserved to Westminster, it also interacts with devolved responsibilities. The Senedd could not legislate for the Bill as a whole, and a UK-wide Bill offers the most coherent way to protect interconnected networks and services while recognising the responsibilities of Welsh Ministers and Welsh regulators. Welsh Government officials have engaged closely with the UK Government as the Bill has developed. I am satisfied that it provides appropriate safeguards. The need for an effective and coherent response to cyber threats across the United Kingdom justifies the powers that are delegated by the Bill. In these exceptional circumstances, these powers are proportionate and consistent with our principles on UK legislation in devolved areas. I'm grateful to the Legislation Committee and the Economy, Energy and Connectivity Committee for their scrutiny. The Legislation Committee has agreed with our assessment of the provisions requiring consent, but the Economy, Energy and Connectivity Committee was unable to reach a position on the motion. We have responded to both committees and have set out why the Welsh Government now recommends consent. The legislative consent memorandum did not include a recommendation on consent because it was laid shortly after the formation of the new Welsh Government. Time was needed to assess the Government's policies, the Bill's cross-cutting implications, and the application of our principles on UK legislation. I also acknowledge that the memorandum was not laid within the two-week deadline. We recognise the difficulties that this causes in terms of scrutiny, and we remain committed to the efficient discharge of the LCM process. Members have raised concerns about delegated powers, including those relating to codes of practice and reporting. I agree that proper consultation and parliamentary scrutiny are essential. The UK Government has brought forward concessions in response to concerns raised in the House of Lords. We will assess the final amendments and will lay a supplementary legislative consent memorandum if required. Much of the operational and practical detail will follow through implementation and through secondary legislation, so it is not yet possible to assess all potential costs, including those for water companies and the Drinking Water Inspectorate. We will continue to work with UK Government, regulators and affected sectors and will keep the Senedd informed. We will also continue to provide oversight with regard to health matters through the Welsh Ministers' statutory role as the competent authority and will support operators through the NHS Wales cyber resilience unit. In the water sector, we will work with the Drinking Water Inspectorate and water companies as the enhanced requirements are developed. Llywydd, cyber attacks do not respect institutional or geographical boundaries—or even the deadline for me to complete my contribution [Laughter.] But, for those reasons, I recommend that the Senedd supports the motion and gives its consent to the relevant provisions in the Bill. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780103 424 Cy 2026-10-20T19:20:00 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=21002&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=21002&l=en 261020-9 9. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Seiberddiogelwch a Seiberwydnwch (Systemau Rhwydwaith a Gwybodaeth) 9. Legislative Consent Motion: The Cyber Security and Resilience (Network Information Systems) Bill C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780112 425 Cy 2026-10-20T19:20:59 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=21061&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=21061&l=en 261020-9 9. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Seiberddiogelwch a Seiberwydnwch (Systemau Rhwydwaith a Gwybodaeth) 9. Legislative Consent Motion: The Cyber Security and Resilience (Network Information Systems) Bill C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch. Galwaf ar Gadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, Cristiana Emsley. Thank you. I call on the chair of the Legislation Committee, Cristiana Emsley. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780113 426 En 2026-10-20T19:21:04 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=21066&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=21066&l=cy 261020-9 9. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Seiberddiogelwch a Seiberwydnwch (Systemau Rhwydwaith a Gwybodaeth) 9. Legislative Consent Motion: The Cyber Security and Resilience (Network Information Systems) Bill C 12185 12185 Cristiana Emsley AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12185 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12185 Emsley, Cristiana Diolch, Lywydd. I thank the committee for its work on this legislative consent memorandum. Last week, I spoke in the debate on the consent motion for the Armed Forces Bill. The committee's report on the Cyber Security and Resilience (Network and Information Systems) Bill contains many of the same themes. We received the Cabinet Minister's response to our report last Thursday. While the committee may disagree with the responses to some recommendations, we nonetheless welcome the timely responses and we encourage other Welsh Ministers to follow suit. The committee agrees with the Welsh Government's assessment about the provisions in the Bill that require the Senedd's consent. However, in our report, we ask whether consent should also be sought for clause 37(7) of the Bill. Changes to the relevant consultation requirement under clause 37 could affect a code issued by the Secretary of State under clause 36, and the Cabinet Minister believes consent is needed for clause 36. But the Cabinet Minister considered that the regulation-making power in clause 37(7) falls short of meeting the consent test in Standing Order 29.1. He told us it is not possible to conclude at this stage that the regulation-making power would be used to make provision that would affect consultation with regulators on codes of practice. He was also unable to conclude that, as a result of the changes made to the consultation requirements, provision would be made that would affect how regulators in Wales exercise their functions. The Welsh Government's view on whether the Senedd should grant consent to the relevant provisions in a Bill is an important part of the legislative consent process, because it helps the Senedd committees make an informed decision on a consent motion. This memorandum did not include a recommendation on consent. We eventually received the recommendation in a letter on 28 September, in which the Cabinet Minister said that, as a result of engagement with the UK Government, he could now recommend the Senedd does consent to the relevant provisions in the Bill. We acknowledge this letter in our report, but we were not given full details of the inter-governmental discussion, and so we asked for those details. It is disappointing that, in responding to our report, the Cabinet Minister has only gone as far as to say the Welsh Government is satisfied that the Bill provides appropriate safeguards. So, we still don't have the details we requested. The Bill confers several delegated powers on the Secretary of State to act in devolved areas. Members will be aware that, in July, the Welsh Government published its principles on UK legislation in devolved areas. The fourth principle states that delegated powers in UK legislation, including Henry VIII powers, should be conferred on the Welsh Ministers alone. The principle further states that any departure from this position needs to be justified by exceptional circumstances on a case-by-case basis. The committee could not identify the exceptional circumstances. In the memorandum, the Cabinet Minister himself calls them broad delegated Henry VIII powers. Members may know that the House of Lords Delegated Powers and Regulatory Reform Committee performs a similar role to that of the Legislation Committee. That committee has deemed two powers in the Bill, which are relevant to the Senedd's consent decision, as unacceptable. Again, the Cabinet Minister's responses to the committee's fifth and sixth recommendations are disappointingly sparse on detail. We asked for an explanation for the apparent breach of the Welsh Government's principles in relation to each delegated power in the Bill that may be used in a devolved area. The Cabinet Minister does not consider that the Welsh Government's principles have been breached and the committee has not received the explanations it asked for. As for the report of the House of Lords committee, we thought it was fair to give the Cabinet Minister an opportunity to reflect on the concerns of that committee, and we invited him to comment. The Cabinet Minister did not comment, stating that the UK parliamentary committee is entitled to its views and it's the responsibility of the UK Government to consider those views. The Cabinet Minister may wish to reflect on his written response to the committee's report in his closing remarks. Diolch. Diolch, Lywydd. Diolch i'r pwyllgor am ei waith ar y memorandwm cydsyniad deddfwriaethol hwn. Yr wythnos diwethaf, siaradais i yn y ddadl ar y cynnig cydsynio ar gyfer Bil y Lluoedd Arfog. Mae adroddiad y pwyllgor ar y Bil Seiberddiogelwch a Seiberwydnwch (Systemau Rhwydwaith a Gwybodaeth) yn cynnwys llawer o'r un themâu. Fe gawsom ni ymateb y Gweinidog Cabinet i'n hadroddiad ddydd Iau diwethaf. Er y gall y pwyllgor anghytuno â'r ymatebion i rai argymhellion, rydym ni serch hynny yn croesawu'r ymatebion amserol ac rydym ni'n annog Gweinidogion eraill Cymru i ddilyn eu hesiampl. Mae'r pwyllgor yn cytuno ag asesiad Llywodraeth Cymru ynglŷn â'r darpariaethau yn y Bil sy'n gofyn am gydsyniad y Senedd. Fodd bynnag, yn ein hadroddiad, rydym ni'n gofyn a ddylid ceisio cydsyniad hefyd ar gyfer cymal 37(7) o'r Bil. Gallai newidiadau i'r gofyniad ymgynghori perthnasol o dan gymal 37 effeithio ar god a gyhoeddwyd gan yr Ysgrifennydd Gwladol o dan gymal 36, ac mae'r Gweinidog Cabinet yn credu bod angen cydsyniad ar gyfer cymal 36. Ond roedd y Gweinidog Cabinet o'r farn bod y pŵer gwneud rheoliadau yng nghymal 37(7) yn methu â bodloni'r prawf cydsynio yn Rheol Sefydlog 29.1. Dywedodd wrthym ni nad yw'n bosibl dod i'r casgliad ar hyn o bryd y byddai'r pŵer gwneud rheoliadau yn cael ei ddefnyddio i wneud darpariaeth a fyddai'n effeithio ar ymgynghori â rheoleiddwyr ar godau ymarfer. Ni allai ychwaith ddod i'r casgliad, o ganlyniad i'r newidiadau a wnaed i'r gofynion ymgynghori, y cai darpariaeth ei wneud a fyddai'n effeithio ar sut mae rheoleiddwyr yng Nghymru yn arfer eu swyddogaethau. Mae barn Llywodraeth Cymru ynghylch a ddylai'r Senedd gydsynio i'r darpariaethau perthnasol mewn Bil yn rhan bwysig o'r broses gydsynio ddeddfwriaethol, oherwydd mae'n helpu pwyllgorau'r Senedd i wneud penderfyniad gwybodus ar gynnig cydsynio. Nid oedd y memorandwm hwn yn cynnwys argymhelliad ar gydsyniad. Yn y pen draw, fe gawsom ni'r argymhelliad mewn llythyr ar 28 Medi, lle dywedodd Gweinidog y Cabinet, o ganlyniad i ymgysylltu â Llywodraeth y Deyrnas Unedig, y gallai bellach argymell bod y Senedd yn cydsynio i'r darpariaethau perthnasol yn y Bil. Rydym ni'n cydnabod y llythyr hwn yn ein hadroddiad, ond chawsom ni ddim manylion llawn o'r drafodaeth rynglywodraethol, ac felly fe ofynnom ni am y manylion hynny. Mae'n siomedig bod y Gweinidog Cabinet, wrth ymateb i'n hadroddiad, wedi mynd mor bell â dweud bod Llywodraeth Cymru yn fodlon bod y Bil yn darparu mesurau diogelu priodol. Felly, nid oes gennym y manylion y gofynnwyd amdanyn nhw o hyd. Mae'r Bil yn rhoi sawl pŵer dirprwyedig i'r Ysgrifennydd Gwladol i weithredu mewn meysydd datganoledig. Bydd yr Aelodau yn ymwybodol bod Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi ei hegwyddorion ar ddeddfwriaeth y Deyrnas Unedig mewn meysydd datganoledig ym mis Gorffennaf. Mae'r bedwaredd egwyddor yn nodi y dylid rhoi pwerau dirprwyedig yng neddfwriaeth y Deyrnas Unedig, gan gynnwys pwerau Harri VIII, i Weinidogion Cymru yn unig. Mae'r egwyddor hefyd yn nodi bod angen cyfiawnhau unrhyw gefnu ar y sefyllfa hon gan amgylchiadau eithriadol fesul achos. Ni allai'r pwyllgor nodi'r amgylchiadau eithriadol. Yn y memorandwm, mae'r Gweinidog Cabinet ei hun yn eu galw'n bwerau Harri VIII dirprwyedig eang. Efallai y bydd yr Aelodau yn gwybod bod Pwyllgor Pwerau Dirprwyedig a Diwygio Rheoleiddiol Tŷ'r Arglwyddi yn cyflawni swyddogaeth debyg i'r Pwyllgor Deddfwriaeth. Mae'r pwyllgor hwnnw wedi ystyried dau bŵer yn y Bil, sy'n berthnasol i benderfyniad cydsyniad y Senedd, yn annerbyniol. Unwaith eto, mae ymatebion Gweinidog y Cabinet i bumed a chweched argymhelliad y pwyllgor yn siomedig o brin o fanylion. Fe ofynnom ni am esboniad am y diystyru ymddangosiadol o egwyddorion Llywodraeth Cymru mewn perthynas â phob pŵer dirprwyedig yn y Bil y gellir ei ddefnyddio mewn maes datganoledig. Nid yw'r Gweinidog Cabinet o'r farn bod egwyddorion Llywodraeth Cymru wedi'u diystyru ac nid yw'r pwyllgor wedi derbyn yr esboniadau y gofynnodd amdanyn nhw. O ran adroddiad pwyllgor Tŷ'r Arglwyddi, roeddem ni o'r farn ei bod hi'n deg rhoi cyfle i'r Gweinidog Cabinet fyfyrio ar bryderon y pwyllgor hwnnw, ac fe wnaethom ni ei wahodd i wneud sylwadau. Ni wnaeth y Gweinidog Cabinet wneud sylw, gan ddweud bod gan bwyllgor seneddol y Deyrnas Unedig hawl i'w farn ac mae'n gyfrifoldeb ar Lywodraeth y Deyrnas Unedig i ystyried y safbwyntiau hynny. Efallai y bydd y Gweinidog Cabinet yn dymuno myfyrio ar ei ymateb ysgrifenedig i adroddiad y pwyllgor yn ei sylwadau cloi. Diolch. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780133 427 En 2026-10-20T19:25:00 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=21302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=21302&l=cy 261020-9 9. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Seiberddiogelwch a Seiberwydnwch (Systemau Rhwydwaith a Gwybodaeth) 9. Legislative Consent Motion: The Cyber Security and Resilience (Network Information Systems) Bill C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780139 428 Cy 2026-10-20T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=-48598&l=en 261020-9 9. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Seiberddiogelwch a Seiberwydnwch (Systemau Rhwydwaith a Gwybodaeth) 9. Legislative Consent Motion: The Cyber Security and Resilience (Network Information Systems) Bill C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780140 429 Cy 2026-10-20T19:25:00 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=21302&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=21302&l=en 261020-9 9. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Seiberddiogelwch a Seiberwydnwch (Systemau Rhwydwaith a Gwybodaeth) 9. Legislative Consent Motion: The Cyber Security and Resilience (Network Information Systems) Bill C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780141 430 Cy 2026-10-20T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=-48598&l=en 261020-9 9. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Seiberddiogelwch a Seiberwydnwch (Systemau Rhwydwaith a Gwybodaeth) 9. Legislative Consent Motion: The Cyber Security and Resilience (Network Information Systems) Bill C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780142 431 Cy 2026-10-20T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=-48598&l=en 261020-9 9. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Seiberddiogelwch a Seiberwydnwch (Systemau Rhwydwaith a Gwybodaeth) 9. Legislative Consent Motion: The Cyber Security and Resilience (Network Information Systems) Bill C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780143 432 Cy 2026-10-20T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=-48598&l=en 261020-9 9. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Seiberddiogelwch a Seiberwydnwch (Systemau Rhwydwaith a Gwybodaeth) 9. Legislative Consent Motion: The Cyber Security and Resilience (Network Information Systems) Bill C 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780134 433 Cy 2026-10-20T19:26:07 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=21369&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=21369&l=en 261020-9 9. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Seiberddiogelwch a Seiberwydnwch (Systemau Rhwydwaith a Gwybodaeth) 9. Legislative Consent Motion: The Cyber Security and Resilience (Network Information Systems) Bill C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch yn fawr. Jason O'Connell. Thank you. Jason O'Connell. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780135 434 En 2026-10-20T19:26:11 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=21373&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=21373&l=cy 261020-9 9. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Seiberddiogelwch a Seiberwydnwch (Systemau Rhwydwaith a Gwybodaeth) 9. Legislative Consent Motion: The Cyber Security and Resilience (Network Information Systems) Bill C 12158 12158 Jason O'Connell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12158 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12158 O'Connell, Jason Thank you, Presiding Officer. Now, at a time when threats to our national security are growing, protecting Britain and Wales from cyber attacks has never been more important. We live in a world where a single cyber attack can bring businesses to its knees and cripple essential, life-sustaining services. Having spent over 30 years working across aerospace and in the defence industry, I fully understand the importance of national security. National security isn't something we can afford to get wrong. Now, Reform UK will always put the security of our country and its people first and foremost, and that is why we support this legislative consent motion. Thank you. Diolch, Lywydd. Nawr, ar adeg pan fo bygythiadau i'n diogelwch cenedlaethol yn cynyddu, nid yw amddiffyn Prydain a Chymru rhag ymosodiadau seiber erioed wedi bod yn bwysicach. Rydym ni'n byw mewn byd lle gall un ymosodiad seiber ddod â busnesau i'w gliniau ac amharu ar wasanaethau hanfodol, sy'n cynnal bywyd. Ar ôl treulio dros 30 mlynedd yn gweithio yn y maes awyrofod ac yn y diwydiant amddiffyn, rwy'n deall yn llawn pa mor  bwysig yw diogelwch cenedlaethol. Nid yw diogelwch cenedlaethol yn rhywbeth y gallwn ni fforddio ei gael yn anghywir. Nawr, bydd Reform UK bob amser yn rhoi diogelwch ein gwlad a'i phobl yn gyntaf a dyna pam rydym ni'n cefnogi'r cynnig cydsyniad deddfwriaethol hwn. Diolch. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780136 435 Cy 2026-10-20T19:26:57 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=21419&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=21419&l=en 261020-9 9. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Seiberddiogelwch a Seiberwydnwch (Systemau Rhwydwaith a Gwybodaeth) 9. Legislative Consent Motion: The Cyber Security and Resilience (Network Information Systems) Bill C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch yn fawr. Galwaf nawr ar y Gweinidog Cabinet i ymateb i'r ddadl. Thank you. I now call on the Cabinet Minister to reply to the debate. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780137 436 En 2026-10-20T19:27:03 http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=21425&l=en http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=21425&l=cy 261020-9 9. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Seiberddiogelwch a Seiberwydnwch (Systemau Rhwydwaith a Gwybodaeth) 9. Legislative Consent Motion: The Cyber Security and Resilience (Network Information Systems) Bill C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy Y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni Price, Adam I'm very grateful for the committee's scrutiny, as I said. I have very limited time, and so I think that what I will undertake to do is to give a full response, setting out the rationale as to a number of issues that were raised and why we do think, in this instance, our recommendation is consistent with the principles in relation to delegated powers. There were very particular circumstances, which I referred to in my opening remarks, in relation to the timing of this LCM that meant that we weren't able to bring forward our position on consent earlier. I am grateful for the recognition that, at least in response to the committee, we were timely in that response, but I will undertake to give a fuller response to the committee and Senedd Members in relation to all the matters that were raised. Rwy'n ddiolchgar iawn am waith craffu'r pwyllgor, fel y dywedais i. Ychydig iawn o amser sydd gen i, ac felly rwy'n credu mai'r hyn y byddaf yn ymrwymo i'w wneud yw rhoi ymateb llawn, gan nodi'r rhesymeg ynghylch nifer o faterion a godwyd a pham yr ydym ni'n credu, yn yr achos hwn, bod ein hargymhelliad yn gyson â'r egwyddorion mewn perthynas â phwerau dirprwyedig. Roedd amgylchiadau arbennig iawn, y cyfeiriais i atyn nhw yn fy sylwadau agoriadol, mewn perthynas ag amseriad yr LCM hwn a oedd yn golygu na fu modd i ni gyflwyno ein safbwynt ar gydsyniad yn gynharach. Rwy'n ddiolchgar am y gydnabyddiaeth ein bod ni, o leiaf mewn ymateb i'r pwyllgor, wedi bod yn brydlon yn yr ymateb hwnnw, ond byddaf yn ymrwymo i roi ymateb llawnach i'r pwyllgor ac Aelodau'r Senedd mewn perthynas â'r holl faterion a godwyd. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780138 437 Cy 2026-10-20T19:28:09 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=21491&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=21491&l=en 261020-9 9. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Seiberddiogelwch a Seiberwydnwch (Systemau Rhwydwaith a Gwybodaeth) 9. Legislative Consent Motion: The Cyber Security and Resilience (Network Information Systems) Bill C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Felly, y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. The proposal is to agree the motion. Does any Member object? No. Therefore, the motion is agreed in accordance with Standing Order 12.36.  16317 7 2026-10-20T13:30:01 780144 438 Cy 261020-9 9. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Seiberddiogelwch a Seiberwydnwch (Systemau Rhwydwaith a Gwybodaeth) 9. Legislative Consent Motion: The Cyber Security and Resilience (Network Information Systems) Bill I Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36. 16317 7 2026-10-20T13:30:01 780145 439 Cy 2026-10-20T19:28:25 http://www.senedd.tv/cy/16317?startPos=21507&l=cy http://www.senedd.tv/en/16317?startPos=21507&l=en 261020-9 9. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Seiberddiogelwch a Seiberwydnwch (Systemau Rhwydwaith a Gwybodaeth) 9. Legislative Consent Motion: The Cyber Security and Resilience (Network Information Systems) Bill C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch yn fawr. Daw hynny â thrafodion heddiw i ben.  Thank you very much. That brings today's proceedings to a close.  16317 7 2026-10-20T13:30:01 780146 440 Cy 261020-9 9. Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol: Y Bil Seiberddiogelwch a Seiberwydnwch (Systemau Rhwydwaith a Gwybodaeth) 9. Legislative Consent Motion: The Cyber Security and Resilience (Network Information Systems) Bill I Daeth y cyfarfod i ben am 19:28. The meeting ended at 19:28.