16265 7 2026-09-30T13:30:01 773475 0 Cy 2026-09-30T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=-48598&l=en 260930-0 C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 775365 1 Cy 260930-0 I Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny. Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant wrth gyflwyno’r busnes. In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches. [R] indicates that the Member has declared an interest when tabling the business. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773476 2 Cy 260930-0 I Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Dirprwy Lywydd (Kerry Ferguson) yn y Gadair. The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Deputy Presiding Officer (Kerry Ferguson) in the Chair. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773478 3 Cy 2026-09-30T13:30:01 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=3&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=3&l=en 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Prynhawn da. Croeso i sesiwn Cyfarfod Llawn dydd Mercher. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb. Cwestiwn 1, David Mills. Good afternoon. Welcome to Wednesday's Plenary meeting. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality. Question 1, David Mills. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773481 4 Cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice B Tlodi Gwledig Rural Poverty 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773482 5 Cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice O 12171 12171 David Mills AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12171 Mills, David 1. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i fynd i'r afael â thlodi gwledig ym Mrycheiniog Tawe Nedd? OQ64579 1. What steps is the Welsh Government taking to tackle rural poverty in Brycheiniog Tawe Nedd? OQ64579 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773483 6 Cy 2026-09-30T13:30:25 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=27&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=27&l=en 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality Y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb Williams, Sioned Diolch am y cwestiwn. Thank you for the question. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773484 7 En 2026-09-30T13:30:26 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=28&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=28&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned We are supporting households across Brycheiniog Tawe Nedd through targeted measures, including cost-of-living support, access to the Warm Homes programme, free school meals expansion, childcare, and funding for local authority and community-based schemes that provide access to advice, services and financial support. Rydym yn cefnogi aelwydydd ledled Brycheiniog Tawe Nedd drwy fesurau wedi'u targedu, gan gynnwys cymorth costau byw, mynediad at raglen Cartrefi Clyd, ehangu darpariaeth prydau ysgol am ddim, gofal plant, a chyllid ar gyfer cynlluniau awdurdodau lleol a chymunedol sy'n darparu mynediad at gyngor, gwasanaethau a chymorth ariannol. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773485 8 En 2026-09-30T13:30:50 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=52&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=52&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12171 12171 David Mills AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12171 Mills, David Rural poverty in mid Wales is a hidden crisis, driven by low wages in work employment, high care dependency and now rising unemployment. Although very few people in Powys today experience absolute poverty, there are those who fail to achieve the standards of living that we expect in an affluent developed country beyond the basic necessities of life. Energy costs have risen exponentially, the price of diesel has hit an all-time high, but wages are not rising to match this. Latest figures show that the unemployment rate in mid and south west Wales has risen to 3.5 per cent over the year. I visited a job centre in Llandrindod Wells recently, where work coaches told me about the lack of jobs being created in rural areas. So, how is the Cabinet Minister working with other areas of Government to address rural poverty in mid Wales and focus on setting the conditions for rural businesses to thrive and take on new staff? Mae tlodi gwledig yng nghanolbarth Cymru yn argyfwng cudd, wedi'i achosi gan gyflogau isel, dibyniaeth uchel ar ofal, a nawr gan ddiweithdra cynyddol. Er mai ychydig iawn o bobl ym Mhowys heddiw sy'n byw mewn tlodi absoliwt, mae rhai nad ydynt yn mwynhau'r safonau byw rydym yn eu disgwyl mewn gwlad ddatblygedig gyfoethog y tu hwnt i anghenion sylfaenol bywyd. Mae costau ynni wedi codi'n esbonyddol, mae pris diesel wedi cyrraedd y lefel uchaf erioed, ond nid yw cyflogau'n codi i gyd-fynd â hyn. Mae'r ffigurau diweddaraf yn dangos bod y gyfradd ddiweithdra yng nghanolbarth a de-orllewin Cymru wedi codi i 3.5 y cant dros y flwyddyn. Ymwelais â chanolfan waith yn Llandrindod yn ddiweddar, lle dywedodd hyfforddwyr gwaith wrthyf am y diffyg swyddi newydd mewn ardaloedd gwledig. Felly, sut y mae'r Gweinidog Cabinet yn gweithio gyda meysydd eraill o'r Llywodraeth i fynd i'r afael â thlodi gwledig yng nghanolbarth Cymru a chanolbwyntio ar sicrhau'r amodau i fusnesau gwledig ffynnu a chyflogi staff newydd? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773492 9 En 2026-09-30T13:31:58 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=120&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=120&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr. I do recognise the specific way that poverty and deprivation can affect rural areas in particular. So, one of the things that I did was make sure that, when I announced funding for local authorities that provides support for wider poverty prevention activities and also emergency food aid, which include those community hubs where preventative services are provided, that funding also included an allocation for rural local authorities, a rural allocation, recognising the added challenges of delivering support in rural areas. That rural premium element has been included on a test-and-learn basis, to recognise the additional challenges, as the Member has outlined, and also the costs that rural local authorities and other services can face when delivering cost-of-living and poverty support. On your broader question, obviously, a fair and prosperous Wales, the whole of Wales, is the long-term vision of this Government, and it's reasserted in our programme for government. A key part of this vision is to support rural areas by policies across Government designed to bring tangible benefits to our rural communities. Our rural communities are diverse, they have diverse needs, they face challenges due to geography and distance and cost and scalability. And we know about ageing population in rural areas, lack of employment opportunities, lower wages and, of course, infrequent transport provisions. So, we're bringing forward a legislative duty on rural-proofing, and that's expected to bring long-term benefits to rural communities, considering their specific circumstances, and, of course, that is something that will apply across all Government policies. Diolch yn fawr. Rwy'n cydnabod y ffordd benodol y gall tlodi ac amddifadedd effeithio ar ardaloedd gwledig yn arbennig. Felly, un o'r pethau a wneuthum oedd sicrhau, pan gyhoeddais gyllid ar gyfer awdurdodau lleol sy'n darparu cymorth ar gyfer gweithgareddau atal tlodi ehangach a hefyd ar gyfer cymorth bwyd brys, sy'n cynnwys hybiau cymunedol lle darperir gwasanaethau ataliol, fod y cyllid hwnnw hefyd yn cynnwys dyraniad ar gyfer awdurdodau lleol gwledig, dyraniad gwledig, gan gydnabod yr heriau ychwanegol sydd ynghlwm wrth ddarparu cymorth mewn ardaloedd gwledig. Mae elfen y premiwm gwledig hwnnw wedi'i chynnwys ar sail profi a dysgu, i gydnabod yr heriau ychwanegol, fel y mae'r Aelod wedi'i amlinellu, a hefyd y costau y gall awdurdodau lleol gwledig a gwasanaethau eraill eu hwynebu wrth ddarparu cymorth costau byw a chymorth tlodi. Ar eich cwestiwn ehangach, yn amlwg, Cymru deg a ffyniannus, Cymru gyfan, yw gweledigaeth hirdymor y Llywodraeth hon, ac mae hynny wedi'i ailgadarnhau yn ein rhaglen lywodraethu. Rhan allweddol o'r weledigaeth hon yw cefnogi ardaloedd gwledig drwy bolisïau trawslywodraethol sydd wedi'u cynllunio i ddarparu manteision pendant i'n cymunedau gwledig. Mae ein cymunedau gwledig yn amrywiol, mae ganddynt anghenion amrywiol, maent yn wynebu heriau oherwydd daearyddiaeth a phellter a chost a'r gallu i addasu cymorth yn unol â'r anghenion. A gwyddom am boblogaethau sy'n heneiddio mewn ardaloedd gwledig, diffyg cyfleoedd cyflogaeth, cyflogau is, ac wrth gwrs, darpariaethau trafnidiaeth anaml. Felly, rydym yn cyflwyno dyletswydd ddeddfwriaethol ar brawfesur gwledig, a disgwylir i hynny ddarparu manteision hirdymor i gymunedau gwledig, o ystyried eu hamgylchiadau penodol, ac wrth gwrs, mae hynny'n rhywbeth a fydd yn berthnasol ar draws holl bolisïau'r Llywodraeth. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773496 10 Cy 2026-09-30T13:34:04 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=246&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=246&l=en 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12172 12172 Rebeca Phillips AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12172 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12172 Phillips, Rebaca Mae Llywodraeth Cymru newydd gyhoeddi pecyn o bron i £5 miliwn i gefnogi'r rhai sy'n dioddef tlodi ac i adeiladu gwydnwch ariannol hirdymor ar draws ein cymunedau. Sut fydd y Llywodraeth yn sicrhau bod y cyllid hwn yn cyrraedd y rhai mwyaf bregus, yn enwedig mewn rhannau gwledig o'n hetholaeth ni, Brycheiniog Tawe Nedd? Diolch yn fawr. The Welsh Government has just announced a package of almost £5 million to support those experiencing poverty and to build financial resilience in the long term across our communities. How will the Government ensure that this funding reaches the most vulnerable, particularly in rural parts of our constituency of Brycheiniog Tawe Nedd? Thank you. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773498 11 Cy 2026-09-30T13:34:30 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=272&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=272&l=en 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr i chi am y cwestiwn atodol yna, yn benodol am Frycheiniog Tawe Nedd—mae'n etholaeth, wrth gwrs, dwi'n ei rhannu. Ond, fel y dywedais i, rŷn ni fel Llywodraeth yn hollol benderfynol bod y cymorth rŷn ni'n gallu ei ddarparu, a'r gefnogaeth rŷn ni'n gallu ei darparu, yn cyrraedd y rhai sydd fwyaf mewn angen, gan gynnwys yr aelwydydd hynny sy'n wynebu heriau ychwanegol a chostau ychwanegol sy'n ymwneud â bod yn rhan o ardal wledig, fel y gwnes i osod mas yn fy ateb yn gynharach. Rŷn ni'n credu bod awdurdodau lleol gyda'r wybodaeth a'r ddealltwriaeth orau o ran sut i gefnogi'r cymunedau hynny. Felly, rŷn ni wedi rhoi i'r awdurdodau lleol yna ganllawiau i fynd gyda'r cyllid y gwnaeth yr Aelod gyfeirio ato fe, i sicrhau bod y cyllid yna yn mynd at y rhai sydd ei angen fwyaf, ond hefyd bod gyda nhw ddisgresiwn i ddefnyddio'r cyllid yna ar gyfer y prosiectau a'r cynlluniau fyddai'n cael yr effaith fwyaf. Byddwn ni'n gweithio'n agos nawr gyda'n partneriaid ni i sicrhau ein bod ni'n edrych ar sut y mae'r cyllid yna yn cael effaith, pwy fydd yn cael eu cyrraedd, pa mor effeithiol fydd e, fel roeddwn i'n dweud, gyda'r system brofi a dysgu yna, er mwyn sicrhau bod y cyllid yn cael ei ddefnyddio'n effeithiol. Thank you very much for that supplementary question, specifically about Brycheiniog Tawe Nedd, which is a constituency, of course, that I share. But, as I said, we as a Government are determined that the support that we can provide does reach those who are most in need, including those households that are facing additional challenges and additional costs related to being part of a rural area, as I set out in my earlier answer. We believe that local authorities have the best understanding and information on how to support those communities. So, we have given those local authorities guidelines to go with the funding that the Member referred to, to ensure that that funding does go to those who need it most, but also that they have some discretion to use that funding for the projects and schemes that would have the biggest impact. We will work closely now with our partners to ensure that we look at how that funding is having an effect, who it reaches, and how effective it will be, as I said, with this test-and-learn system, to ensure that that funding is being used effectively. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773479 12 Cy 2026-09-30T13:35:00 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=302&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=302&l=en 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773487 13 Cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice B Cefnogaeth i Deuluoedd Support for Families 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773488 14 Cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice O 332 332 Mike Hedges AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=332 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=332 Hedges, Mike 2. Sut y bydd Llywodraeth Cymru yn sicrhau y bydd Dechrau'n Deg a'r cynnig gofal plant newydd 20 awr, gyda'i gilydd, yn ddigon hyblyg i gefnogi bywydau gwaith teuluoedd? OQ64565 2. How will the Welsh Government ensure that Flying Start and the new 20-hour childcare offer will together be flexible enough to support families' working lives? OQ64565 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773489 15 Cy 2026-09-30T13:36:22 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=384&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=384&l=en 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch am y cwestiwn. Mae'n rhaid i'r gofal plant sy'n cael ei ariannu fod yn hyblyg i deuluoedd ac yn realistig hefyd i ddarparwyr. Felly, rŷn ni'n gweithio gydag awdurdodau lleol a darparwyr cofrestredig i ehangu'r ddarpariaeth mewn ffordd gynaliadwy. Bydd symud tuag at 20 awr yr wythnos yn caniatáu sesiynau hirach, mwy hyblyg er mwyn cefnogi rhieni i weithio, hyfforddi neu gynyddu eu horiau. Thank you for the question. Funded childcare must be flexible for families and deliverable for providers. We are working with local authorities and registered providers to expand provision sustainably. Moving towards 20 hours a week will enable longer, more flexible sessions to support parents to work, train or increase their hours. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773490 16 Cy 2026-09-30T13:36:50 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=412&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=412&l=en 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 332 332 Mike Hedges AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=332 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=332 Hedges, Mike Diolch am eich ateb. Thank you for that response. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773491 17 En 2026-09-30T13:36:53 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=415&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=415&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 332 332 Mike Hedges AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=332 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=332 Hedges, Mike Flying Start is a brilliant initiative, despite its flaws. Too many children start nursery with a developmental age of two, while some of the more advanced start with a developmental age approaching four. Some start not toilet trained and with very limited communication and social skills. Flying Start gives an opportunity to narrow that gap and helps build self-esteem so that children start school not as self-defined failures. There have been problems based on the lower super-output areas, where some of the wealthiest in Swansea were in Flying Start areas and some of the poorest were not. Using the Welsh index of multiple deprivation does not work in heterogeneous areas. House prices are a much better indicator. Will the Minister commit to continuing the Flying Start provision and improving on it? Mae Dechrau'n Deg yn fenter wych, er gwaethaf ei diffygion. Mae gormod o blant yn dechrau yn y feithrinfa gydag oed datblygiad o ddwy oed, tra bo rhai o'r plant mwy datblygedig yn dechrau gydag oed datblygiad sy'n agos at bedair oed. Mae rhai'n dechrau heb fod wedi'u hyfforddi i ddefnyddio'r toiled a chyda sgiliau cyfathrebu a chymdeithasol cyfyngedig iawn. Mae Dechrau'n Deg yn rhoi cyfle i leihau'r bwlch hwnnw ac yn helpu i feithrin hunan-barch fel nad yw plant yn dechrau yn yr ysgol yn fethiannau yn eu llygaid eu hunain. Bu problemau yn seiliedig ar yr ardaloedd cynnyrch ehangach haen is, lle roedd rhai o'r cyfoethocaf yn Abertawe mewn ardaloedd Dechrau'n Deg a rhai o'r tlotaf heb fod ynddynt. Nid yw defnyddio mynegai amddifadedd lluosog Cymru yn gweithio mewn ardaloedd heterogenaidd. Mae prisiau tai yn ddangosydd llawer gwell. A wnaiff y Gweinidog ymrwymo i barhau â darpariaeth Dechrau'n Deg a'i gwella? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773494 18 Cy 2026-09-30T13:37:37 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=459&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=459&l=en 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Dwi'n ddiolchgar iawn am y cwestiwn. Dwi'n meddwl eich bod chi wedi rhoi eich bys ar y peth yna, Mike. Hynny yw, rŷn ni wedi cael llythyron gan etholwyr—ac mae e'n dod o bob rhan—ac mae nifer fawr o Aelodau yn y Siambr yn pwysleisio'r pwynt yma, yn croesawu nod y Llywodraeth o ehangu'r ddarpariaeth a sicrhau tegwch, fel ein bod ni'n gallu cyrraedd y plant hynny a'r teuluoedd hynny sydd ar hyn o bryd ddim yn cael eu cyrraedd gan y model presennol. Rŷn ni hefyd yn gwybod bod y model yn un cymhleth a bod pobl weithiau yn colli mas ar gefnogaeth, ond hefyd rhai eraill ddim yn gallu mynd at y gefnogaeth hynny oherwydd y model daearyddol. Rwy'n falch iawn, yn Abertawe, fod y sir eisoes wedi cyflwyno cam cyntaf y gofal plant sy'n cael ei ariannu gan Lywodraeth Cymru ar gyfer pob plentyn dwy flwydd oed, 12.5 awr, ac felly fe fyddwn ni nawr yn symud at y cam nesaf yna o ddarparu mwy o oriau yr wythnos, gan hefyd sicrhau ein bod ni'n adeiladu ar yr ymyriadau hynod o bwysig a gwerthfawr yna i'r teuluoedd sydd fwyaf mewn angen. I'm extremely grateful for that question. I think you've put your finger on it there, Mike. We have received letters from constituents—and this comes from all areas—and many Members of the Chamber have also emphasised that very point, welcoming the Government's objective of expanding provision and ensuring fairness, so that we can reach those children and families who, at the moment, aren't reached by the current model. We also know that the model is a complex one, and that people sometimes lose out on support, but others can't even access the support because of that geographical model. I am very pleased that, in Swansea, the county has already introduced the first phase of the funded childcare provided by the Welsh Government for all children of two years of age, at 12.5 hours, and so we will move now to that next step of providing more hours a week, thereby ensuring that we do build on those very important and valuable interventions for those families most in need. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773499 19 En 2026-09-30T13:39:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=542&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=542&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 5196 5196 Sarah Rees https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5196 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5196 Rees, Sarah It's encouraging that the Plaid Cymru Welsh Government is on track to deliver 12.5 hours of funded childcare per week across all 22 local authorities by the end of the financial year, a commitment that Welsh Labour promised but failed to deliver in its last five-year term in Government. Ashamedly, poverty has seeped throughout our nation. Whilst Flying Start was a good starting point, the Bevan Foundation warned that relying on this framework risks unequal access and lacks the flexibility that parents need. The phrase 'postcode lottery' has become synonymous with Flying Start. Tackling poverty and inequality requires decisive action. This is why people voted for Plaid Cymru. We have a vision for childcare that actually works for families and puts money back in their pockets, when the average weekly cost of a childcare place in Wales is £290 a week, £58 more a week than in England. Will the Cabinet Minister provide more information on the timeline for rolling out the remainder of the offer and what steps are being taken to ensure equal access to the universal childcare that will tackle the cost of living? Mae'n galonogol fod Llywodraeth Plaid Cymru ar y trywydd iawn i ddarparu 12.5 awr o ofal plant a ariennir yr wythnos ar draws pob un o'r 22 awdurdod lleol erbyn diwedd y flwyddyn ariannol, ymrwymiad a addawyd ond na chyflawnwyd gan Lafur Cymru yn eu tymor pum mlynedd diwethaf mewn Llywodraeth. Yn gywilyddus, mae tlodi wedi treiddio drwy ein cenedl. Er bod Dechrau'n Deg yn fan cychwyn da, rhybuddiodd Sefydliad Bevan fod perygl y gallai dibynnu ar y fframwaith hwn arwain at fynediad anghyfartal, a'i fod yn brin o'r hyblygrwydd sydd ei angen ar rieni. Mae'r ymadrodd 'loteri cod post' wedi dod yn ddisgrifiad o Dechrau'n Deg. Mae angen camau pendant er mwyn trechu tlodi ac anghydraddoldeb. Dyma pam y pleidleisiodd y bobl dros Blaid Cymru. Mae gennym weledigaeth ar gyfer gofal plant sy'n gweithio i deuluoedd ac yn rhoi arian yn ôl yn eu pocedi, pan fo cost wythnosol gyfartalog gofal plant yng Nghymru yn £290 yr wythnos, £58 yn fwy yr wythnos nag yn Lloegr. A wnaiff y Gweinidog Cabinet ddarparu mwy o wybodaeth am yr amserlen ar gyfer cyflwyno gweddill y cynnig a pha gamau sy'n cael eu cymryd i sicrhau mynediad cyfartal at y gofal plant cyffredinol a fydd yn mynd i'r afael â chostau byw? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773501 20 En 2026-09-30T13:40:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=602&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773507 21 Cy 2026-09-30T13:40:03 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=605&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=605&l=en 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr, a dwi'n cydnabod hefyd yr ymgyrchu mae'r Aelod wedi'i wneud ar y cwestiwn o ran argaeledd a chost gofal plant, ac effaith hynny nid yn unig ar deuluoedd mewn tlodi, ond hefyd o ran anghydraddoldeb rhywedd sy'n effeithio'n bennaf, wrth gwrs, ar fenywod. Felly, fe wnaethoch chi sôn yn fanna am ddadansoddiad Sefydliad Bevan ynglŷn â'r model newydd a ddylai fod, neu'r model gorau a all fod, ar gyfer darparu gofal plant i bawb mewn ffordd sydd yn deg ac yn cyrraedd y nod. Dwi'n cytuno gyda hynny—bod yna heriau ac mae yna benderfyniadau pwysig sydd angen eu gwneud—ond hefyd fod yna, fel y mae Sefydliad Bevan wedi tanlinellu, gyfle nawr i wneud pethau'n wahanol ac yn well. Dwi'n cytuno bod y system ar hyn o bryd yn rhy gymhleth ac yn rhy gostus, felly hyn sydd wrth waelod ein rhaglen ni ar gyfer datblygu ac ehangu a gwneud yn siŵr bod y system sydd gyda ni yn esblygu er gwell. Felly, dwi'n meddwl, o ran yr amserlen, y byddwch chi'n gwybod ein bod ni wedi sôn am gymryd proses gam wrth gam. Mae hynny'n hanfodol er mwyn sicrhau ein bod ni'n gwneud hyn mewn ffordd sy'n gynaliadwy ac yn cymryd i ystyriaeth anghenion rhieni a darparwyr. Felly, fe fyddaf i yn gallu rhoi—. Rŷn ni wedi gweld cynnydd gwych ar hyn o bryd, fel gwnaeth yr Aelod sôn. Fe fyddwn ni'n gallu dweud erbyn diwedd y flwyddyn ariannol yma—felly, llai na blwyddyn o oes y Llywodraeth yma—y bydd pob plentyn dwy flywydd oed yn gallu cael cynnig o ofal plant ble bynnag maen nhw'n byw o 12.5 awr, ac fe fyddaf i'n diweddaru'r Senedd yn nes ymlaen y tymor hwn, siŵr o fod ar ddechrau Rhagfyr, ynglŷn â beth fydd y camau nesaf. Thank you, and I recognise as well the campaigning that the Member has done on the availability and cost of childcare and the effect of that not only on families in poverty, but also in terms of gender inequality that affects women mostly. You mentioned the analysis made by the Bevan Foundation in terms of the new model that should, or the best model that could, provide childcare to all in a way that is fair and reaches the aim. I agree with that—that there are challenges and important decisions that need to be made—but also, as the Bevan Foundation has underlined, that there is an opportunity now to do things differently and better. I agree that the system currently is too complex and too costly, and that's at the heart of our programme for developing and expanding and making sure that the system we have evolves for the better. So, I think, in terms of the timetable, you'll know that we have spoken about taking a step-by-step approach that's essential to ensure that we do this in a sustainable manner and that takes into consideration the needs of providers and parents. Therefore, I will be able to—. And we have seen excellent progress, as the Member mentioned. We will be able to say by the end of this financial year—so, in less than a year of this Government's time—that every two-year-old child can be offered childcare wherever they live of 12.5 hours, and I will update the Senedd later on this term, probably at the beginning of December, as to what the next steps will be.  16265 7 2026-09-30T13:30:01 773511 22 En 2026-09-30T13:42:14 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=736&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=736&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12154 12154 Catherine Cullen AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12154 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12154 Cullen, Catherine We are all aware that Flying Start has some limitations. Its delivery can vary between local authorities and some families are left out, but the figures also show that the programme is one that families are using. So, in 2025-26, 98.5 per cent of eligible children were offered Flying Start childcare, with 85.4 per cent taking up that offer. The programme also delivered 211,000 health contacts to families across Wales. I'm concerned that, in moving towards a universal offer, we could lose sight of the targeted support that Flying Start provides to some of Wales's most disadvantaged families. Flying Start is more than childcare. It provides health visiting, parental support and help with speech, language and communication. So, will the Government give this Senedd a clear guarantee that, as the universal childcare offer expands, families currently benefiting from the wider Flying Start package will not lose vital services or see them diluted? Diolch. Mae pob un ohonom yn ymwybodol fod gan Dechrau'n Deg rai cyfyngiadau. Gall y ddarpariaeth amrywio rhwng awdurdodau lleol ac mae rhai teuluoedd yn cael eu colli, ond mae'r ffigurau hefyd yn dangos bod y rhaglen yn un y mae teuluoedd yn ei defnyddio. Felly, yn 2025-26, cynigiwyd gofal plant Dechrau'n Deg i 98.5 y cant o blant cymwys, gydag 85.4 y cant yn manteisio ar y cynnig hwnnw. Hefyd, darparodd y rhaglen 211,000 o gysylltiadau iechyd i deuluoedd ledled Cymru. Rwy'n pryderu, wrth symud tuag at gynnig cyffredinol, y gallem golli golwg ar y cymorth wedi'i dargedu y mae Dechrau'n Deg yn ei ddarparu i rai o deuluoedd mwyaf difreintiedig Cymru. Mae Dechrau'n Deg yn fwy na gofal plant. Mae'n darparu ymweliadau iechyd, cymorth i rieni a chymorth gyda lleferydd, iaith a chyfathrebu. Felly, a wnaiff y Llywodraeth roi gwarant glir i'r Senedd hon, wrth i'r cynnig gofal plant cyffredinol ehangu, na fydd teuluoedd sy'n elwa o becyn ehangach Dechrau'n Deg ar hyn o bryd yn colli gwasanaethau hanfodol nac yn eu gweld yn cael eu gwanhau? Diolch. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773516 23 En 2026-09-30T13:43:17 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=799&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=799&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned I can absolutely give you that guarantee. Obviously, we do see a lot of families taking up the Flying Start offer, but, because it's limited geographically, there are many families, especially, we know, and there are more children in poverty who live outside Flying Start areas than actually live within Flying Start areas. So, this is why we're getting to grips with this model, because it isn't as effective as it could be. This is a Government that has prevention at its heart in everything we do, and we absolutely recognise the contribution that the other elements, besides childcare, of Flying Start can provide. So, we recognise the huge contribution that that workforce, specifically on the non-childcare elements of Flying Start, provide and the importance of their work. So, the end goal is a childcare and an early years system that includes that preventative element that is easier for families to navigate and is clearer for partners to deliver, and is better able to support all children who need that intervention. Yn sicr, gallaf roi'r warant honno i chi. Yn amlwg, rydym yn gweld llawer o deuluoedd yn manteisio ar gynnig Dechrau'n Deg, ond gan ei fod yn gyfyngedig yn ddaearyddol, gwyddom fod llawer o deuluoedd, yn enwedig, ac mae mwy o blant mewn tlodi yn byw y tu allan i ardaloedd Dechrau'n Deg nag sy'n byw o fewn ardaloedd Dechrau'n Deg. Felly, dyma pam ein bod yn mynd i'r afael â'r model hwn, am nad yw mor effeithiol ag y gallai fod. Mae hon yn Llywodraeth sydd ag atal wrth wraidd popeth a wnawn, ac rydym yn llwyr gydnabod y cyfraniad y gall elfennau eraill Dechrau'n Deg, ar wahân i ofal plant, ei wneud. Felly, rydym yn cydnabod y cyfraniad enfawr y mae'r gweithlu hwnnw, ar yr elfennau o Dechrau'n Deg nad ydynt yn ofal plant yn benodol, yn ei wneud a phwysigrwydd eu gwaith. Felly, y nod terfynol yw system gofal plant a blynyddoedd cynnar sy'n cynnwys yr elfen ataliol honno sy'n haws i deuluoedd ei llywio ac sy'n gliriach i bartneriaid ei chyflawni, ac sy'n gallu cefnogi pob plentyn sydd angen yr ymyrraeth honno yn well. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773644 24 Cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice B Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau Questions Without Notice from Party Spokespeople 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773521 25 Cy 2026-09-30T13:44:28 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=870&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=870&l=en 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Galwaf y nawr ar lefarywyr y pleidiau i holi'r Gweinidog Cabinet. Llefarydd Reform UK, Cristiana Emsley. I now call on the party spokespeople to question the Cabinet Minister. The Reform UK spokesperson, Cristiana Emsley. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773524 26 En 2026-09-30T13:44:35 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=877&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=877&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12185 12185 Cristiana Emsley AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12185 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12185 Emsley, Cristiana Diolch, Ddirprwy Lywydd. Deputy First Minister, I want to put you on notice from the outset: my questions today will be direct, so I respectfully ask you to address the questions rather than the person asking them. In June, I wrote to you asking seven specific questions about the implementation and protection of women's sex-based rights in Wales. For the first time, I'm making that correspondence public. I asked what action your Government would take, what timetable you would follow, what instruction would be issued to public bodies, how women's sex-based rights would be protected in practice, and whether existing Government policies and guidance would be reviewed. You answered none of those seven questions directly. You are the Cabinet Minister responsible for equality and human rights. More than three months later, women are entitled to something more than general assurances. Women do not need another statement of principle; they need implementation. So, I'll ask you again: what has your Government actually done to implement women's sex-based rights in Wales? What has changed? What instructions have been issued? And by what date can women expect those rights to be protected consistently in practice? Diolch, Ddirprwy Lywydd. Ddirprwy Brif Weinidog, rwyf am eich hysbysu o'r cychwyn cyntaf: bydd fy nghwestiynau heddiw yn uniongyrchol, felly gofynnaf yn barchus ichi ateb y cwestiynau yn hytrach na'r unigolyn sy'n eu gofyn. Ym mis Mehefin, ysgrifennais atoch yn gofyn saith cwestiwn penodol ynglŷn â gweithredu a diogelu hawliau menywod ar sail rhyw yng Nghymru. Am y tro cyntaf, rwyf am drafod yr ohebiaeth honno'n gyhoeddus. Gofynnais pa gamau y byddai eich Llywodraeth yn eu cymryd, pa amserlen y byddech yn ei dilyn, pa gyfarwyddyd a fyddai'n cael ei gyhoeddi i gyrff cyhoeddus, sut y byddai hawliau menywod ar sail rhyw yn cael eu diogelu'n ymarferol, ac a fyddai polisïau a chanllawiau presennol y Llywodraeth yn cael eu hadolygu. Ni wnaethoch ateb yr un o'r saith cwestiwn yn uniongyrchol. Chi yw'r Gweinidog Cabinet sy'n gyfrifol am gydraddoldeb a hawliau dynol. Fwy na thri mis yn ddiweddarach, mae hawl gan fenywod i fwy na sicrwydd cyffredinol yn unig. Nid oes angen datganiad o egwyddor arall ar fenywod; maent angen camau gweithredu. Felly, gofynnaf i chi eto: beth y mae eich Llywodraeth wedi'i wneud mewn gwirionedd i weithredu hawliau menywod ar sail rhyw yng Nghymru? Beth sydd wedi newid? Pa gyfarwyddiadau sydd wedi'u cyhoeddi? Ac erbyn pa ddyddiad y gall menywod ddisgwyl i'r hawliau hynny gael eu diogelu'n gyson yn ymarferol? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773532 27 En 2026-09-30T13:49:57 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=1199&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=1199&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773480 28 En 2026-09-30T13:45:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=902&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773493 29 Cy 2026-09-30T13:45:45 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=947&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=947&l=en 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch am y cwestiwn.  Thank you for the question.  16265 7 2026-09-30T13:30:01 773495 30 En 2026-09-30T13:45:48 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=950&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=950&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned I think there's a fundamental misunderstanding here. The Equality and Human Rights Commission's code of practice for services, public functions and associations, which came into force on 5 August, means that we have to comply with our legal duties as a Government in respect of the Equality Act 2010. All bodies and service providers must themselves ensure that they're complying with the law. The Welsh Government of course expects all organisations to comply with the law, and we've clearly stated that. But the application then means careful consideration of the guidance in each situation. It is the responsibility of all the bodies and service providers to do that. The EHRC is the regulator to ensure that that is happening. They are responsible for monitoring compliance with equality and human rights law, ensuring that public authorities and other duty bearers meet their obligations. That isn't a responsibility of the Government. Rwy'n credu bod camddealltwriaeth sylfaenol yma. Mae cod ymarfer y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol ar gyfer gwasanaethau, swyddogaethau cyhoeddus a chymdeithasau, a ddaeth i rym ar 5 Awst, yn golygu bod yn rhaid i ni gydymffurfio â'n dyletswyddau cyfreithiol fel Llywodraeth mewn perthynas â Deddf Cydraddoldeb 2010. Rhaid i bob corff a darparwr gwasanaethau sicrhau eu bod yn cydymffurfio â'r gyfraith. Wrth gwrs, mae Llywodraeth Cymru’n disgwyl i bob sefydliad gydymffurfio â'r gyfraith, ac rydym wedi datgan hynny'n glir. Ond mae cymhwyso wedyn yn golygu ystyried y canllawiau'n ofalus ym mhob sefyllfa. Cyfrifoldeb yr holl gyrff a darparwyr gwasanaethau yw gwneud hynny. Y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol yw'r rheoleiddiwr i sicrhau bod hynny'n digwydd. Nhw sy'n gyfrifol am fonitro cydymffurfiaeth â chyfraith cydraddoldeb a hawliau dynol, gan sicrhau bod awdurdodau cyhoeddus a deiliaid dyletswyddau eraill yn cyflawni eu rhwymedigaethau. Nid cyfrifoldeb y Llywodraeth yw hynny. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773500 31 En 2026-09-30T13:46:49 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=1011&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=1011&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12185 12185 Cristiana Emsley AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12185 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12185 Emsley, Cristiana I'm sticking to the parliamentary code of practice, so I can't answer back.  Deputy First Minister, in June, when I scrutinised the cost of your childcare— Rwy'n cadw at y cod ymarfer seneddol, felly ni chaf ateb yn ôl. Ddirprwy Brif Weinidog, ym mis Mehefin, pan graffais ar gost eich ymrwymiad gofal plant— 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773506 32 En 2026-09-30T13:46:58 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=1020&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=1020&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned You can. You can use your second question to do that.  Gallwch. Gallwch ddefnyddio eich ail gwestiwn i wneud hynny. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773509 33 En 2026-09-30T13:47:02 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=1024&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=1024&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12185 12185 Cristiana Emsley AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12185 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12185 Emsley, Cristiana No, I've got a lot to go through today, but the law is the law and the judgment was issued on 16 July. So, hiding behind the EHRC is not going to cut it. [Interruption.] Shall I carry on with the second question? Na, mae gennyf lawer i fynd drwyddo heddiw, ond y gyfraith yw'r gyfraith a chyhoeddwyd y dyfarniad ar 16 Gorffennaf. Felly, nid yw cuddio y tu ôl i'r Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol yn ddigon da. [Torri ar draws.] A ddylwn i barhau â'r ail gwestiwn? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773510 34 En 2026-09-30T13:47:18 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=1040&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=1040&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Perhaps you can write to the EHRC to get clarity.  Efallai y gallwch ysgrifennu at y comisiwn i gael eglurder. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773512 35 En 2026-09-30T13:47:21 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=1043&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=1043&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12185 12185 Cristiana Emsley AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12185 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12185 Emsley, Cristiana In July, when I scrutinised the cost of your childcare commitment, you told this Chamber that my questioning baffled you. You even suggested that I should do a little bit of reading. Well, I remain baffled by your bafflement, because scrutiny eventually extracted something rather important. Your £375 million mid point became a potential funding range of £250 million to £500 million a year. I would be delighted to do a little bit more reading if your Government would finally publish the numbers.  Deputy First Minister, let us leave the personal remarks behind and deal with the maths. What is your Government's latest fully modelled annual cost of delivering this commitment? What provisions are you asking the finance Minister to make in the forthcoming budget? What measurable benchmarks will you use to demonstrate that hundreds of millions of pounds of taxpayers' money has delivered the promised outcomes? Because the budget cannot be baffled by the maths and eventually the numbers have to add up. Ym mis Gorffennaf, pan graffais ar gost eich ymrwymiad gofal plant, fe ddywedoch chi wrth y Siambr hon fod fy nghwestiynau wedi eich drysu. Fe wnaethoch hyd yn oed awgrymu y dylwn wneud rhywfaint o ddarllen. Wel, rwy'n dal i fod yn ddryslyd gan eich dryswch, oherwydd yn y pen draw, daeth craffu o hyd i rywbeth eithaf pwysig. Roedd eich amcangyfrif canolig yn £375 miliwn mewn ystod ariannu bosibl o £250 miliwn i £500 miliwn y flwyddyn. Buaswn yn fwy na pharod i wneud rhagor o ddarllen pe bai eich Llywodraeth yn cyhoeddi'r ffigurau o'r diwedd. Ddirprwy Brif Weinidog, gadewch inni anghofio'r sylwadau personol a mynd i'r afael â'r fathemateg. Beth yw cost flynyddol ddiweddaraf eich Llywodraeth wedi'i modelu'n llawn ar gyfer cyflawni'r ymrwymiad hwn? Pa ddarpariaethau rydych chi'n gofyn i'r Gweinidog cyllid eu gwneud yn y gyllideb sydd ar y ffordd? Pa feincnodau mesuradwy y byddwch chi'n eu defnyddio i ddangos bod cannoedd o filiynau o bunnoedd o arian trethdalwyr wedi cyflawni'r canlyniadau a addawyd? Oherwydd ni all y fathemateg ddrysu'r gyllideb, ac yn y pen draw, rhaid i'r ffigurau wneud synnwyr. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773520 36 En 2026-09-30T13:48:20 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=1102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=1102&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned The figures will become clear in the forthcoming draft budget. You will be able to scrutinise that, the committees will be able to scrutinise that, and, of course, questions can be asked here of Ministers around their spending plans.  You're asking about progress. In terms of the money that we've already spent, you'll know that there was £55 million in total allocated in the supplementary budget, which we have put to work in terms of expanding childcare and also with some capital grants to enable that to happen. So, 78.9 per cent of all two-year-olds are now offered childcare. Over 13,000 new two-year-olds have been offered a childcare place. Over 9,900 new two-year-olds attended their funded childcare, and over 2,000 of those children attended funded childcare in a Welsh-medium setting.  As I said, we are now expecting, and I've had assurances from local authorities—. Many Members in the Chamber will probably see this happening now—their local authorities putting out that offer to parents of that age group. That's happening progressively in the way that we said it would. And then, by the end of the financial year, all two-year-olds in Wales, in every single local authority, will be offered 12.5 hours of funded childcare. I think there are quite a lot of statistics there for you. Bydd y ffigurau'n dod yn glir yn y gyllideb ddrafft sydd ar y ffordd. Byddwch yn gallu craffu ar hynny, bydd y pwyllgorau'n gallu craffu ar hynny, ac wrth gwrs, gellir gofyn cwestiynau yma i Weinidogion ynghylch eu cynlluniau gwariant. Rydych chi'n holi ynglŷn â chynnydd. O ran yr arian rydym eisoes wedi'i wario, fe fyddwch yn gwybod bod cyfanswm o £55 miliwn wedi'i ddyrannu yn y gyllideb atodol a roesom ar waith o ran ehangu gofal plant a hefyd gyda rhai grantiau cyfalaf i alluogi hynny i ddigwydd. Felly, mae 78.9 y cant o'r holl blant dwy oed bellach yn cael cynnig gofal plant. Mae dros 13,000 o blant dwy oed newydd wedi cael cynnig lle gofal plant. Mynychodd dros 9,900 o blant dwy oed newydd eu gofal plant a ariennir, a mynychodd dros 2,000 o'r plant hynny ofal plant a ariennir mewn lleoliad cyfrwng Cymraeg. Fel y dywedais, rydym nawr yn disgwyl, ac rwyf wedi cael sicrwydd gan awdurdodau lleol—. Mae'n debyg y bydd llawer o Aelodau yn y Siambr yn gweld hyn yn digwydd nawr—eu hawdurdodau lleol yn rhoi'r cynnig hwnnw i rieni'r grŵp oedran hwnnw. Mae hynny'n digwydd yn raddol yn y ffordd y dywedasom y byddai'n digwydd. Ac yna, erbyn diwedd y flwyddyn ariannol, bydd pob plentyn dwy oed yng Nghymru, ym mhob awdurdod lleol, yn cael cynnig 12.5 awr o ofal plant a ariennir. Rwy'n credu bod cryn dipyn o ystadegau yno i chi. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773486 37 En 2026-09-30T13:50:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=1202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=1202&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12185 12185 Cristiana Emsley AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12185 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12185 Emsley, Cristiana Deputy First Minister, I have another piece of correspondence that I'm making public for the first time today: our exchange about the veterans and armed forces covenant. In June, I asked you for something very simple, namely measurable outcomes—has veteran homelessness fallen, have healthcare waiting times improved, are veterans finding employment more successfully, and are they accessing housing more quickly. Your response listed programmes, pathways, meetings and future work, but, Deputy First Minister, an activity is not an outcome. A programme existing is not evidence that it is working. You told me that specific performance measures were something you were planning to raise with the UK Government, that the UK veterans strategy offered a potential way forward, and that further measures would be explored. We are now several months further on, so I'm asking you again: can you give this Senedd just one measurable outcome showing that veterans in Wales are materially better off because of the armed forces covenant on housing, homelessness, healthcare or employment? Will you now commit to publishing Welsh performance measures against which you, as the Minister responsible, can actually be held accountable? Ddirprwy Brif Weinidog, mae gennyf ohebiaeth arall rwy'n ei thrafod yn gyhoeddus am y tro cyntaf heddiw: ein gohebiaeth ynglŷn â chyfamod y lluoedd arfog a chyn-filwyr. Ym mis Mehefin, gofynnais i chi am rywbeth syml iawn, sef canlyniadau mesuradwy—a yw lefelau digartrefedd ymhlith cyn-filwyr wedi gostwng, a yw amseroedd aros gofal iechyd wedi gwella, a yw cyn-filwyr yn fwy llwyddiannus wrth ddod o hyd i waith, ac a ydynt yn cael mynediad at dai yn gyflymach. Rhestrodd eich ymateb raglenni, llwybrau, cyfarfodydd a gwaith yn y dyfodol, ond Ddirprwy Brif Weinidog, nid yw gweithgarwch yn ganlyniad. Nid yw'r ffaith bod rhaglen yn bodoli yn dystiolaeth ei bod yn gweithio. Fe ddywedoch chi wrthyf fod mesurau perfformiad penodol yn rhywbeth roeddech chi'n bwriadu ei godi gyda Llywodraeth y DU, fod strategaeth cyn-filwyr y DU yn cynnig ffordd bosibl ymlaen, ac y byddai mesurau pellach yn cael eu harchwilio. Mae sawl mis wedi mynd heibio bellach, felly gofynnaf i chi eto: a allwch chi roi un canlyniad mesuradwy i'r Senedd hon sy'n dangos bod cyn-filwyr yng Nghymru mewn gwell sefyllfa oherwydd cyfamod y lluoedd arfog ar dai, digartrefedd, gofal iechyd neu gyflogaeth? A wnewch chi ymrwymo nawr i gyhoeddi mesurau perfformiad ar gyfer Cymru y gellir eich dal chi, fel y Gweinidog sy'n gyfrifol, yn atebol yn eu herbyn? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773504 38 Cy 2026-09-30T13:51:10 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=1272&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=1272&l=en 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch am y cwestiwn. Thank you for the question. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773505 39 En 2026-09-30T13:51:11 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=1273&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=1273&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned We are of course, as I'll reiterate again, absolutely committed to upholding the principles of the armed forces covenant, ensuring fair access to healthcare, housing, employment, education, skills and training for veterans and their families. The covenant is absolutely a social justice issue, reducing the potential for disadvantage from serving in the armed forces. By and large, service in the armed forces does lead to positive outcomes. I have submitted a legislative consent memorandum to the Senedd in respect of the Armed Forces Bill, including its plans for broadening the armed forces covenant. The covenant, of course, doesn't specify outcomes or targets. It's about consideration. It's about understanding why there needs to be a specific way of working, to be adapted insofar as the services that veterans may come in contact with, to reduce that disadvantage and to afford a special consideration. It's clear that plans for broadening the armed forces covenant will impact the way we work, and so we need to consider policy now across a broad range of areas through that armed forces lens. We already have the ways and means to do that in other areas, of course, through our integrated impact assessment process. Wrth gwrs, fel y byddaf yn ei ailadrodd eto, rydym wedi ymrwymo'n llwyr i gynnal egwyddorion cyfamod y lluoedd arfog, gan sicrhau mynediad teg at ofal iechyd, tai, cyflogaeth, addysg, sgiliau a hyfforddiant i gyn-filwyr a'u teuluoedd. Mae'r cyfamod yn bendant yn fater cyfiawnder cymdeithasol, gan leihau'r potensial am anfantais o ganlyniad i wasanaethu yn y lluoedd arfog. Ar y cyfan, mae gwasanaethu yn y lluoedd arfog yn arwain at ganlyniadau cadarnhaol. Rwyf wedi cyflwyno memorandwm cydsyniad deddfwriaethol i'r Senedd mewn perthynas â Bil y Lluoedd Arfog, gan gynnwys ei gynlluniau ar gyfer ehangu cyfamod y lluoedd arfog. Nid yw'r cyfamod, wrth gwrs, yn nodi canlyniadau na thargedau. Mae'n ymwneud ag ystyriaeth. Mae'n ymwneud â deall pam y mae angen ffordd benodol o weithio, i'w haddasu o ran y gwasanaethau y gall cyn-filwyr ddod i gysylltiad â nhw, i leihau'r anfantais honno ac i roi ystyriaeth arbennig. Mae'n amlwg y bydd cynlluniau ar gyfer ehangu cyfamod y lluoedd arfog yn effeithio ar y ffordd rydym yn gweithio, ac felly mae angen inni ystyried polisi nawr ar draws ystod eang o feysydd drwy lens y lluoedd arfog. Mae gennym eisoes y ffyrdd a'r dulliau o wneud hynny mewn meysydd eraill wrth gwrs, drwy broses ein hasesiadau effaith integredig. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773515 40 Cy 2026-09-30T13:52:31 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=1353&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=1353&l=en 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Llefarydd Llafur Cymru, Lynne Neagle. Welsh Labour spokesperson, Lynne Neagle.  16265 7 2026-09-30T13:30:01 773517 41 En 2026-09-30T13:52:36 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=1358&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=1358&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 174 174 Lynne Neagle AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=174 Neagle, Lynne Diolch, Ddirprwy Lywydd. I'd like to return to Flying Start. The First Minister said in response to my colleague Ken Skates yesterday that she wants to build on Flying Start and make it available everywhere. But as I said to you, and as we've heard previously today, Flying Start is so much more than childcare. It is that enhanced health visiting, speech and language, and parenting support. I would argue that that focus on strong parent-infant relationships is one of the most defining things you can do to transform lifelong good mental health from babies growing into adults. The letter that went out from the Welsh Government to local authorities asking them not to use the term ‘Flying Start’ to describe Flying Start childcare has caused some concern. Indeed, there have been some suggestions, which I hope aren't true, that different local authorities have received different letters. I will ask you today: will you publish the letter that has gone to local authorities so that Senedd Members can understand what local authorities are being told about Flying Start? Diolch, Ddirprwy Lywydd. Hoffwn ddychwelyd at Dechrau'n Deg. Dywedodd y Prif Weinidog mewn ymateb i fy nghyd-Aelod Ken Skates ddoe ei bod am adeiladu ar Dechrau'n Deg a sicrhau bod y ddarpariaeth ar gael ym mhobman. Ond fel y dywedais wrthych, ac fel y clywsom eisoes heddiw, mae Dechrau'n Deg yn llawer mwy na gofal plant. Mae'n wasanaeth estynedig gan ymwelwyr iechyd, lleferydd ac iaith, a chymorth rhianta. Buaswn yn dadlau mai'r ffocws ar berthynas gref rhwng rhiant a baban yw un o'r pethau pwysicaf y gallwch eu gwneud i drawsnewid iechyd meddwl da gydol oes i fabanod wrth iddynt dyfu'n oedolion. Mae'r llythyr a anfonwyd gan Lywodraeth Cymru at awdurdodau lleol yn gofyn iddynt beidio â defnyddio'r term 'Dechrau'n Deg' i ddisgrifio gofal plant Dechrau'n Deg wedi peri rhywfaint o bryder. Yn wir, cafwyd rhai awgrymiadau, ac rwy'n gobeithio nad ydynt yn wir, fod gwahanol awdurdodau lleol wedi derbyn gwahanol lythyrau. Rwy'n gofyn i chi heddiw: a wnewch chi gyhoeddi'r llythyr a anfonwyd at awdurdodau lleol fel y gall Aelodau'r Senedd ddeall yr hyn sy'n cael ei ddweud wrth awdurdodau lleol ynglŷn â Dechrau'n Deg? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773525 42 En 2026-09-30T13:53:59 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=1441&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=1441&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned I just want to reflect first of all that there seems to be the suggestion that there's some kind of malign motivation behind the fact that we want to evolve this model, and there absolutely isn't. Local authorities, of course, have been engaged with us from the very beginning. There’s a WLGA representative on the expert group, and has been from the early days of this Government, because we started work on this commitment, as you would expect, immediately after the Cabinet was formed. They have always been fully in the loop. As regards the moving away from that model, that's absolutely not what this is about. It's about evolving what it is. The main reason why we want to call something Welsh Government-funded childcare is for the very reason, as I outlined earlier, that people, now we’re making a universal offer, don't think they're eligible, because they're so used to the Flying Start geographical cliff edge that means that somebody in one street is eligible and somebody on the other street isn't. So, what we wanted to do in the promotion of our rolling out of universal childcare is make that clear. That was the sole motivation: it was a communication to make it clear to parents that they were now eligible for that universal offer. Hoffwn nodi yn gyntaf oll fod yna awgrym fod rhyw fath o gymhelliant maleisus y tu ôl i'r ffaith ein bod eisiau esblygu'r model hwn, ac nid yw hynny'n wir o gwbl. Mae awdurdodau lleol, wrth gwrs, wedi bod yn ymgysylltu â ni o'r cychwyn cyntaf. Mae cynrychiolydd o CLlLC yn aelod o'r grŵp arbenigol, ac mae wedi bod yno ers dyddiau cynnar y Llywodraeth hon, gan inni ddechrau gweithio ar yr ymrwymiad hwn, fel y byddech yn ei ddisgwyl, yn syth ar ôl i'r Cabinet gael ei ffurfio. Maent wedi bod yn gwbl ymwybodol o'r sefyllfa drwy'r amser. O ran ymbellhau oddi wrth y model hwnnw, nid dyna yw hyn o gwbl. Mae a wnelo ag esblygu beth ydyw. Y prif reswm pam ein bod eisiau galw rhywbeth yn ofal plant a ariennir gan Lywodraeth Cymru, fel yr amlinellais yn gynharach, yw nad yw pobl, nawr ein bod bellach yn gwneud cynnig cyffredinol, yn meddwl eu bod yn gymwys, am eu bod mor gyfarwydd ag ymyl clogwyn daearyddol Dechrau'n Deg sy'n golygu bod rhywun mewn un stryd yn gymwys a rhywun ar stryd arall heb fod yn gymwys. Felly, yr hyn roeddem am ei wneud wrth hyrwyddo'r gwaith o gyflwyno gofal plant cyffredinol oedd gwneud hynny'n glir. Dyna oedd yr unig gymhelliant: roedd yn ffordd o fynegi'n glir i rieni eu bod bellach yn gymwys ar gyfer y cynnig cyffredinol hwnnw. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773502 43 En 2026-09-30T13:55:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=1502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=1502&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773503 44 En 2026-09-30T13:55:21 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=1523&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=1523&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 174 174 Lynne Neagle AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=174 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=174 Neagle, Lynne Thank you for that clarification. I think it would be useful if you could commit to publishing the letter for transparency. I don't think anybody is suggesting malign intent; I and others are worried about a programme that provides a package of support for babies at a really critical time in their lives. You've talked about evolving the programme, and I recognise what's been said about the number of children living in poverty that aren't able to access it, but, for me, the solution to that is to look at how it's delivered, rather than to alter the four-element basis of Flying Start. When you talk about evolving Flying Start, is it your intention to offer that range of services to more children by looking at how that is delivered? What assurance can you give that nobody who is receiving that service now will lose it, and that, actually, more people will have the opportunity to access that range of support in that critical first 1,000 days? Diolch am eich eglurhad. Rwy'n credu y byddai'n ddefnyddiol pe gallech ymrwymo i gyhoeddi'r llythyr er tryloywder. Ni chredaf fod unrhyw un yn awgrymu bwriad maleisus; rwyf i ac eraill yn poeni am raglen sy'n darparu pecyn o gymorth i fabanod ar adeg wirioneddol dyngedfennol yn eu bywydau. Rydych chi wedi sôn am esblygu'r rhaglen, ac rwy'n cydnabod yr hyn a ddywedwyd ynglŷn â nifer y plant sy'n byw mewn tlodi nad ydynt yn gallu cael mynediad ati, ond i mi, yr ateb i hynny yw edrych ar sut y caiff ei chyflwyno, yn hytrach na newid sail pedair elfen Dechrau'n Deg. Pan fyddwch chi'n sôn am esblygu Dechrau'n Deg, a ydych chi'n bwriadu cynnig yr ystod honno o wasanaethau i fwy o blant drwy edrych ar sut y caiff hynny ei gyflwyno? Pa sicrwydd y gallwch ei roi na fydd unrhyw un sy'n derbyn y gwasanaeth hwnnw ar hyn o bryd yn ei golli, ac mewn gwirionedd, y bydd mwy o bobl yn cael cyfle i gael yr ystod honno o gymorth yn y 1,000 diwrnod cyntaf hollbwysig? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773508 45 En 2026-09-30T13:56:31 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=1593&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=1593&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned That is absolutely our intention. You will know, as the former Chair—. I think you conducted an inquiry when you were Chair of the Children, Young People and Education Committee in the Senedd before last. I think you did an inquiry on outreach and on how that approach wasn't reaching all those in need. So, I know that you understand this well. We've used that Flying Start model as the current vehicle for the first phase of our expansion of childcare, but, of course, we have to make sure that the support that is available is available for all children, for all the reasons that your committee inquiry pointed out. At the same time as delivering that universal childcare offer, we have to look at options to enhance the early years support that we're providing, to make sure it does get to all those children. The majority of children in poverty in Wales do not live in Flying Start areas, and therefore are not able to avail themselves of it. When I say 'enhance', that would mean that the children within those Flying Start areas who are currently receiving that support absolutely will not be losing out. Yn sicr, dyna yw ein bwriad. Fe fyddwch yn gwybod, fel cyn-Gadeirydd—. Rwy'n credu eich bod wedi cynnal ymchwiliad pan oeddech yn Gadeirydd y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg yn y Senedd cyn y ddiwethaf. Rwy'n credu eich bod wedi cynnal ymchwiliad ar allgymorth ac ar sut nad oedd y dull hwnnw'n cyrraedd pawb mewn angen. Felly, gwn eich bod yn deall hyn yn iawn. Rydym wedi defnyddio'r model Dechrau'n Deg hwnnw fel y cyfrwng presennol ar gyfer cam cyntaf ein gwaith o ehangu gofal plant, ond wrth gwrs, rhaid inni sicrhau bod y cymorth sy'n bodoli ar gael i bob plentyn, am yr holl resymau a nododd eich ymchwiliad pwyllgor. Ar yr un pryd â chyflwyno'r cynnig gofal plant cyffredinol hwnnw, rhaid inni edrych ar opsiynau i wella'r cymorth blynyddoedd cynnar rydym yn ei ddarparu, i sicrhau ei fod yn cyrraedd yr holl blant hynny. Nid yw'r rhan fwyaf o blant mewn tlodi yng Nghymru yn byw mewn ardaloedd Dechrau'n Deg, ac felly nid ydynt yn gallu manteisio arno. Pan ddywedaf 'gwella', byddai hynny'n golygu na fydd y plant yn yr ardaloedd Dechrau'n Deg hynny sy'n cael y cymorth hwnnw ar hyn o bryd ar eu colled o gwbl. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773513 46 Cy 2026-09-30T13:57:49 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=1671&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=1671&l=en 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Natasha Asghar. Welsh Conservative spokesperson, Natasha Asghar. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773514 47 En 2026-09-30T13:57:52 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=1674&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=1674&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 336 336 Natasha Asghar AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=336 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=336 Asghar, Natasha Thank you so much, Deputy Presiding Officer. Cabinet Minister, many households across Wales are struggling with rising living costs, yet too often the response from your Welsh Government is to request more powers and expand dependency, rather than creating opportunity. Recent debates around welfare reform and our ballooning benefit bill have highlighted the need to ensure that support reaches those who genuinely need it, whilst also helping others into sustainable employment. At the same time, Wales continues to have some of the lowest wages and highest levels of economic inactivity in the United Kingdom. My Welsh Conservative colleagues and I argue the best route out of poverty is through lower taxes, economic growth and job creation, not an ever-growing reliance on the welfare state. Cabinet Minister, what assessment has the Plaid Cymru Government made of whether your anti-poverty policies are actually reducing long-term welfare dependency rather than simply managing or, at worst, masking the symptoms of poverty? Thank you. Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Weinidog Cabinet, mae llawer o gartrefi ledled Cymru’n ei chael hi'n anodd gyda chostau byw cynyddol, ond yn rhy aml, yr ymateb gan Lywodraeth Cymru yw gofyn am fwy o bwerau ac ehangu dibyniaeth, yn hytrach na chreu cyfleoedd. Mae dadleuon diweddar ynghylch diwygio lles a'n bil budd-daliadau cynyddol wedi tynnu sylw at yr angen i sicrhau bod cymorth yn cyrraedd y rhai sydd ei angen go iawn, gan helpu eraill i sicrhau cyflogaeth gynaliadwy. Ar yr un pryd, mae Cymru’n parhau i fod â rhai o'r cyflogau isaf a'r lefelau uchaf o anweithgarwch economaidd yn y Deyrnas Unedig. Mae fy nghyd-Geidwadwyr Cymreig a minnau'n dadlau mai'r llwybr gorau allan o dlodi yw trethi is, twf economaidd a chreu swyddi, nid dibyniaeth barhaus gynyddol ar y wladwriaeth les. Weinidog Cabinet, pa asesiad y mae Llywodraeth Plaid Cymru wedi'i wneud o'r graddau y mae eich polisïau gwrthdlodi'n lleihau dibyniaeth hirdymor ar les mewn gwirionedd yn hytrach na dim ond rheoli, neu ar ei waethaf, cuddio symptomau tlodi? Diolch. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773518 48 En 2026-09-30T13:58:41 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=1723&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=1723&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch. The Member is absolutely right as regards economic prosperity. Making sure that we have well-paid jobs and jobs that pay fairly and have fair work conditions is absolutely key to making sure that we can lift families out of poverty. But I do reject the narrative around dependency on benefits. People are eligible for those benefits because their income is currently not sufficient to make sure that they are able to live with dignity and meet their essential needs. I think there is a fundamental difference of values and principles between us on this. We will absolutely make sure that every penny that this Government spends—and, obviously, the Member knows that welfare policy is not devolved to Wales—goes to those who most need that support. And of course, we will not be quibbling about who is eligible for that support. If they are in need, if they are in poverty, if they are disabled and need our help, then we will help them. Diolch. Mae'r Aelod yn llygad ei lle o ran ffyniant economaidd. Mae sicrhau bod gennym swyddi ar gyflogau da a swyddi sy'n talu'n deg ac sydd ag amodau gwaith teg yn gwbl allweddol er mwyn sicrhau y gallwn godi teuluoedd allan o dlodi. Ond rwy'n gwrthod y naratif ynghylch dibyniaeth ar fudd-daliadau. Mae pobl yn gymwys i gael y budd-daliadau hynny am nad yw eu hincwm yn ddigonol ar hyn o bryd i sicrhau eu bod yn gallu byw gydag urddas a diwallu eu hanghenion hanfodol. Rwy'n credu bod gwahaniaeth sylfaenol rhyngom ar hyn o ran gwerthoedd ac egwyddorion. Byddwn yn bendant yn sicrhau bod pob ceiniog y mae'r Llywodraeth hon yn ei gwario—ac yn amlwg, fe ŵyr yr Aelod nad yw polisi lles wedi'i ddatganoli i Gymru—yn mynd i'r rhai sydd angen y cymorth hwnnw fwyaf. Ac wrth gwrs, nid ydym am ddadlau ynghylch pwy sy'n gymwys i gael y cymorth hwnnw. Os ydynt mewn angen, os ydynt yn byw mewn tlodi, os ydynt yn anabl ac angen ein cymorth, byddwn yn eu helpu. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773522 49 En 2026-09-30T13:59:51 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=1793&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=1793&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 336 336 Natasha Asghar AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=336 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=336 Asghar, Natasha Thank you for that response, Cabinet Minister. Tackling child poverty is one of your Government's key stated priorities. However, despite nearly three decades of Labour-led Governments here in Wales, some that your party even helped prop up, too many families remain dependent on benefits, foodbanks and emergency support. Your own portfolio includes responsibility for co-ordinating measures to tackle child poverty and engagement with UK Government on such matters. Yet many working families tell us that what they need is not another strategy or warm words—they need better paying jobs, affordable childcare and stronger economic growth. The Welsh Conservatives have proposed such measures by extending free childcare, reducing the tax burden on working households to ensure that they keep more of what they earn, whilst also calling for a dedicated poverty action plan, focusing on children and fuel poverty. Given the continued rise in reliance on the welfare state amongst many Welsh households, can you, Cabinet Minister, explain how your Government's approach differs from treating poverty after it occurs, instead of addressing the actual cause that keeps families trapped with it in the first place? Diolch am eich ymateb, Weinidog Cabinet. Mae trechu tlodi plant yn un o flaenoriaethau allweddol datganedig eich Llywodraeth. Fodd bynnag, er gwaethaf bron i dri degawd o Lywodraethau dan arweiniad Llafur yma yng Nghymru, rhai y gwnaeth eich plaid chi helpu i'w cynnal hyd yn oed, mae gormod o deuluoedd yn parhau i fod yn ddibynnol ar fudd-daliadau, banciau bwyd a chymorth brys. Mae eich portffolio eich hun yn cynnwys cyfrifoldeb am gydgysylltu mesurau i drechu tlodi plant ac ymgysylltu â Llywodraeth y DU ar faterion o'r fath. Ac eto mae llawer o deuluoedd sy'n gweithio yn dweud wrthym nad strategaeth arall na geiriau cynnes yw'r hyn sydd ei angen arnynt—maent angen swyddi sy'n talu'n well, gofal plant fforddiadwy a thwf economaidd cryfach. Mae'r Ceidwadwyr Cymreig wedi cynnig mesurau o'r fath drwy ymestyn gofal plant am ddim, lleihau'r baich treth ar aelwydydd sy'n gweithio i sicrhau eu bod yn cadw mwy o'r hyn y maent yn ei ennill, a galw hefyd am gynllun gweithredu pwrpasol ar dlodi, gan ganolbwyntio ar blant a thlodi tanwydd. O ystyried y cynnydd parhaus mewn dibyniaeth ar y wladwriaeth les ymhlith llawer o aelwydydd Cymru, a allwch chi, Weinidog Cabinet, egluro sut y mae dull eich Llywodraeth chi o weithredu yn wahanol i drin tlodi ar ôl iddo ddigwydd, yn hytrach na mynd i'r afael â'r achosion sy'n caethiwo teuluoedd mewn tlodi yn y lle cyntaf? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773497 50 En 2026-09-30T14:00:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=1802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=1802&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773523 51 En 2026-09-30T14:00:50 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=1852&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=1852&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Well, I'm glad that you agree with me and I hope you were listening carefully to the action we are taking on affordable childcare. That's why it's one of our main priorities as a Government and one of the main policies that, of course, I'm working on. It's a transformational, complex policy, but we absolutely know that it is fundamental to making sure that we can make those costs less for families and also give them the opportunity to be able to get back into the labour market and also increase their hours and get back into training and education. On the point on how we're doing things differently, well, I have already said and set out, and reiterated this in my scrutiny session in committee last week, that I am not going to be throwing the baby out with the bath water as regards the child poverty strategy. But I do think that it needs a tighter focus and I do think that it needs measurable targets and milestones for us to make sure that what we are doing is having the desired effect and the intended effect. So, I have already started work on developing and focusing in on what that more honed child poverty strategy can look like, and, as I said, including thinking about how we can evaluate as we go along, making sure we measure our progress. So, we will be working on that, we're developing it with stakeholders, considering, then, how to report on that progress to show what impact we are having. And I've already met with our external reference group and I've also met across Cabinet as well. We've got a cross-Cabinet taskforce on this very issue to make sure that we are aligned on our ambitions for that strategy and the types of targets we think will be useful to guide our work. Wel, rwy'n falch eich bod chi'n cytuno â mi ac rwy'n gobeithio eich bod chi'n gwrando'n ofalus ar y camau rydym yn eu cymryd ar ofal plant fforddiadwy. Dyna pam y mae'n un o'n prif flaenoriaethau fel Llywodraeth ac yn un o'r prif bolisïau rwy'n gweithio arno, wrth gwrs. Mae'n bolisi trawsnewidiol, cymhleth, ond rydym yn sicr yn gwybod ei fod yn hanfodol i wneud yn siŵr y gallwn wneud y costau hynny'n llai i deuluoedd a rhoi cyfle iddynt allu dychwelyd i'r farchnad lafur a chynyddu eu horiau a throi'n ôl at hyfforddiant ac addysg. Ar y pwynt ynglŷn â sut rydym yn gwneud pethau'n wahanol, wel, rwyf eisoes wedi dweud ac wedi ailadrodd hyn yn fy sesiwn graffu yn y pwyllgor yr wythnos diwethaf, nad wyf yn mynd i golli'r hyn sy'n dda wrth gael gwared ar yr hyn sy'n wael o ran y strategaeth tlodi plant. Ond rwy'n credu bod angen ffocws tynnach arni ac rwy'n credu bod angen targedau a cherrig milltir mesuradwy er mwyn inni wneud yn siŵr bod yr hyn a wnawn yn cael yr effaith a ddymunir ac a fwriadwyd. Felly, rwyf eisoes wedi dechrau gweithio ar ddatblygu a chanolbwyntio ar y strategaeth tlodi plant honno, a chan gynnwys meddwl sut y gallwn werthuso wrth i ni fynd ymlaen fel y dywedais, a gwneud yn siŵr ein bod yn mesur ein cynnydd. Felly, byddwn yn gweithio ar hynny, rydym yn ei ddatblygu gyda rhanddeiliaid, gan ystyried felly sut i adrodd ar y cynnydd hwnnw i ddangos pa effaith a gawn. Ac rwyf eisoes wedi cyfarfod â'n grŵp cyfeirio allanol ac wedi cyfarfod ar draws y Cabinet hefyd. Mae gennym dasglu ar draws y Cabinet ar yr union fater hwn i wneud yn siŵr ein bod yn cyd-fynd â'n huchelgeisiau ar gyfer y strategaeth honno a'r mathau o dargedau y credwn y byddant yn ddefnyddiol i lywio ein gwaith. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773527 52 Cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice B Gofal Plant Childcare 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773528 53 Cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice O 8371 8371 Elwyn Vaughan https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8371 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8371 Vaughan, Elwyn 3. A wnaiff y Gweinidog Cabinet roi diweddariad ar gyflwyno cynnig gofal plant Llywodraeth Cymru ym Mhowys? OQ64599 3. Will the Cabinet Minister provide an update on the roll-out of the Welsh Government’s childcare offer in Powys? OQ64599 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773529 54 Cy 2026-09-30T14:02:49 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=1971&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=1971&l=en 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr am y cwestiwn. Gan ddefnyddio'r cyllid ychwanegol y gwnaethon ni ei gyhoeddi yn gynharach eleni, rwyf wrth fy modd bod Powys yn gallu cyflwyno cam cyntaf y cynnig gofal plant a ariennir gan y Llywodraeth o 12.5 awr o ofal o ansawdd i bob plentyn dwy oed o fis Ionawr 2027. Thank you very much for the question. Using the additional funding we announced earlier this year, I am delighted that Powys is able to roll out the first phase of the Government funded childcare offer of 12.5 hours of quality childcare for all two-year-olds from January 2027. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773531 55 Cy 2026-09-30T14:03:10 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=1992&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=1992&l=en 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8371 8371 Elwyn Vaughan https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8371 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8371 Vaughan, Elwyn Diolch yn fawr am y diweddariad positif yna. Mae gwastad yn bryder yn y canolbarth fod pob dim yn mynd i'r ardaloedd trefol neu ddinesig. Byddai cael sicrwydd, felly, bydd ein hardaloedd gwledig yr un mor gymwys ac yn elwa o'r datblygiad pwysig yma ym maes gofal plant yn cael ei werthfawrogi. Diolch yn fawr. Thank you very much for that positive update. There is always a concern in mid Wales that everything goes to urban or city areas. An assurance, therefore, that our rural areas will also benefit from this important development in childcare would be appreciated. Thank you very much. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773552 56 Cy 2026-09-30T14:03:27 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=2009&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=2009&l=en 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch. Ie, mae gofal plant hyblyg yn hanfodol, dwi'n meddwl, er mwyn cefnogi teuluoedd gyda chostau byw, a hynny ar draws Cymru ac ar draws pob ardal, er mwyn galluogi rhieni, fel roeddwn i'n sôn, i fanteisio ar fwy o gyfleoedd i weithio, i astudio, neu gynyddu eu horiau nhw, ac, wrth gwrs, er mwyn rhoi'r dechrau gorau hefyd i bob plentyn. Felly, rŷn ni'n datblygu'r cynnig gofal plant yna, a'r flaenoriaeth, fel roeddwn i'n sôn, oedd cynnig y 12.5 awr yma i bob plentyn ar draws Cymru—ac mae Powys yn dangos eu bod nhw'n mynd i fod yn gwneud cynnydd ar hynny yn fuan iawn, felly, dwi wrth fy modd. Ac mae disgwyl i'r system geisiadau yna agor i bob teulu ym Mhowys erbyn diwedd Tachwedd. Thank you. Yes, flexible childcare is crucial, I think, in order to support families with the cost of living, across Wales and in every area, in order to enable parents, as I mentioned, to take up more opportunities to work, to study or to increase their hours, and, of course, to give the best possible start to every child too. So, we are developing that childcare offer, and the priority, as I mentioned, was the offer of 12.5 hours for all children across Wales—and Powys has demonstrated that they will be making progress on that very soon, so I am delighted. And the applications system is expected to open to all families in Powys by the end of November. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773560 57 En 2026-09-30T14:04:18 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=2060&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=2060&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12187 12187 Andrew Griffin AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12187 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12187 Griffin, Andrew Thank you, Cabinet Minister. I welcome the principle of extending childcare, but there does seem to be a rather large gap between announcing an entitlement and families actually benefiting from it. Powys County Council has itself estimated that the parents of more than 1,000 young children in the county could be missing out on free or reduced-cost childcare. And, of course, in a county as large and rural as Powys, eligibility is only half the issue. There also has to be a suitable provider within a reasonable distance of where a family lives. So, Cabinet Minister, as you roll out this offer, what are you doing to ensure that Powys County Council not only identifies those families who are entitled to support, but has sufficient childcare provision for them actually to use it? Diolch, Weinidog Cabinet. Rwy'n croesawu'r egwyddor o ehangu gofal plant, ond ymddengys bod bwlch eithaf mawr rhwng cyhoeddi hawl a theuluoedd yn elwa ohono mewn gwirionedd. Mae Cyngor Sir Powys ei hun wedi amcangyfrif y gallai rhieni mwy na 1,000 o blant ifanc yn y sir fod yn colli gofal plant am ddim neu ar gost ostyngedig. Ac wrth gwrs, mewn sir mor fawr a gwledig â Phowys, dim ond hanner y broblem yw cymhwysedd. Rhaid bod darparwr addas hefyd o fewn pellter rhesymol o ble mae teulu'n byw. Felly, Weinidog Cabinet, wrth ichi gyflwyno'r cynnig hwn, beth rydych chi'n ei wneud i sicrhau bod Cyngor Sir Powys nid yn unig yn nodi'r teuluoedd sydd â hawl i gymorth, ond bod ganddo ddarpariaeth gofal plant digonol iddynt ei ddefnyddio mewn gwirionedd? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773519 58 En 2026-09-30T14:05:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=2102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=2102&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773526 59 Cy 2026-09-30T14:05:02 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=2104&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=2104&l=en 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn atodol yna. Thank you very much for that supplementary question. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773530 60 En 2026-09-30T14:05:05 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=2107&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=2107&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned We are committed to ensuring that childcare expansion works for families in all parts of Wales, and that's including rural communities, where provision can be more dispersed and can be more fragile. So, we already have some flexibility in the system through guidance, through funding and local authority planning. But we are, as a part of this expansion programme, actively looking at what more can be done to ensure childcare hours and transport solutions and capital investment all respond to the specific needs of rural communities. So, local authorities use childcare sufficiency assessments and annual action plans to identify those gaps in provision, including those rural challenges, and we continue to support practical solutions, then, such as co-locations with schools and community hubs. We also recognise that childminders are really important as well in rural communities, and so we're working with partners, including Cwlwm, to support workforce development, business sustainability and provider capacity. Rydym wedi ymrwymo i sicrhau bod ehangu gofal plant yn gweithio i deuluoedd ym mhob rhan o Gymru, ac mae hynny'n cynnwys cymunedau gwledig, lle gall y ddarpariaeth fod yn fwy gwasgaredig ac yn fwy bregus. Felly, mae gennym eisoes rywfaint o hyblygrwydd yn y system trwy ganllawiau, trwy gyllid a chynllunio gan awdurdodau lleol. Ond rydym yn edrych yn weithredol yn rhan o'r cynllun ehangu ar yr hyn y gellir ei wneud i sicrhau bod oriau gofal plant ac atebion trafnidiaeth a buddsoddiad cyfalaf oll yn ymateb i anghenion penodol cymunedau gwledig. Felly, mae awdurdodau lleol yn defnyddio asesiadau digonolrwydd gofal plant a chynlluniau gweithredu blynyddol i nodi bylchau yn y ddarpariaeth, gan gynnwys heriau gwledig, ac rydym yn parhau i gefnogi atebion ymarferol, fel cydleoli gydag ysgolion a hybiau cymunedol. Rydym hefyd yn cydnabod bod gwarchodwyr plant yn bwysig iawn mewn cymunedau gwledig, ac felly rydym yn gweithio gyda phartneriaid, gan gynnwys Cwlwm, i gefnogi datblygu'r gweithlu, cynaliadwyedd busnesau a chapasiti darparwyr. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773537 61 Cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice B Swyddfa Bost Caerffili Caerphilly Post Office 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773538 62 Cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice O 518 518 Lindsay Whittle AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=518 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=518 Whittle, Lindsay 4. Pa asesiad y mae'r Gweinidog Cabinet wedi'i wneud o effaith cau swyddfa bost Caerffili? OQ64598 4. What assessment has the Cabinet Minister made of the impact of the closure of Caerphilly post office? OQ64598 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773539 63 Cy 2026-09-30T14:06:29 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=2191&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=2191&l=en 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Mae gwasanaethau swyddfeydd post yn chwarae rôl hanfodol wrth gefnogi cymunedau. Mae'r materion hyn, wrth gwrs, wedi'u cadw'n ôl o fewn cylch cyfrifoldeb Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol, ac mae'r Llywodraeth honno wedi datgan mai ei nod yw cadw cymaint o ganghennau a gwasanaethau â phosibl. Post office services play a vital role in supporting communities. These matters, of course, are reserved and are the responsibility of the UK Government, and that Government has stated that their aim is to retain as many branches and services as possible. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773541 64 En 2026-09-30T14:06:48 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=2210&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=2210&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 518 518 Lindsay Whittle AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=518 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=518 Whittle, Lindsay Minister, can I thank you for your response? I, along with the leader of Caerphilly County Borough Council, have taken part in direct meetings with the Post Office to secure a suitable replacement in the town centre, but we are encountering a wall of excuses. The reason given by the Post Office as to why alternative sites are unsuitable do not stack up, because the excuse is that they are simply unsuitable—one site, across the road from the post office that had been there, to my knowledge, for at least 73 years, was because there is unsuitable parking. Minister, can I please ask you if you could commit to making direct representations to the Post Office executive to challenge these reasons for site rejections? We do need transparency on when the town centre will finally get its service back. I do feel that if the local Senedd Member—sorry, one of the local Senedd Members—and the leader of council can't get answers, I'm sure, they may listen to you, Minister. I know that I certainly would. [Laughter.] Weinidog, a gaf i ddiolch i chi am eich ymateb? Rwyf i, ynghyd ag arweinydd Cyngor Bwrdeistref Sirol Caerffili, wedi cymryd rhan mewn cyfarfodydd uniongyrchol gyda Swyddfa'r Post i sicrhau lle amgen addas yng nghanol y dref, ond rydym yn wynebu wal o esgusodion. Nid yw'r rheswm a roddwyd gan Swyddfa'r Post i egluro pam y mae safleoedd amgen yn anaddas yn dal dŵr, oherwydd yr esgus yw eu bod, yn syml iawn, yn anaddas—un safle, ar draws y ffordd i'r swyddfa bost a fu yno am o leiaf 73 mlynedd hyd y gwn i, y rheswm a roddwyd oedd bod y parcio'n anaddas. Weinidog, a gaf i ofyn i chi ymrwymo i wneud sylwadau uniongyrchol i weithrediaeth Swyddfa'r Post i herio'r rhesymau hyn dros wrthod safleoedd? Mae angen tryloywder ynglŷn â phryd y bydd canol y dref yn cael ei wasanaeth yn ôl o'r diwedd. Rwy'n teimlo os nad yw'r Aelod Senedd lleol—mae'n ddrwg gennyf, un o'r Aelodau Senedd lleol—ac arweinydd y cyngor yn gallu cael atebion, efallai y gwnânt wrando arnoch chi, Weinidog. Rwy'n gwybod y buaswn i'n sicr yn gwneud. [Chwerthin.] 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773551 65 Cy 2026-09-30T14:07:57 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=2279&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=2279&l=en 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch, Lindsay, am y cwestiwn. Yn gyntaf oll, rwy'n moyn cydnabod y pryder pan fo cymuned yn colli gwasanaethau. Dwi'n gwybod bod nifer ohonom ni wedi gweld hyn yn ein cymunedau dros y blynyddoedd, ar y stryd fawr o ran banciau yn benodol, ac, yn yr un modd, weithiau, pan fo gwasanaeth post yn dod i ben. Thank you, Lindsay, for the question. First of all, I want to acknowledge the concern when a community loses services. I know a number of us have seen this in our communities over the years, on the high street in terms of banks specifically, and, in the same way, sometimes, when post office services come to an end. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773554 66 En 2026-09-30T14:08:18 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=2300&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=2300&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned I just want to let the Member know that I actually met with the Post Office, with Post Office Ltd, yesterday. Again, as I said, they provided reassurance to maintain the network, as is their duty. I'm pleased to say that the Post Office Ltd confirmed to me that they have—because I did raise this topic specifically around post office services in Caerphilly—received expressions of interest to run the post office service in Caerphilly, and these are now currently being reviewed. So, that process, from expressions of interest to being, typically, open, takes up to six months. So, I hope that that will give your constituents assurance that we, hopefully, will see that post office service resume in your area. Hoffwn roi gwybod i'r Aelod fy mod wedi cyfarfod â Swyddfa'r Post Cyf ddoe. Unwaith eto, fel y dywedais, rhoddasant sicrwydd y byddant yn cynnal y rhwydwaith, fel sy'n ddyletswydd arnynt. Mae'n bleser gennyf ddweud—gan fy mod wedi codi'r mater hwn yn benodol yng nghyd-destun gwasanaethau swyddfa bost yng Nghaerffili—fod Swyddfa'r Post Cyf wedi cadarnhau wrthyf eu bod wedi derbyn datganiadau o ddiddordeb i redeg gwasanaeth y swyddfa bost yng Nghaerffili, ac mae'r rhain yn cael eu hystyried ar hyn o bryd. Felly, mae'r broses honno, o ddatgan diddordeb i fod ar agor yn cymryd hyd at chwe mis fel arfer. Felly, rwy'n gobeithio y bydd hynny'n rhoi sicrwydd i'ch etholwyr y byddwn, gobeithio, yn gweld gwasanaeth swyddfa bost yn ailddechrau yn eich ardal chi. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773556 67 En 2026-09-30T14:09:11 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=2353&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=2353&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 11971 11971 Llŷr Powell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=11971 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=11971 Powell, Llyr I thank the Minister for the answer there. The other concern that people are passing to me in terms of post office closures—whether it's Caerphilly or throughout the constituency—is, once the post office closes, it's the lack of being able to get ID, identification; it's the additional services that the post office uniquely provides to communities. I appreciate what you said on Caerphilly there, but what about other parts of Wales and my constituency that have lost that service, and now people are unable to get identification, because of simple things like the proofreading, the assistance, that the post office provides? What help can the Welsh Government provide to constituents there? Diolch i'r Gweinidog am ei hateb. Y pryder arall y mae pobl yn ei adrodd wrthyf o ran cau swyddfeydd post—boed hynny yng Nghaerffili neu ledled yr etholaeth—yw, pan fydd y swyddfa bost yn cau, nid oes modd cael ID, dulliau adnabod, a'r gwasanaethau ychwanegol nad oes neb ond y swyddfa bost yn eu darparu i gymunedau. Rwy'n derbyn yr hyn a ddywedoch chi am Gaerffili yno, ond beth am rannau eraill o Gymru a fy etholaeth sydd wedi colli'r gwasanaeth hwnnw, a nawr nid oes modd i bobl gael dull adnabod, oherwydd pethau syml fel prawfddarllen, y cymorth, y mae'r swyddfa bost yn ei ddarparu? Pa gymorth y gall Llywodraeth Cymru ei ddarparu i etholwyr yno? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773565 68 Cy 2026-09-30T14:09:49 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=2391&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=2391&l=en 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Rwy'n cydnabod yn llwyr y gofidiau yma. Dwi'n siŵr, eto, eu bod nhw'n gyfarwydd i ni i gyd. Mae'r gwasanaethau yn rhai hanfodol iawn i'n cymunedau ni, yn enwedig i bobl sydd, efallai, ddim yn medru defnyddio, neu does yna ddim argaeledd, trafnidiaeth gyhoeddus ac yn y blaen, er mwyn mynd i'r dref nesaf. Maen nhw'n rhan bwysig o'n canol trefi a'n strydoedd mawr, a dyna yw safbwynt y Llywodraeth, yn sicr. Wrth gwrs, eto, dyw materion sy'n ymwneud â swyddfeydd post ddim wedi eu datganoli i Weinidogion Cymru. Fel y soniais i yn yr ateb cynharach, mae ymrwymiad Llywodraeth y Deyrnas Gyfunol i swyddfeydd post yn cynnwys cynlluniau i gadw maint y rhwydwaith fel y mae, ac mae hynny'n golygu chwilio wedyn am fusnesau newydd i gynnig y gwasanaeth pan fydd swyddfeydd post unigol yn cau. Ond mae hefyd yn cynnwys ymrwymiad i leoli swyddfeydd post yng nghanol trefi, lle y bo'n bosibl. Achos, fel roeddwn i'n dweud, dwi'n cytuno—rŷn ni'n gwybod, onid ydyn ni, fod presenoldeb swyddfa bost yn cynyddu nifer yr ymwelwyr â stryd fawr, yn ogystal, wrth gwrs, â darparu'r gwasanaethau hanfodol yna. Mae ein rhaglen lywodraethu ni yn cynnwys ymrwymiad i archwilio'r opsiynau yna i adfywio canol ein trefi, felly, wrth gwrs yn gysylltiedig â'n gwaith ni o ran y tasglu canol trefi rŷn ni wedi ei sefydlu. Felly, dwi'n siŵr y byddai sicrhau bod swyddfeydd post yn gallu bod yn rhan o strydoedd mawr bywiog yn gallu bod yn rhan o'r gwaith yna. I fully recognise those concerns. I'm sure that they are familiar to us all. Those services are crucial to our communities, particularly for people who perhaps can't use public transport or there is no transport available to take them to the next town. They are an important part of our town centres and high streets, and that is the Government's view, most certainly. But, again, issues related to post offices are not devolved to Welsh Ministers. As I mentioned in an earlier response, the UK Government's commitment to post offices includes plans to retain the size of the network as it is, and that means looking for new businesses to offer those services when individual post offices close. But it also includes a commitment to locate post offices in town centres, where possible. Because, as I said, I agree—we know that post offices increase the number of visitors to the high street, as well as providing those crucial services. Our programme for government does include a commitment to look at those options to rejuvenate our town centres, and that links to our work in terms of the town-centre taskforce that we've established. So, I'm sure that ensuring that post offices can be part of vibrant high streets could be part of that work too. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773533 69 Cy 2026-09-30T14:10:00 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=2402&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=2402&l=en 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773557 70 Cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice B Tlodi Plant Child Poverty 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773558 71 Cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice O 12178 12178 Anna Nicholl AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12178 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12178 Nicholl, Anna 5. Beth mae'r Gweinidog Cabinet yn ei wneud i fynd i'r afael â'r heriau gwledig unigryw sy'n gysylltiedig â thlodi plant yng Ngheredigion Penfro? OQ64603 5. What is the Cabinet Minister doing to tackle the unique rural challenges associated with child poverty in Ceredigion Penfro? OQ64603 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773559 72 Cy 2026-09-30T14:11:38 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=2500&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=2500&l=en 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Rŷn ni'n cydnabod bod teuluoedd mewn ardaloedd gwledig yn gallu wynebu rhwystrau ychwanegol, gan gynnwys mynediad mwy cyfyngedig at gyflogaeth, gwasanaethau a thrafnidiaeth, ynghyd â chostau uwch. Dyna pam mae ein rhaglen lywodraethu yn cynnwys ymrwymiad i ddeddfu ar gyfer prawfesur gwledig, er mwyn helpu i sicrhau canlyniadau gwell i blant sy'n byw mewn tlodi mewn ardaloedd gwledig. We recognise that rural families can face additional barriers, including restricted access to employment, services and transport, as well as higher costs. That is why our programme for government includes a commitment to legislate for rural-proofing, helping to deliver better outcomes for children living in poverty in rural areas. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773566 73 En 2026-09-30T14:12:02 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=2524&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=2524&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12178 12178 Anna Nicholl AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12178 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12178 Nicholl, Anna Diolch, Cabinet Minister. A 2023 report by the Bevan Foundation found that Ceredigion ranks second in child poverty levels across Wales, with Pembrokeshire not far behind. Crisis has also highlighted that many families in my constituency face significant gaps between their incomes and essential living costs, leaving them at greater risk of poverty and financial hardship. Whilst child poverty exists across Wales, it's often less visible in rural and coastal constituencies. One example in my constituency is Aberporth, a beautiful and vibrant village that many Members might know as a holiday destination, but also where one in four children live in poverty. In these communities, community action can make a real difference to people's lives—for example, the incredible range of activities that are run from the renovated Aberporth village hall that provide not just practical support, but friendships and social support that are invaluable to people. So, will the Cabinet Minister consider what more can be done to strengthen our community infrastructure as part of your efforts to address child poverty? Diolch, Weinidog Cabinet. Canfu adroddiad 2023 gan Sefydliad Bevan fod Ceredigion yn ail o ran lefelau tlodi plant ledled Cymru, gyda sir Benfro heb fod ymhell ar eu holau. Mae Crisis hefyd wedi tynnu sylw at y ffaith bod llawer o deuluoedd yn fy etholaeth i'n wynebu bylchau sylweddol rhwng eu hincwm a'u costau byw hanfodol, gan eu gadael mewn mwy o berygl o dlodi a chaledi ariannol. Er bod tlodi plant yn bodoli ledled Cymru, mae'n aml yn llai gweladwy mewn etholaethau gwledig ac arfordirol. Un enghraifft yn fy etholaeth i yw Aberporth, pentref hardd a bywiog y mae llawer o'r Aelodau'n ei adnabod o bosibl fel cyrchfan gwyliau, ond hefyd lle mae un o bob pedwar o'r plant yn byw mewn tlodi. Yn y cymunedau hyn, gall gweithredu cymunedol wneud gwahaniaeth gwirioneddol i fywydau pobl—er enghraifft, yr ystod anhygoel o weithgareddau sy'n cael eu rhedeg o neuadd bentref Aberporth wedi'i hadnewyddu sy'n darparu nid yn unig cymorth ymarferol, ond cyfeillgarwch a chefnogaeth gymdeithasol sy'n amhrisiadwy i bobl. Felly, a wnaiff y Gweinidog Cabinet ystyried beth arall y gellir ei wneud i gryfhau ein seilwaith cymunedol fel rhan o'ch ymdrechion i fynd i'r afael â thlodi plant? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773573 74 Cy 2026-09-30T14:13:10 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=2592&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=2592&l=en 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr. Dwi'n meddwl bod defnyddio'r enghraifft yna y gwnaethoch chi ddefnyddio fanna o ran Aberporth, rhywle dwi'n siŵr bod nifer ohonom ni wedi ymweld ag e—lle hyfryd, lle mor bert, ond mae yna rywbeth cudd, yntefe? Ac mae Llywodraeth Cymru yn cydnabod bod tlodi gwledig yn aml yn llai gweladwy na thlodi sydd yn ein trefi a'n dinasoedd ni, ond dyw e ddim yn llai real. Rŷn ni'n benderfynol fel Llywodraeth o sicrhau bod plant a theuluoedd mewn cymunedau gwledig yn cael y cymorth sydd ei angen arnynt. Dylai pob plentyn yng Nghymru, lle bynnag maen nhw'n byw, gael yr un cyfle i lwyddo. Felly, rŷn ni eisiau sicrhau bod ein hymrwymiad o ran ein polisïau yn arddangos hynny, a'n bod ni'n cymryd hynny i ystyriaeth ym mhopeth rŷn ni'n ei wneud. Felly, rŷn ni'n cydnabod bod llawer o deuluoedd yn wynebu heriau penodol, fel rydw i wedi sôn yn gynharach, o ran enillion is a chostau teithio ac ynni uwch, ac yn y blaen, ac mae'n anodd hefyd weithiau cael mynediad at y gwasanaethau a'r cymorth maen nhw eu hangen. Felly, dyna pam rŷn ni wedi sicrhau y cymorth yma i deuluoedd ledled Cymru yn ein pecyn cymorth trechu tlodi, sydd yn werth bron £5 miliwn, sy'n cynnwys y cymorth penodol yna i gymunedau gwledig a chanolfannau, fel yr oedd yr Aelod yn sôn amdanynt, i gynllunio a helpu'r rhai sy'n wynebu'r pwysau ariannol mwyaf. Thank you very much. I think that using that example you used there in terms of Aberporth, somewhere that I'm sure a number of us have visited—a very beautiful place, a pretty place, but there is something hidden, isn't there? And Welsh Government recognises that rural poverty quite often is less visible than poverty in our towns and cities, but it's no less real. We are determined as a Government to ensure that children and families in rural communities have the support they need. Every child in Wales, wherever they may live, should have the same opportunity to succeed. So, we want to ensure that our commitment in terms of our policies shows that, and that we take that into consideration in everything that we do. So, we recognise that many families are facing specific challenges, as I've mentioned earlier, in terms of lower pay and higher transport and energy costs, and so on, and also sometimes it's difficult to access the services and support they require. So, that's why we have ensured that support is available to families throughout Wales in our tackling poverty programme, which is worth about £5 million and includes that specific support for rural communities and centres, such as the Member mentioned, to plan and to help those who are facing the greatest financial pressures. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773589 75 En 2026-09-30T14:14:53 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=2695&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=2695&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12180 12180 Paul Marr AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12180 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12180 Marr, Paul Thank you to Anna for the question. Deputy First Minister, on 22 September the First Minister told the Senedd that Cynnal was going to be piloted and it is happening, yet your programme for government says that you will 'seek to' pilot Cynnal. The distinction there really matters, Minister, because 'we're going to' is a commitment, while 'seek to' is not. So, for families in Ceredigion Penfro, I have two straightforward questions: will Ceredigion Penfro be included in the Cynnal pilot? And on your childcare commitment, on what date will families in Ceredigion Penfro be able to access the allocated funded hours per week? Families need to know not just what this Government intends to do, but when they will actually receive the support. Diolch. Diolch i Anna am y cwestiwn. Ddirprwy Brif Weinidog, ar 22 Medi dywedodd y Prif Weinidog wrth y Senedd fod Cynnal yn mynd i gael ei dreialu ac mae'n digwydd, ond mae eich rhaglen lywodraethu'n dweud y byddwch chi'n mynd ati ('seek to') i dreialu Cynnal. Mae'r gwahaniaeth yno'n wirioneddol bwysig, Weinidog, oherwydd mae 'rydym ni'n mynd i' yn ymrwymiad, ond nid yw 'seek to'. Felly, i deuluoedd yng Ngheredigion Penfro, mae gennyf ddau gwestiwn syml: a fydd Ceredigion Penfro yn cael ei gynnwys yng nghynllun peilot Cynnal? Ac ar eich ymrwymiad gofal plant, ar ba ddyddiad y bydd teuluoedd yng Ngheredigion Penfro yn gallu cael mynediad at yr oriau wythnosol a ariennir? Mae angen i deuluoedd wybod nid yn unig beth y mae'r Llywodraeth hon yn bwriadu ei wneud, ond pryd y byddant yn cael y cymorth mewn gwirionedd. Diolch. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773543 76 En 2026-09-30T14:15:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=2702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=2702&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773549 77 Cy 2026-09-30T14:15:34 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=2736&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=2736&l=en 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch am y cwestiwn.  Thank you for the question.  16265 7 2026-09-30T13:30:01 773550 78 En 2026-09-30T14:15:35 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=2737&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=2737&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned I'd like to clarify the reason why it says 'seek to pilot': it's because there's a very important decision that needs to be made by the UK Treasury, because what we don't want to do with Cynnal is make families worse off. We want to make them better off. So, that means the UK Treasury has to give a benefit and tax disregard. We heard some encouraging signs in an interview with Andy Burnham during the Labour conference on that. It's something, of course, that I've been pressing on with the UK Treasury, and so of course has the Cabinet Minister for Finance, because we want them to allow us to—. We have the powers to pilot the payment, but what we don't have are the powers over that tax and benefit disregard. So, that's why we are saying 'seek to pilot', because we don't have—. We wouldn't want to do something if we didn't have that assurance from UK Treasury that it wouldn't make families worse off.  We are preparing to implement that pilot. We've commissioned an expert team to help lead on that design, thinking about then, obviously, again, the monitoring and evaluation. We want it to be effective. We've already met four times, and we're meeting again in a few weeks' time. It's been an intense piece of work. It's an intense process because we do want to make sure that we can get this payment out to families—a payment that has proven so successful in Scotland in lowering rates of child poverty—out to children who are in need as soon as we possibly can. Hoffwn egluro'r rheswm pam y mae'n dweud 'seek to pilot': mae hynny oherwydd bod angen i Drysorlys y DU wneud penderfyniad pwysig iawn, oherwydd yr hyn nad ydym am ei wneud gyda Cynnal yw gadael teuluoedd yn waeth eu byd. Rydym am eu gwneud yn well eu byd. Felly, mae hynny'n golygu bod angen i Drysorlys y DU ganiatáu diystyriad o ran budd-daliadau a threth. Clywsom arwyddion calonogol mewn cyfweliad ag Andy Burnham yn ystod cynhadledd y Blaid Lafur. Wrth gwrs, mae hyn yn rhywbeth rwyf wedi bod yn pwyso ar Drysorlys y DU yn ei gylch, ac felly hefyd y Gweinidog Cabinet dros Gyllid, oherwydd rydym am iddynt ganiatáu i ni—. Mae gennym bwerau i lywio'r taliad, ond nid oes gennym bwerau dros y diystyriad treth a budd-daliadau. Dyna pam ein bod yn dweud 'seek to pilot', oherwydd nid oes gennym—. Ni fyddem eisiau gwneud rhywbeth os na chawn sicrwydd gan Drysorlys y DU na fyddai'n gwneud teuluoedd yn waeth eu byd. Rydym yn paratoi i weithredu'r cynllun peilot hwnnw. Rydym wedi comisiynu tîm arbenigol i helpu i arwain ar ei luniad, gan feddwl wedyn unwaith eto am y monitro a'r gwerthuso. Rydym eisiau iddo fod yn effeithiol. Rydym eisoes wedi cyfarfod bedair gwaith, ac rydym yn cyfarfod eto ymhen ychydig wythnosau. Mae wedi bod yn waith dwys. Mae'n broses ddwys am ein bod eisiau gwneud yn siŵr y gallwn gael y taliad hwn i deuluoedd—taliad sydd wedi profi mor llwyddiannus yn yr Alban yn lleihau cyfraddau tlodi plant—i blant mewn angen cyn gynted ag y gallwn. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773561 79 Cy 2026-09-30T14:17:15 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=2837&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=2837&l=en 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry A'r cwestiwn olaf, cwestiwn 6, Carrie Harper. And the final question, question 6, Carrie Harper. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773562 80 Cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice B Tlodi Plant Child Poverty 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773563 81 Cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice O 278 278 Carrie Harper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=278 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=278 Harper, Carrie 6. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i fynd i'r afael â thlodi plant? OQ64596 6. What action is the Welsh Government taking to tackle child poverty? OQ64596 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773564 82 En 2026-09-30T14:17:24 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=2846&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=2846&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Tackling child poverty is central to our programme for government. We are already delivering on our commitments on free school meals and the childcare offer, as well as developing our Cynnal child payment. Our new child poverty strategy will include clear, measurable targets to improve outcomes for children and families. Mae mynd i'r afael â thlodi plant yn ganolog i'n rhaglen lywodraethu. Rydym eisoes yn cyflawni ein hymrwymiadau ar brydau ysgol am ddim a'r cynnig gofal plant, yn ogystal â datblygu ein taliad plant Cynnal. Bydd ein strategaeth tlodi plant newydd yn cynnwys targedau clir, mesuradwy i wella canlyniadau i blant a theuluoedd. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773567 83 En 2026-09-30T14:17:42 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=2864&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=2864&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 278 278 Carrie Harper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=278 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=278 Harper, Carrie Diolch yn fawr iawn. In my constituency of Fflint Wrecsam, there are currently 12,786 children living in poverty. In Caia Park, where I live, we have one of the highest levels of deprivation, not just in the constituency, but one of the highest levels across Cymru. We all know that children who grow up in poverty are far more likely to find themselves categorised as not in education, employment or training later in life, becoming trapped in a cycle of poverty. It's vital that we break that cycle, isn't it, and ensure that every child gets a fair chance to succeed. We know that progress is possible. The only nation in the UK where child poverty rates are improving is Scotland. And Scotland acts as an example to all of us in Cymru in terms of what can be achieved when Governments have the tools to do more for their own people. The Scottish child payment and their additional powers on welfare are making a tangible difference there. So, my question in many ways follows on from Paul Marr's, which you very eloquently just answered, in terms of the progress the Government is making in implementing Cynnal, our Welsh child payment pilot, and ensuring that under a Plaid Cymru Government, child poverty statistics finally start moving in the right direction. Diolch yn fawr iawn. Yn fy etholaeth i, Fflint Wrecsam, ar hyn o bryd mae 12,786 o blant yn byw mewn tlodi. Ym Mharc Caia, lle rwy'n byw, mae gennym un o'r lefelau uchaf o amddifadedd, nid yn unig yn yr etholaeth, ond un o'r lefelau uchaf ledled Cymru. Rydym oll yn gwybod bod plant sy'n tyfu i fyny mewn tlodi yn llawer mwy tebygol o gael eu categoreiddio fel rhai nad ydynt mewn addysg, cyflogaeth na hyfforddiant yn ddiweddarach mewn bywyd, a chael eu dal mewn cylch o dlodi. Mae'n hanfodol ein bod yn torri'r cylch hwnnw, onid yw, ac yn sicrhau bod pob plentyn yn cael cyfle teg i lwyddo. Gwyddom fod cynnydd yn bosibl. Yr Alban yw'r unig genedl yn y DU lle mae cyfraddau tlodi plant yn gwella. Ac mae'r Alban yn esiampl i bob un ohonom yng Nghymru o ran yr hyn y gellir ei gyflawni pan fydd gan Lywodraethau'r offer i wneud mwy dros eu pobl eu hunain. Mae taliad plant yr Alban a'u pwerau ychwanegol ym maes lles yn gwneud gwahaniaeth pendant yno.Felly, mae fy nghwestiwn mewn sawl ffordd yn dilyn ymlaen o un Paul Marr, y gwnaethoch ei ateb yn huawdl iawn, o ran y cynnydd y mae'r Llywodraeth yn ei wneud ar weithredu Cynnal, ein cynllun peilot taliadau plant yng Nghymru, a sicrhau bod ystadegau tlodi plant o'r diwedd yn dechrau symud i'r cyfeiriad cywir o dan Lywodraeth Plaid Cymru. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773570 84 Cy 2026-09-30T14:18:55 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=2937&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=2937&l=en 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned Diolch yn fawr am y cwestiwn. Thank you very much for that question. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773571 85 En 2026-09-30T14:18:58 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=2940&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=2940&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 8670 8670 Sioned Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8670 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8670 Williams, Sioned We are, as I said, already making progress on the preparation of that implementation of the Cynnal pilot, the Welsh child payment. We have heard views and evidence on how such a payment could make a real tangible difference to families, so we want to make sure that we design a pilot that can demonstrate that. That expert group I was referring to earlier, which I'm co-chairing with Steffan Evans from the Bevan Foundation, is meeting regularly, as I said, to help with that design, help with the implementation, so it launches on a real sound and evidence-based footing as soon as that preparation is complete. On the tax and benefit disregards, I met with Baroness Sherlock, who's Minister of State in the Department for Work and Pensions, to discuss our ambitions around child poverty more broadly, and also the Cynnal payment. She has agreed to work with us to explore how we can ensure those payments do not impact on tax and benefits. And also, on the implementation piece, it's around how we can share DWP data as well, for delivery purposes. So, our officials are working together to take this forward. Fel y dywedais, rydym eisoes yn gwneud cynnydd ar baratoi gweithrediad y cynllun peilot Cynnal, taliad plant Cymru. Rydym wedi clywed barn a thystiolaeth ar sut y gallai taliad o'r fath wneud gwahaniaeth gwirioneddol i deuluoedd, felly rydym eisiau gwneud yn siŵr ein bod yn llunio cynllun peilot sy'n gallu dangos hynny. Mae'r grŵp arbenigol y cyfeiriais ato yn gynharach ac a gyd-gadeiriaf gyda Steffan Evans o Sefydliad Bevan yn cyfarfod yn rheolaidd, fel y dywedais, i helpu gyda'r gwaith o'i gynllunio, i helpu gyda'i weithrediad, felly mae'n lansio ar sail tystiolaeth gadarn cyn gynted ag y bydd y gwaith paratoi hwnnw wedi'i gwblhau. Ar y diystyriadau treth a budd-daliadau, cyfarfûm â'r Farwnes Sherlock, sy'n Weinidog Gwladol yn yr Adran Gwaith a Phensiynau, i drafod ein huchelgeisiau ynghylch tlodi plant yn ehangach, a hefyd y taliad Cynnal. Mae hi wedi cytuno i weithio gyda ni i archwilio sut y gallwn sicrhau nad yw'r taliadau hynny'n effeithio ar dreth a budd-daliadau. Ac ar ei weithrediad, mae'n ymwneud â sut y gallwn rannu data'r Adran Gwaith a Phensiynau hefyd, at ddibenion cyflawni. Felly, mae ein swyddogion yn gweithio gyda'i gilydd i symud hyn yn ei flaen. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773535 86 En 2026-09-30T14:20:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=3002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=3002&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773547 87 En 2026-09-30T14:20:02 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=3004&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=3004&l=cy 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773536 88 Cy 2026-09-30T14:20:12 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=3014&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=3014&l=en 260930-1 1. Cwestiynau i’r Dirprwy Brif Weinidog a’r Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb 1. Questions to the Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch, Ddirprwy Brif Weinidog. Thank you, Deputy First Minister. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773542 89 Cy 2026-09-30T14:20:14 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=3016&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=3016&l=en 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Symudwn ymlaen i eitem 2, cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd. Cwestiwn 1, Natasha Asghar. We'll move now to item 2, questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability. Question 1, Natasha Asghar. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773544 90 Cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability B Mannau Gwyrdd Cymunedol Community Green Spaces 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773545 91 Cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability O 336 336 Natasha Asghar AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=336 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=336 Asghar, Natasha 1. Pa gamau mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i ddiogelu mannau gwyrdd cymunedol yng Nghasnewydd ac Islwyn? OQ64574 1. What action is the Welsh Government taking to protect community green spaces in Newport and Islwyn? OQ64574 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773546 92 En 2026-09-30T14:20:29 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=3031&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=3031&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability Y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd Gruffydd, Llyr Obviously, our community green spaces matter for people, for nature and the places where people live. We are investing in programmes that protect and improve them, including in Newport and Islwyn. I want to build on that work, particularly in communities where access to good-quality green space is most limited. Yn amlwg, mae ein mannau gwyrdd cymunedol yn bwysig i bobl, i natur a'r lleoedd lle mae pobl yn byw. Rydym yn buddsoddi mewn rhaglenni sy'n eu diogelu a'u gwella, gan gynnwys yng Nghasnewydd ac Islwyn. Rwyf am adeiladu ar y gwaith hwnnw, yn enwedig mewn cymunedau lle mae mynediad at fannau gwyrdd o ansawdd da yn fwyaf cyfyngedig. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773553 93 En 2026-09-30T14:20:48 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=3050&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=3050&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 336 336 Natasha Asghar AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=336 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=336 Asghar, Natasha Thanks so much for your response. Cabinet Secretary, over the summer, I met up with a group of residents in Newport who are concerned that they are poised to lose the only community green space in their area, and a plan has been drawn up by Newport City Council. Constituents of mine, particularly dog walkers, children and families, make full use of a parcel of land just off Ruskin Avenue in Rogerstone North, but that could soon come to an end if the local authority rubber-stamps the plan to turn the community green space into an allotment site. To be clear, no-one is against allotment sites or developments, but not only would that take away a vital community asset, it's simply not the right site, with fears about even more traffic in the area, as residents are already experiencing and facing that sort of problem. Cabinet Minister, more than 200 residents have signed a petition calling for the site in Rogerstone North to be ruled out. I've written to the council myself highlighting the residents' concerns and calling for the site to be dropped, and the decision now rests with the local authority. So, will you join me in putting pressure on Newport council to protect this community green space by removing it from the authority's allotment plans? Diolch yn fawr iawn am eich ymateb. Ysgrifennydd y Cabinet, yn ystod yr haf, cyfarfûm â grŵp o drigolion yng Nghasnewydd sy'n pryderu eu bod ar fin colli'r unig fan gwyrdd cymunedol yn eu hardal, ac mae cynllun wedi'i lunio gan Gyngor Dinas Casnewydd. Mae rhai o fy etholwyr, yn enwedig y rhai sy'n mynd â'u cŵn am dro, plant a theuluoedd, yn gwneud defnydd llawn o ddarn o dir oddi ar Ruskin Avenue yng Ngogledd Tŷ-du, ond gallai hynny ddod i ben yn fuan os bydd yr awdurdod lleol yn cymeradwyo'r cynllun i droi'r man gwyrdd cymunedol yn safle rhandiroedd. I fod yn glir, nid oes neb yn gwrthwynebu safleoedd rhandiroedd na datblygiadau, ond nid yn unig y byddai hynny'n dileu ased cymunedol hanfodol, yn syml iawn nid dyma'r safle cywir, gyda phryderon ynghylch mwy fyth o draffig yn yr ardal, lle mae trigolion eisoes yn profi ac yn wynebu problem o'r fath. Weinidog Cabinet, mae mwy na 200 o drigolion wedi llofnodi deiseb yn galw am eithrio'r safle yng Ngogledd Tŷ-du. Rwyf wedi ysgrifennu at y cyngor fy hun yn tynnu sylw at bryderon y trigolion ac yn galw am ddiystyru'r safle, a mater i'r awdurdod lleol yw'r penderfyniad bellach. Felly, a wnewch chi ymuno â mi i roi pwysau ar gyngor Casnewydd i ddiogelu'r man gwyrdd cymunedol hwn trwy ei dynnu allan o gynlluniau'r awdurdod ar gyfer rhandiroedd? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773568 94 En 2026-09-30T14:21:44 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=3106&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=3106&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Thank you for raising this issue. I am aware, actually, of the concerns that residents have raised on this particular issue. You will also know that this is a matter for Newport City Council; it wouldn't be appropriate for me to intervene in what is and should be a local decision. But I think the wider principle here is important. Communities need both accessible green spaces and opportunities to grow food. But it is important, of course, that those local decisions have to reflect the value that people place on these spaces, and access to nature shouldn't depend, really, on where you live. I want more people to have good-quality green spaces close to home, particularly, as I said in my initial answer, where access is currently poorest. Diolch am godi'r mater hwn. Rwy'n ymwybodol o'r pryderon y mae trigolion wedi'u codi ar y mater penodol hwn mewn gwirionedd. Fe fyddwch chi hefyd yn gwybod mai mater i Gyngor Dinas Casnewydd ydyw; ni fyddai'n briodol i mi ymyrryd mewn mater sydd, ac a ddylai fod yn benderfyniad lleol. Ond rwy'n credu bod yr egwyddor ehangach yma'n bwysig. Mae angen mannau gwyrdd hygyrch a chyfleoedd i dyfu bwyd ar gymunedau. Ond mae'n bwysig, wrth gwrs, fod yn rhaid i'r penderfyniadau lleol hynny adlewyrchu'r gwerth y mae pobl yn ei roi ar y mannau hyn, ac ni ddylai mynediad at fyd natur ddibynnu ar ble rydych chi'n byw. Rwyf am i fwy o bobl gael mannau gwyrdd o ansawdd da yn agos at adref, yn enwedig, fel y dywedais yn fy ateb cychwynnol, lle na cheir mynediad da at fannau o'r fath ar hyn o bryd. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773572 95 En 2026-09-30T14:22:33 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=3155&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=3155&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 4967 4967 Lyn Ackerman AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4967 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4967 Ackerman, Lyn Minister, Wales needs both renewable energy and secure domestic food production. Welsh planning policy already gives considerable weight to protecting our best and most versatile agricultural land. Can you explain how the protection works alongside the Government's drive for renewable energy, so that we increase green generation without unnecessarily losing our most productive farmland? Weinidog, mae angen ynni adnewyddadwy a chynhyrchiant bwyd domestig diogel ar Gymru. Mae polisi cynllunio Cymru eisoes yn rhoi pwyslais sylweddol ar ddiogelu ein tir amaethyddol gorau a mwyaf amlbwrpas. A allwch chi esbonio sut y mae'r diogelwch yn gweithio ochr yn ochr ag ymgyrch y Llywodraeth i sicrhau ynni adnewyddadwy, fel ein bod yn cynyddu cynhyrchiant gwyrdd heb golli ein tir fferm mwyaf cynhyrchiol yn ddiangen? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773574 96 En 2026-09-30T14:23:01 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=3183&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=3183&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Thank you for the question. Obviously it's about striking the right balance, isn't it? We know that there is a demand for energy, we know that there is a demand for food, and consequently there will be, sometimes, conflicting demand for land. The planning system is there to try and protect the integrity of those demands in a way that strikes the right balance. Sometimes, planning authorities get it right, other times, maybe, people will disagree, and that's the nature of the situation that we're facing. You will know—and I am straying into the territory of other Ministers here—that work is ongoing to look at planning policy, particularly in relation to energy infrastructure. There is also work happening on a new national energy strategy for us here in Wales. I will entrust that work to my Cabinet colleagues, and I am confident that they will get it right and also confident, of course, that all Members here in the Senedd will have an opportunity to scrutinise that when the time is right. Diolch am y cwestiwn. Yn amlwg mae'n ymwneud â tharo'r cydbwysedd cywir, onid yw? Rydym yn gwybod bod galw am ynni, rydym yn gwybod bod galw am fwyd, ac o ganlyniad bydd y galw am dir yn gwrthdaro o bryd i'w gilydd. Mae'r system gynllunio yno i geisio diogelu uniondeb y galwadau hynny mewn ffordd sy'n taro'r cydbwysedd cywir. Weithiau, mae awdurdodau cynllunio'n ei wneud yn iawn, ac ar adegau eraill efallai, bydd pobl yn anghytuno, a dyna natur y sefyllfa rydym yn ei hwynebu. Fe fyddwch chi'n gwybod—ac rwy'n crwydro i diriogaeth Gweinidogion eraill yma—fod gwaith yn mynd rhagddo i edrych ar bolisi cynllunio, yn enwedig mewn perthynas â seilwaith ynni. Mae gwaith hefyd yn digwydd ar strategaeth ynni genedlaethol newydd i ni yma yng Nghymru. Byddaf yn ymddiried y gwaith hwnnw i fy nghyd-Aelodau yn y Cabinet, ac rwy'n hyderus y byddant yn ei wneud yn iawn, ac yn hyderus hefyd, wrth gwrs, y bydd yr holl Aelodau yma yn y Senedd yn cael cyfle i graffu ar hynny ar yr adeg iawn. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773576 97 En 2026-09-30T14:23:59 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=3241&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=3241&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 12157 12157 Art Wright AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12157 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12157 Wright, Art We are very similar in the questioning, Lyn, so I'll try and skirt around some of the other parts of it. Cabinet Minister, it's not just community green spaces at risk in Casnewydd, but also agricultural land. Currently, plans see 578 acres of farmland given over to solar development at the Candwr and Craig y Perthi sites. Residents have raised serious concerns about flood risk, traffic, landscape damage and impact on wildlife, including the important lapwing habitat on the Gwent levels, particularly around Bishton, which is their only site. What cumulative assessment has the Government made of the impact that these developments will have on food production, biodiversity and local flood risk? And does the Cabinet Minister believe that removing hundreds of acres of agricultural land is compatible with the Government's stated commitment to food security? Mae ein cwestiynau'n debyg iawn, Lyn, felly fe geisiaf gynnwys rhai o'r rhannau eraill ohono. Weinidog Cabinet, nid mannau gwyrdd cymunedol yn unig sydd dan fygythiad yng Nghasnewydd, ond tir amaethyddol hefyd. Ar hyn o bryd, mae cynlluniau'n darparu ar gyfer defnyddio 578 erw o dir fferm at ddibenion datblygu ynni solar yn safleoedd Candwr a Chraig y Perthi. Mae preswylwyr wedi codi pryderon difrifol ynghylch y risg o lifogydd, traffig, difrod i'r dirwedd ac effaith ar fywyd gwyllt, gan gynnwys cynefin pwysig y gornchwiglen ar wastadeddau Gwent, yn enwedig o amgylch Trefesgob, sef yr unig safle sydd ganddi. Pa asesiad cronnol y mae'r Llywodraeth wedi'i wneud o'r effaith y bydd y datblygiadau hyn yn ei chael ar gynhyrchiant bwyd, bioamrywiaeth a'r risg leol o lifogydd? Ac a yw'r Gweinidog Cabinet yn credu bod cael gwared ar gannoedd o erwau o dir amaethyddol yn gydnaws ag ymrwymiad datganedig y Llywodraeth i ddiogeledd bwyd? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773584 98 En 2026-09-30T14:24:59 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=3301&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=3301&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Well, thank you for the question. As you say, it's similar to the question that has been asked, and I feel that the answer may well be similar as well. But it is about striking that balance, I think, and, as I say, the planning system should, when it functions properly, take all of those considerations in the round and, hopefully, bring forward the right balance. But we are looking at planning policy in this energy space and we are working as well on the new energy strategy for Wales, much of which will not only deal with solar, but with the additional infrastructure that goes with some of these projects. Wel, diolch am y cwestiwn. Fel y dywedwch, mae'n debyg i'r cwestiwn sydd wedi'i ofyn, ac rwy'n teimlo y gallai'r ateb fod yn debyg hefyd. Ond mae'n ymwneud â tharo'r cydbwysedd hwnnw, rwy'n meddwl, ac fel y dywedais, dylai'r system gynllunio, pan fydd yn gweithredu'n iawn, ystyried yr holl bethau hynny yn eu cyfanrwydd, a sicrhau'r cydbwysedd cywir, gobeithio. Ond rydym yn edrych ar bolisi cynllunio yn y cyd-destun ynni ac rydym hefyd yn gweithio ar y strategaeth ynni newydd i Gymru, y bydd llawer ohoni nid yn unig yn ymdrin ag ynni solar, ond â'r seilwaith ychwanegol sy'n gysylltiedig â rhai o'r prosiectau hyn. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773548 99 En 2026-09-30T14:25:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=3302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=3302&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773592 100 En 2026-09-30T14:29:38 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=3580&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=3580&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773569 101 En 2026-09-30T14:25:36 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=3338&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=3338&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 5038 5038 Jayne Bryant AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5038 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5038 Bryant, Jayne Access to green spaces and nature is so important to our physical and mental well-being. The Road to Nature project in Newport is a great example of what can be done, and the incredible work of the Friends of the Road to Nature group, Newport City Council and the wider community has absolutely transformed what was a real criminal dumping ground for rubbish a few years ago, and that's now a haven for wildlife. Biodiversity is absolutely thriving there, and willow emerald damselflies were recorded for the first time in recent weeks, following the completion of a pond dipping area. This area is a real shining example of a community working together for nature restoration. So, will the Welsh Government commit to supporting and funding more projects like this in Casnewydd Islwyn, as well as other parts of Wales? Mae mynediad at fannau gwyrdd a natur mor bwysig i'n lles corfforol a meddyliol. Mae'r prosiect Ffordd at Natur yng Nghasnewydd yn enghraifft wych o'r hyn y gellir ei wneud, ac mae gwaith anhygoel grŵp Cyfeillion y Ffordd at Natur, Cyngor Dinas Casnewydd a'r gymuned ehangach wedi trawsnewid yn llwyr yr hyn a oedd yn dir dympio sbwriel troseddol go iawn ychydig flynyddoedd yn ôl, ac sydd bellach yn hafan i fywyd gwyllt. Mae bioamrywiaeth yn ffynnu yno, a chofnodwyd mursennod gwyrdd yr helyg am y tro cyntaf yn ystod yr wythnosau diwethaf, ar ôl cwblhau ardal pyllau dipio. Mae'r ardal hon yn enghraifft wych iawn o gymuned sy'n gweithio gyda'i gilydd ar gyfer adfer natur. Felly, a wnaiff Llywodraeth Cymru ymrwymo i gefnogi ac ariannu mwy o brosiectau fel hyn yng Nghasnewydd Islwyn, yn ogystal â rhannau eraill o Gymru? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773575 102 En 2026-09-30T14:26:31 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=3393&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=3393&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Thank you for drawing attention to that particular scheme. I always believe that this kind of work is most effective when you empower local communities to take action like that, and, of course, we have backed that commitment with practical investment through Local Places for Nature, for example, because that scheme alone has created or improved thousands of green spaces and pollinator sites across Wales. In Newport and Caerphilly particularly, 28 community garden packages were delivered in the last year, creating nature gardens, orchards, food-growing areas, but wildlife habitats as well. Another 70 nature gardens are planned by the end of this year. So, there's a lot happening, backed up by the £16 million that the Government has allocated to Local Places for Nature this year. It's very commendable, the work that's happening, and what we really want to see is how we can replicate that as widely as possible across the whole of Wales. Diolch am dynnu sylw at y cynllun penodol hwnnw. Rwyf bob amser yn credu bod y math hwn o waith yn fwyaf effeithiol pan fyddwch chi'n grymuso cymunedau lleol i weithredu yn y ffordd honno, ac wrth gwrs, rydym wedi cefnogi'r ymrwymiad hwnnw gyda buddsoddiad ymarferol drwy Lleoedd Lleol ar gyfer Natur, er enghraifft, oherwydd mae'r cynllun hwnnw ynddo'i hun wedi creu neu wella miloedd o fannau gwyrdd a safleoedd pryfed peillio ledled Cymru. Yng Nghasnewydd a Chaerffili yn arbennig, cyflwynwyd 28 pecyn gardd gymunedol yn ystod y flwyddyn ddiwethaf, gan greu gerddi natur, perllannau, ardaloedd tyfu bwyd, a chynefinoedd bywyd gwyllt hefyd. Mae 70 o erddi natur eraill wedi'u cynllunio erbyn diwedd eleni. Felly, mae llawer yn digwydd, wedi'i gefnogi gan y £16 miliwn y mae'r Llywodraeth wedi'i ddyrannu i Lleoedd Lleol ar gyfer Natur eleni. Mae'r gwaith sy'n digwydd yn ganmoladwy iawn a'r hyn rydym eisiau ei weld yn fawr yw sut y gallwn ailadrodd hynny mor eang â phosibl ar draws Cymru gyfan. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773577 103 Cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability B Effaith Peilonau Impact of Pylons 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773578 104 Cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability O 12161 12161 Sarah Edwards AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12161 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12161 Edwards, Sarah 2. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog Cabinet wedi'u cael gyda'r Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni am effaith peilonau ar gymunedau gwledig? OQ64568 2. What discussions has the Cabinet Minister had with the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy about the impact of pylons on rural communities? OQ64568 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773579 105 En 2026-09-30T14:27:37 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=3459&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=3459&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr I have regular discussions with my Cabinet colleague. In the coming weeks, I know that the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy will set out our plans to turn our manifesto commitment for the undergrounding of new electricity circuits in Wales into a new planning policy. Rwy'n cael trafodaethau rheolaidd gyda fy nghyd-Aelod yn y Cabinet. Yn ystod yr wythnosau nesaf, gwn y bydd y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni yn nodi ein cynlluniau i droi ein hymrwymiad maniffesto ar gyfer tanddaearu cylchedau trydan newydd yng Nghymru yn bolisi cynllunio newydd. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773580 106 En 2026-09-30T14:27:54 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=3476&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=3476&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 12161 12161 Sarah Edwards AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12161 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12161 Edwards, Sarah Farmers in Carmarthenshire have reported Green GEN Cymru contractors arriving on their land without warning, with one recent incident reportedly requiring police attendance. This is causing real anxiety and frustration among farming families. Will the Minister raise these reports urgently with the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy and stand up within Government for the rural communities affected? Diolch. Mae ffermwyr yn sir Gaerfyrddin wedi dweud bod contractwyr Green GEN Cymru wedi dod ar eu tir heb rybudd, gydag un digwyddiad diweddar yn galw am bresenoldeb yr heddlu yn ôl y sôn. Mae hyn yn achosi pryder a rhwystredigaeth wirioneddol ymhlith teuluoedd ffermio. A wnaiff y Gweinidog godi'r adroddiadau hyn ar frys gyda'r Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni a sefyll o fewn y Llywodraeth dros y cymunedau gwledig yr effeithir arnynt? Diolch. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773583 107 En 2026-09-30T14:28:31 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=3513&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=3513&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Thank you for drawing our attention to that. I'm always concerned when there are any circumstances that require police attendance and police involvement. There's a certain way of doing things, and I think decent courtesy means that that should always be adhered to. I won't be drawn on commenting on any specifics, because I'm sure you can understand that I'd be straying into difficult territory. But we do expect all developments planned in Wales to have regard to all relevant planning policy, to be sensitively designed and implemented to avoid and to definitely minimise impacts, at least on communities and the environment, but also to maximise the benefits, because I think there are two sides to this coin. When you get it right, it releases a lot of opportunities economically, et cetera, but when you get it wrong, then those are the risks that sometimes appear. Diolch am dynnu ein sylw at hynny. Rwyf bob amser yn pryderu pan fydd unrhyw amgylchiadau'n galw am bresenoldeb yr heddlu ac ymwneud yr heddlu. Mae yna ffordd benodol o wneud pethau, ac rwy'n credu ei bod yn weddus cadw at hynny bob amser. Ni wnaf sylwadau ar unrhyw fanylion, oherwydd rwy'n siŵr y gallwch ddeall y buaswn yn gwyro i dir anodd. Ond rydym yn disgwyl i bob datblygiad a gynllunnir yng Nghymru ystyried yr holl bolisi cynllunio perthnasol, i gael eu cynllunio a'u gweithredu'n sensitif er mwyn osgoi ac yn sicr i leihau effeithiau, ar gymunedau a'r amgylchedd fan lleiaf, ond hefyd i wneud y mwyaf o'r manteision, oherwydd rwy'n credu bod dwy ochr i'r geiniog yn y fan hon. Pan fyddwch chi'n ei gael yn iawn, mae'n rhyddhau llawer o gyfleoedd yn economaidd ac ati, ond pan fyddwch chi'n ei gael yn anghywir, dyna lle mae'r risgiau'n ymddangos weithiau. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773586 108 En 2026-09-30T14:29:27 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=3569&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=3569&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 12175 12175 Shav Taj AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12175 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12175 Taj, Shav What conversations has the Cabinet Minister had regarding the national policy statement for electricity network infrastructure with UK Government Ministers? Pa sgyrsiau y mae'r Gweinidog Cabinet wedi'u cael am y datganiad polisi cenedlaethol ar gyfer seilwaith y rhwydwaith trydan gyda Gweinidogion Llywodraeth y DU? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773587 109 En 2026-09-30T14:29:36 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=3578&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=3578&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Well, that isn't really a role of mine within my portfolio. Clearly, it has a relevance to the energy Minister and it will have a relevance to the planning Minister as well. So, maybe you'd like to direct your question to them when the opportunity arises. Wel, nid yw'r swyddogaeth honno yn fy mhortffolio i mewn gwirionedd. Yn amlwg, mae'n berthnasol i'r Gweinidog ynni a bydd hefyd yn berthnasol i'r Gweinidog cynllunio. Felly, efallai yr hoffech ofyn eich cwestiwn iddynt hwy pan ddaw cyfle i chi wneud hynny. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773680 110 Cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability B Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau Questions Without Notice from Party Spokespeople 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773591 111 Cy 2026-09-30T14:29:50 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=3592&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=3592&l=en 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Galwaf yn awr ar lefarwyr y pleidiau i holi'r Gweinidog Cabinet. Llefarydd Reform UK, Laura Anne Jones. I now call on the party spokespeople to question the Cabinet Minister. Reform UK spokesperson, Laura Anne Jones. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773593 112 En 2026-09-30T14:29:56 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=3598&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=3598&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 4562 4562 Laura Anne Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4562 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4562 Jones, Laura Anne Diolch, Deputy Presiding Officer. Firstly, Minister, I want to say 'diolch' to you too for your recent announcements, finally injecting some common sense into Labour's ridiculously rigid nitrate vulnerable zones rules. It's of course welcome and long overdue, as are advance payments for the basic payment scheme and the sustainable farming scheme after such a difficult summer. But bringing forward that money does not give farmers a penny more overall, and it does not address the downward trajectory of the basic payment scheme. Lawfully, we are all, of course, aware that you have to bring down BPS payments, but it is in your power, Minister, as to how much. Many are struggling on the 60 per cent of the BPS original 2025 value. Now dropping it to just 40 per cent would literally signal the end of most family farms in Wales. As I am, you must be aware that the majority of the 51 per cent remaining on the BPS are those small family farms that you claim to want to protect. Pushing ahead with this cut, with SFS remaining wholly unsuitable, inflexible and unworkable, is playing literally Russian roulette with their livelihoods. Minister, you need to make the SFS workable, and fast, and you need to put protections in place to help those that remain on the BPS. So, would you consider dropping the BPS by just 1 per cent, as opposed to the further 20 per cent, unless of course you do want to be the Minister responsible for the genuine end of family farms across Wales? Diolch, Ddirprwy Lywydd. Yn gyntaf, Weinidog, rwyf am ddiolch i chi hefyd am eich cyhoeddiadau diweddar, gan chwistrellu rhywfaint o synnwyr cyffredin o'r diwedd i mewn i reolau parthau nitradau gwirion o anhyblyg Llafur. Wrth gwrs, mae croeso mawr i hynny ac mae'n hen bryd ei wneud, fel y mae taliadau ymlaen llaw ar gyfer cynllun y taliad sylfaenol a'r cynllun ffermio cynaliadwy ar ôl haf mor anodd. Ond nid yw talu'r arian hwnnw ymlaen llaw yn rhoi ceiniog yn fwy i ffermwyr yn gyffredinol, ac nid yw'n mynd i'r afael â thrywydd ar i lawr y cynllun taliad sylfaenol. Yn gyfreithlon, rydym i gyd yn ymwybodol wrth gwrs fod yn rhaid i chi ddod â thaliadau cynllun y taliad sylfaenol i lawr, ond mae maint y gostyngiad o fewn eich gallu chi i'w reoli, Weinidog. Mae llawer yn cael trafferth ar y 60 y cant o werth gwreiddiol cynllun y taliad sylfaenol 2025. Nawr byddai ei ostwng i ddim ond 40 y cant yn llythrennol yn ddiwedd ar y rhan fwyaf o ffermydd teuluol yng Nghymru. Rhaid eich bod yn ymwybodol, fel finnau, fod y mwyafrif o'r 51 y cant sy'n dal i fod ar gynllun y taliad sylfaenol yn ffermydd teuluol bach yr honnwch eich bod eisiau eu diogelu. Mae gwthio ymlaen â'r toriad hwn, gyda'r cynllun ffermio cynaliadwy yn parhau i fod yn gwbl anaddas, anhyblyg ac anymarferol, yn rhoi bywoliaeth pobl mewn perygl. Weinidog, mae angen ichi wneud y cynllun ffermio cynaliadwy yn ymarferol, ac yn gyflym, ac mae angen ichi roi amddiffyniadau ar waith i helpu'r rhai sy'n aros ar gynllun y taliad sylfaenol. Felly, a fyddech chi'n ystyried gostwng cynllun y taliad sylfaenol 1 y cant yn unig, yn hytrach na'r 20 y cant pellach, oni bai wrth gwrs eich bod am gael eich adnabod fel y Gweinidog sy'n gyfrifol am roi diwedd ar ffermydd teuluol ledled Cymru? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773555 113 En 2026-09-30T14:30:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=3602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=3602&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773582 114 En 2026-09-30T14:31:25 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=3687&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=3687&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr I'm under no illusion about the difficult transition that we're on at the minute, from the legacy BPS programme through to the new sustainable farming scheme. It's a journey that we will continue to travel on. You said that the SFS is wholly inflexible. Well, I'd like to think that some of the decisions and announcements that I've made of late shows that we can make it flexible and more workable for more farmers, so we will continue to do that. I will not entertain dropping the transition by just 1 per cent, but I am of course considering making the SFS truly more accessible to as many farmers as possible. Nid wyf o dan unrhyw gamargraff ynglŷn â'r cyfnod pontio anodd rydym ynddo ar hyn o bryd, o raglen etifeddol cynllun y taliad sylfaenol i'r cynllun ffermio cynaliadwy newydd. Mae'n daith y byddwn yn parhau arni. Fe ddywedoch chi fod y cynllun ffermio cynaliadwy yn gwbl anhyblyg. Wel, hoffwn feddwl bod rhai o'r penderfyniadau a'r cyhoeddiadau a wneuthum yn ddiweddar yn dangos y gallwn ei wneud yn hyblyg ac yn fwy ymarferol i fwy o ffermwyr, felly byddwn yn parhau i wneud hynny. Nid wyf am ystyried gostwng lefel y cyllid 1 y cant yn unig, ond rwy'n ystyried gwneud y cynllun ffermio cynaliadwy yn fwy hygyrch i gynifer o ffermwyr â phosibl wrth gwrs. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773585 115 En 2026-09-30T14:32:02 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=3724&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=3724&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 4562 4562 Laura Anne Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4562 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4562 Jones, Laura Anne I hope you're more than considering it because it's absolutely completely unworkable, and you know that as well as I do. Not only is dropping the BPS funding by 1 per cent the right thing to do, but by not doing that and pushing ahead with this 20 per cent cut, you're putting our Welsh heritage, our Welsh culture and Welsh language at risk, as well as our national security. You said all the right things in opposition, Minister, didn't you? But now you seem to be struggling to say them and do them as the Minister. I know you've agreed with me in the past that the BPS trajectory needs to be a much more gradual, tapering trajectory—your words, not mine. Now you're in Government as the Minister able to do this, you're backtracking. You said in black and white in this Chamber that you thought that it should be a more just transition—again, your words. So, tell me: will you do it? Rwy'n gobeithio eich bod yn gwneud mwy na'i ystyried, gan ei fod yn gwbl anymarferol, ac rydych chi'n gwybod hynny cystal â minnau. Nid yn unig mai gostwng lefel cyllid y cynllun ffermio cynaliadwy 1 y cant yw'r peth iawn i'w wneud, ond drwy beidio â gwneud hynny a bwrw ymlaen â'r toriad o 20 y cant, rydych chi'n peryglu ein treftadaeth Gymreig, ein diwylliant Cymreig a'n hiaith Gymraeg, yn ogystal â'n diogelwch gwladol. Roeddech chi'n dweud yr holl bethau cywir pan oeddech yn yr wrthblaid, Weinidog, onid oeddech? Ond ymddengys eich bod nawr yn ei chael hi'n anodd eu dweud a'u gwneud fel y Gweinidog. Gwn eich bod wedi cytuno â mi yn y gorffennol fod angen i lwybr cynllun y taliad sylfaenol fod yn llwybr llawer mwy graddol—eich geiriau chi, nid fy rhai i. Gan eich bod bellach yn y Llywodraeth fel y Gweinidog sy'n gallu gwneud hyn, rydych chi'n torri'ch gair. Fe ddywedoch chi mewn du a gwyn yn y Siambr hon eich bod yn credu y dylai fod yn bontio tecach—unwaith eto, eich geiriau chi. Felly, dywedwch wrthyf: a fyddwch chi'n ei wneud? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773588 116 En 2026-09-30T14:32:54 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=3776&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=3776&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr 'Just transition' is exactly what we are trying to achieve here. You say that we've done nothing; we've committed £1 billion over the coming three years to farming to make sure that those farmers who aren't sure about coming on board with the SFS can see that there actually is a quantum of funding there that they can access, that they can utilise, to make their businesses and their farms more resilient. Now, some will choose not to do that and I appreciate that. My job is to make sure that as many people as possible who wish to come on that journey can do so. I'm focused on doing that because that is the just transition that we need to see. But it isn't only about money as well, of course. We have introduced the review into red tape, which will be, hopefully, a great benefit to farmers who are grappling with the amount of paperwork that they're dealing with. You mentioned the control of agricultural pollution changes. We have been pragmatic, we have been practical, and, where we can do that, we will do that. But, ultimately, we are on this journey transitioning into the sustainable farming scheme and we need to keep our focus on getting there. 'Pontio teg' yw'r union beth y ceisiwn ei gyflawni yma. Rydych chi'n dweud nad ydym wedi gwneud unrhyw beth; rydym wedi ymrwymo £1 biliwn i ffermio dros y tair blynedd nesaf i sicrhau y gall y ffermwyr hynny nad ydynt yn siŵr ynglŷn ag ymuno â'r cynllun ffermio cynaliadwy weld bod cwantwm o gyllid yno y gallant gael mynediad ato, y gallant ei ddefnyddio, i wneud eu busnesau a'u ffermydd yn fwy gwydn. Nawr, bydd rhai'n dewis peidio â gwneud hynny, ac rwy'n derbyn hynny. Fy swydd i yw sicrhau y gall cymaint o bobl â phosibl sydd am ddod ar y daith honno wneud hynny. Rwy'n canolbwyntio ar wneud hynny gan mai dyna'r pontio teg y mae angen i ni ei weld. Ond mae'n ymwneud â mwy nag arian yn unig, wrth gwrs. Rydym wedi cyflwyno'r adolygiad i fiwrocratiaeth, a fydd, gobeithio, o fudd mawr i ffermwyr sy'n ei chael hi'n anodd ymdopi â'r holl waith papur. Fe sonioch chi am newidiadau i reoliadau llygredd amaethyddol. Rydym wedi bod yn bragmatig, rydym wedi bod yn ymarferol, a lle gallwn wneud hynny, byddwn yn gwneud hynny. Ond yn y pen draw, rydym ar y daith hon yn pontio i'r cynllun ffermio cynaliadwy, ac mae angen inni gadw ein ffocws ar gyrraedd yno. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773595 117 En 2026-09-30T14:33:58 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=3840&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=3840&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 4562 4562 Laura Anne Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4562 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4562 Jones, Laura Anne Well, you're putting family farms in Wales at risk, Minister, by saying that. I hope that you do recognise that, currently, on the SFS, people cannot get on it whether they want to or not. I'd like to bring back to what Sarah Edwards, one of my colleagues, has just asked you in the Chamber. I, too, am aware of the extremely worrying circumstance that Green GEN Cymru surveyors appear to be arriving unannounced on farms to survey land, with huge machinery, and, not only that, they are not even adhering to their own biosecurity measures, with no checks in place to ensure that they are. This is genuinely concerning. This is not about whether you agree with windfarms or not, Minister. Most of these farms have had bovine TB or are at high risk of it. This is not a theoretical concern either; the High Court has already found Green GEN lacking in terms of their biosecurity measures. Without the right measures in place here, there is a real risk of disease like TB being spread farm to farm, and I'm not even mentioning the other environmental concerns that the people of the Towy valley have. Don't you agree with me, Minister, that we cannot have a situation where rural communities in west Wales have to spend hundreds of thousands of pounds to ask a court to help them to merely protect their own farms? Farmers need protection in place. They need support on this, Minister. Green GEN Cymru and contracted surveyors need to adhere to the rules to protect our farms. Will you work with the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy to ensure this happens, please, and perhaps even visit the Towy valley to meet with the communities there that are so concerned? Diolch.  Wel, rydych chi'n peryglu ffermydd teuluol yng Nghymru, Weinidog, drwy ddweud hynny. Rwy'n gobeithio eich bod yn cydnabod, ar hyn o bryd, na all pobl ymuno â'r cynllun ffermio cynaliadwy p'un a ydynt eisiau gwneud hynny ai peidio. Hoffwn ddychwelyd at yr hyn y mae Sarah Edwards, un o fy nghyd-Aelodau, newydd ei ofyn i chi yn y Siambr. Rwyf innau hefyd yn ymwybodol o'r sefyllfa hynod frawychus lle mae syrfewyr Green GEN Cymru yn ôl pob golwg yn mynd i ffermydd yn ddirybudd i arolygu tir, gyda pheiriannau enfawr, ac nid yn unig hynny, nid ydynt hyd yn oed yn cadw at eu mesurau bioddiogelwch eu hunain, heb unrhyw wiriadau ar waith i sicrhau eu bod yn gwneud hynny. Mae hyn yn peri pryder gwirioneddol. Nid oes a wnelo hyn â ph'un a ydych chi'n cytuno â ffermydd gwynt ai peidio, Weinidog. Mae'r rhan fwyaf o'r ffermydd hyn wedi cael neu mewn perygl mawr o gael TB buchol. Nid pryder damcaniaethol yw hwn chwaith; mae'r Uchel Lys eisoes wedi canfod bod mesurau bioddiogelwch Green GEN yn ddiffygiol. Heb y mesurau cywir ar waith yma, mae perygl gwirioneddol y bydd clefyd fel TB yn lledaenu o fferm i fferm, ac nid wyf yn sôn am y pryderon amgylcheddol eraill sydd gan bobl dyffryn Tywi. Onid ydych chi'n cytuno â mi, Weinidog, na allwn gael sefyllfa lle mae'n rhaid i gymunedau gwledig yng ngorllewin Cymru wario cannoedd o filoedd o bunnoedd i ofyn i lys eu helpu i ddiogelu eu ffermydd eu hunain? Mae angen amddiffyniadau ar ffermwyr. Mae angen cymorth arnynt yn hyn o beth, Weinidog. Mae angen i Green GEN Cymru a syrfewyr dan gontract lynu wrth y rheolau er mwyn diogelu ein ffermydd. A wnewch chi weithio gyda'r Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni i sicrhau bod hyn yn digwydd, os gwelwch yn dda, ac ymweld â dyffryn Tywi efallai i gyfarfod â'r cymunedau yno sydd mor bryderus? Diolch. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773581 118 En 2026-09-30T14:35:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=3902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=3902&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773590 119 En 2026-09-30T14:35:35 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=3937&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=3937&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Thank you. I won't get drawn on particular court cases, et cetera—you'll understand that I can't comment on those—but you make a very valid point about biosecurity measures, and I will write to the company and others to make sure that they are reminded of their responsibility particularly to respect those. Diolch. Nid wyf am drafod achosion llys penodol, ac yn y blaen—fe fyddwch yn deall na allaf wneud sylwadau ar y rheini—ond rydych chi'n gwneud pwynt dilys iawn ynglŷn â mesurau bioddiogelwch, ac fe ysgrifennaf at y cwmni ac eraill i sicrhau eu bod yn cael eu hatgoffa o'u cyfrifoldeb penodol i barchu'r rheini. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773594 120 Cy 2026-09-30T14:35:54 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=3956&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=3956&l=en 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Llefarydd Llafur Cymru, Vikki Howells. The Welsh Labour spokesperson, Vikki Howells. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773596 121 En 2026-09-30T14:35:57 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=3959&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=3959&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 5107 5107 Vikki Howells AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5107 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5107 Howells, Vikki Cabinet Minister, over lunch today we both attended WWF Cymru's briefing on the implications of extreme weather events such as wildfire and flooding, where we heard from speakers including representatives of the fire service and the farming sector. A key takeaway from that session for me was the vital role that nature-based solutions have to play in protecting communities and farm businesses from the impacts of climate change-related weather events. Given the shared commitments of our parties to increase the use of nature-based solutions across Government action, I'm wondering what steps you might intend to take to mainstream their use in the coming months. Both WWF Cymru and the Fire Brigades Union have come forward with funding proposals to ensure Wales is more resilient and better prepared for extreme weather impacts, and a key element of this proposal is seeking commitment to an extreme weather resilience fund that could look to inject tens of millions of new money into the expansion of preventative spend on nature-based solutions. We're at that time of year when everyone is talking about the budget, so, as those conversations go on, will you commit to making it a priority to expand nature-based solution investment within your portfolio? Weinidog Cabinet, dros ginio heddiw, fe wnaethom ein dau fynychu sesiwn friffio WWF Cymru ar oblygiadau digwyddiadau tywydd eithafol fel tanau gwyllt a llifogydd, lle clywsom gan siaradwyr yn cynnwys cynrychiolwyr o'r gwasanaeth tân a'r sector ffermio. Un o'r pethau allweddol i mi eu dysgu yn y sesiwn honno oedd y rôl hanfodol y mae atebion ar sail ar natur yn ei chwarae yn diogelu cymunedau a busnesau fferm rhag effeithiau digwyddiadau tywydd sy'n gysylltiedig â newid hinsawdd. O ystyried ymrwymiadau cyffredin ein pleidiau i gynyddu'r defnydd o atebion ar sail natur ar draws gweithgarwch y Llywodraeth, rwy'n meddwl tybed pa gamau y bwriadwch eu cymryd i brif ffrydio eu defnydd yn y misoedd nesaf. Mae WWF Cymru ac Undeb y Brigadau Tân wedi cyflwyno cynigion ariannu i sicrhau bod Cymru'n fwy gwydn ac yn fwy parod ar gyfer effeithiau tywydd eithafol, ac elfen allweddol o'r cynnig hwn yw ceisio ymrwymiad i greu cronfa wydnwch rhag tywydd eithafol a allai ddarparu degau o filiynau o arian newydd i mewn i ehangu gwariant ataliol ar atebion ar sail natur. Rydym ar yr adeg honno o'r flwyddyn pan fo pawb yn sôn am y gyllideb, felly wrth i'r sgyrsiau hynny fynd rhagddynt, a wnewch chi ymrwymo i'w gwneud yn flaenoriaeth i ehangu buddsoddiad mewn atebion ar sail natur o fewn eich portffolio? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773598 122 En 2026-09-30T14:37:11 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=4033&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=4033&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Well, not only within my portfolio, as I think there's a huge responsibility across Government on all of us to lean more heavily on nature-based solutions, because we can mix concrete to our heart's content, but, unless we work with the grain of nature, we will always ultimately lose that battle. So, we do have to recalibrate our approach, and we absolutely are committed to those nature-based solutions. The wildfire summit in a few weeks' time will offer, hopefully, the starting gun for some particular work streams around that. I have some particular thoughts around how the sustainable farming scheme and land management can actually support that as well, particularly given the way that farmers stepped up to help fight some of the wildfires that we saw over the summer. Flooding as well, of course—we know there's talk of improving catchment or retaining water through various means in the uplands, et cetera. But key to all of this as well, of course, is it still needs funding, it still needs finance, because the interventions will cost. So, yes, Government has a role to play. Other authorities clearly have a role to play. But nature finance as well, I think, is a key area where we need to be focusing on. I very much intend to build on the work of the previous Government to really focus on that area over the coming months. Wel, nid yn unig o fewn fy mhortffolio i, gan y credaf fod cyfrifoldeb enfawr ar bob un ohonom ar draws y Llywodraeth i ddibynnu mwy ar atebion ar sail natur, gan y gallwn gymysgu cymaint o goncrit ag y dymunwn, ond oni bai ein bod yn gweithio gyda graen natur, byddwn bob amser yn colli'r frwydr honno yn y pen draw. Felly, rhaid inni ailraddio ein dull o weithredu, ac rydym wedi ymrwymo'n llwyr i atebion ar sail natur. Rwy'n gobeithio y bydd yr uwchgynhadledd ar danau gwyllt ymhen ychydig wythnosau yn cynnig man cychwyn ar gyfer rhai ffrydiau gwaith penodol o amgylch hynny. Mae gennyf rai syniadau penodol ynghylch sut y gall y cynllun ffermio cynaliadwy a rheoli tir gefnogi hynny hefyd, yn enwedig o ystyried y ffordd y camodd ffermwyr i'r adwy i helpu i ymladd rhai o'r tanau gwyllt a welsom dros yr haf. Llifogydd hefyd, wrth gwrs—gwyddom fod sôn am wella dalgylchoedd neu gadw dŵr drwy wahanol ddulliau yn yr ucheldiroedd ac yn y blaen. Ond yr hyn sy'n allweddol i hyn oll hefyd wrth gwrs yw bod angen ei ariannu, mae'n dal i fod angen cyllid, gan y bydd yr ymyriadau'n costio. Felly, oes, mae gan y Llywodraeth rôl i'w chwarae. Mae'n amlwg fod gan awdurdodau eraill rôl i'w chwarae. Ond mae cyllid natur hefyd yn faes allweddol y mae angen inni ganolbwyntio arno. Rwy'n bwriadu adeiladu ar waith y Llywodraeth flaenorol i ganolbwyntio'n fanwl ar y maes hwnnw dros y misoedd nesaf. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773600 123 En 2026-09-30T14:38:24 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=4106&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=4106&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 5107 5107 Vikki Howells AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5107 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5107 Howells, Vikki Cabinet Minister, I'm really encouraged by your answer there, and I look forward to seeing these developments over the coming months. I think there's particular potential within the optional and collaborative layers of the SFS for that as well. Turning to another matter, a review of the code of practice for the rearing of game birds for sporting purposes in Wales is overdue, with animal welfare organisations such as the League Against Cruel Sports concerned that this is an issue that is being overlooked. This is perhaps borne out by the data. There were no inspections of game bird farms in either 2023 or 2024 and just four since 2025, and those uncovered two breaches of the code of practice. We also have shocking evidence from Animal Aid site visits of three game bird breeding farms in Wales that found conditions falling far below the standards that we all expect. What assessment has the Welsh Government made of the treatment and welfare conditions of game birds bred and reared to be shot for sport, and what plans do you have to ensure that the code is reviewed to ensure it is fit for purpose? Weinidog Cabinet, rwyf wedi fy nghalonogi'n fawr gan eich ateb yno, ac edrychaf ymlaen at weld y datblygiadau hyn dros y misoedd nesaf. Rwy'n credu bod potensial penodol o fewn haenau dewisol a chydweithredol y cynllun ffermio cynaliadwy ar gyfer hynny hefyd. Gan droi at fater arall, mae'n hen bryd cynnal adolygiad o'r cod ymarfer ar gyfer magu adar hela at ddibenion chwaraeon yng Nghymru, gyda sefydliadau lles anifeiliaid fel y Gynghrair yn Erbyn Chwaraeon Creulon yn pryderu bod hwn yn fater sy'n cael ei anwybyddu. Efallai fod hyn yn cael ei gadarnhau gan y data. Ni chafwyd unrhyw arolygiadau o ffermydd adar hela yn 2023 na 2024, a dim ond pedwar sydd wedi'u cynnal ers 2025, a datgelodd y rheini ddau achos o dorri'r cod ymarfer. Mae gennym dystiolaeth syfrdanol hefyd o ymweliadau safle Animal Aid â thair fferm fridio adar hela yng Nghymru a ganfu fod yr amodau ymhell islaw'r safonau y mae pob un ohonom yn eu disgwyl. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o driniaeth ac amodau lles adar hela sy'n cael eu bridio a'u magu i'w saethu at ddibenion chwaraeon, a pha gynlluniau sydd gennych i sicrhau bod y cod yn cael ei adolygu i sicrhau ei fod yn addas i’r diben? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773603 124 En 2026-09-30T14:39:33 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=4175&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=4175&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Thank you for that. I'm not 100 per cent sure where we are on that. I am aware, if I'm correct, and I don't wish to mislead the Senedd, that a review is happening of the evidence at the minute. I'm awaiting advice from officials. Maybe, if you'd allow me, I will write to you to give you an update of where we are, because it is an area that clearly needs to be addressed. Diolch. Nid wyf 100 y cant yn siŵr ble rydym arni ar hynny. Rwy'n ymwybodol, os wyf yn gywir, ac nid wyf am gamarwain y Senedd, fod adolygiad yn mynd rhagddo o'r dystiolaeth ar hyn o bryd. Rwy'n aros am gyngor gan swyddogion. Os caf, efallai y gallwn ysgrifennu atoch i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i chi ynglŷn â ble rydym arni, gan ei bod yn amlwg fod hwn yn faes y mae angen mynd i'r afael ag ef. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773604 125 Cy 2026-09-30T14:39:54 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=4196&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=4196&l=en 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Andrew R.T. Davies. The Welsh Conservatives' spokesperson, Andrew R.T. Davies. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773606 126 En 2026-09-30T14:39:57 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=4199&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=4199&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 212 212 Janet Finch-Saunders AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=212 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=212 Finch-Saunders, Janet Yay. [Laughter.] Hwrê. [Chwerthin.] 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773605 127 En 2026-09-30T14:39:57 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=4199&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=4199&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 143 143 Andrew R.T. Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=143 Davies, Andrew R.T. Thank you, Deputy Presiding Officer. I like a fan next to me. [Laughter.] Diolch, Ddirprwy Lywydd. Mae'n dda cael cefnogwr wrth fy ymyl. [Chwerthin.] 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773599 128 En 2026-09-30T14:40:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=4202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=4202&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773623 129 En 2026-09-30T14:40:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=4202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=4202&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773618 130 Cy 2026-09-30T14:44:46 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=4488&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=4488&l=en 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773597 131 En 2026-09-30T14:40:02 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=4204&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=4204&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Yes, she's very good. She never does it to me. [Laughter.] Ydy, mae hi'n dda iawn. Nid yw byth yn gwneud hynny i mi. [Chwerthin.] 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773601 132 En 2026-09-30T14:40:06 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=4208&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=4208&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 143 143 Andrew R.T. Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=143 Davies, Andrew R.T. You announced at the Royal Welsh Show the national food strategy, which you have got a group working on at the moment, and I commend you for doing that, because it's something that has been missing. But it's really vital that both ends are joined up—the farm gate and the retailer selling to the consumer. Are you confident that you've got the mix right on that group? Because, when I look at the people on there, there doesn't seem to be a major retailer, who, at the end of the day, passes the bulk of the food on to the consumer. And I don't believe you've got a major processor on there either. And those are two key ingredients that are required to build a sustainable chain of supply here in Wales. I hope it'll be successful. And the other thing that is required is your ability to use legislation to drive improvements in public procurement and nutritional standards. You supported my colleague Peter Fox's Bill when it came to the floor of the Senedd. Will you commit today, as a Minister, that whatever the food strategy group recommends, and if it requires legislation to support those recommendations, you will pilot that through the Senedd as a Government Minister? Yn Sioe Frenhinol Cymru, fe gyhoeddoch chi'r strategaeth fwyd genedlaethol, y mae gennych grŵp yn gweithio arni ar hyn o bryd, ac rwy'n eich canmol am wneud hynny, gan ei fod yn rhywbeth sydd wedi bod ar goll. Ond mae'n hanfodol fod y ddau ben yn cysylltu—gât y fferm a'r manwerthwr sy'n gwerthu i'r prynwr. A ydych chi'n hyderus fod y cymysgedd yn gywir gennych yn y grŵp hwnnw? Oherwydd pan edrychaf ar y bobl sy'n aelodau ohono, nid yw'n ymddangos bod yno fanwerthwr mawr, sydd, yn y pen draw, yn darparu'r rhan fwyaf o'r bwyd i'r prynwr. Ac ni chredaf fod gennych brosesydd mawr yno chwaith. A dyna ddau gynhwysyn allweddol sydd eu hangen i adeiladu cadwyn gyflenwi gynaliadwy yma yng Nghymru. Rwy'n gobeithio y bydd yn llwyddiannus. A'r peth arall sydd ei angen yw eich gallu i ddefnyddio deddfwriaeth i ysgogi gwelliannau ym maes caffael cyhoeddus a safonau maeth. Fe wnaethoch chi gefnogi Bil fy nghyd-Aelod Peter Fox pan gafodd ei drafod yn y Senedd. A wnewch chi ymrwymo heddiw, fel Gweinidog, beth bynnag y mae'r grŵp strategaeth bwyd yn ei argymell, ac os oes angen deddfwriaeth i gefnogi'r argymhellion hynny, y byddwch yn ei llywio drwy'r Senedd fel Gweinidog Llywodraeth? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773607 133 En 2026-09-30T14:41:18 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=4280&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=4280&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Thank you. There were a couple of questions in there. I haven't got the list in front of me of the membership of that group, but we are, you're right, looking at a whole food system, from gate to plate and beyond—well, no, where does it go after that? I'm not sure. [Laughter.] But, certainly, there is a need to make sure that all voices are heard around that table. And I know, of course, that the group itself will be utilising work streams that will draw on experience of others also through other fora and networks. And I know that the chair has engaged widely, to say the least, already, beyond what has been brought together around that particular stakeholder group. It will have a number of work streams. We want to look at areas around the red meat supply chain in Wales. We want to look at horticulture and growing horticulture, and we want to look at food in schools initially. Those are some of the areas that will be prioritised in the first place. So, clearly, if we're looking at the red meat supply chain, then processors and others will be a big, big part of that conversation. Diolch. Roedd un neu ddau o gwestiynau yno. Nid oes rhestr o aelodau'r grŵp hwnnw wrth law gennyf, ond rydych chi'n llygad eich lle, rydym yn edrych ar system fwyd gyfan, o'r gât i'r plât a thu hwnt—wel, na, i ble mae'n mynd ar ôl hynny? Nid wyf yn siŵr. [Chwerthin.] Ond yn sicr, mae angen sicrhau bod pob llais yn cael ei glywed o amgylch y bwrdd hwnnw. Ac wrth gwrs, rwy'n gwybod y bydd y grŵp ei hun yn defnyddio ffrydiau gwaith a fydd yn manteisio ar brofiad eraill hefyd drwy fforymau a rhwydweithiau eraill. A gwn fod y cadeirydd eisoes wedi ymgysylltu'n eang, a dweud y lleiaf, y tu hwnt i'r hyn sydd wedi'i ddwyn ynghyd o amgylch y grŵp rhanddeiliaid penodol hwnnw. Bydd ganddo nifer o ffrydiau gwaith. Rydym am edrych ar feysydd o amgylch y gadwyn gyflenwi cig coch yng Nghymru. Rydym am edrych ar arddwriaeth a thyfu garddwriaeth, ac rydym am edrych ar fwyd mewn ysgolion i gychwyn. Dyna rai o'r meysydd a fydd yn cael eu blaenoriaethu yn y lle cyntaf. Felly, yn amlwg, os ydym yn edrych ar y gadwyn gyflenwi cig coch, bydd proseswyr ac eraill yn rhan fawr iawn o'r sgwrs honno. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773610 134 En 2026-09-30T14:42:29 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=4351&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=4351&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 143 143 Andrew R.T. Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=143 Davies, Andrew R.T. I didn't hear you refer to the legislation, and I'd be grateful if you'd reply back to me on that, because, as I said, you did support the food Bill when it first came here. Sadly, the Government at the time rejected it. I think it's an important instrument to use to drive up nutritional standards and also local procurement. But I'd also like to raise with you the point that I raised with you in committee the other day about the fertiliser tax that's coming in in January of this year. That could potentially be devastating to the ability to procure fertiliser to grow the crops for next year's harvest. And at a time when the uncertainty in the middle east is driving up fertiliser prices to double what they should be at this time of year for forward buying, it seems madness to me to actually introduce a fertiliser tax. Will you now lobby the Westminster Government—the point I made to you in committee—to hold that off for at least 12 months, as the National Farmers Union were asking, so that that situation, hopefully, in the middle east can get back to a sense of normality, so that that price pressure can come out of the system and farmers can purchase the fertiliser they need with confidence that there isn't this supertax being applied to it? Ni chlywais unrhyw gyfeiriad gennych at y ddeddfwriaeth, a buaswn yn ddiolchgar pe baech yn ymateb i mi ar hynny, oherwydd fel y dywedais, fe gefnogoch chi'r Bil bwyd pan ddaeth yma gyntaf. Yn anffodus, fe'i gwrthodwyd gan y Llywodraeth ar y pryd. Rwy'n credu ei fod yn arf pwysig i'w ddefnyddio i godi safonau maeth a chaffael lleol hefyd. Ond hoffwn godi gyda chi hefyd y pwynt a godais gyda chi yn y pwyllgor y diwrnod o'r blaen ynglŷn â'r dreth ar wrtaith a ddaw i rym ym mis Ionawr. Gallai honno fod yn ddinistriol i'r gallu i gaffael gwrtaith er mwyn tyfu'r cnydau ar gyfer y cynhaeaf y flwyddyn nesaf. Ac ar adeg pan fo'r ansicrwydd yn y dwyrain canol yn codi prisiau gwrtaith i ddwbl yr hyn y dylent fod ar yr adeg hon o'r flwyddyn ar gyfer prynu ymlaen llaw, mae cyflwyno treth ar wrtaith yn swnio'n gwbl wallgof i mi. A wnewch chi lobïo Llywodraeth San Steffan nawr—y pwynt a wneuthum i chi yn y pwyllgor—i ohirio hynny am o leiaf 12 mis, fel roedd Undeb Cenedlaethol yr Amaethwyr yn ei ofyn, fel y gall y sefyllfa yn y dwyrain canol ddychwelyd i ryw fath o normalrwydd, gobeithio, heb bwysau o'r fath ar brisiau yn y system, ac er mwyn i ffermwyr allu prynu'r gwrtaith sydd ei angen arnynt gyda hyder na chaiff y dreth ychwanegol hon ei hychwanegu ato? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773617 135 En 2026-09-30T14:43:43 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=4425&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=4425&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Well, after the session we had in committee, I made sure that I did write to the UK Government to make these representations, to make sure that any implications for Welsh agriculture are properly considered and any negative consequences are avoided. My understanding is, of course, that most of the fertiliser coming to the UK is from the EU—so they wouldn't be affected by the carbon border adjustment mechanism—mainly from the Netherlands, Norway, Germany, and Belgium. But there is some coming from beyond, and we need to guard against any negative consequences stemming from that. To come back to your previous question as well, if we need to legislate on certain areas, we will. I think we need to wait and see what they recommend. I would prefer action that doesn't require legislation in order to get on with it more quickly, but where we do need to legislate, we won't shy away from that. And on strengthening procurement policy as well, I know that there will be the publication of a new statement on public procurement policy from this Welsh Government soon, and I'm sure the relevant Minister will publish that when it's ready.  Wel, ar ôl y sesiwn a gawsom yn y pwyllgor, gwneuthum yn siŵr fy mod wedi ysgrifennu at Lywodraeth y DU i wneud y sylwadau hyn, i sicrhau bod unrhyw oblygiadau i amaethyddiaeth Cymru yn cael eu hystyried yn llawn a bod unrhyw ganlyniadau negyddol yn cael eu hosgoi. Fy nealltwriaeth i, wrth gwrs, yw bod y rhan fwyaf o'r gwrtaith a ddaw i'r DU yn dod o'r UE—felly ni fyddent yn cael eu heffeithio gan y mecanwaith addasu pris carbon ar draws ffiniau—yn bennaf o'r Iseldiroedd, Norwy, yr Almaen, a Gwlad Belg. Ond mae rhywfaint yn dod o fannau pellach, ac mae angen inni warchod rhag unrhyw ganlyniadau negyddol sy'n deillio o hynny. I ddod yn ôl at eich cwestiwn blaenorol hefyd, os oes angen inni ddeddfu ar rai meysydd, byddwn yn gwneud hynny. Rwy'n credu bod angen inni aros i weld beth y maent yn ei argymell. Buasai'n well gennyf weld gweithredu nad oes angen deddfwriaeth ar ei gyfer er mwyn gallu bwrw ymlaen yn gyflymach, ond lle mae angen inni ddeddfu, ni fyddwn yn osgoi gwneud hynny. Ac o ran cryfhau polisi caffael hefyd, gwn y bydd datganiad newydd ar bolisi caffael cyhoeddus yn cael ei wneud gan y Llywodraeth hon yng Nghymru cyn bo hir, ac rwy'n siŵr y bydd y Gweinidog perthnasol yn ei gyhoeddi pan fydd yn barod. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773621 136 Cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability B Ffynonellau Dŵr Daear Groundwater Sources 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773622 137 Cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability O 12189 12189 Safa Elhassan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12189 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12189 Elhassan, Safa 3. Pa gamau mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau bod ffynonellau dŵr daear, y gallai datblygiadau mawr effeithio arnynt, yn cael eu diogelu a'u monitro'n briodol? OQ64604 3. What action is the Welsh Government taking to ensure that groundwater sources that could be affected by major developments are appropriately protected and monitored? OQ64604 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773602 138 En 2026-09-30T14:45:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=4502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=4502&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Protecting groundwater is essential for safeguarding drinking water supplies, the environment and Wales's long-term water resilience. Planning and environmental permitting processes require risks to groundwater to be assessed and managed. Where risks are identified, Natural Resources Wales can then require mitigation measures, monitoring and ongoing controls to protect water resources. Mae diogelu dŵr daear yn hanfodol ar gyfer diogelu cyflenwadau dŵr yfed, yr amgylchedd a gwydnwch dŵr hirdymor Cymru. Mae prosesau cynllunio a thrwyddedu amgylcheddol yn ei gwneud yn ofynnol i asesu a rheoli risgiau dŵr daear. Lle nodir risgiau, gall Cyfoeth Naturiol Cymru fynnu mesurau lliniaru, monitro a rheolaethau parhaus i ddiogelu adnoddau dŵr. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773608 139 En 2026-09-30T14:45:23 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=4525&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=4525&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 12189 12189 Safa Elhassan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12189 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12189 Elhassan, Safa Diolch. Access to clean and safe groundwater is essential for protecting public health, supporting agriculture and safeguarding our natural environment. As major developments come forward across Wales, it is vital that local communities can feel confident that groundwater sources are being properly monitored and protected. Can you outline how the Welsh Government is working with Natural Resources Wales and the local planning authorities to ensure that groundwater resources are robustly monitored, protected and transparently assessed before major developments are approved? Diolch. Mae mynediad at ddŵr daear glân a diogel yn hanfodol ar gyfer diogelu iechyd y cyhoedd, cefnogi amaethyddiaeth a diogelu ein hamgylchedd naturiol. Wrth i ddatblygiadau mawr ddigwydd ledled Cymru, mae'n hanfodol y gall cymunedau lleol deimlo'n hyderus fod ffynonellau dŵr daear yn cael eu monitro a'u diogelu'n briodol. A allwch chi amlinellu sut y mae Llywodraeth Cymru'n gweithio gyda Cyfoeth Naturiol Cymru a'r awdurdodau cynllunio lleol i sicrhau bod adnoddau dŵr daear yn cael eu monitro'n gadarn, eu diogelu a'u hasesu'n dryloyw cyn cymeradwyo datblygiadau mawr? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773611 140 En 2026-09-30T14:45:57 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=4559&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=4559&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Thank you for that question. I know that this is a challenge that could occur in a number of different contexts. I hope you'll be reassured that the Welsh Government is working with Natural Resources Wales and local planning authorities through the planning and environmental permitting systems to make sure that groundwater risks are identified and that they are properly assessed and managed before major developments proceed. We set the national planning policy framework that local planning authorities apply when determining applications, and Natural Resources Wales provide specialist technical advice on groundwater risks as a statutory consultee. Planning authorities can draw on their hydrogeological expertise when they consider whether further investigation or any mitigation or monitoring is needed before a decision is taken.  Where evidence identifies a specific local risk, local planning authorities and NRW can use their respective planning and permitting functions to make sure that proportionate monitoring and controls are in place during construction and operation. But, ultimately, we will work closely with those bodies to support the consistent and effective application of groundwater protections as a number of different development pressures—and environmental risks, no doubt—evolve. Diolch am eich cwestiwn. Gwn fod hon yn her a allai godi mewn nifer o gyd-destunau gwahanol. Rwy'n gobeithio y cewch chi eich sicrhau bod Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda Cyfoeth Naturiol Cymru ac awdurdodau cynllunio lleol drwy'r systemau cynllunio a thrwyddedu amgylcheddol i wneud yn siŵr bod risgiau dŵr daear yn cael eu nodi a'u bod yn cael eu hasesu a'u rheoli'n briodol cyn i unrhyw ddatblygiadau mawr fynd rhagddynt. Ni sy'n gosod y fframwaith polisi cynllunio cenedlaethol y mae awdurdodau cynllunio lleol yn ei ddefnyddio wrth benderfynu ar geisiadau, ac mae Cyfoeth Naturiol Cymru yn darparu cyngor technegol arbenigol ar risgiau dŵr daear fel ymgynghorai statudol. Gall awdurdodau cynllunio ddefnyddio eu harbenigedd hydroddaearegol pan fyddant yn ystyried a oes angen ymchwilio ymhellach neu unrhyw liniaru neu fonitro cyn gwneud penderfyniad. Lle mae tystiolaeth yn nodi risg leol benodol, gall awdurdodau cynllunio lleol a Cyfoeth Naturiol Cymru ddefnyddio eu swyddogaethau cynllunio a thrwyddedu priodol i sicrhau bod trefniadau monitro a rheolaethau cymesur ar waith yn y cyfnod adeiladu a'r cyfnod gweithredol. Ond yn y pen draw, byddwn yn gweithio'n agos gyda'r cyrff hynny i gefnogi'r gwaith o roi amddiffyniadau dŵr daear ar waith yn gyson ac yn effeithiol wrth i nifer o wahanol bwysau datblygu—a risgiau amgylcheddol, heb os—esblygu. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773620 141 En 2026-09-30T14:47:25 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=4647&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=4647&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 12191 12191 Steven Rodaway AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12191 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12191 Rodaway, Steven This links back to the Member's question, but I want to go a bit more local. The Welsh Water treatment works in Gowerton serves around 58,000 constituents across Gŵyr Abertawe. However, concerns have been raised that proposed housing developments in Gowerton and surrounding areas could place unsustainable pressure on waste water networks and storage capacity. Natural Resources Wales has already suspended major developments due to rising nitrate levels in the Loughor estuary. Also, local residents, through Save Gowerton from Gridlock, have warned that the proposed 216-home development would exacerbate traffic congestion on Victoria Road.  What action is the Welsh Government taking to address the concerns identified by NRW and Welsh Water, and to ensure that essential infrastructure in Gowerton is not overwhelmed and that further damage is not caused to our waterways? Mae hyn yn cysylltu â chwestiwn yr Aelod, ond rwyf am fynd ychydig yn fwy lleol. Mae gwaith trin Dŵr Cymru yn Nhre-gŵyr yn gwasanaethu oddeutu 58,000 o etholwyr ledled Gŵyr Abertawe. Fodd bynnag, mae pryderon wedi'u codi y gallai datblygiadau tai arfaethedig yn Nhre-gŵyr a'r ardaloedd cyfagos roi pwysau anghynaliadwy ar rwydweithiau dŵr gwastraff a chapasiti storio. Mae Cyfoeth Naturiol Cymru eisoes wedi atal datblygiadau mawr dros dro oherwydd lefelau nitradau cynyddol yn aber afon Llwchwr. Hefyd, mae trigolion lleol, drwy grŵp Save Gowerton from Gridlock, wedi rhybuddio y byddai'r datblygiad arfaethedig o 216 o gartrefi yn gwaethygu tagfeydd traffig ar Heol Victoria. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i fynd i'r afael â'r pryderon a nodwyd gan CNC a Dŵr Cymru, ac i sicrhau nad yw seilwaith hanfodol yn Nhre-gŵyr yn cael ei orlethu ac nad oes rhagor o ddifrod yn cael ei achosi i'n dyfrffyrdd? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773630 142 En 2026-09-30T14:48:17 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=4699&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=4699&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Thank you for drawing attention to a very important area here. I won't get drawn on particular local issues, but, more generally, we do know that the nutrient impact on housing delivery is concerning. The Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning and I both recognise the importance of this issue.  To strengthen leadership and strategic co-ordination to try and address those nutrient-related challenges, the Welsh Government is establishing a new nutrient efficiency and resilience group. That group will bring together key partners and stakeholders, including regulators, water companies, the agricultural sector, environmental organisations and local authority representatives, to provide strategic oversight of nutrient management across Wales. Its work will focus on both the immediate operational challenges, which are pressing, but also the longer term actions needed to restore and improve the health of our rivers and catchments, helping to deliver a more co-ordinated and whole-system approach to river recovery and environmental improvement, but also, hopefully, unlocking potential developments such as the one that you've referred to. Diolch am dynnu sylw at faes pwysig iawn yma. Nid wyf am drafod materion lleol penodol, ond yn fwy cyffredinol, gwyddom fod effaith maethynnau ar y cyflenwad tai yn peri pryder. Mae'r Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio a minnau'n cydnabod pwysigrwydd y mater hwn. Er mwyn cryfhau arweinyddiaeth a chydgysylltu strategol i geisio mynd i'r afael â'r heriau sy'n gysylltiedig â maethynnau, mae Llywodraeth Cymru'n sefydlu grŵp newydd ar effeithlonrwydd a gwydnwch maethynnau. Bydd y grŵp hwnnw'n dwyn partneriaid a rhanddeiliaid allweddol ynghyd, gan gynnwys rheoleiddwyr, cwmnïau dŵr, y sector amaethyddol, sefydliadau amgylcheddol a chynrychiolwyr awdurdodau lleol, i ddarparu goruchwyliaeth strategol ar reolaeth maethynnau ledled Cymru. Bydd ei waith yn canolbwyntio ar yr heriau gweithredol uniongyrchol, sy'n heriau dybryd, ond hefyd ar y camau gweithredu mwy hirdymor sydd eu hangen i adfer a gwella iechyd ein hafonydd a'n dalgylchoedd, gan helpu i gyflawni dull mwy cydgysylltiedig a system gyfan o adfer afonydd a gwella'r amgylchedd, ond hefyd, gobeithio, i ddatgloi datblygiadau posibl fel yr un y cyfeirioch chi ato. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773637 143 Cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability B Ffermydd Teuluol Family Farms 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773638 144 Cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability O 12170 12170 Iain McIntosh AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12170 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12170 McIntosh, Iain 4. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i ddiogelu ffermydd teuluol ym Mrycheiniog Tawe Nedd rhag y pwysau ariannol ac amgylcheddol cynyddol sy'n wynebu amaethyddiaeth? OQ64577 4. What action is the Welsh Government taking to protect family farms in Brycheiniog Tawe Nedd from the growing financial and environmental pressures facing agriculture? OQ64577 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773639 145 En 2026-09-30T14:49:43 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=4785&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=4785&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr The Welsh Government is supporting family farms in Brycheiniog Tawe Nedd through its £340 million annual budget commitment. To help farmers facing significant pressures this year particularly, we've increased advance payments from 70 per cent to 80 per cent. The sustainable farming scheme is an accessible whole-farm scheme, designed to support the long-term resilience of farms. Mae Llywodraeth Cymru'n cefnogi ffermydd teuluol ym Mrycheiniog Tawe Nedd drwy ei hymrwymiad cyllidebol blynyddol o £340 miliwn. Er mwyn helpu ffermwyr sy'n wynebu pwysau sylweddol eleni yn arbennig, rydym wedi cynyddu'r rhagdaliadau o 70 y cant i 80 y cant. Mae'r cynllun ffermio cynaliadwy yn gynllun fferm gyfan hygyrch, sydd wedi'i gynllunio i gefnogi gwydnwch hirdymor ffermydd. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773616 146 En 2026-09-30T14:50:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=4802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=4802&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773645 147 Cy 2026-09-30T14:54:27 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=5069&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=5069&l=en 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773619 148 En 2026-09-30T14:50:07 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=4809&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=4809&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 12170 12170 Iain McIntosh AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12170 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12170 McIntosh, Iain Thank you. Resilience means very little if our family farms cannot survive. Farmers across Brycheiniog Tawe Nedd have endured an incredibly difficult year, as I'm sure you're fully aware, through droughts, wildfires, rising costs and the continued threat of bovine TB, whilst also being expected to adapt to the new sustainable farming scheme. These aren't simply businesses; they produce our food, manage our countryside, support thousands of jobs and keep our rural communities alive. Yet too often farmers tell me they feel these policies have been done to them, rather than being developed with them. Will you guarantee that food production and the survival of the Welsh family farm will be at the heart of your decisions? And also, will you ensure that environmental ambitions work alongside productive farming rather than adding further costs and regulation to the very people we depend upon to feed us and look after our countryside? Diolch. Ychydig iawn y mae gwydnwch yn ei olygu os na all ein ffermydd teuluol oroesi. Mae ffermwyr ledled Brycheiniog Tawe Nedd wedi dioddef blwyddyn anodd iawn, fel y gwyddoch rwy'n siŵr, oherwydd sychderau, tanau gwyllt, costau cynyddol a bygythiad parhaus TB buchol, tra bo disgwyl iddynt hefyd addasu i'r cynllun ffermio cynaliadwy newydd. Nid busnesau'n unig yw'r rhain; maent yn cynhyrchu ein bwyd, yn rheoli ein cefn gwlad, yn cefnogi miloedd o swyddi ac yn cadw ein cymunedau gwledig yn fyw. Ac eto, yn rhy aml, dywed ffermwyr wrthyf eu bod yn teimlo bod y polisïau hyn wedi'u gwneud iddynt, yn hytrach na'u bod wedi'u datblygu gyda nhw. A wnewch chi warantu y bydd cynhyrchiant bwyd a goroesiad y fferm deuluol Gymreig yn cael lle canolog yn eich penderfyniadau? Ac a wnewch chi sicrhau hefyd fod uchelgeisiau amgylcheddol yn gweithio ochr yn ochr â ffermio cynhyrchiol yn hytrach nag ychwanegu costau a rheoleiddio pellach i'r union bobl rydym yn dibynnu arnynt i'n bwydo a gofalu am ein cefn gwlad? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773627 149 En 2026-09-30T14:51:10 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=4872&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=4872&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Yes I will, because family farms, as you say, are the backbone of our rural communities in Brycheiniog Tawe Nedd and the rest of Wales as well, and we recognise the significant pressures that those businesses are facing. That's why we have been flexible, for example around the control of agricultural pollution regulations, in allowing a longer period to clear some of the slurry stores that farms have, but to do so in a responsible way, in a managed way, in a controlled way. Natural Resources Wales support that approach, because they recognise that there would be additional environmental risks from those stores overspilling or failing, which would be even more catastrophic. So, I'd like to think that we are being pragmatic and practical where we can be. I spent the summer visiting a number of agricultural shows, and there were three things, basically, that farmers were asking for. One is certainty in a hugely uncertain world, and we are trying to deliver that with our commitment to long-term funding for farming. But they also ask for flexibility. When circumstances change, such as the drought we saw over the summer, then maybe we need to look at the way we ask farms to do things. We've introduced derogations within the SFS in terms of some of the things that they have to achieve directly as a consequence of some of those extreme weather events. The third element was general support. If you look at the red tape review, one of the steps that we've taken, then hopefully we're demonstrating that as well. So yes, we do need to make sure that farming is resilient and is sustainable for the future, and I will do everything I can to achieve that. Gwnaf, gan mai ffermydd teuluol, fel y dywedwch, yw asgwrn cefn ein cymunedau gwledig ym Mrycheiniog Tawe Nedd a gweddill Cymru hefyd, ac rydym yn cydnabod y pwysau sylweddol y mae'r busnesau hynny'n ei wynebu. Dyna pam ein bod wedi bod yn hyblyg, o ran rheoli rheoliadau llygredd amaethyddol er enghraifft, drwy ganiatáu cyfnod hirach i glirio rhai o'r storfeydd slyri sydd gan ffermydd, ond i wneud hynny mewn ffordd gyfrifol, mewn ffordd reoledig, o dan reolaeth. Mae Cyfoeth Naturiol Cymru yn cefnogi'r dull hwnnw o weithredu, gan eu bod yn cydnabod y byddai risgiau amgylcheddol ychwanegol pe bai'r storfeydd hynny'n gorlifo neu'n methu, a fyddai hyd yn oed yn fwy trychinebus. Felly, hoffwn feddwl ein bod yn bod yn bragmatig ac yn ymarferol lle gallwn. Treuliais yr haf yn ymweld â nifer o sioeau amaethyddol, ac roedd tri pheth, yn y bôn, roedd y ffermwyr yn gofyn amdanynt. Un yw sicrwydd mewn byd hynod o ansicr, ac rydym yn ceisio sicrhau hynny gyda'n hymrwymiad i gyllid hirdymor ar gyfer ffermio. Ond maent hefyd yn gofyn am hyblygrwydd. Pan fydd amgylchiadau'n newid, fel y sychder a welsom dros yr haf, efallai fod angen inni edrych ar y ffordd y gofynnwn i ffermydd wneud pethau. Rydym wedi cyflwyno rhanddirymiadau o fewn y cynllun ffermio cynaliadwy ar gyfer rhai o'r pethau y mae'n rhaid iddynt eu cyflawni'n uniongyrchol o ganlyniad i rai o'r digwyddiadau tywydd eithafol hynny. Y drydedd elfen oedd cymorth cyffredinol. Os edrychwch ar yr adolygiad o fiwrocratiaeth, sef un o'r camau rydym wedi'u cymryd, rwy'n gobeithio ein bod yn dangos hynny hefyd. Felly oes, mae angen inni sicrhau bod ffermio yn wydn ac yn gynaliadwy ar gyfer y dyfodol, a byddaf yn gwneud popeth yn fy ngallu i gyflawni hynny. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773631 150 En 2026-09-30T14:52:48 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=4970&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=4970&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 12172 12172 Rebeca Phillips AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12172 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12172 Phillips, Rebaca I know that many Members were at the NFU reception last week, and hearing the union and farmers thank the Minister for a number of decisions this Welsh Government has taken so far to support them speaks volumes. For the first time, farmers feel heard. Plaid Cymru's manifesto commits to rural-proofing our communities, including those in my constituency of Brycheiniog Tawe Nedd. Could we have some information on the progress of the rural development strategy for Wales and how this will tackle poverty and create new economic and social opportunities for my constituents? Gwn fod llawer o'r Aelodau yn nerbyniad Undeb Cenedlaethol yr Amaethwyr yr wythnos diwethaf, ac mae clywed yr undeb a'r ffermwyr yn diolch i'r Gweinidog am nifer o benderfyniadau y mae'r Llywodraeth hon yng Nghymru wedi'u gwneud hyd yn hyn i'w cefnogi yn adrodd cyfrolau. Am y tro cyntaf, mae ffermwyr yn teimlo eu bod yn cael eu clywed. Mae maniffesto Plaid Cymru yn ymrwymo i sicrhau bod ein polisïau'n addas ar gyfer ein cymunedau gwledig, gan gynnwys y rheini yn fy etholaeth i, sef Brycheiniog Tawe Nedd. A gawn ni rywfaint o wybodaeth am gynnydd strategaeth datblygu gwledig Cymru a sut y bydd yn helpu i drechu tlodi ac yn creu cyfleoedd economaidd a chymdeithasol newydd i fy etholwyr? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773636 151 En 2026-09-30T14:53:27 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=5009&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=5009&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Thank you very much for the question. I think it's very appropriate that the enterprise Minister is sat next to me, because I fully hope that this will be a joint endeavour. But we are looking to increase that particular focus on some of the communities that feel maybe that they have been marginalised in some of these discussions in the past. But certainly, we want to consider that statutory duty to make sure that, when it comes to creating policy or making funding decisions, for example, that balance and that consideration in the round is taken. It isn't about setting one part of Wales against another. It's making sure that every part of Wales has a fair hearing, and that's certainly, when it comes to the rural-proofing duty, something that we want to achieve. You will be aware that we are consulting at the minute, that there is an opportunity for people to feed in around those proposals, and I very much look forward to receiving those. Diolch yn fawr iawn am eich cwestiwn. Rwy'n credu ei bod yn briodol iawn fod y Gweinidog dros fenter yn eistedd wrth fy ymyl, gan y gobeithiaf yn fawr y bydd hon yn ymdrech ar y cyd. Ond rydym yn gobeithio cynyddu'r ffocws penodol hwnnw ar rai o'r cymunedau sy'n teimlo efallai eu bod wedi'u hymyleiddio yn rhai o'r trafodaethau hyn yn y gorffennol. Ond yn sicr, rydym am ystyried y ddyletswydd statudol i sicrhau, wrth greu polisi neu wneud penderfyniadau cyllido er enghraifft, y ceir y cydbwysedd hwnnw a'r ystyriaeth gyffredinol honno. Nid oes a wnelo hyn â gosod un rhan o Gymru yn erbyn y llall. Mae'n sicrhau bod pob rhan o Gymru'n cael gwrandawiad teg, ac mae hynny'n sicr, o ran y ddyletswydd prawfesur gwledig, yn rhywbeth rydym eisiau ei gyflawni. Fe fyddwch yn ymwybodol ein bod yn ymgynghori ar hyn o bryd, fod cyfle i bobl roi eu safbwyntiau ar y cynigion hynny, ac edrychaf ymlaen yn fawr at eu cael. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773648 152 Cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability B Targedau Natur a Bioamrywiaeth Nature and Biodiversity Targets 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773649 153 Cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability O 12176 12176 Paul Rock AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12176 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12176 Rock, Paul 5. A wnaiff y Gweinidog Cabinet roi diweddariad ar y cynnydd tuag at gyrraedd targedau natur a bioamrywiaeth Llywodraeth Cymru? OQ64581 5. Will the Cabinet Minister provide an update on progress towards reaching the Welsh Government's nature and biodiversity targets? OQ64581 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773650 154 En 2026-09-30T14:54:40 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=5082&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=5082&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr We are making good progress in developing ambitious, legally binding biodiversity targets, which we must have in place by April 2028. The targets will be informed by expert and stakeholder advice, underpinned by robust evidence and impact assessment, and supported by delivery of our climate and nature action plan. Rydym yn gwneud cynnydd da ar ddatblygu targedau bioamrywiaeth uchelgeisiol cyfreithiol rwymol y mae'n rhaid i ni eu rhoi ar waith erbyn mis Ebrill 2028. Bydd y targedau'n cael eu llywio gan gyngor gan arbenigwyr a rhanddeiliaid, wedi'i ategu gan dystiolaeth gadarn ac asesiad effaith, a'i gefnogi gan ein cynllun gweithredu ar yr hinsawdd a natur. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773612 155 En 2026-09-30T14:55:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=5102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=5102&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773626 156 En 2026-09-30T14:55:01 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=5103&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=5103&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773625 157 En 2026-09-30T14:55:02 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=5104&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=5104&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 12176 12176 Paul Rock AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12176 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12176 Rock, Paul Diolch. On 2 June, when I raised this in the Siambr, the First Minister said that the Government is committed to clear public reporting on Wales's progress towards net zero through an accessible online dashboard. I went to have a look for it when some of the other dashboards came out, and all I could find was an old PowerPoint presentation about public sector emissions. Maybe I'm looking in the wrong place. Progress and opportunity for climate resilience is inextricably linked with the need to halt and reverse the loss of nature. I'm glad to see this recognised with the announcement of the forthcoming climate and nature plan, but we need to be clear about how progress on both will be monitored and reported. You'll be aware of the importance of the forthcoming targets due to be introduced in accordance with the Environment (Principles, Governance and Biodiversity Targets) (Wales) Act 2026, yet presently we don't have targets or any clear means of Member oversight on progress. Could you confirm the timeline for the introduction of those biodiversity and nature targets and whether you intend to monitor and report on progress openly using one of those dashboards? Diolch. Ar 2 Mehefin, pan godais hyn yn y Siambr, dywedodd y Prif Weinidog fod y Llywodraeth wedi ymrwymo i adrodd cyhoeddus clir ar gynnydd Cymru tuag at sero net drwy ddangosfwrdd ar-lein hygyrch. Euthum i edrych amdano pan gyhoeddwyd rhai o'r dangosfyrddau eraill, a'r cyfan y gallwn ddod o hyd iddo oedd hen gyflwyniad PowerPoint ar allyriadau'r sector cyhoeddus. Efallai fy mod yn chwilio yn y lle anghywir. Mae cysylltiad annatod rhwng cynnydd a chyfle ar gyfer gwrthsefyll newid hinsawdd a'r angen i atal a gwrthdroi colli natur. Rwy'n falch o weld hyn yn cael ei gydnabod gyda chyhoeddi'r cynllun hinsawdd a natur sydd ar y ffordd, ond mae angen inni fod yn glir ynglŷn â sut y bydd cynnydd ar y ddau beth yn cael ei fonitro a'i adrodd. Fe fyddwch yn ymwybodol o bwysigrwydd y targedau sydd ar y ffordd sydd i'w cyflwyno yn unol â Deddf yr Amgylchedd (Egwyddorion, Llywodraethiant a Thargedau Bioamrywiaeth) (Cymru) 2026, ond ar hyn o bryd, nid oes gennym dargedau nac unrhyw ddulliau clir i Aelodau oruchwylio'r cynnydd. A allech chi gadarnhau'r amserlen ar gyfer cyflwyno'r targedau bioamrywiaeth a natur hynny, ac a ydych chi'n bwriadu monitro ac adrodd ar gynnydd yn agored gan ddefnyddio un o'r dangosfyrddau hynny? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773624 158 En 2026-09-30T14:56:16 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=5178&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=5178&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Thank you for the question. I am committed, as I said, to setting those targets across all the priority areas, and that work has to be done, in law, by April 2028. So, we will do that. As I said, we will work with stakeholders to get that in place. An independent advisory panel is providing expert scrutiny and evidence-based advice to us, while the biodiversity targets task and finish group brings together stakeholders from key sectors to help make sure that those targets are ambitious but also practical and realistically deliverable. They are being developed within a complex social, economic and environmental system. I could bore you with the theory of change and cost-benefit analysis and all of the work that's happening, but they are critical tools to understand that pathway to delivery, to assess the likely impacts and benefits of different interventions and then to build that robust evidence base that we need to support targeted development, implementation and evaluation. I hear what the Member is saying about transparency. I would expect that we would be looking to do that. I will maybe ask my colleague the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution to write to you with an outline. But, certainly, we intend to do that with other metrics across Government, and I can't imagine that it would not be the case here as well.  Diolch am eich cwestiwn. Rwyf wedi ymrwymo, fel y dywedais, i osod y targedau hynny ar draws yr holl feysydd blaenoriaeth, ac mae'n rhaid gwneud y gwaith hwnnw, yn ôl y gyfraith, erbyn mis Ebrill 2028. Felly, byddwn yn gwneud hynny. Fel y dywedais, byddwn yn gweithio gyda rhanddeiliaid i roi hynny ar waith. Mae panel cynghori annibynnol yn gwneud gwaith craffu arbenigol ac yn darparu cyngor sy'n seiliedig ar dystiolaeth i ni, tra bo'r grŵp gorchwyl a gorffen ar dargedau bioamrywiaeth yn dwyn rhanddeiliaid ynghyd o sectorau allweddol i helpu i sicrhau bod y targedau hynny'n uchelgeisiol ond hefyd yn ymarferol ac y gellir eu cyflawni'n realistig. Maent yn cael eu datblygu o fewn system gymdeithasol, economaidd ac amgylcheddol gymhleth. Gallwn eich diflasu â'r theori newid a'r dadansoddiad cost a budd a'r holl waith sy'n mynd rhagddo, ond maent yn arfau hanfodol i ddeall y llwybr tuag at gyflawniad, i asesu effeithiau a manteision tebygol gwahanol ymyriadau ac yna i adeiladu'r sylfaen dystiolaeth gadarn sydd ei hangen arnom i gefnogi gweithredu, gwerthuso a datblygu wedi'i dargedu. Rwy'n clywed yr hyn y mae'r Aelod yn ei ddweud ynglŷn â thryloywder. Buaswn yn disgwyl i ni geisio gwneud hynny. Efallai y byddaf yn gofyn i fy nghyd-Aelod, y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a’r Cyfansoddiad, ysgrifennu atoch gydag amlinelliad. Ond yn sicr, rydym yn bwriadu gwneud hynny gyda metrigau eraill ar draws y Llywodraeth, ac ni allaf ddychmygu na fyddai'n wir yma hefyd. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773654 159 En 2026-09-30T14:57:46 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=5268&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=5268&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 8650 8650 Gareth Beer AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8650 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8650 Beer, Gareth Last week, I asked the First Minister about the fact that NRW and other agencies do not know the full mix of chemicals discharged legally into the rivers of Carmarthenshire. A report has said that NRW are flying blind. As I wasn't quite sure of the response from the Cabinet Minister, I will ask the Cabinet Minister this: if we do not know exactly what chemicals are discharged into the rivers and how they interact with each other, how can we know what impact they are having on river ecosystems? How can we say with any confidence that this cocktail of pollutants isn't disrupting fish migration, harming fish and aquatic plants, and irreparably affecting river diversity? Diolch. Yr wythnos diwethaf, gofynnais i'r Prif Weinidog ynglŷn â'r ffaith nad yw Cyfoeth Naturiol Cymru ac asiantaethau eraill yn gwybod beth yw'r cymysgedd llawn o gemegau sy'n cael eu gollwng yn gyfreithlon i afonydd sir Gaerfyrddin. Mae adroddiad wedi dweud bod Cyfoeth Naturiol Cymru yn hedfan yn ddall. Gan nad oeddwn yn gwbl sicr o ymateb y Gweinidog Cabinet, fe ofynnaf hyn i'r Gweinidog Cabinet: os nad ydym yn gwybod yn union pa gemegau sy'n cael eu gollwng i'r afonydd a sut y maent yn rhyngweithio â'i gilydd, sut y gallwn wybod pa effaith y maent yn ei chael ar ecosystemau afonydd? Sut y gallwn ddweud gydag unrhyw hyder nad yw'r cymysgedd hwn o lygryddion yn tarfu ar batrymau mudo pysgod, yn niweidio pysgod a phlanhigion dyfrol, ac yn cael effaith anadferadwy ar amrywiaeth afonydd? Diolch. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773643 160 En 2026-09-30T14:58:33 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=5315&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=5315&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Thank you. I meet regularly with Natural Resources Wales. This is something that I will raise with them. Clearly, I have confidence in their ability to do their job, but I also recognise that they are being stretched and there is great demand on the expertise that they have. But I will pursue that with them and ask for an explanation. Diolch. Rwy'n cyfarfod yn rheolaidd â Cyfoeth Naturiol Cymru. Mae hyn yn rhywbeth y byddaf yn ei godi gyda nhw. Yn amlwg, mae gennyf hyder yn eu gallu i wneud eu gwaith, ond rwyf hefyd yn cydnabod eu bod o dan bwysau a bod galw mawr am yr arbenigedd sydd ganddynt. Ond fe af ar drywydd hyn gyda nhw a gofyn iddynt am esboniad. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773666 161 En 2026-09-30T14:58:55 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=5337&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=5337&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 12151 12151 Matthew Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12151 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12151 Jones, Matthew I welcome your rapid first steps on the climate and nature action plan for Wales, because if we're going to meet net zero by 2040 and achieve substantial nature recovery by 2050, we'll need to keep moving quickly and effectively, because the pace at which nature is declining in recent years is truly alarming. Since before the election, I've been in touch with groups like Save the River Usk, who are not just bringing much-needed attention to the subject but also building up detailed data sets at a grass-roots level, providing crucial local insights about the impact of the climate and nature crisis. You've said that the Government's new climate and nature board will reflect the experiences and priorities of people and communities across Wales. Will there be a role for informed and organised groups, like Save the River Usk, on the board so that their local knowledge and experience can be harnessed? Diolch. Rwy'n croesawu eich camau cyntaf cyflym ar gynllun gweithredu hinsawdd a natur Cymru, oherwydd os ydym am gyrraedd sero net erbyn 2040 a chyflawni adferiad natur sylweddol erbyn 2050, bydd angen inni barhau i symud yn gyflym ac yn effeithiol, gan ei bod yn wirioneddol frawychus pa mor gyflym y mae natur wedi dirywio yn y blynyddoedd diwethaf. Ers cyn yr etholiad, rwyf wedi bod mewn cysylltiad â grwpiau fel Achub Afon Wysg, sydd nid yn unig yn dod â sylw mawr ei angen i'r pwnc, ond hefyd yn adeiladu setiau data manwl ar lefel llawr gwlad, gan ddarparu mewnwelediad lleol hanfodol ynglŷn ag effaith yr argyfwng hinsawdd a natur. Rydych chi wedi dweud y bydd bwrdd hinsawdd a natur newydd y Llywodraeth yn adlewyrchu profiadau a blaenoriaethau pobl a chymunedau ledled Cymru. A fydd rôl i grwpiau gwybodus a threfnus, fel Achub Afon Wysg, ar y bwrdd fel y gellir manteisio ar eu gwybodaeth a'u profiad lleol? Diolch. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773670 162 En 2026-09-30T14:59:54 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=5396&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=5396&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr I will happily take that away and consider it. I think you make a fair point. I think the role of citizens—. And I said earlier, in relation to green spaces, when you empower citizens to take action and to respond to some of these circumstances, then you are really creating a more sustainable approach, moving forward. Citizen science, as well, I think, has a role to play. So, we'll consider all of that in the mix, and it's certainly something I can take on board. It's a point very well made.  Rwy'n fwy na pharod i ystyried hynny. Rwy'n credu eich bod yn gwneud pwynt teg. Rwy'n credu bod rôl dinasyddion—. A dywedais yn gynharach, mewn perthynas â mannau gwyrdd, pan fyddwch chi'n grymuso dinasyddion i weithredu ac ymateb i rai o'r amgylchiadau hyn, rydych chi'n creu dull o weithredu mwy cynaliadwy, wrth symud ymlaen. Rwy'n credu bod gan wyddoniaeth dinasyddion rôl i'w chwarae hefyd. Felly, byddwn yn ystyried hyn oll yn rhan o'r cymysgedd, ac mae'n sicr yn rhywbeth y gallaf ei ystyried. Mae'n bwynt da iawn. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773609 163 En 2026-09-30T15:00:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=5402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=5402&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773646 164 En 2026-09-30T15:01:38 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=5500&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=5500&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773613 165 Cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability B Cynaliadwyedd Niferoedd Da Byw Sustainability of Livestock Numbers 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773614 166 Cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability O 12142 12142 Benjamin Hodge Mckenna AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12142 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12142 Hodge Mckenna, Benjamin 6. Pa asesiad mae'r Llywodraeth wedi'i wneud o gynaliadwyedd niferoedd da byw yng Nghymru? OQ64573 6. What assessment has the Government made of the sustainability of livestock numbers in Wales? OQ64573 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773615 167 En 2026-09-30T15:00:29 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=5431&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=5431&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Well, the Government monitors livestock numbers alongside evidence on farm viability, on emissions, on biodiversity and on animal health, including through the UK Agriculture Market Monitoring Group. Our aim, of course, is to support sustainable, productive farming, and the sustainable farming scheme, for example, will help farmers improve resilience, strengthen food production and, of course, environmental outcomes at the same time. Wel, mae'r Llywodraeth yn monitro niferoedd da byw ochr yn ochr â thystiolaeth ar hyfywedd ffermydd, ar allyriadau, ar fioamrywiaeth ac ar iechyd anifeiliaid, gan gynnwys drwy Grŵp Monitro Marchnad Amaethyddol y DU. Ein nod, wrth gwrs, yw cefnogi ffermio cynaliadwy, cynhyrchiol, a bydd y cynllun ffermio cynaliadwy, er enghraifft, yn helpu ffermwyr i wella gwydnwch, cryfhau cynhyrchiant bwyd, a chanlyniadau amgylcheddol ar yr un pryd. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773628 168 En 2026-09-30T15:00:54 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=5456&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=5456&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 12142 12142 Benjamin Hodge Mckenna AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12142 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12142 Hodge Mckenna, Benjamin Thank you. My colleague Laura Anne Jones mentioned back in July that Westminster's Climate Change Committee recommended a 25 per cent reduction in livestock numbers by 2040 in order to hit net-zero targets. Now, you've stated that there are no plans for a reduction, and that is something that I welcome, but it raises a further question to me, and it's one that's been discussed in this Chamber today. Given your dual role as Minister for rural resilience and sustainability, in scenarios where the interests of our rural communities stand in direct contrast with actions necessitated by net-zero policy, will you choose to back our farmers or bow to the interests of the climate lobby? Diolch. Soniodd fy nghyd-Aelod Laura Anne Jones yn ôl ym mis Gorffennaf fod Pwyllgor Newid Hinsawdd San Steffan wedi argymell gostyngiad o 25 y cant yn niferoedd da byw erbyn 2040 er mwyn cyrraedd targedau sero net. Nawr, rydych chi wedi datgan nad oes unrhyw gynlluniau ar gyfer gostyngiad, ac mae hynny'n rhywbeth rwy'n ei groesawu, ond mae'n codi cwestiwn pellach i mi, ac mae'n un sydd wedi'i drafod yn y Siambr hon heddiw. O ystyried eich rôl ddeuol fel Gweinidog gwydnwch a chynaliadwyedd gwledig, mewn senarios lle mae buddiannau ein cymunedau gwledig yn gwrthgyferbynnu'n uniongyrchol â chamau gweithredu sy'n ofynnol yn sgil y polisi sero net, a fyddwch chi'n dewis cefnogi ein ffermwyr neu'n plygu i fuddiannau'r lobi hinsawdd? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773641 169 En 2026-09-30T15:01:37 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=5499&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=5499&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr I think this is where Reform gets it wrong. You see it as one side against another. I would much rather find a way where we can mutually support both farming, by making it more resilient, but, in doing so, support the recovery of nature and tackling climate change as well. It isn't an either/or. I believe that we can—. And look, farming needs to become resilient. Nobody knows more than farmers the impact of climate change. They are the ones who are in the face of drought over the summer. They are the ones whose land sits under floodwaters for weeks on end. That has a direct impact on the economic bottom line. Many of the farmers I work with are the first ones to say, ‘We need to stop this flooding happening. We need support from Government and others to develop some of these interventions. Not only will it help nature and the environment, but, by damn, it will make our business more sustainable moving forward.' So, that is my approach, not this 'let's go and look for a fight' approach that we get from Reform. Rwy'n credu mai dyma lle mae Reform yn camgymryd. Rydych chi'n ei weld fel un ochr yn erbyn y llall. Byddai'n llawer gwell gennyf i ddod o hyd i ffordd o gefnogi'r ddau, amaethyddiaeth, drwy ei gwneud yn fwy gwydn, ond wrth wneud hynny, cefnogi adfer natur a mynd i'r afael â newid hinsawdd hefyd. Nid yw'n ddewis rhwng y naill neu'r llall. Rwy'n credu y gallwn ni—. Ac edrychwch, mae angen i amaethyddiaeth fod yn wydn. Mae ffermwyr yn gwybod yn well na neb am effaith newid hinsawdd. Nhw sy'n wynebu sychder yn ystod yr haf. Nhw sy'n gweld eu tir o dan ddŵr llifogydd am wythnosau bwy'i gilydd. Mae hynny'n cael effaith uniongyrchol ar y sylfaen economaidd. Mae llawer o'r ffermwyr rwy'n gweithio gyda nhw gyda'r cyntaf i ddweud, 'Mae angen inni atal y llifogydd hyn rhag digwydd. Mae angen cefnogaeth gan y Llywodraeth ac eraill arnom i ddatblygu rhai o'r ymyriadau hyn. Nid yn unig y bydd yn helpu natur a'r amgylchedd, fe fydd hefyd yn gwneud ein busnes yn fwy cynaliadwy wrth symud ymlaen.' Felly, dyna fy agwedd i, nid yr agwedd 'beth am fynd i chwilio am ffrae' a gawn gan Reform. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773651 170 Cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability B Gwydnwch Gwledig Rural Resilience 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773652 171 Cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability O 8579 8579 Peredur Owen Griffiths AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8579 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8579 Griffiths, Peredur Owen 7. Sut mae Llywodraeth Cymru yn hyrwyddo gwydnwch gwledig yng Nghasnewydd Islwyn? OQ64590 7. How is the Welsh Government promoting rural resilience in Casnewydd Islwyn? OQ64590 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773653 172 En 2026-09-30T15:02:53 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=5575&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=5575&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Well, we are, I can assure the Member. We are strengthening rural resilience, Dirprwy Lywydd, across all rural Wales through investment in sustainable farming, in support for rural communities and businesses, actions to improve climate resilience, and new proposals for our rural-proofing duty, to make sure that the needs of rural areas are considered, of course, when developing policy programmes and spending plans as well. Wel, gallaf sicrhau'r Aelod ein bod yn gwneud hynny. Rydym yn cryfhau gwydnwch gwledig, Ddirprwy Lywydd, ar draws y Gymru wledig yn ei chyfanrwydd drwy fuddsoddi mewn ffermio cynaliadwy, drwy gefnogaeth i gymunedau a busnesau gwledig, gweithredoedd i wella gwydnwch hinsawdd, a chynigion newydd ar gyfer ein dyletswydd prawfesur gwledig, i sicrhau bod anghenion ardaloedd gwledig yn cael eu hystyried, wrth gwrs, wrth ddatblygu rhaglenni polisi a chynlluniau gwariant hefyd. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773655 173 Cy 2026-09-30T15:03:23 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=5605&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=5605&l=en 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 8579 8579 Peredur Owen Griffiths AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8579 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8579 Griffiths, Peredur Owen Diolch yn fawr am yr ateb yna, a dwi'n falch eich bod chi yn gwneud yr holl waith yna hefyd. Thank you very much for that response, and I'm pleased that you are doing all of that work. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773658 174 En 2026-09-30T15:03:29 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=5611&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=5611&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 8579 8579 Peredur Owen Griffiths AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8579 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8579 Griffiths, Peredur Owen I want to turn to a specific issue that I've raised with you in the past, the water pressure in Redwick. The residents of this village, just outside Newport, have suffered with low water pressure for many years due to inadequate water infrastructure serving their community. This problem is exacerbated during periods of dry weather, like the unprecedented one that we have just experienced. There are five farms in the area and the water supply problem is so bad that some farms are unable to adequately supply their dairy herds. The water supply is so low it cannot keep up with the thirst of the animals. So-called mitigation measures have been put in place, but they have fallen short, and, in some cases, failed to materialise. The only solution to this is upgrading the flow of water into the village through major infrastructure overhaul. Minister, what pressure can you bring to bear on the situation and, in particular, Dŵr Cymru, to make this happen? And what action would you expect to happen before next summer so that we don't see the same problems happening again? Hoffwn droi at fater penodol a godais gyda chi yn y gorffennol, sef pwysedd dŵr yn Redwick. Mae trigolion y pentref hwn, sydd ar gyrion Casnewydd, wedi dioddef oherwydd pwysedd dŵr isel ers blynyddoedd lawer oherwydd seilwaith dŵr annigonol sy'n gwasanaethu eu cymuned. Mae'r broblem hon yn gwaethygu yn ystod cyfnodau o dywydd sych, fel yr un digynsail a brofwyd gennym yn ddiweddar. Mae yna bum fferm yn yr ardal ac mae'r broblem gyda'r cyflenwad dŵr mor ddifrifol fel nad yw rhai ffermydd yn gallu cyflenwi digon o ddŵr ar gyfer eu buchesi llaeth. Mae'r cyflenwad dŵr mor isel fel nad yw'n gallu diwallu syched yr anifeiliaid. Mae mesurau lliniaru honedig wedi'u rhoi ar waith, ond nid ydynt wedi bod yn ddigonol ac mewn rhai achosion, ni chawsant eu darparu o gwbl. Yr unig ateb i hyn yw gwella llif y dŵr i'r pentref drwy uwchraddio'r seilwaith yn sylweddol. Weinidog, pa bwysau y gallwch ei roi i newid y sefyllfa, ac yn benodol ar Dŵr Cymru, i sicrhau bod hyn yn digwydd? A pha gamau y byddech chi'n disgwyl eu gweld yn digwydd cyn yr haf nesaf fel na welwn yr un problemau'n digwydd eto? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773669 175 En 2026-09-30T15:04:37 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=5679&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=5679&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Well, thank you for raising this issue again, in fairness. I share your concern about the problem with water pressure in Redwick and, as I say, it's something that you've raised previously. It is vitally important, first of all, of course, that people have a reliable water supply, but it's also important that farms and other businesses have the water that they need, and animal health and welfare considerations as well are essential, aren't they? So, my understanding is that Dŵr Cymru is investigating the situation and plans to update Redwick residents in October, but it is important that they assess the situation thoroughly and that the problem is addressed. This may, of course, need stages of action. There may well be short-term initial steps that they can take, but then there may be longer term requirements to plan and then implement schemes, and that will depend, of course, on what exactly the problem is and what exactly the best solution might be. But I will commit to raising this with Dŵr Cymru. I meet with them quite regularly, as it happens, and this is something that I will ask them about when we next meet. Wel, diolch am godi'r mater hwn eto, er tegwch. Rwy'n rhannu eich pryder am y broblem gyda phwysedd dŵr yn Redwick ac fel y dywedais, mae'n rhywbeth rydych chi wedi'i godi o'r blaen. Mae'n hanfodol bwysig, yn gyntaf oll, wrth gwrs, fod gan bobl gyflenwad dŵr dibynadwy, ond mae hefyd yn bwysig fod ffermydd a busnesau eraill yn cael y dŵr sydd ei angen arnynt, ac mae ystyriaethau iechyd a lles anifeiliaid yn allweddol hefyd, onid ydynt? Felly, fy nealltwriaeth i yw bod Dŵr Cymru yn ymchwilio i'r sefyllfa ac yn bwriadu rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i drigolion Redwick yn ystod mis Hydref, ond mae'n bwysig eu bod yn asesu'r sefyllfa'n drylwyr a bod y broblem yn cael ei datrys. Efallai y bydd angen gweithredu hyn fesul cam. Efallai'n wir y bydd camau gweithredu cychwynnol ar hyn yn y tymor byr, ond wedyn efallai y bydd gofynion mwy hirdymor i gynllunio a gweithredu cynlluniau, a bydd hynny'n dibynnu, wrth gwrs, ar beth yn union yw'r broblem a beth yn union yw'r ateb gorau. Ond rwy'n ymrwymo i godi hyn gyda Dŵr Cymru. Rwy'n cyfarfod â nhw'n eithaf rheolaidd, fel mae'n digwydd, ac mae hyn yn rhywbeth y byddaf yn gofyn iddynt yn ei gylch pan fyddwn ni'n cyfarfod nesaf. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773629 176 En 2026-09-30T15:05:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=5702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=5702&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773632 177 Cy 2026-09-30T15:05:40 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=5742&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=5742&l=en 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry A'r cwestiwn olaf i chi, Weinidog, cwestiwn 8. Adrian Mason. And the final question to you, Minister, question 8. Adrian Mason. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773633 178 Cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability B Unigrwydd Cymdeithasol mewn Cymunedau Ffermio Social Isolation in Farming Communities 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773634 179 Cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability O 12181 12181 Adrian Mason AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12181 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12181 Mason, Adrian 8. Beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i fynd i'r afael ag unigrwydd cymdeithasol mewn cymunedau ffermio yng Nghlwyd? OQ64571 8. What is the Welsh Government doing to tackle social isolation in farming communities in Clwyd? OQ64571 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773635 180 En 2026-09-30T15:05:55 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=5757&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=5757&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Well, the Welsh Government is tackling social isolation in farming communities through its national connected communities strategy. We also support farming communities through the Wales farm support group, which brings charities together to share expertise to provide practical and well-being support. Wel, mae Llywodraeth Cymru'n mynd i'r afael ag unigrwydd cymdeithasol mewn cymunedau ffermio drwy ei strategaeth genedlaethol ar gysylltu cymunedau. Rydym hefyd yn cefnogi cymunedau ffermio drwy grŵp cymorth ffermydd Cymru, sy'n dod ag elusennau at ei gilydd i rannu arbenigedd ar gyfer darparu cymorth ymarferol a chymorth lles. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773640 181 En 2026-09-30T15:06:14 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=5776&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=5776&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 12181 12181 Adrian Mason AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12181 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12181 Mason, Adrian Diolch, Minister. Farming can be a lonely occupation. Long hours, financial pressures and geographical isolation can place enormous strain on farmers—and their families, of course. We know that poor mental health and suicide are serious concerns for farming communities, yet those most in need of support are often the least likely to seek it. You and I both represent Clwyd, and we know how important farming is to our communities, but, behind the farm gates, there can be individuals struggling in silence, often with nobody to turn to. What specific steps is the Welsh Government taking to identify farmers who are struggling, ensuring that mental health support goes even to the most isolated communities, and intervening before developing into a crisis? And crucially, Minister, how are we ensuring our support reaches the people who need it most, not simply waiting for a farmer in despair to find the courage they need to ask for help? Diolch, Weinidog. Gall ffermio fod yn alwedigaeth unig. Gall oriau hir, pwysau ariannol a phellter daearyddol roi straen aruthrol ar ffermwyr—ac ar eu teuluoedd, wrth gwrs. Gwyddom fod iechyd meddwl gwael a hunanladdiad yn bryderon difrifol i gymunedau ffermio, ac eto, y rhai sydd fwyaf o angen cymorth yw'r rhai lleiaf tebygol o geisio cymorth yn aml iawn. Rydym ni'n dau'n cynrychioli Clwyd, ac fe wyddom pa mor bwysig yw ffermio i'n cymunedau, ond y tu ôl i gatiau'r fferm, mae'n bosibl fod unigolion yn dioddef yn dawel, yn aml heb neb i droi atynt. Pa gamau penodol y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i nodi ffermwyr sy'n ei chael hi'n anodd, i sicrhau bod cymorth iechyd meddwl yn cyrraedd hyd yn oed y cymunedau mwyaf ynysig, ac i ymyrryd cyn i'r sefyllfa droi'n argyfwng? Ac yn hollbwysig, Weinidog, sut y gallwn sicrhau bod ein cymorth yn cyrraedd y bobl sydd ei angen fwyaf, yn hytrach na dim ond aros i ffermwr sy'n teimlo'n ddiobaith ddod o hyd i'r dewrder y maent ei angen i ofyn am gymorth? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773647 182 En 2026-09-30T15:07:13 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=5835&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=5835&l=cy 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr Yes, improving mental health and well-being is an absolute priority for Welsh Government. We know that farmers face many challenges. I myself have seen it in terms of friends and family in the industry. That uncertainty that comes, of course, with so many aspects of farming, but the isolation and the loneliness particularly that you point to, can have a detrimental impact on mental well-being. So, officials are working with local authority information and advice assistance services to identify people experiencing loneliness or isolation earlier, or as soon as we can, to try and connect them then to the support that will help them. The sustainable social services grant from the Government funds third sector projects that help people stay connected and active locally, including befriending, social activities and outreach for those at risk of loneliness in rural and farming communities. And the Welsh Government supports Farmwell Wales as well, an online hub offering farmers and their families accessible advice on personal as well as business resilience, including on isolation and loneliness, and we know, of course, that a lot of good work is being done by farming charities out there, and I, and I'm sure other Members of this Senedd, would want to pay testament to the work that they do. It is essential that we do everything we can to raise awareness of the importance of maintaining mental and physical health, and, if somebody is struggling, and I can speak from personal experience here: talk to someone. Share the load; talk to someone. That's how you start getting better. Diolch. Mae gwella iechyd meddwl a lles meddyliol yn flaenoriaeth bendant i Lywodraeth Cymru. Fe wyddom fod ffermwyr yn wynebu llawer o heriau. Fe'i gwelais fy hun ymhlith ffrindiau a theulu yn y diwydiant. Gall yr ansicrwydd a ddaw yn sgil cymaint o agweddau ar ffermio, ond yr ynysu a'r unigrwydd a nodwyd gennych yn arbennig, gael effaith niweidiol ar les meddyliol. Felly, mae swyddogion yn gweithio gyda gwasanaethau cymorth gwybodaeth a chyngor awdurdodau lleol i nodi pobl sy'n profi unigrwydd yn gynharach, neu cyn gynted ag y gallwn, i geisio eu cysylltu â'r cymorth a fydd yn eu helpu. Mae'r grant gwasanaethau cymdeithasol cynaliadwy gan y Llywodraeth yn ariannu prosiectau trydydd sector sy'n helpu pobl i gadw mewn cysylltiad ac yn weithredol yn lleol, gan gynnwys cyfeillio, gweithgareddau cymdeithasol ac allgymorth i'r rhai sydd mewn perygl o deimlo unigrwydd mewn cymunedau gwledig a chymunedau ffermio. Ac mae Llywodraeth Cymru'n cefnogi Farmwell Cymru hefyd, hyb ar-lein sy'n cynnig cyngor hygyrch i ffermwyr a'u teuluoedd ar wydnwch personol yn ogystal â chadernid busnes, gan gynnwys cyngor ar unigrwydd, ac fe wyddom, wrth gwrs, fod llawer o waith da'n cael ei wneud gan elusennau ffermio, ac rwyf i, ac Aelodau eraill o'r Senedd rwy'n siŵr, yn tystio i'r gwaith a wnânt. Mae'n hanfodol ein bod yn gwneud popeth a allwn i godi ymwybyddiaeth o bwysigrwydd cynnal iechyd meddwl a chorfforol, ac os yw rhywun yn ei chael hi'n anodd, a gallaf siarad o brofiad personol yma: siaradwch â rhywun. Rhannwch y baich; siaradwch â rhywun. Dyna sut y gallwch chi ddechrau gwella. Diolch. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773657 183 Cy 2026-09-30T15:08:47 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=5929&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=5929&l=en 260930-2 2. Cwestiynau i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd 2. Questions to the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch yn fawr iawn i chi, Weinidog Cabinet. Thank you very much, Cabinet Minister. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773661 184 Cy 2026-09-30T15:08:49 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=5931&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=5931&l=en 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Symudwn ymlaen i eitem 3, cwestiynau amserol. Mae dau gwestiwn heddiw. Yn gyntaf, Huw Thomas. We'll move now to item 3, the topical questions. There are two questions this afternoon. The first is from Huw Thomas. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773662 185 Cy 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions B Colledion Swyddi Arfaethedig yn Admiral a Legal & General Proposed Job Losses at Admiral and Legal & General 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773663 186 Cy 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions O 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw 1. A wnaiff y Gweinidog y Cabinet ddatganiad am y colledion swyddi arfaethedig yn Admiral a Legal and General? TQ1493 1. Will the Cabinet Minister make a statement about proposed job losses at Admiral and Legal and General? TQ1493 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773665 187 En 2026-09-30T15:09:04 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=5946&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=5946&l=cy 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy Y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni Price, Adam It's disappointing to hear that Admiral and Legal & General are making redundancies that could impact the Welsh workforce, and today's announcement in relation to Greggs and its plans to shut factories and the proposals that may also impact manufacturing operations at its Treforest site in Wales are concerning, as is the news in relation to the reported closure of Subzero as well. Our priority in all of these cases is supporting workers who may be affected by these proposed redundancies. We're engaging directly with the companies and workforce representatives to ensure employees have access to the information, advice and employment support that they need. Mae'n siomedig clywed bod Admiral a Legal & General yn gwneud diswyddiadau a allai effeithio ar weithlu Cymru, ac mae'r cyhoeddiad heddiw mewn perthynas â Greggs a'i gynlluniau i gau ffatrïoedd a'r cynigion a allai hefyd effeithio ar weithrediadau gweithgynhyrchu ar ei safle yn Nhrefforest yng Nghymru yn destun pryder, fel y mae'r newyddion ynglŷn â chau Subzero hefyd. Ein blaenoriaeth ym mhob un o'r achosion hyn yw cefnogi gweithwyr a allai gael eu heffeithio gan y diswyddiadau arfaethedig hyn. Rydym yn ymgysylltu'n uniongyrchol â'r cwmnïau a chynrychiolwyr y gweithlu i sicrhau bod gweithwyr yn cael mynediad at yr wybodaeth, y cyngor a'r cymorth cyflogaeth sydd eu hangen arnynt. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773668 188 En 2026-09-30T15:09:54 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=5996&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=5996&l=cy 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Diolch, Weinidog. As you can imagine, last week's announcements have caused huge anxiety for workers at both Admiral and Legal & General. These are well-paid jobs in an industry that's been a success story for Cardiff and south Wales over recent decades. The news not only impacts the workers at these companies, but also, more broadly, the Cardiff economy in the city centre. And, as I said, the financial services sector has been a huge success story for Cardiff, with Admiral growing from next to nothing to being Wales's only FTSE 100 headquartered company, and Legal & General being at the heart of the city centre's redevelopment in recent years. Last Friday, Minister, Shav Taj and I, along with Cardiff's four Members of Parliament, met with the companies to press both companies to minimise compulsory redundancies and maximise redeployment opportunities. They need the Welsh Government on their side—the workers, the companies and the industry. So, Minister, have you been able to meet with the companies yet? Will you look to rapidly deploy ReAct and Careers Wales support, working with partners in the Department for Work and Pensions and local government? And, more widely, what support will the Welsh Government deploy to make sure that this industry can return to growth as soon as possible? Diolch, Weinidog. Fel y gallwch ddychmygu, mae'r cyhoeddiadau yr wythnos diwethaf wedi achosi pryder enfawr i weithwyr yn Admiral a Legal & General. Mae'r rhain yn swyddi ar gyflogau da mewn diwydiant sydd wedi bod yn stori lwyddiant i Gaerdydd a de Cymru dros y degawdau diwethaf. Mae'r newyddion nid yn unig yn effeithio ar y gweithwyr yn y cwmnïau hyn, ond hefyd, yn fwy eang, ar economi Caerdydd yng nghanol y ddinas. Ac fel y dywedais, mae'r sector gwasanaethau ariannol wedi bod yn stori lwyddiant enfawr i Gaerdydd, gydag Admiral yn tyfu o'r nesaf peth i ddim i fod yr unig gwmni FTSE 100 sydd â'i bencadlys yng Nghymru, a Legal & General yn ganolog i ailddatblygu canol y ddinas yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Ddydd Gwener diwethaf, cyfarfu'r Gweinidog, Shav Taj a minnau, ynghyd â phedwar Aelod Seneddol Caerdydd, â'r cwmnïau i bwyso ar y ddau gwmni i leihau diswyddiadau gorfodol a gwneud y mwyaf o gyfleoedd adleoli. Maent angen Llywodraeth Cymru ar eu hochr—y gweithwyr, y cwmnïau a'r diwydiant. Felly, Weinidog, a lwyddoch chi i gyfarfod â'r cwmnïau eto? A fyddwch chi'n rhoi cefnogaeth ReAct a Gyrfa Cymru ar waith yn gyflym, gan weithio gyda phartneriaid yn yr Adran Gwaith a Phensiynau a llywodraeth leol? Ac yn ehangach, pa gefnogaeth y bydd Llywodraeth Cymru yn ei rhoi ar waith i sicrhau bod y diwydiant hwn yn gallu tyfu'n ei ôl cyn gynted â phosibl? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773642 189 En 2026-09-30T15:10:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=6002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=6002&l=cy 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773659 190 En 2026-09-30T15:11:19 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=6081&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=6081&l=cy 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Price, Adam Thank you to the Member. I'm meeting with Admiral UK Insurance's chief executive officer tomorrow and I'll be meeting with senior representatives of Legal & General, and we've also reached out to arrange meetings with the unions and workforce representatives. We don't know currently how these redundancies will be apportioned across the individual sites, and I'll be seeking clarity in both of those meetings on that subject with both companies. And we'll be, obviously, working with the companies to understand how they intend to support the affected workers, what we can do more generally to work with the companies and with the workforce to ensure that we continue to support their contribution to the Welsh economy and to the communities in which they're based. And we'll work constructively, obviously, with companies and unions and delivery partners once we know exactly what the position is in relation to the job losses and how we can most usefully help the workers concerned. Diolch i'r Aelod. Rwy'n cyfarfod â phrif swyddog gweithredol Admiral UK Insurance yfory a byddaf yn cyfarfod ag uwch gynrychiolwyr Legal & General, ac rydym hefyd wedi estyn allan i drefnu cyfarfodydd gyda'r undebau a chynrychiolwyr y gweithlu. Nid ydym yn gwybod ar hyn o bryd sut y bydd y diswyddiadau hyn wedi eu dosbarthu ar draws y safleoedd unigol, a byddaf yn ceisio eglurder ar hynny yn y ddau gyfarfod gyda'r ddau gwmni. A byddwn yn gweithio gyda'r cwmnïau i ddeall sut y bwriadant gefnogi'r gweithwyr yr effeithir arnynt, beth y gallwn ei wneud yn fwy cyffredinol i weithio gyda'r cwmnïau a'r gweithlu i sicrhau ein bod yn parhau i gefnogi eu cyfraniad i economi Cymru ac i'r cymunedau y maent wedi'u lleoli ynddynt. Ac yn amlwg, byddwn yn gweithio'n adeiladol gyda chwmnïau ac undebau a phartneriaid cyflenwi pan fyddwn yn gwybod yn union beth yw'r sefyllfa mewn perthynas â'r swyddi a gollir a sut y gallwn helpu'r gweithwyr dan sylw. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773667 191 En 2026-09-30T15:12:48 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=6170&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=6170&l=cy 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions C 12166 12166 Kiera Marshall AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12166 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12166 Marshall, Kiera I've been hearing from constituents who are concerned about the job losses at Admiral and Legal & General, and I know my colleagues both in Gŵyr Abertawe and Brycheiniog Tawe Nedd have also shared concerns with me about the impact these jobs will have not only on people in Cardiff, but also in Swansea and the local economies. Workers need certainty about their futures and how they're going to support their families and pay ever-increasing bills and rent. And, given the uncertainty around who will be impacted currently by these job cuts, I wonder if the Welsh Government could provide some certainty about what support can be offered to impacted workers. Rwyf wedi clywed gan etholwyr sy'n pryderu am y swyddi a gollir yn Admiral a Legal & General, ac rwy'n gwybod bod fy nghyd-Aelodau yng Ngŵyr Abertawe a Brycheiniog Tawe Nedd hefyd wedi rhannu pryderon gyda mi am yr effaith y bydd colli'r swyddi hyn yn ei chael nid yn unig ar bobl yng Nghaerdydd, ond hefyd yn Abertawe a'r economïau lleol. Mae angen sicrwydd ar weithwyr am eu dyfodol a sut y maent yn mynd i gefnogi eu teuluoedd a thalu biliau a rhent cynyddol. Ac o ystyried yr ansicrwydd ar hyn o bryd ynghylch pwy yr effeithir arnynt gan y toriadau hyn, tybed a allai Llywodraeth Cymru roi rhywfaint o sicrwydd ynghylch pa gymorth y gellir ei gynnig i weithwyr yr effeithir arnynt. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773671 192 En 2026-09-30T15:13:19 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=6201&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=6201&l=cy 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Price, Adam Yes, certainly. We hold right at the forefront of our minds the very difficult position that many employees and families will be in at the moment, and we will be doing everything that we can to support them in every way possible. And once we have a clearer picture in terms of the potential impact, then, obviously, we can both structure our response, but also share information appropriately with the Senedd. As I said, both these companies continue to be very important employers and we will also want to talk with them, both as individual companies, but also as representatives of important sectors, about how we can work positively with them to continue to sustain, maintain and, hopefully, grow their workforce in other areas of their activity. And once we have more information in relation to this, then, obviously, we'll share it with the Senedd. Yn sicr. Mae'r sefyllfa anodd iawn y bydd llawer o weithwyr a theuluoedd ynddi ar hyn o bryd ar flaen ein meddyliau, a byddwn yn gwneud popeth a allwn i'w cefnogi ym mhob ffordd bosibl. A phan gawn ddarlun cliriach ynghylch yr effaith bosibl, gallwn strwythuro ein hymateb, a rhannu gwybodaeth yn briodol gyda'r Senedd hefyd. Fel y dywedais, mae'r ddau gwmni'n parhau i fod yn gyflogwyr pwysig iawn a byddwn eisiau siarad gyda nhw, fel cwmnïau unigol ac fel cynrychiolwyr sectorau pwysig, ynglŷn â sut y gallwn weithio'n gadarnhaol gyda nhw i barhau i gynnal, cadw, a thyfu eu gweithlu gobeithio, mewn meysydd eraill o'u gweithgaredd. A phan gawn fwy o wybodaeth mewn perthynas â hyn, yna, yn amlwg, byddwn yn ei rhannu gyda'r Senedd. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773672 193 En 2026-09-30T15:14:35 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=6277&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=6277&l=cy 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions C 12158 12158 Jason O'Connell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12158 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12158 O'Connell, Jason Minister, hundreds of jobs are at risk between Admiral and Legal & General. This is devastating news for the entire Welsh economy, but especially for those who are losing their livelihoods. While artificial intelligence was not the sole reason for these job cuts, those losses are a sign of what's to come. Now, across the UK, businesses are cutting jobs, with a focus on becoming leaner and more efficient. Often, though, the use of artificial intelligence is the core behind those losses. Now, what conversations have you had with these companies about the role that AI has played in these job losses? What conversations have you had with other Ministers about creating a more futureproofed workforce that's safer from redundancies that AI that could cause to our economy? Diolch. Weinidog, mae cannoedd o swyddi mewn perygl rhwng Admiral a Legal & General. Mae hyn yn newyddion dinistriol i economi Cymru gyfan, ond yn enwedig i'r rhai sy'n colli eu bywoliaeth. Er nad deallusrwydd artiffisial oedd yr unig reswm dros y toriadau hyn, mae'r colledion yn arwydd o'r hyn sydd i ddod. Nawr, ledled y DU, mae busnesau'n torri swyddi, gyda ffocws ar ddod yn fwy darbodus ac effeithlon. Yn aml, fodd bynnag, y defnydd o ddeallusrwydd artiffisial sy'n sail i'r colledion hynny. Nawr, pa sgyrsiau rydych chi wedi'u cael gyda'r cwmnïau hyn am y rôl y mae deallusrwydd artiffisial wedi'i chwarae yn y colledion hyn? Pa sgyrsiau a gawsoch chi gyda Gweinidogion eraill ynglŷn â chreu gweithlu ar gyfer y dyfodol sy'n fwy diogel rhag y diswyddiadau y gallai deallusrwydd artiffisial eu hachosi i'n heconomi? Diolch. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773656 194 En 2026-09-30T15:15:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=6302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=6302&l=cy 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773664 195 En 2026-09-30T15:15:19 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=6321&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=6321&l=cy 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Price, Adam Thank you to the Member for his question. Yes, Admiral have said, in their reported comments in this case, that these changes, these workforce reductions, are not AI related. They relate to other factors. I'm not aware that Legal and General either have made the connection with AI, but have referred to wider restructuring across the whole of the group. Nevertheless, obviously we as a Government are very conscious of the way in which artificial intelligence is both bringing opportunities—economic opportunities, for example—and driving the growth of our compound semiconductor cluster in Newport, and indeed across the wider region of south-east Wales, and are aware that there are risks as well, in terms of its impact upon particular sectors and particular categories of employment. We are monitoring, as a Government, the emerging evidence not just in Wales, but across the world, as to the interrelationship between artificial intelligence and the labour market, and particular sectors of it. I have had discussions only yesterday with other Ministers across Government about how we can best respond, both to maximise the opportunities that undoubtedly there are, but also the risks and challenges that come with the technology, and how we can prevent the downside while maintaining the opportunities that are available to us. Diolch i'r Aelod am ei gwestiwn. Ydy, mae Admiral wedi dweud, yn y sylwadau a adroddwyd yn yr achos hwn, nad oes cysylltiad rhwng y newidiadau hyn, y toriadau i'r gweithlu, a deallusrwydd artiffisial. Maent yn ymwneud â ffactorau eraill. Nid wyf yn ymwybodol fod Legal and General wedi gwneud y cysylltiad â deallusrwydd artiffisial chwaith, ond maent wedi cyfeirio at ailstrwythuro ehangach ar draws y grŵp cyfan. Fodd bynnag, mae'n amlwg ein bod ni fel Llywodraeth yn ymwybodol iawn o'r ffordd y mae deallusrwydd artiffisial yn creu cyfleoedd—cyfleoedd economaidd, er enghraifft—ac yn ysgogi twf ein clwstwr lled-ddargludyddion cyfansawdd yng Nghasnewydd, ac yn wir ar draws rhanbarth ehangach de-ddwyrain Cymru, ac rydym hefyd yn ymwybodol fod risgiau ynghlwm wrth ei effaith ar sectorau penodol a mathau penodol o gyflogaeth. Fel Llywodraeth, rydym yn monitro'r dystiolaeth sy'n dod i'r amlwg, nid yn unig yng Nghymru, ond ledled y byd, ynghylch y berthynas rhwng deallusrwydd artiffisial a'r farchnad lafur, a rhannau penodol ohoni. Ddoe ddiwethaf, cefais drafodaethau gyda Gweinidogion eraill ar draws y Llywodraeth ynglŷn â sut y gallwn ymateb yn y ffordd orau i wneud y mwyaf o'r cyfleoedd sydd heb os yn bodoli, ond hefyd y risgiau a'r heriau a ddaw yn sgil y dechnoleg, a sut y gallwn atal yr anfantais a chadw'r cyfleoedd sydd ar gael i ni ar yr un pryd. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773800 196 Cy 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions I Daeth y Llywydd (Huw Irranca-Davies) i’r Gadair. The Llywydd (Huw Irranca-Davies) took the Chair. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773675 197 En 2026-09-30T15:17:19 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=6441&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=6441&l=cy 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions C 5083 5083 Gwyn Williams https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5083 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5083 Williams, Gwyn Thanks to Huw for bringing this important issue up, and for Kiera for mentioning Gŵyr Abertawe. Thank you, both. Admiral's announcement that they were cutting 500 jobs has been devastating for our own communities in Gŵyr Abertawe, as Kiera mentioned as well, and we've had many e-mails about this. In fact, one came just in the time that we've been sitting here in Plenary. It's an important issue for the people of Swansea, because almost 2,000 people are employed by Admiral in the Swansea area. Admiral, of course, being Wales's only FTSE 100 company, recorded a £958 million profit last year, and it is my view, and the view of my fellow MSs, that these lay-offs are completely optional. This is causing concern, as we can imagine, because the economic situation of our own constituency is fragile, to say the most favourable thing, really. So, can the Minister, please, after his engagement with the company, update both us from Plaid Cymru, but also people from other parties as well, on the situation, so that we can properly communicate with our constituents, because they are very, very concerned, and it has a disproportionate hit on the economy of Gŵyr Abertawe? Diolch yn fawr. Diolch i Huw am godi'r mater pwysig hwn, ac i Kiera am sôn am Gŵyr Abertawe. Diolch i'r ddau ohonoch. Mae cyhoeddiad Admiral eu bod yn torri 500 o swyddi wedi bod yn ddinistriol i'n cymunedau yng Ngŵyr Abertawe, fel y soniodd Kiera hefyd, ac rydym wedi cael llawer o negeseuon e-bost am hyn. Mewn gwirionedd, daeth un yn yr amser y buom yn eistedd yma yn y Cyfarfod Llawn. Mae'n fater pwysig i bobl Abertawe, oherwydd mae bron i 2,000 o bobl yn cael eu cyflogi gan Admiral yn ardal Abertawe. Admiral yw'r unig gwmni FTSE 100 yng Nghymru, a nododd elw o £958 miliwn y llynedd, a fy marn i, a fy nghyd-Aelodau o'r Senedd yw bod y diswyddiadau hyn yn gwbl ddewisol. Mae hyn yn achosi pryder, fel y gallwn ddychmygu, oherwydd mae sefyllfa economaidd ein hetholaeth yn fregus, a dweud y lleiaf. Felly, ar ôl ymgysylltu â'r cwmni, a wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y sefyllfa i ni ym Mhlaid Cymru, a phobl o'r pleidiau eraill hefyd, fel y gallwn gyfathrebu'n iawn â'n hetholwyr, gan eu bod yn bryderus tu hwnt, ac mae'n ergyd anghymesur i economi Gŵyr Abertawe? Diolch yn fawr. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773685 198 En 2026-09-30T15:18:38 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=6520&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=6520&l=cy 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Price, Adam Yes, I think the Member makes a very, very important point, that these companies are such significant employers, of course, that they employ constituents right across the wider south Wales region. Certainly, once we are able to understand more of what the impact will be in relation to the workforce, then I will be keen to share that information, particularly with Members that have large numbers of constituents that were employed in both cases. It's important to reiterate that these companies, but also these sectors, are important elements in the economy. While we are keen to understand in more depth the reasons for these particular proposals, we want to work with the companies, and with the sectors involved, in order to grow valuable employment in these areas, and that will also form an important part of our engagement with the companies involved. Rwy'n credu bod yr Aelod yn gwneud pwynt pwysig iawn, fod y cwmnïau hyn yn gyflogwyr mor bwysig, wrth gwrs, a'u bod yn cyflogi etholwyr ar draws rhanbarth ehangach de Cymru. Yn sicr, pan allwn ddeall yn well beth fydd yr effaith ar y gweithlu, fe fyddaf yn awyddus i rannu'r wybodaeth honno, yn enwedig gydag Aelodau sydd â nifer fawr o etholwyr wedi'u cyflogi yn y ddau achos. Mae'n bwysig ailadrodd bod y cwmnïau hyn, ond hefyd y sectorau hyn, yn elfennau pwysig yn yr economi. Er ein bod yn awyddus i ddeall yn fanylach y rhesymau dros y cynigion penodol hyn, rydym am weithio gyda'r cwmnïau, a'r sectorau dan sylw, er mwyn tyfu cyflogaeth werthfawr yn y meysydd hyn, a bydd hynny hefyd yn rhan bwysig o'n hymgysylltiad â'r cwmnïau dan sylw. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773690 199 Cy 2026-09-30T15:19:56 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=6598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=6598&l=en 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Yr ail gwestiwn amserol heddiw gan Sera Evans. The second topical question today is from Sera Evans. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773674 200 En 2026-09-30T15:20:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=6602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=6602&l=cy 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773676 201 Cy 2026-09-30T15:20:00 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=6602&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=6602&l=en 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773677 202 Cy 2026-09-30T15:20:00 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=6602&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=6602&l=en 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773723 203 Cy 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions B Prisiau Tanwydd Fuel Prices 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773724 204 Cy 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions O 330 330 Sera Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=330 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera 2. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o effaith economaidd cynnydd sylweddol mewn prisiau tanwydd? TQ1502 2. What assessment has the Welsh Government made of the economic impact of significant fuel price increases? TQ1502 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773679 205 En 2026-09-30T15:20:10 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=6612&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=6612&l=cy 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy Y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni Price, Adam The escalation of the middle east conflict in early 2026 continues to impact on households and businesses in Wales. While the issue of fuel pricing is non-devolved, we are working closely with the UK Government and our various delivery bodies to provide advice and support to customers, and to respond to any inappropriate price rises. Mae cynnydd yn y gwrthdaro yn y dwyrain canol yn gynnar yn 2026 yn parhau i effeithio ar aelwydydd a busnesau yng Nghymru. Er nad yw prisio tanwydd yn fater sydd wedi'i ddatganoli, rydym yn gweithio'n agos gyda Llywodraeth y DU a'n cyrff cyflenwi amrywiol i ddarparu cyngor a chefnogaeth i gwsmeriaid, ac i ymateb i unrhyw godiadau amhriodol yn y prisiau. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773682 206 Cy 2026-09-30T15:20:34 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=6636&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=6636&l=en 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions C 330 330 Sera Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=330 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera Diolch am eich ymateb, Weinidog. Thank you for your response, Minister.  16265 7 2026-09-30T13:30:01 773683 207 En 2026-09-30T15:20:37 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=6639&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=6639&l=cy 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions C 330 330 Sera Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=330 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera The issue is, of course, global in nature, but the impact is very much being felt locally. The price of fuel, especially diesel, is approaching an all-time high, and is already the most expensive anywhere in Europe at just under £2 per litre in many areas, but well over that in others, and there appears to be no end in sight. Welsh hauliers are reporting that this is adding many tens of thousands of pounds to their weekly fuel bills. Bus operators are reporting an increase in their fuel prices of 50 to 60 per cent since January this year. These costs cannot be absorbed indefinitely, and will eventually feed through into inflationary pressures. Throughout my constituency, many are forced to commute by car. It isn't a decision my constituents get to make, they have to drive, and they will be hit very hard by this, not only at the pumps, but in those goods and services they purchase that rely on logistics. Gweinidog, you've mentioned work with the UK Government, but given the potential impact on household incomes, inflationary pressures and economic activity across Wales, could you tell us in more detail what those discussions have been like, when they've taken place with our UK Government counterparts, and whether any assessments have been made as to the projected duration of this spike in fuel prices? I'd also be keen to know, depending on the forecast, whether any measures will need to be taken to protect households and businesses from these escalating costs. Diolch. Mae'r mater, wrth gwrs, yn un byd-eang ei natur, ond mae'r effaith i'w theimlo'n gryf ar lefel leol. Mae pris tanwydd, yn enwedig diesel, yn agos at y lefel uchaf erioed, ac mae eisoes yn ddrytach nag yn unrhyw le arall yn Ewrop ar ychydig islaw £2 y litr mewn llawer o ardaloedd, ond yn llawer uwch nag hynny mewn ardaloedd eraill, ac nid oes diwedd i'w weld. Mae cludwyr nwyddau yng Nghymru yn nodi bod hyn yn ychwanegu degau o filoedd o bunnoedd at eu biliau tanwydd wythnosol. Mae gweithredwyr bysiau yn dweud bod prisiau tanwydd wedi codi rhwng 50 a 60 y cant ers mis Ionawr eleni. Ni ellir amsugno'r costau hyn am gyfnod amhenodol, ac yn y pen draw byddant yn arwain at bwysau chwyddiant. Ledled fy etholaeth, mae llawer o bobl yn gorfod cymudo mewn ceir. Nid yw'n benderfyniad y gall fy etholwyr ei wneud, rhaid iddynt yrru, a byddant yn dioddef yn drwm oherwydd hyn, nid yn unig wrth y pwmp, ond hefyd o ran y nwyddau a’r gwasanaethau y maent yn eu prynu sy’n dibynnu ar logisteg. Weinidog, rydych chi wedi sôn am waith gyda Llywodraeth y DU, ond o ystyried yr effaith bosibl ar incwm aelwydydd, pwysau chwyddiant a gweithgarwch economaidd ledled Cymru, a wnewch chi ddweud wrthym yn fanylach am y trafodaethau sydd wedi digwydd gyda'n swyddogion cyfatebol yn Llywodraeth y DU, ac a oes unrhyw asesiadau wedi'u gwneud o ba mor hir y rhagwelir y bydd y cynnydd yn y prisiau tanwydd yn parhau? Hoffwn wybod hefyd, yn dibynnu ar y rhagolwg, a fydd angen rhoi unrhyw fesurau ar waith i ddiogelu aelwydydd a busnesau rhag y costau cynyddol hyn. Diolch. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773688 208 En 2026-09-30T15:22:07 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=6729&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=6729&l=cy 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Price, Adam I'm grateful to the Member for raising this very important issue, which, as I said earlier, has been an issue, sadly, since the beginning of the year, has at various times worsened, and we are going through a period of great concern, particularly in relation to the issue of diesel prices, as she suggests. Fuel pricing is reserved to Westminster, and there's an important role for the UK Government here, and also the Competition and Markets Authority. I have raised the issue of fuel resilience, pricing and UK Government support with the UK energy Minister at a recent inter-ministerial meeting. I've called for appropriate UK Government support in situations where prices are escalating, and that remains our fundamental position. We recognise the impact that road fuel price increases are having on household budgets, particularly, of course, when it's combined with the high cost of heating oil and the significant increases expected in the domestic energy price cap in January. The Welsh Government recognises also that the sustained high fuel costs have consequences right across the Welsh economy. She mentioned the haulage sector and my colleague the Deputy Minister for Transport meets regularly with the haulage sector, has already discussed this issue earlier this year, and will continue to monitor the impact on that particular sector. It isn't, of course, limited to that sector. I'm conscious as well of the impact on bus operators, and I know that the Deputy Minister for Transport is meeting bus operators imminently, again to understand the particular problems that are arising now from the spike that the Member refers to. Across the wider economy, of course, these increases, they raise operating costs, they raise distribution costs for all fuel-dependent sectors directly and indirectly. In all of our engagement, therefore, with the UK Government and other UK stakeholders, we will continue to raise these important matters, ensure that contingencies, where necessary, are put in place, and that the UK Government uses the full range of intervention tools and levers that they have—I'm particularly thinking now in the context of the budget—so that both businesses and hard-pressed households receive the support that is necessary at this difficult time. Rwy'n ddiolchgar i'r Aelod am godi'r mater pwysig hwn, sydd, fel y dywedais yn gynharach, wedi bod yn broblem ers dechrau'r flwyddyn yn anffodus, ac sydd wedi gwaethygu ar wahanol adegau, ac rydym yn mynd trwy gyfnod o bryder mawr, yn enwedig mewn perthynas â mater prisiau diesel, fel y mae'n awgrymu. Mae prisio tanwydd wedi'i gadw'n ôl i San Steffan, ac mae rôl bwysig i Lywodraeth y DU yma, a hefyd i'r Awdurdod Cystadleuaeth a Marchnadoedd. Fe godais fater gwydnwch tanwydd, prisio a chymorth Llywodraeth y DU gyda Gweinidog ynni'r DU mewn cyfarfod rhyngweinidogol yn ddiweddar. Gelwais am gefnogaeth briodol gan Lywodraeth y DU mewn sefyllfaoedd lle mae prisiau'n cynyddu, a dyna yw ein safbwynt sylfaenol o hyd. Rydym yn cydnabod yr effaith y mae cynnydd mewn prisiau tanwydd ar y ffyrdd yn ei chael ar gyllidebau cartrefi, yn enwedig pan fydd wedi ei gyfuno â chost uchel olew gwresogi a'r cynnydd sylweddol a ddisgwylir yn y cap prisiau ynni domestig ym mis Ionawr. Mae Llywodraeth Cymru hefyd yn cydnabod bod y costau tanwydd uchel parhaus yn cael effaith ar draws economi Cymru. Soniodd am y sector cludo nwyddau ac mae fy nghyd-Aelod y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth yn cyfarfod yn rheolaidd â'r sector cludo nwyddau, mae eisoes wedi trafod y mater hwn yn gynharach eleni, a bydd yn parhau i fonitro'r effaith ar y sector penodol hwnnw. Nid yw wedi'i gyfyngu i'r sector hwnnw wrth gwrs. Rwy'n ymwybodol hefyd o'r effaith ar weithredwyr bysiau, ac rwy'n gwybod bod y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth yn cyfarfod â gweithredwyr bysiau yn fuan iawn, unwaith eto i ddeall y problemau penodol sy'n codi nawr o'r cynnydd yn y prisiau y cyfeiria'r Aelod ato. Ar draws yr economi ehangach wrth gwrs, mae'r cynnydd yn codi costau gweithredu a chostau dosbarthu i bob sector sy'n dibynnu ar danwydd yn uniongyrchol ac yn anuniongyrchol. Yn ein holl ymgysylltiad â Llywodraeth y DU a rhanddeiliaid eraill y DU felly, byddwn yn parhau i godi'r materion pwysig hyn, ac yn sicrhau bod mesurau wrth gefn yn cael eu rhoi ar waith lle bo angen, a bod Llywodraeth y DU yn defnyddio'r ystod lawn o ymyriadau a dulliau sydd ganddynt—rwy'n meddwl yn arbennig nawr yng nghyd-destun y gyllideb—fel bod busnesau ac aelwydydd dan bwysau'n cael y cymorth angenrheidiol ar yr adeg anodd hon. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773673 209 En 2026-09-30T15:25:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=6902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=6902&l=cy 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773681 210 En 2026-09-30T15:25:35 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=6937&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=6937&l=cy 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions C 12158 12158 Jason O'Connell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12158 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12158 O'Connell, Jason Thank you to the Minister for the previous answer. I think a lot of what I'm about to say has been touched upon. We recognise that rising fuel prices are putting growing pressure on Welsh businesses, driving up the cost of deliveries, transport and everyday operations. For businesses already struggling with rising costs, Wales's 20 mph default limit adds further concerns about journey times and operating costs. Just days ago, a family-run haulage firm, CVH Transport Services in Caerphilly, went bust. Will you acknowledge the cumulative pressure these rising costs and Welsh Government policies are placing on Welsh businesses, and commit to working across the industry to ease the pain that these businesses are feeling? Diolch. Diolch i'r Gweinidog am yr ateb blaenorol. Rwy'n credu bod llawer o'r hyn rwy'n mynd i'w ddweud wedi cael ei grybwyll. Rydym yn cydnabod bod prisiau tanwydd uwch yn rhoi pwysau cynyddol ar fusnesau Cymru, gan gynyddu cost dosbarthu, trafnidiaeth a gweithrediadau bob dydd. I fusnesau sydd eisoes yn ymrafael â chostau cynyddol, mae terfyn diofyn 20 mya Cymru yn ychwanegu pryderon pellach am amseroedd teithio a chostau gweithredu. Ychydig ddyddiau'n ôl, aeth cwmni cludo nwyddau teuluol, CVH Transport Services yng Nghaerffili, yn fethdalwyr. A wnewch chi gydnabod y pwysau cronnol y mae'r costau cynyddol hyn a pholisïau Llywodraeth Cymru yn ei roi ar fusnesau Cymru, ac ymrwymo i weithio ar draws y diwydiant i leddfu'r boen y mae'r busnesau hyn yn ei deimlo? Diolch. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773684 211 En 2026-09-30T15:26:19 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=6981&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=6981&l=cy 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Price, Adam I'm grateful to the Member for his question. We are certainly very aware of the pressures in relation to the haulage sector and, as I said, we are engaging with the sector to make sure that we can support in the way that we can, but also that we can, in our representations to the UK Government, set out a very clear picture of the need for further intervention where necessary. We're maintaining regular engagement with the UK's fuel sector representatives and our UK Government counterparts to monitor prices, and we've made consistently clear to the UK Government the impact of higher fuel costs, particularly the pressures faced by fuel-dependent sectors like haulage.  Road fuel pricing, as I said, fuel duty and market regulation are all reserved matters, but we've made clear to the UK Government the impact of sustained high prices on Welsh households and businesses, and we will continue to press for effective action by the UK Government through the levers available to it. We also support monitoring, as I mentioned, by the Competition and Markets Authority and the Fuel Finder scheme to strengthen transparency and competition, and we expect reductions in wholesale costs to be passed on promptly and fully where they are available. Rwy'n ddiolchgar i'r Aelod am ei gwestiwn. Rydym yn sicr yn ymwybodol iawn o'r pwysau mewn perthynas â'r sector cludo nwyddau ac fel y dywedais, rydym yn ymgysylltu â'r sector i wneud yn siŵr y gallwn gefnogi yn y ffordd y gallwn, ond hefyd ein bod, yn ein sylwadau i Lywodraeth y DU, yn gallu nodi darlun clir iawn o'r angen am ymyrraeth bellach lle bo angen. Rydym yn parhau i ymgysylltu'n rheolaidd â chynrychiolwyr sector tanwydd y DU a'n swyddogion cyfatebol yn Llywodraeth y DU i fonitro prisiau, ac rydym wedi nodi effaith costau tanwydd uwch yn gyson wrth Lywodraeth y DU, yn enwedig y pwysau sy'n wynebu sectorau sy'n dibynnu ar danwydd fel cludo nwyddau. Mae prisiau tanwydd ar y ffyrdd, fel y dywedais, yn ogystal â'r dreth danwydd a rheoleiddio'r farchnad, oll yn faterion a gedwir yn ôl, ond rydym wedi nodi effaith prisiau uchel parhaus ar aelwydydd a busnesau yng Nghymru yn glir wrth Lywodraeth y DU, a byddwn yn parhau i bwyso am gamau effeithiol gan Lywodraeth y DU drwy'r dulliau sydd ar gael iddi. Fel y soniais, rydym hefyd yn cefnogi monitro gan yr Awdurdod Cystadleuaeth a Marchnadoedd a'r cynllun Fuel Finder i gryfhau tryloywder a chystadleuaeth, ac rydym yn disgwyl i ostyngiadau mewn costau cyfanwerthol gael eu trosglwyddo'n brydlon ac yn llawn lle maent ar gael. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773686 212 Cy 2026-09-30T15:28:01 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=7083&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=7083&l=en 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Yn olaf, Janet Finch-Saunders. Finally, Janet Finch-Saunders. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773687 213 En 2026-09-30T15:28:03 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=7085&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=7085&l=cy 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions C 212 212 Janet Finch-Saunders AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=212 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=212 Finch-Saunders, Janet Minister, UK average petrol is now averaging around 173.5p per litre. In real terms now, I've seen it over £2 per litre—diesel that is—and north Wales is paying above the UK average. In terms of energy production, we have the Gwynt y Môr windfarm right off our coast, yet we have the highest fuel costs in north Wales. Minister, Wales is being hit from both directions: rising prices at the pump and an energy policy that leaves Britain increasingly dependent on imports. Higher fossil fuel prices are estimated to cost Welsh households, businesses and public services an additional £5.64 billion. In our rural communities, certainly in Bangor Conwy Môn, travelling by car is not a luxury but a necessity, particularly for our carers, farmers, healthcare workers and small businesses. The previous UK Conservative Government froze fuel duty and cut it by 5p per litre. Conservatives then campaigned against its planned reversal, now that diesel is so extortionately high. At the same time, an industry taskforce reports that 25,000 UK oil and gas jobs have been lost since the general election, while UK energy import dependency stands at 43 per cent. Will you work with the UK Government to cut fuel duty, reverse its restrictions on new North sea oil and gas licences, protect skilled energy jobs, or will rural Wales once again be expected to pay more while Labour and Plaid Cymru prioritise ideology over the practical concerns? And I know that my colleague Andrew wishes to ask a question on the Veolia refinery. Weinidog, mae pris cyfartalog petrol yn y DU bellach tua 173.5c y litr. Mewn termau real, gwelais brisiau uwch na £2 y litr—diesel, hynny yw—ac mae gogledd Cymru'n talu mwy na chyfartaledd y DU. O ran cynhyrchiant ynni, mae gennym fferm wynt Gwynt y Môr oddi ar ein harfordir, ac eto mae gennym y costau tanwydd uchaf yng ngogledd Cymru. Weinidog, mae Cymru'n cael ei tharo o ddau gyfeiriad: prisiau uwch wrth y pwmp a pholisi ynni sy'n gwneud Prydain yn fwyfwy dibynnol ar fewnforion. Amcangyfrifir y bydd prisiau tanwydd ffosil uwch yn costio £5.64 biliwn ychwanegol i aelwydydd, busnesau a gwasanaethau cyhoeddus  Cymru. Yn ein cymunedau gwledig, yn sicr yn ardal Bangor Conwy Môn, nid moethusrwydd yw teithio mewn car ond anghenraid, yn enwedig i'n gofalwyr, ffermwyr, gweithwyr gofal iechyd a busnesau bach. Rhewodd Llywodraeth Geidwadol flaenorol y DU y dreth danwydd a'i gostwng 5c y litr. Yna ymgyrchodd y Ceidwadwyr yn erbyn y bwriad i wrthdroi hynny, gan fod diesel bellach mor ofnadwy o ddrud. Ar yr un pryd, mae tasglu diwydiant yn adrodd bod 25,000 o swyddi olew a nwy yn y DU wedi cael eu colli ers yr etholiad cyffredinol, tra bod dibyniaeth ar fewnforion ynni'r DU yn 43 y cant. A fyddwch chi'n gweithio gyda Llywodraeth y DU i dorri'r dreth danwydd, i wrthdroi ei chyfyngiadau ar drwyddedau olew a nwy newydd ym Môr y Gogledd, a diogelu swyddi ynni medrus, neu a fydd disgwyl i'r Gymru wledig dalu mwy unwaith eto tra bod Llafur a Phlaid Cymru yn blaenoriaethu ideoleg dros y pryderon ymarferol? Ac rwy'n gwybod bod fy nghyd-Aelod Andrew yn dymuno gofyn cwestiwn ar burfa Veolia. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773735 214 Cy 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions I Daeth y Dirprwy Lywydd (Kerry Ferguson) i’r Gadair. The Deputy Presiding Officer (Kerry Ferguson) took the Chair. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773736 215 En 2026-09-30T15:28:05 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=7087&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=7087&l=cy 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry [Inaudible.] [Anghlywadwy.] 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773692 216 En 2026-09-30T15:29:56 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=7198&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=7198&l=cy 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions C 143 143 Andrew R.T. Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=143 Davies, Andrew R.T. Minister, the Veolia refinery in west Wales is classed by that company as a North American refinery for economic purposes. [Interruption.] Valero, sorry. If Trump brings forward his ban on diesel production coming over to the European market, and in particular the UK, have you had any conversations with Valero to understand what implications that would have for the refinery? Because that would have a devastating impact on the supply of diesel into the Welsh and UK market. Weinidog, mae purfa Veolia yng ngorllewin Cymru yn cael ei chategoreiddio gan y cwmni hwnnw fel purfa Gogledd America at ddibenion economaidd. [Torri ar draws.] Valero, mae'n ddrwg gennyf. Os bydd Trump yn cyflwyno ei waharddiad ar gynhyrchiant diesel i'r farchnad Ewropeaidd, ac yn enwedig i'r DU, a ydych chi wedi cael unrhyw sgyrsiau gyda Valero i ddeall pa oblygiadau y byddai hynny'n eu creu i'r burfa? Oherwydd byddai hynny'n cael effaith ddinistriol ar y cyflenwad o ddiesel i farchnad Cymru a'r DU. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773678 217 En 2026-09-30T15:30:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=7202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=7202&l=cy 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773689 218 En 2026-09-30T15:30:32 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=7234&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=7234&l=cy 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Price, Adam I met with Valero recently in Pembroke to have a wide-ranging discussion with them. They are an important employer in that region, and, indeed, through the supply chain, to Wales as a whole. They are one of only four remaining refineries across the UK, and they represent a critically important bit of critical national infrastructure. If we were not previously aware of that, we've certainly been made aware of that by the geopolitical insecurity of the last nine months. I certainly will speak with them. I'm sure they have been in regular touch with the UK Government in terms of the contingency planning that I've referred to, and we engage with the UK Government on that front as well. But I certainly will want to know what the latest position is. Of course, it's a complicated situation there, where they are also an important exporter to the US, and, actually, there would be a knock-on effect to US oil supplies. There are complicated reasons as to why that historically is true. So, it certainly is an important area, where we will be engaging with the UK Government and with Valero. In relation to the broader points that Janet Finch-Saunders made, I think it certainly is an important factor that there is geographic variation across the UK in terms of fuel prices. There is some limited recognition through the UK Government of that in certain areas, but not to rural areas of Wales. I think that now is an important time to revisit that question in terms of equity and to see not just what the UK Government could do in terms of fuel prices in general, where it does need to act at this particular time, but also to recognise the particular impact in rural communities, which face even higher fuel prices than the average. We will certainly take those points forward in our discussions with the UK Government as well. Cyfarfûm â Valero yn ddiweddar ym Mhenfro i gael trafodaeth ar ystod eang o bethau gyda nhw. Maent yn gyflogwr pwysig yn y rhanbarth hwnnw, ac yn wir, drwy'r gadwyn gyflenwi, i Gymru gyfan. Maent yn un o ddim ond pedair purfa sydd ar ôl yn y DU, ac maent yn cynrychioli darn hollbwysig o seilwaith cenedlaethol hanfodol. Os nad oeddem yn ymwybodol o hynny'n barod, mae ansicrwydd geowleidyddol y naw mis diwethaf wedi ein gwneud yn ymwybodol o hynny bellach. Byddaf yn sicr yn siarad â nhw. Rwy'n siŵr eu bod wedi bod mewn cysylltiad rheolaidd â Llywodraeth y DU o ran y cynllunio wrth gefn y cyfeiriais ato, ac rydym yn ymgysylltu â Llywodraeth y DU yn y cyswllt hwnnw hefyd. Ond byddaf yn sicr eisiau gwybod beth yw'r sefyllfa ddiweddaraf. Wrth gwrs, mae'n sefyllfa gymhleth yno, lle maent hefyd yn allforiwr pwysig i'r Unol Daleithiau, ac mewn gwirionedd, byddai effaith ganlyniadol ar gyflenwadau olew'r Unol Daleithiau. Mae rhesymau cymhleth pam y mae hynny'n wir yn hanesyddol. Felly, mae'n sicr yn faes pwysig, lle byddwn yn ymgysylltu â Llywodraeth y DU a Valero. O ran y pwyntiau ehangach a wnaeth Janet Finch-Saunders, rwy'n credu ei fod yn sicr yn ffactor pwysig fod amrywiad daearyddol ar draws y DU o ran prisiau tanwydd. Mae rhywfaint o gydnabyddiaeth gan Lywodraeth y DU o hynny mewn rhai ardaloedd, ond nid yn ardaloedd gwledig Cymru. Rwy'n credu ei bod hi'n adeg bwysig i ailystyried y cwestiwn hwnnw o ran tegwch ac i weld nid yn unig beth y gallai Llywodraeth y DU ei wneud o ran prisiau tanwydd yn gyffredinol, lle mae angen iddi weithredu ar yr adeg hon, ond hefyd i gydnabod yr effaith benodol mewn cymunedau gwledig, sy'n wynebu prisiau tanwydd hyd yn oed yn uwch na'r cyfartaledd. Byddwn yn sicr yn mynd ar drywydd y pwyntiau hynny yn ein trafodaethau gyda Llywodraeth y DU hefyd. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773693 219 Cy 2026-09-30T15:33:05 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=7387&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=7387&l=en 260930-3 3. Cwestiynau Amserol 3. Topical Questions C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch yn fawr iawn, Weinidog Cabinet. Thank you very much, Cabinet Minister. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773696 220 Cy 2026-09-30T15:33:08 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=7390&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=7390&l=en 260930-4 4. Datganiadau 90 eiliad 4. 90-second Statements C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Symudwn ymlaen i eitem 4, datganiadau 90 eiliad. Laura Anne Jones. We'll move now to item 4, the 90-second statements. Laura Anne Jones. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773699 221 En 2026-09-30T15:33:13 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=7395&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=7395&l=cy 260930-4 4. Datganiadau 90 eiliad 4. 90-second Statements C 4562 4562 Laura Anne Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4562 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4562 Jones, Laura Anne Diolch, Ddirprwy Lywydd. A wonderful old school friend of mine and a constituent, Matthew Cox, was diagnosed in 2025 with motor neurone disease, a cruel terminal illness that progressively takes away the ability to move, speak, swallow and breathe. Faced with that devastating diagnosis, Matt has chosen to turn that negative into a positive and devote his energy to helping others with MND now and in the future. Matt's warmth and generosity has always been extraordinary; now, so has his determination. He has chosen to complete a number of marathons to help reach his goal of £100,000—which you can follow on his Instagram, @matthewjamescox—driven by his want to give money to the charities that have supported him after his diagnosis, that have helped him when he's felt so lost. This included the MND Connect helpline, which was literally, I believe, a lifeline for him and many others facing this cruel disease. He completed the London, Leeds, Welsh and, recently, the Great North Run marathons, where he doubled the distance he walked every time, which is an incredible accomplishment. My plea to this Government, and to this whole Senedd, is to help ensure that support is there for every family facing this devastating disease. Matt, you're giving others hope, and I'm proud to call you my friend. Diolch, Ddirprwy Lywydd. Cafodd hen ffrind ysgol gwych i mi ac etholwr, Matthew Cox, ddiagnosis yn 2025 o glefyd niwronau motor, salwch terfynol creulon sy'n dileu'n gynyddol y gallu i symud, siarad, llyncu ac anadlu. Yn wyneb y diagnosis dinistriol hwnnw, mae Matt wedi dewis troi'r peth negyddol hwnnw'n rhywbeth cadarnhaol ac ymroi ei egni i helpu eraill sydd â chlefyd niwronau motor nawr ac yn y dyfodol. Mae cynhesrwydd a haelioni Matt bob amser wedi bod yn anhygoel; ac felly hefyd ei benderfyniad bellach. Mae wedi dewis cwblhau nifer o farathonau i helpu i gyrraedd ei nod o £100,000—y gallwch ei ddilyn ar ei Instagram, @matthewjamescox—wedi'i ysgogi gan ei awydd i roi arian i'r elusennau sydd wedi'i gefnogi ar ôl ei ddiagnosis, sydd wedi'i helpu pan oedd yn teimlo ar goll. Roeddent yn cynnwys llinell gymorth MND Connect, a oedd, rwy'n credu, yn achubiaeth iddo ef a llawer o bobl eraill sy'n wynebu'r clefyd creulon hwn. Cwblhaodd farathonau Llundain, Leeds, Cymru, ac yn ddiweddar, y Great North Run, lle dyblodd y pellter a gerddodd bob tro, sy'n gamp anhygoel. Fy apêl i'r Llywodraeth hon, ac i'r Senedd gyfan, yw i helpu i sicrhau bod cefnogaeth ar gael i bob teulu sy'n wynebu'r clefyd dinistriol hwn. Matt, rwyt yn rhoi gobaith i eraill, ac rwy'n falch o dy alw'n ffrind. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773700 222 Cy 2026-09-30T15:34:44 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=7486&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=7486&l=en 260930-4 4. Datganiadau 90 eiliad 4. 90-second Statements C 8371 8371 Elwyn Vaughan https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8371 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8371 Vaughan, Elwyn Yr wythnos diwethaf, cofnodwyd 100 mlynedd ers agor y Stiwt, neu Blas y Mwynwyr, yn Rhosllanerchrugog. Adeiladwyd y Stiwt gan y gymuned i'r gymuned. Rhwng 1924 a 1926, rhoddwyd ceiniog o bob tunnell o lo o’r pyllau lleol tuag at adeiladu'r theatr. Codwyd bron i £18,000, swm anferthol ar y pryd. Parhaodd y glowyr i gyfrannu, gan roi 2c o’u cyflogau wythnosol tuag at y cynnal a chadw. Agorwyd y Stiwt ym 1926, yr un flwyddyn â’r streic gyffredinol. Yng nghanol caledi enfawr ac ansicrwydd, gwnaeth glowyr y Rhos rywbeth anhygoel: lle ar gyfer adloniant, addysg, y gymuned a bywyd diwylliannol Cymreig. Ers cenedlaethau, mae wedi bod yn fynediad at y celfyddydau. Fel y dywedodd Mark Lewis Jones yr wythnos diwethaf, 'Fe ddechreuodd o i gyd yn y Stiwt'. Pan gaeodd y Stiwt ym 1977, gallai’r cyfan wedi dod i ben, ond wnaeth y gymuned ddim caniatáu hynny. Ar ôl ymgyrch penderfynol a £2.1 miliwn o’r gronfa loteri treftadaeth, ailagorwyd y Stiwt ym 1999. Mae ein dyled yn fawr i bawb a ymgyrchodd i’w arbed. Nos Wener, cawsom noson anhygoel yn y Stiwt yn dathlu'r canmlwyddiant yng nghwmni talent rhyfeddol ar y llwyfan. Hefyd, roedd yn fraint y llynedd i gwrdd ag Emyr Prys Jones, crëwr ffenestr liw hyfryd y Stiwt, teyrnged pwerus i dreftadaeth ddiwydiannol y Rhos. Felly, efo’r Stiwt yn dathlu 100 mlynedd, gadewch i ni ddathlu nid yn unig yr adeilad ond y gymuned a’i adeiladodd, a'i achubodd, ac sy’n parhau i roi bywyd iddo. Last week marked the hundredth anniversary of the opening of the Stiwt, or Plas y Mwynwyr, in Rhosllanerchrugog. The Stiwt was built by the community for the community. Between 1924 and 1926, a penny was donated for every tonne of coal mined from the local pits towards building the theatre. Almost £18,000 was raised, a huge sum at the time. The miners continued to contribute, giving 2p from their weekly wages towards maintenance. The Stiwt was opened in 1926, the same year as the general strike. Amid enormous hardship and uncertainty, the Rhos miners built an incredible thing: a place for entertainment, education, the community and Welsh cultural life. For generations, it has been a gateway to the arts. As Mark Lewis Jones said last week, 'It all started in the Stiwt'. When the Stiwt closed in 1977, it could have all come to an end, but the community didn't allow that. After a determined campaign and £2.1 million from the heritage lottery fund, the Stiwt was reopened in 1999. We owe a great debt to all those who campaigned to save it. On Friday night, we had an amazing night at the Stiwt celebrating the centenary in the company of incredible talent on stage. It was also a privilege last year to meet Emyr Prys Jones, the creator of the Stiwt's beautiful stained glass window, a powerful tribute to the industrial heritage of the Rhos. So, with the Stiwt celebrating 100 years, let's celebrate not only the building but the community that built it, saved it, and continues to give it life. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773691 223 Cy 2026-09-30T15:35:00 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=7502&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=7502&l=en 260930-4 4. Datganiadau 90 eiliad 4. 90-second Statements C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773694 224 En 2026-09-30T15:36:31 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=7593&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=7593&l=cy 260930-4 4. Datganiadau 90 eiliad 4. 90-second Statements C 330 330 Sera Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=330 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera Tomorrow marks International Day of Older Persons, a fitting occasion to pay tribute to the array of community centres and organisations across Afan Ogwr Rhondda, and indeed the whole of Wales, that do absolutely vital work supporting older people. Today, I want to focus particularly on overcoming isolation and loneliness, the hugely important but often overlooked social determinants of health for older people. There are many community organisations in Afan Ogwr Rhondda that do life-affirming work by bringing older people together with people of all ages. They help make sure that getting older does not mean becoming isolated. In Caerau, Noddfa community centre, run by Matthew Rowlands, is at the heart of the community, offering a dizzying array of activities from fitness classes to craft sessions. I'd be remiss not to mention the Caerau Men's Shed here as well, where Phil, Gyp and everyone involved there do brilliant work. Then over to Gwynfi Miners Community Hall, where Simon is doing an unbelievable job providing a space that genuinely makes people's lives better, with walk-and-talk groups, book clubs, a gym, and much more. There's Gilfach community centre, Pen Rhondda Support Group, Treorchy Senior Citizens Club, and Action for Elders in Aberavon. I've had the privilege of seeing first-hand and hearing about the difference all of these organisations make for older people in our communities, ensuring that everyone has the opportunity to live a long life while remaining connected to the people and places around them. Yfory yw Diwrnod Rhyngwladol Pobl Hŷn, achlysur addas i dalu teyrnged i'r amrywiaeth o ganolfannau a sefydliadau cymunedol ledled Afan Ogwr Rhondda, a Chymru gyfan yn wir, sy'n gwneud gwaith cwbl hanfodol yn cefnogi pobl hŷn. Heddiw, hoffwn ganolbwyntio'n benodol ar oresgyn unigrwydd a theimlo'n ynysig, y penderfynyddion cymdeithasol hynod bwysig sy'n aml yn cael eu hanwybyddu ac sy'n effeithio ar iechyd pobl hŷn. Mae llawer o sefydliadau cymunedol yn Afan Ogwr Rhondda yn gwneud gwaith hanfodol drwy ddod â phobl hŷn at ei gilydd â phobl o bob oed. Maent yn helpu i sicrhau nad yw heneiddio'n golygu bod yn unig. Yng Nghaerau, mae canolfan gymunedol Noddfa, sy'n cael ei rhedeg gan Matthew Rowlands, yn galon i'r gymuned, gan gynnig amrywiaeth anhygoel o weithgareddau o ddosbarthiadau ffitrwydd i sesiynau crefft. Buaswn ar fai pe na bawn yn sôn am Sied Dynion Caerau hefyd, lle mae Phil, Gyp a phawb sy'n gysylltiedig â'r sied yno'n gwneud gwaith gwych. Yna draw i Neuadd Gymunedol Glowyr Gwynfi, lle mae Simon yn gwneud gwaith ardderchog yn darparu man sy'n gwella bywydau pobl, gyda grwpiau cerdded a siarad, clybiau llyfrau, campfa, a llawer mwy. Mae gennych ganolfan gymunedol Gilfach, Grŵp Cymorth Pen Rhondda, Clwb Dinasyddion Hŷn Treorci, ac Action for Elders yn Aberafan. Rwyf wedi cael y fraint o weld â'm llygaid fy hun a chlywed am y gwahaniaeth y mae'r holl sefydliadau hyn yn ei wneud i bobl hŷn yn ein cymunedau, yn sicrhau bod pawb yn cael cyfle i fyw bywyd hir gan gadw mewn cysylltiad â'r bobl a'r lleoedd o'u cwmpas. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773707 225 Cy 2026-09-30T15:38:06 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=7688&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=7688&l=en 260930-4 4. Datganiadau 90 eiliad 4. 90-second Statements C 330 330 Sera Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=330 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera Diolch iddyn nhw i gyd. Thank you to them all. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773709 226 En 2026-09-30T15:38:13 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=7695&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=7695&l=cy 260930-4 4. Datganiadau 90 eiliad 4. 90-second Statements C 12172 12172 Rebeca Phillips AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12172 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12172 Phillips, Rebaca Yesterday marked World Heart Day, a day that brings together a global community to raise awareness of cardiovascular disease, one of the most significant health challenges we face. CVD is responsible for more than one in four deaths in Wales, and Public Health Wales projects a 46 per cent increase in heart failure by 2035. These figures are stark, and they remind us why continued action, investment and awareness are so essential. I want to extend my thanks to the British Heart Foundation for bringing the red bench to the Senedd steps yesterday. It served not only as a symbol of remembrance, but also as a powerful prompt for conversation about prevention, early diagnosis and support. I'm grateful to all Members who took the time to visit the bench and showed their commitment to improving heart health across our communities. I also want to place on record my appreciation for the many individuals, clinicians, researchers, volunteers and organisations across Wales who work tirelessly to prevent cardiovascular disease, improve care pathways and strengthen the data we rely on to deliver better outcomes. Their dedication ensures that no matter where people live in Wales they can access the support and treatment they need. Together, we can continue to raise awareness, promote healthier lifestyles, and push for the improvements that will save lives for generations to come. Roedd yn Ddiwrnod y Byd ar gyfer y Galon ddoe, diwrnod sy'n dod ynghyd â chymuned fyd-eang i godi ymwybyddiaeth o glefyd cardiofasgwlaidd, un o'r heriau iechyd mwyaf sy'n ein hwynebu. Clefyd cardiofasgwlaidd sy'n gyfrifol am fwy nag un o bob pedair marwolaeth yng Nghymru, ac mae Iechyd Cyhoeddus Cymru yn rhagweld cynnydd o 46 y cant mewn methiant y galon erbyn 2035. Mae'r ffigurau hyn yn llwm, ac maent yn ein hatgoffa pam y mae buddsoddiad, ymwybyddiaeth a gweithredu parhaus mor hanfodol. Hoffwn ddiolch i'r British Heart Foundation am ddod â'r fainc goch i risiau'r Senedd ddoe. Gwasanaethodd nid yn unig fel symbol o gofio, ond hefyd fel ysgogiad pwerus ar gyfer sgwrs am atal, diagnosis cynnar a chefnogaeth. Rwy'n ddiolchgar i bob Aelod a roddodd amser i ymweld â'r fainc a dangos eu hymrwymiad i wella iechyd y galon ar draws ein cymunedau. Hoffwn nodi fy ngwerthfawrogiad hefyd o'r nifer o unigolion, clinigwyr, ymchwilwyr, gwirfoddolwyr a sefydliadau ledled Cymru sy'n gweithio'n ddiflino i atal clefyd cardiofasgwlaidd, gwella llwybrau gofal a chryfhau'r data rydym yn dibynnu arno i sicrhau canlyniadau gwell. Mae eu hymroddiad yn sicrhau, ble bynnag yng Nghymru y mae pobl yn byw, y gallant gael mynediad at y cymorth a'r driniaeth sydd eu hangen arnynt. Gyda'n gilydd, gallwn barhau i godi ymwybyddiaeth, hybu ffyrdd iachach o fyw, a gwthio am y gwelliannau a fydd yn achub bywydau am genedlaethau i ddod. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773710 227 En 2026-09-30T15:39:55 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=7797&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=7797&l=cy 260930-4 4. Datganiadau 90 eiliad 4. 90-second Statements C 12189 12189 Safa Elhassan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12189 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12189 Elhassan, Safa As Childhood Cancer Awareness Month draws to a close, I want to recognise children and families who are living with, and whose lives have been turned upside down by, a cancer diagnosis. In Gŵyr Abertawe, Latch is supporting 15 children affected by cancer and their families. As a clinician, I recognise the importance of treatment and care, and as a mother, I think of parents sitting by the hospital bed, holding their child's hand, trying to offer reassurance while carrying fears of their own. Behind every diagnosis is a child missing friends and school, and a family learning to live with uncertainty. I thank Latch for their emotional, practical and financial support, and for helping families stay close when they need each other most. I pay tribute to the NHS teams, volunteers and fundraisers who bring care and comfort through difficult times. We remember too the children who've died and their families, who carry their love and their loss every day. To every family facing childhood cancer, you deserve to be heard, understood and supported. September may be ending, but our support must continue throughout the year. Diolch. Wrth i Fis Ymwybyddiaeth Canser Plentyndod ddod i ben, hoffwn gydnabod plant a theuluoedd sy'n byw gyda diagnosis o ganser, ac y mae eu bywydau wedi cael eu troi wyneb i waered gan hynny. Yng Ngŵyr Abertawe, mae Latch yn cefnogi 15 o blant yr effeithir arnynt gan ganser a'u teuluoedd. Fel clinigydd, rwy'n cydnabod pwysigrwydd triniaeth a gofal, ac fel mam, rwy'n meddwl am rieni'n eistedd wrth wely'r ysbyty, yn dal llaw eu plentyn, yn ceisio cynnig tawelwch meddwl er gwaethaf eu hofnau eu hunain. Y tu ôl i bob diagnosis mae plentyn sy'n gweld colli ffrindiau ac ysgol, a theulu sy'n dysgu byw gydag ansicrwydd. Diolch i Latch am eu cefnogaeth emosiynol, ymarferol ac ariannol, ac am helpu teuluoedd i aros yn agos pan fyddant angen ei gilydd fwyaf. Rwy'n talu teyrnged i dimau'r GIG, gwirfoddolwyr a'r rhai sy'n codi arian sy'n darparu gofal a chysur drwy gyfnodau anodd. Rydym yn cofio hefyd am y plant sydd wedi marw a'u teuluoedd, sy'n byw gyda'u cariad a'u colled bob dydd. I bob teulu sy'n wynebu canser plentyndod, rydych chi'n haeddu cael eich clywed, eich deall a'ch cefnogi. Efallai fod mis Medi ar ben, ond mae'n rhaid i'n cefnogaeth barhau drwy gydol y flwyddyn. Diolch. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773698 228 En 2026-09-30T15:40:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=7802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=7802&l=cy 260930-4 4. Datganiadau 90 eiliad 4. 90-second Statements C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773702 229 Cy 2026-09-30T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=-48598&l=en 260930-4 4. Datganiadau 90 eiliad 4. 90-second Statements C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773809 230 Cy 2026-09-30T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=-48598&l=en 260930-4 4. Datganiadau 90 eiliad 4. 90-second Statements C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773810 231 Cy 2026-09-30T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=-48598&l=en 260930-4 4. Datganiadau 90 eiliad 4. 90-second Statements C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773811 232 Cy 2026-09-30T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=-48598&l=en 260930-4 4. Datganiadau 90 eiliad 4. 90-second Statements C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773812 233 Cy 2026-09-30T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=-48598&l=en 260930-4 4. Datganiadau 90 eiliad 4. 90-second Statements C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773711 234 Cy 2026-09-30T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=-48598&l=en 260930-4 4. Datganiadau 90 eiliad 4. 90-second Statements C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773719 235 Cy 2026-09-30T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=-48598&l=en 260930-4 4. Datganiadau 90 eiliad 4. 90-second Statements C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773725 236 Cy 2026-09-30T15:42:02 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=7924&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=7924&l=en 260930-4 4. Datganiadau 90 eiliad 4. 90-second Statements C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773704 237 Cy 2026-09-30T15:41:08 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=7870&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=7870&l=en 260930-4 4. Datganiadau 90 eiliad 4. 90-second Statements C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch yn fawr iawn. Symudaf ymlaen i gynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau. Oni bai bod unrhyw wrthwynebiadau, yn unol â Rheolau Sefydlog 12.24 ac 12.40, cynigiaf fod y cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau yn cael eu grwpio at ddibenion dadl a phleidleisio. A oes unrhyw wrthwynebiad? Na, does dim gwrthwynebiad.   Thank you very much. We will now move to motions to elect Members to committees. Unless there is any objection, in accordance with Standing Orders 12.24 and 12.40, I propose that the motions to elect Members to committees are grouped for debate and for voting. Are there any objections? No, there are no objections.  16265 7 2026-09-30T13:30:01 773815 238 Cy 2026-09-30T15:41:39 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=7901&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=7901&l=en 260930-5 Cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau Motions to elect Members to committees C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Galwaf ar aelod o'r Pwyllgor Busnes i wneud y cynigion yn ffurfiol. Heledd Fychan.  I call on a member of the Business Committee to move the motions formally. Heledd Fychan. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773817 239 Cy 260930-5 Cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau Motions to elect Members to committees I Cynnig NNDM9309 Huw Irranca-Davies Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 17.14, yn ethol Donna Cushing (Plaid Cymru) yn lle Lis McLean (Plaid Cymru) fel aelod o'r Pwyllgor y Blynyddoedd Cynnar, Plant, Pobl Ifanc ac Addysg. Motion NNDM9309 Huw Irranca-Davies To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 17.14 elects, Donna Cushing (Plaid Cymru), in place of Lis McLean (Plaid Cymru) as a member of the Early Years, Children, Young People and Education Committee. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773818 240 Cy 260930-5 Cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau Motions to elect Members to committees I Cynnig NNDM9310 Huw Irranca-Davies Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 17.14, yn ethol Sarah Cooper-Lesadd (Plaid Cymru) yn lle Kiera Marshall (Plaid Cymru) fel aelod o’r Pwyllgor Deddfwriaeth. Motion NNDM9310 Huw Irranca-Davies To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 17.14 elects, Sarah Cooper-Lesadd (Plaid Cymru), in place of Kiera Marshall (Plaid Cymru) as a member of the Legislation Committee. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773819 241 Cy 260930-5 Cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau Motions to elect Members to committees I Cynnig NNDM9311 Huw Irranca-Davies Cynnig bod y Senedd, yn unol â Rheol Sefydlog 17.14, yn ethol Lyn Ackerman (Plaid Cymru) yn lle Donna Cushing (Plaid Cymru) fel aelod o’r Pwyllgor Deisebau. Motion NNDM9311 Huw Irranca-Davies To propose that the Senedd, in accordance with Standing Order 17.14 elects, Lyn Ackerman (Plaid Cymru), in place of Donna Cushing (Plaid Cymru) as a member of the Petitions Committee. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773820 242 Cy 260930-5 Cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau Motions to elect Members to committees I Cynigiwyd y cynigion. Motions moved. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773712 243 Cy 2026-09-30T15:41:43 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=7905&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=7905&l=en 260930-5 Cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau Motions to elect Members to committees C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport Trefnydd, Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon Fychan, Heledd Dwi'n gwneud y cynigion yn ffurfiol, Ddirprwy Lywydd.   I formally move the motions, Dirprwy Lywydd. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773713 244 Cy 2026-09-30T15:41:46 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=7908&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=7908&l=en 260930-5 Cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau Motions to elect Members to committees C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynigion? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynigion yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. Diolch yn fawr iawn. Thank you. The proposal is to agree the motions. Does any Member object? No. The motions are therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36. Thank you very much.  16265 7 2026-09-30T13:30:01 773721 245 Cy 260930-5 Cynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau Motions to elect Members to committees I Derbyniwyd y cynigion yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. Motions agreed in accordance with Standing Order 12.36. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773714 246 Cy 2026-09-30T15:42:01 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=7923&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=7923&l=en 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Symudaf ymlaen i eitem 5, dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv), tir halogedig. Galwaf ar Niamh Salkeld i wneud y cynnig.  I move now to item 5, a Member debate under Standing Order 11.21(iv), contaminated land. I call on Niamh Salkeld to move the motion. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773726 247 Cy 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land I Cynnig NDM9302 Niamh Salkeld Cefnogwyd gan Alun Cox, Andrew Griffin, Anthony Slaughter, Art Wright, Becca Martin, Elwyn Vaughan, Elyn Stephens, Jayne Bryant, John Davies, Kiera Marshall, Lis McLean, Lyn Ackerman, Matthew Jones, Paul Rock, Peredur Owen Griffiths, Sarah Cooper-Lesadd, Sera Evans, Vikki Howells Cynnig bod y Senedd: 1. Yn nodi: a) y gwaddol o dir a allai fod wedi’i halogi a adawyd gan orffennol diwydiannol Cymru, a all beri risgiau difrifol i iechyd pobl, iechyd anifeiliaid a’r amgylchedd ehangach; b) bod llawer o’r tir hwn wedi’i halogi o ganlyniad i weithgarwch diwydiannol hanesyddol, a bod y baich o reoli atebolrwydd yn aml yn disgyn ar gymunedau lleol ac awdurdodau cyhoeddus; c) nad oes darlun cenedlaethol clir na chyson o dir a allai fod wedi’i halogi ledled Cymru; d) y pryder a'r ansicrwydd hirdymor y mae cymunedau sy’n byw ger y safleoedd hyn yn aml yn eu hwynebu; e) pwysigrwydd yr egwyddor ‘y llygrwr sy’n talu’ o ran sicrhau bod y rhai sy’n gyfrifol yn cyfrannu at gostau adfer y tir. 2. Yn cydnabod y gwaith sydd eisoes wedi’i wneud gan awdurdodau lleol, Cyfoeth Naturiol Cymru a chyrff eraill i nodi tir halogedig, ymchwilio iddo a’i adfer. 3. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i wneud y canlynol: a) cydweithio â Llywodraeth y DU i sicrhau bod costau adfer yn cael eu talu gan y rhai sy’n gyfrifol am lygru; b) galw ar Lywodraeth y DU i gyflwyno mecanwaith cyllido penodol i gefnogi’r gwaith o ymchwilio i dir halogedig a’i adfer, pan na ellir adennill y costau gan y rhai sy’n gyfrifol; c) sefydlu fframwaith cenedlaethol ar gyfer profi ac asesu tir a allai fod wedi’i halogi, gan roi blaenoriaeth i’r safleoedd sy’n peri’r risgiau mwyaf;  d) cefnogi awdurdodau lleol i gyflawni eu cyfrifoldebau statudol. Motion NDM9302 Niamh Salkeld Supported by Alun Cox, Andrew Griffin, Anthony Slaughter, Art Wright, Becca Martin, Elwyn Vaughan, Elyn Stephens, Jayne Bryant, John Davies, Kiera Marshall, Lis McLean, Lyn Ackerman, Matthew Jones, Paul Rock, Peredur Owen Griffiths, Sarah Cooper-Lesadd, Sera Evans, Vikki Howells To propose that the Senedd: 1. Notes: a) Wales's legacy of potentially contaminated land arising from its industrial past, which can pose severe risks to human health, animal health and the wider environment;  b) that much of this land contamination is due to historic industrial activity, with the burden of managing liabilities often falling on local communities and public authorities;  c) the absence of a clear or consistent national picture of potentially contaminated land across Wales;  d) the long-term concern and uncertainty often experienced by communities living near these sites; and  e) the importance of the ‘polluter pays’ principle in ensuring that those responsible contribute to the costs of addressing its remediation.  2. Acknowledges the work already undertaken by local authorities, Natural Resources Wales, and other bodies to identify, investigate and remediate contaminated land. 3. Calls on the Welsh Government to:  a) work together with the UK Government to ensure that the costs of remediation are borne by those responsible for polluting;   b) call on the UK Government to introduce a dedicated funding mechanism to support the investigation and remediation of contaminated land, where costs cannot be recovered from those responsible;  c) establish a national framework for the testing and assessment of potentially contaminated land, prioritising sites that pose the greatest risks; and  d) support local authorities to fulfil their statutory responsibilities.  16265 7 2026-09-30T13:30:01 773727 248 Cy 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land I Cynigiwyd y cynnig. Motion moved. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773706 249 En 2026-09-30T15:42:14 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=7936&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=7936&l=cy 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 12143 12143 Niamh Salkeld AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12143 Salkeld, Niamh Diolch, Ddirprwy Lywydd. Firstly, I would like to thank all the Members who have shown their support for this debate today. I especially want to thank Elwyn Vaughan, who has worked closely with me on this motion and has been a strong advocate for change in his constituency as well. The fact that this motion has support from Members across the Senedd and from different parts of Wales is significant, because contaminated land is not an isolated or local problem. It's a legacy of our shared industrial past, which communities across Wales live with to this day. I look forward to hearing from Members in this debate, and particularly about the experiences of communities in their own constituencies. For many people across Wales, our industrial past is not simply something confined to the history books. It's something that communities continue to live with today. We see that with our coal tips, which remain a visible part of the landscape in many of our communities. But the legacy of contaminated land is often much harder to see. Toxic substances left behind by historic industrial activity can remain in our ground for decades after that activity has ended, and in the case of some chemicals, they can be in our ground for generations. So, what do we mean when we talk about contaminated land? As Natural Resources Wales explains, land can become contaminated through previous industrial, commercial or landfill uses, including where contamination has migrated from an adjacent site. That can include heavy metals, such as arsenic, cadmium and lead, oils and tars, solvents and gases, alongside radioactive substances. And those consequences can extend beyond the disposal site itself, with contamination potentially affecting human health, animal health and also our wider environment. We've also heard increasing public concerns about persistent chemicals, such as polychlorinated biphenyls, or PCBs—a group of toxic, human-made, hazardous chemicals that have dangerous effects on our environment and our health, which can remain in the environment for long periods of time. Diolch, Ddirprwy Lywydd. Yn gyntaf, hoffwn ddiolch i'r holl Aelodau sydd wedi dangos eu cefnogaeth i'r ddadl hon heddiw. Hoffwn ddiolch yn arbennig i Elwyn Vaughan, sydd wedi gweithio'n agos gyda mi ar y cynnig hwn ac sydd wedi bod yn eiriolwr cryf dros newid yn ei etholaeth hefyd. Mae'r ffaith bod cefnogaeth i'r cynnig gan Aelodau ar draws y Senedd ac o wahanol rannau o Gymru yn arwyddocaol, gan nad yw tir halogedig yn broblem ynysig neu leol. Mae'n waddol o'n gorffennol diwydiannol cyffredin, y mae cymunedau ledled Cymru yn byw gydag ef hyd heddiw. Edrychaf ymlaen at glywed gan yr Aelodau yn y ddadl hon, ac yn enwedig am brofiadau cymunedau yn eu hetholaethau. I lawer o bobl ledled Cymru, nid yw ein gorffennol diwydiannol wedi'i gyfyngu i'r llyfrau hanes yn unig. Mae'n rhywbeth y mae cymunedau'n parhau i fyw gydag ef heddiw. Rydym yn gweld hynny gyda'n tomenni glo, sy'n parhau i fod yn rhan weladwy o'r dirwedd mewn llawer o'n cymunedau. Ond mae gwaddol tir halogedig yn aml yn llawer anos i'w weld. Gall sylweddau gwenwynig a adawyd ar ôl gan weithgarwch diwydiannol hanesyddol aros yn ein tir am ddegawdau ar ôl i'r gweithgarwch hwnnw ddod i ben, ac yn achos rhai cemegau, gallant fod yn y ddaear am genedlaethau. Felly, beth a olygwn pan fyddwn yn sôn am dir halogedig? Fel y mae Cyfoeth Naturiol Cymru yn egluro, gall tir gael ei halogi drwy ddefnydd diwydiannol neu fasnachol neu gan safleoedd tirlenwi blaenorol, gan gynnwys lle mae halogiad wedi mudo o safle cyfagos. Gall hynny gynnwys metelau trwm, fel arsenig, cadmiwm a phlwm, olewau a tharau, toddyddion a nwyon, ynghyd â sylweddau ymbelydrol. A gall y canlyniadau hynny ymestyn y tu hwnt i'r safle gwaredu ei hun, gyda halogiad o bosibl yn effeithio ar iechyd pobl, iechyd anifeiliaid a'n hamgylchedd ehangach. Clywsom bryderon cyhoeddus cynyddol hefyd am gemegau parhaus, fel biffenylau polyclorinedig, neu PCBs—grŵp o gemegau gwenwynig peryglus a gynhyrchwyd gan bobl sy'n cael effeithiau peryglus ar ein hamgylchedd a'n hiechyd, ac sy'n gallu aros yn yr amgylchedd am amser maith. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773701 250 En 2026-09-30T15:45:05 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=8107&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=8107&l=cy 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 12143 12143 Niamh Salkeld AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12143 Salkeld, Niamh The recent BBC documentary Buried, presented by Michael Sheen, has brought renewed attention to this issue of contaminated land, which I very much welcome, and I would like to thank all of those who have been involved in its production. However, we must recognise that, for many communities, these concerns have been raised by them for many years. Campaigners and communities across Wales have been raising these issues with us, and quite a few of them are actually up there in the gallery today. And I've seen the impact of that legacy first-hand in my own constituency. In Ynysddu, Ty Llwyd quarry was actually featured in the recent documentary, with the two Jans. It's a site where local people have been raising concerns for years about the historical disposal of chemical waste, its links to Monsanto's former manufacturing plant in Newport and what that legacy could mean for the surrounding community. There have also been concerns about leachate leaving the former quarry site, particularly following periods of heavy rainfall, and the potential for contaminants to move then into the surrounding area. I want to take this opportunity to thank Councillor Janine Reid, who is here as well today, and also her colleague Councillor Jan Jones, for the tireless work that they have done to raise these concerns and make sure that their community's voice is heard. But, ultimately, Ty Llwyd is about more than what is happening at a former quarry site. It's about the people who live alongside it. For those people, this is not an abstract environmental issue. It's something that's been hanging over the community for years. It's about the place where people live, where their children have grown up and where people go and walk their dogs. It's about being able to feel confident that the place they call home is safe and that their community and its future are being protected. As Councillor Reid put it: 'For our community, Ty Llwyd is not an abstract environmental issue—it is something that has been hanging over us for years. The consequences of what has happened here are felt by the people who live alongside it. 'We need the contamination to be properly understood, the risks to our community to be taken seriously, and a clear plan to ensure that Ty Llwyd along with other sites in Wales, do not continue to be a source of concern for local people—with reassurance that our community and its future are being protected.' And I think that quote from Janine gets to the real heart of this issue today. People shouldn't have to live for years with unanswered questions about what may be beneath their feet, what may be moving through the land around them, or what the potential risks could be. They deserve clear information about what is known, a proper understanding of the risks, and confidence that there is a clear plan in place on how we deal with those risks. And, as we know, Ty Llwyd is not unique. Across Wales, there are thousands of sites with a history of industrial or other potentially contaminating activity—from north to south, from Cefn Mawr to Maendy, communities across Wales are living alongside that legacy. Research by Friends of the Earth Cymru has identified more than 45,000 potentially contaminated land sites across Wales. And while that gives us some indication of the scale of this issue, it also highlights the fact that we still do not have a clear national picture of potentially contaminated land across Wales. We need to know where these sites are, what contaminants may be present and which pose the greatest risks to our communities and to our environment. And that is why this motion today calls for a national framework for the testing and assessment of potentially contaminated land, prioritising those sites that pose the greatest risks. We need to know where these sites are. We need to understand what contamination may be present and the risks it poses. And we need to make sure that the sites presenting the greatest risks are prioritised. But there is also another important issue here, and that is who pays. The principle of 'polluters pay' should be at the heart of this approach. Where the person or the company responsible for pollution can be identified and held responsible, they should contribute towards the costs of putting it right. That burden should not simply fall on our local authorities, and it shouldn't fall on the taxpayers either. But. of course, as we know, with historical contamination it's not always straightforward. Some companies may no longer exist. Ownership may have changed. Records may be incomplete. That's why the motion also calls for the UK Government to introduce a dedicated funding mechanism for cases where the costs cannot be recovered, because there has to be a solution for those sites as well. We cannot have a situation where a local authority knows there is a potential problem, but does not have the resources to properly address it. And we cannot expect communities to carry the burden of historical industrial activity simply because the pollution happened many years ago. Local authorities, Natural Resources Wales and other organisations are already doing important work in identifying, investigating and managing contaminated land. But they need the resources and the support to fulfil those responsibilities. And communities need confidence that, when they raise concerns, those concerns will be properly investigated. So, Dirprwy Lywydd, this motion is ultimately about making sure that the legacy of our industrial past is managed properly and fairly. It's about having a clearer national picture of contaminated land. It's about prioritising the sites where the risks are greatest. It's about giving local authorities the support that they need. And it's about making sure that, where possible, those responsible for pollution contribute to the cost of putting it right. The communities living alongside these sites did not create this contamination, so they should not be left with carrying the uncertainty, the potential risks or the costs. For those reasons, Dirprwy Lywydd, I hope Members across the Siambr will support this motion today. Diolch yn fawr. Mae rhaglen ddogfen ddiweddar ar y BBC, Buried, a gyflwynwyd gan Michael Sheen, wedi tynnu sylw o'r newydd at broblem tir halogedig, ac rwy'n croesawu hynny'n fawr, a hoffwn ddiolch i bawb a gymerodd ran yn y gwaith o'i chynhyrchu. Fodd bynnag, rhaid inni gydnabod, i lawer o gymunedau, fod y pryderon hyn wedi cael eu codi ganddynt ers blynyddoedd lawer. Mae ymgyrchwyr a chymunedau ledled Cymru wedi bod yn codi'r materion hyn gyda ni, ac mae cryn dipyn ohonynt i fyny yn yr oriel heddiw mewn gwirionedd. Ac rwyf wedi gweld effaith y gwaddol hwnnw yn fy etholaeth i. Yn Ynys-ddu, roedd sylw i chwarel Tŷ Llwyd ar y rhaglen ddogfen, gyda'r ddwy Jan. Mae'n safle lle mae pobl leol wedi bod yn codi pryderon ers blynyddoedd ynghylch gwastraff cemegol a waredwyd yn hanesyddol, ei gysylltiadau â hen ffatri weithgynhyrchu Monsanto yng Nghasnewydd a'r hyn y gallai'r gwaddol hwnnw ei olygu i'r gymuned gyfagos. Mynegwyd pryderon hefyd ynghylch trwytholch yn gadael safle'r hen chwarel, yn enwedig yn sgil cyfnodau o law trwm, a'r perygl i halogion symud wedyn i mewn i'r ardal gyfagos. Hoffwn achub ar y cyfle hwn i ddiolch i'r Cynghorydd Janine Reid, sydd yma heddiw hefyd, ac i'w chydweithiwr y Cynghorydd Jan Jones, am y gwaith diflino y maent wedi'i wneud i godi'r pryderon hyn a sicrhau bod llais eu cymuned yn cael ei glywed. Ond yn y pen draw, mae a wnelo Tŷ Llwyd â mwy na'r hyn sy'n digwydd mewn hen safle chwarel. Mae a wnelo â'r bobl sy'n byw wrth ei ymyl. I'r bobl hynny, nid mater amgylcheddol haniaethol yw hwn. Mae'n rhywbeth sydd wedi bod yn hongian dros y gymuned ers blynyddoedd. Mae a wnelo â'r fan lle mae pobl yn byw, lle mae eu plant wedi tyfu i fyny a lle mae pobl yn mynd i gerdded eu cŵn. Mae a wnelo â gallu teimlo'n hyderus fod y lle maent yn ei alw'n gartref yn ddiogel a bod eu cymuned a'i dyfodol yn cael eu diogelu. Fel y dywedodd y Cynghorydd Reid: 'I’n cymuned ni, nid mater amgylcheddol yn unig yw Tŷ Llwyd, mae’n rhywbeth sydd wedi bod yn hongian drosom ers blynyddoedd. Mae canlyniadau’r hyn sydd wedi digwydd yma yn cael eu teimlo gan y bobl sy’n byw ochr yn ochr ag ef.' Mae angen inni ddeall yr halogiad yn iawn, mae angen i'r peryglon i'n cymuned gael eu cymryd o ddifrif, ac mae angen cynllun clir i sicrhau nad yw Tŷ Llwyd, ynghyd â safleoedd eraill yng Nghymru, yn parhau i fod yn destun pryder i bobl leol—gyda sicrwydd fod ein cymuned a'i dyfodol yn cael eu diogelu. A chredaf fod y dyfyniad hwnnw gan Janine yn mynd at wraidd y mater hwn heddiw. Ni ddylai pobl orfod byw am flynyddoedd gyda chwestiynau heb eu hateb ynglŷn â’r hyn a allai fod o dan eu traed, yr hyn a allai fod yn symud drwy'r tir o'u cwmpas, neu beth y gallai'r peryglon posibl fod. Maent yn haeddu gwybodaeth glir ynglŷn â’r hyn sy'n hysbys, dealltwriaeth briodol o'r peryglon, a hyder fod cynllun clir ar waith o ran sut yr awn ati i ddelio â'r peryglon hynny. Ac fel y gwyddom, nid yw Tŷ Llwyd yn unigryw. Ledled Cymru, mae yna filoedd o safleoedd sydd â hanes o weithgarwch diwydiannol neu weithgarwch arall a allai achosi halogiad—o'r gogledd i'r de, o Gefn-mawr i'r Maendy, mae cymunedau ledled Cymru yn byw ochr yn ochr â'r gwaddol hwnnw. Mae ymchwil gan Cyfeillion y Ddaear Cymru wedi nodi mwy na 45,000 o safleoedd tir halogedig posibl ledled Cymru. Ac er bod hynny'n rhoi rhywfaint o syniad i ni o faint y broblem hon, mae hefyd yn tynnu sylw at y ffaith nad oes gennym ddarlun cenedlaethol clir o hyd o dir halogedig posibl ledled Cymru. Mae angen inni wybod ble mae'r safleoedd hyn, pa halogion a allai fod yn bresennol a pha rai sy'n achosi'r risg fwyaf i'n cymunedau ac i'n hamgylchedd. A dyna pam y mae'r cynnig hwn heddiw yn galw am fframwaith cenedlaethol ar gyfer profi ac asesu tir halogedig posibl, gan flaenoriaethu'r safleoedd sy'n achosi'r risg fwyaf. Mae angen inni wybod ble mae'r safleoedd hyn. Mae angen inni ddeall pa halogiad a allai fod yn bresennol a'r risg y mae'n eu hachosi. Ac mae angen inni sicrhau bod y safleoedd sy'n achosi'r risg fwyaf yn cael eu blaenoriaethu. Ond mae mater pwysig arall yma hefyd, sef pwy sy'n talu. Dylai'r egwyddor mai’r llygrwr sy’n talu fod wrth wraidd y dull hwn o weithredu. Lle gellir nodi pwy yw'r unigolyn neu'r cwmni sy'n gyfrifol am lygru a'u dwyn i gyfrif, dylent gyfrannu at gostau unioni'r sefyllfa. Ni ddylai'r baich hwnnw ddisgyn ar ein hawdurdodau lleol yn unig, ac ni ddylai ddisgyn ar y trethdalwyr chwaith. Ond wrth gwrs, fel y gwyddom, gyda halogiad hanesyddol, nid yw bob amser yn syml. Efallai fod rhai cwmnïau nad ydynt yn bodoli mwyach. Efallai fod perchnogaeth wedi newid. Efallai fod cofnodion yn anghyflawn. Dyna pam y mae'r cynnig hefyd yn galw ar Lywodraeth y DU i gyflwyno mecanwaith ariannu pwrpasol ar gyfer achosion lle na ellir adennill y costau, gan fod yn rhaid bod ateb ar gyfer y safleoedd hynny hefyd. Ni allwn gael sefyllfa lle mae awdurdod lleol yn gwybod bod problem bosibl, ond nad oes ganddo'r adnoddau i fynd i'r afael â hi'n iawn. Ac ni allwn ddisgwyl i gymunedau ysgwyddo baich gweithgarwch diwydiannol hanesyddol am fod y llygru wedi digwydd flynyddoedd lawer yn ôl. Mae awdurdodau lleol, Cyfoeth Naturiol Cymru a sefydliadau eraill eisoes yn gwneud gwaith pwysig yn nodi, ymchwilio a rheoli tir halogedig. Ond mae angen adnoddau a chymorth arnynt i gyflawni'r cyfrifoldebau hynny. Ac mae angen hyder ar gymunedau, pan fyddant yn codi pryderon, y bydd y pryderon hynny'n cael eu harchwilio'n briodol. Felly, Ddirprwy Lywydd, yn y pen draw, mae a wnelo'r cynnig hwn â sicrhau bod gwaddol ein gorffennol diwydiannol yn cael ei reoli'n briodol ac yn deg. Mae a wnelo â chael darlun cenedlaethol cliriach o dir halogedig. Mae a wnelo â blaenoriaethu'r safleoedd lle mae'r peryglon mwyaf yn bodoli. Mae a wnelo â darparu'r cymorth sydd ei angen ar awdurdodau lleol. Ac mae a wnelo â sicrhau, lle bo modd, fod y rhai sy'n gyfrifol am lygredd yn cyfrannu at gost ei unioni. Nid y cymunedau sy'n byw ochr yn ochr â'r safleoedd hyn a greodd yr halogiad hwn, felly ni ddylent orfod ysgwyddo'r ansicrwydd, y peryglon posibl na'r costau. Am y rhesymau hynny, Ddirprwy Lywydd, rwy'n gobeithio y bydd Aelodau ar draws y Siambr yn cefnogi'r cynnig hwn heddiw. Diolch yn fawr. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773708 251 En 2026-09-30T15:50:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=8402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=8402&l=cy 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773715 252 Cy 2026-09-30T15:52:53 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=8575&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=8575&l=en 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 8371 8371 Elwyn Vaughan https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8371 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8371 Vaughan, Elwyn Diolch am ddod â'r cynnig arbennig yma ymlaen heddiw. Thank you for bringing this particular motion forward today. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773716 253 En 2026-09-30T15:52:58 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=8580&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=8580&l=cy 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 8371 8371 Elwyn Vaughan https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8371 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8371 Vaughan, Elwyn Thank you for bringing this motion together today. From Agent Orange production to genetically modified organism controversies, Monsanto has been at the heart of it. This agricultural giant's legacy includes toxic chemicals, patent disputes and environmental damage, leading to lawsuits and ongoing health concerns worldwide. Monsanto's controversial legacy has left an indelible mark on agricultural global health and the environment. The agrochemical giant's decades-long history includes production of toxic chemicals like Agent Orange, PCBs, polychlorinated biphenyls, and DDT, dichlorodiphenyltrichloroethane, while its aggressive patenting of genetically modified seeds has sparked intense debate about food sovereignty and farmers’ rights. From lawsuits over cancer-causing pesticides to allegations of suppressing scientific research, you'll discover why Monsanto has become one of the most criticised corporations in modern history. Many critics argue that Monsanto's business practices prioritise profits over public health and environmental safety, leading to lasting consequences we're still grappling with today. Monsanto began in 1901 as a chemical manufacturer producing saccharin. By the 1940s they expanded into agricultural chemicals, including DDT and Agent Orange. The company shifted focus to biotechnology in the 1980s, launching the first genetically modified crops in 1996 through their flagship product, Roundup Ready soya beans. Monsanto's production of PCBs led to widespread environmental contamination, with devastating effects on local communities. Monsanto operated a PCB manufacturing plant in Anniston, USA from 1929 to 1971, dumping toxic waste into local waterways. The contamination left residents with high rates of cancer, liver disease and diabetes, while polluting the soil and water systems. Testing revealed PCB levels 200 times higher than the federal safety limit in local creeks. Internal documents reveal that Monsanto knew about PCB dangers as early as 1937, but continued production until 1977. The company buried contaminated soil in unlined landfills. In 2003, Monsanto paid $700 million to settle claims by 20,000 Anniston residents over PCB contamination. Monsanto's decades-long history of corporate misconduct has left an indelible mark on public health, environmental safety and agricultural independence. From the devastating effects of Agent Orange to the ongoing Roundup controversy, their actions continue to impact millions of lives worldwide. Their acquisition by Bayer—something I'm sure they regret—hasn't eased the company's troubled legacy, as lawsuits and health concerns persist. You'll find that the Monsanto story serves as a stark reminder of how corporate profits often overshadow public welfare. In 1919, the US chemical company Monsanto entered into partnership with Graesser's chemical works at Cefn Mawr to produce vanillin, salicylic acid, aspirin, and, later, rubber-processing chemicals. The site was later operated by Flexsys, a subsidiary of Solutia, but production ceased in 2010. The alleged dumping of PCBs, poisonous chemicals that do not break down but build up in the environment, animals, fish and humans over time, are widespread. These chemicals were dumped in 12 known sites across Wales, including in Rhiwabon, Cefn Mawr and the infamous Llwyneinion acid tar lagoon near Rhosllanerchrugog. Evidence gathered by campaigners and experts over years claims that PCBs may have been responsible for spikes in rare cancers in those areas. A local resident, featured in Buried with Michael Sheen, Michael Phillips, revealed that, as children, he and his friends went down to Llwyneinion acid lagoon to watch as fire crews battled to bring a fire there under control in 1980. The fire took 18 hours to extinguish, but, years later, Michael and his friends all contracted rare cancers, which he attributes to exposure to PCBs. And he says, 'My surgeon said, "This is strange, I've never seen this type of cancer before" and he'd had this distinguished career of 40 years', said Phillips. Two of his friends have passed away, with brain cancer and breast cancer. Another is battling brain cancer, while a fourth had all his lymph nodes removed, as they were cancerous. A fifth even had the same type of cancer as Phillips—something his surgeon said was equivalent to the odds of winning the lottery every day for six months. And that's the reality today of the situation left behind by the worst of multinational capitalism. At the end of the day, it's about people, about their and our environment. It's about the potential threats to them, their families, children and future generations. And that's why we owe it to them to demand action and put a strategic framework and plan of action in place. Diolch yn fawr. Diolch am ddod â'r cynnig hwn at ei gilydd heddiw. O gynhyrchiant Agent Orange i ddadleuon ynghylch organebau a addaswyd yn enetig, mae Monsanto wedi bod wrth wraidd y cyfan. Mae gwaddol y cawr amaethyddol hwn yn cynnwys cemegau gwenwynig, anghydfodau ynghylch patentau a niwed amgylcheddol, gan arwain at achosion cyfreithiol a phryderon iechyd parhaus ledled y byd. Mae gwaddol dadleuol Monsanto wedi gadael marc parhaol ar iechyd amaethyddol byd-eang a'r amgylchedd. Mae hanes hirfaith y cawr agrocemegol hwn yn cynnwys cynhyrchu cemegau gwenwynig fel Agent Orange, PCBs, biffenylau polyclorinedig, a DDT, deuglorodeuffenyltricloroethan, tra bo'i ymgyrch ddiflino i batentu hadau a addaswyd yn enetig wedi sbarduno dadlau dwys ynghylch sofraniaeth bwyd a hawliau ffermwyr. O achosion cyfreithiol ynghylch plaladdwyr sy'n achosi canser i honiadau o atal ymchwil wyddonol, fe welwch pam y mae Monsanto wedi dod yn un o'r corfforaethau a gafodd eu beirniadu fwyaf yn y cyfnod modern. Mae llawer o feirniaid yn dadlau bod arferion busnes Monsanto yn blaenoriaethu elw dros iechyd y cyhoedd a diogelwch amgylcheddol, gan arwain at ganlyniadau parhaol rydym yn dal i ymrafael â nhw heddiw. Sefydlwyd Monsanto ym 1901 fel gwneuthurwr cemegau a gynhyrchai sacarin. Erbyn y 1940au, roeddent wedi ehangu i faes cemegau amaethyddol, gan gynnwys DDT ac Agent Orange. Newidiodd y cwmni ei ffocws i fiotechnoleg yn y 1980au, gan lansio'r cnydau cyntaf a addaswyd yn enetig ym 1996 drwy eu cynnyrch blaenllaw, ffa soia Roundup Ready. Arweiniodd y PCBs a gynhyrchwyd gan Monsanto at halogiad amgylcheddol eang, gydag effeithiau dinistriol ar gymunedau lleol. Roedd Monsanto'n gweithredu ffatri weithgynhyrchu PCB yn Anniston, UDA rhwng 1929 a 1971, gan ddympio gwastraff gwenwynig i ddyfrffyrdd lleol. Arweiniodd yr halogiad at gyfraddau uchel o ganser, clefyd yr afu a diabetes yn sgil yr halogiad, a llygrodd y pridd a'r systemau dŵr. Datgelodd profion fod y lefelau PCB 200 gwaith yn uwch na'r terfyn diogelwch ffederal mewn nentydd lleol. Mae dogfennau mewnol yn datgelu bod Monsanto'n gwybod am beryglon PCB mor gynnar â 1937, ond wedi parhau i'w gynhyrchu tan 1977. Claddodd y cwmni bridd halogedig mewn safleoedd tirlenwi heb eu leinio. Yn 2003, talodd Monsanto $700 miliwn i setlo hawliadau gan 20,000 o drigolion Anniston yn sgil halogiad PCB. Mae hanes degawdau o gamymddwyn corfforaethol Monsanto wedi gadael marc parhaol ar iechyd y cyhoedd, diogelwch amgylcheddol ac annibyniaeth amaethyddol. O effeithiau dinistriol Agent Orange i'r ddadl barhaus ynghylch Roundup, mae eu gweithredoedd yn parhau i effeithio ar filiynau o fywydau ledled y byd. Nid yw'r ffaith bod Bayer wedi eu caffael—rhywbeth rwy'n siŵr eu bod yn difaru—wedi lleddfu gwaddol cythryblus y cwmni, wrth i achosion cyfreithiol a phryderon iechyd barhau. Fe welwch fod stori Monsanto'n atgoffa'n glir sut y mae elw corfforaethol yn aml yn cael blaenoriaeth dros les y cyhoedd. Ym 1919, aeth y cwmni cemegol o'r Unol Daleithiau Monsanto i bartneriaeth â gweithfeydd cemegol Graesser yng Nghefn-mawr i gynhyrchu fanilin, asid salisylig, asbrin, a chemegau prosesu rwber yn nes ymlaen. Yn ddiweddarach, gweithredwyd y safle gan Flexsys, un o is-gwmnïau Solutia, ond daeth cynhyrchiant i ben yn 2010. Ceir honiadau eang fod PCBs, cemegau gwenwynig nad ydynt yn dadelfennu ond sy'n cronni yn yr amgylchedd, ac mewn anifeiliaid, pysgod a bodau dynol dros amser, wedi cael eu dympio. Cafodd y cemegau hyn eu dympio mewn 12 safle y gwyddys amdanynt ledled Cymru, gan gynnwys yn Rhiwabon, Cefn-mawr a lagŵn tar asid Llwyneinion ger Rhosllanerchrugog. Mae tystiolaeth a gasglwyd gan ymgyrchwyr ac arbenigwyr dros flynyddoedd yn honni y gallai PCBs fod wedi bod yn gyfrifol am gynnydd yn nifer y canserau prin yn yr ardaloedd hynny. Datgelodd preswylydd lleol, a ymddangosodd ar Buried gyda Michael Sheen, sef Michael Phillips, ei fod ef a'i ffrindiau pan oeddent yn blant wedi mynd i lawr at lagŵn asid Llwyneinion i wylio wrth i griwiau tân frwydro i ddod â thân yno dan reolaeth ym 1980. Cymerodd 18 awr i ddiffodd y tân, ond flynyddoedd yn ddiweddarach, cafodd Michael a'i ffrindiau i gyd ganserau prin y mae'n eu priodoli i gysylltiad â PCBs. Ac mae'n dweud, 'Dywedodd fy llawfeddyg, "Mae hyn yn rhyfedd, nid wyf erioed wedi gweld y math hwn o ganser o'r blaen" ac roedd wedi cael gyrfa nodedig dros 40 mlynedd', meddai Phillips. Mae dau o'i ffrindiau wedi marw, gyda chanser yr ymennydd a chanser y fron. Mae un arall yn brwydro yn erbyn canser yr ymennydd, tra bod pedwerydd wedi cael tynnu ei holl nodau lymff, gan fod canser ynddynt. Roedd gan bumed yr un math o ganser â Phillips—rhywbeth y dywedodd ei lawfeddyg ei fod yn cyfateb o ran tebygolrwydd i ennill y loteri bob dydd am chwe mis. A dyna'r realiti heddiw ynghylch y sefyllfa a adawyd ar ôl gan y gwaethaf o gyfalafiaeth ryngwladol. Yn y pen draw, mae'n ymwneud â phobl, â'u hamgylchedd a'n hamgylchedd ninnau. Mae'n ymwneud â'r bygythiadau posibl iddynt hwy, eu teuluoedd, eu plant a chenedlaethau'r dyfodol. A dyna pam ei bod yn ddyletswydd arnom i fynnu gweithredu a rhoi fframwaith strategol a chynllun gweithredu ar waith. Diolch yn fawr. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773697 254 En 2026-09-30T15:55:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=8702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=8702&l=cy 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773728 255 En 2026-09-30T15:58:25 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=8907&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=8907&l=cy 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 12187 12187 Andrew Griffin AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12187 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12187 Griffin, Andrew Can I begin by thanking Niamh, with Elwyn's support, for bringing this important issue to the Chamber today? Some of what I'm going to say may repeat some things that Niamh and Elwyn have said, but that's because they are important and need to be said more than once. Wales has a proud industrial history. It has brought jobs and prosperity to communities across the country and made an enormous contribution to the development of modern Britain. But that history has also left us with problems, which, many decades later, we are still having to deal with. Old mines, quarries, chemical works and industrial sites simply did not operate to the environmental standards that we would expect today. And for some of the people I represent, that isn't just history. Close to the north-eastern border of my constituency, as mentioned by Elwyn, near Rhos, Cefn Mawr, Acrefair and Ruabon, is the former Monsanto chemical waste tip. This is not rumour or local folklore. Parliamentary records confirm that Monsanto chemicals were deposited there in 1964 and 1965—prior to my being born, just. More than 60 years later, people are still asking questions about that site and the neighbouring acid tar lagoon. Wrexham council has investigated the sites extensively. Its position is that contaminants are present, but the sites do not meet the legal definition of contaminated land. It does, however, continue to inspect and monitor them. But I can understand why people living nearby remain concerned. If you live close to somewhere like this, you want straightforward answers. What is in the ground? Is it getting out? Is there any risk to my family or my home, and if there is a problem, who is going to do something about it? These seem perfectly reasonable questions to me, and 60 years is an awfully long time to be asking them. There have been calls for people living near contaminated sites to be offered blood tests for PCBs. Public Health Wales has considered that, and its advice is that blood testing is not recommended. It cannot reliably tell somebody how or where they were exposed, or what the consequences for their health might be. We should listen to that advice. There's little point in offering people a test that may leave them with more questions rather than fewer. But that makes investigating the land itself all the more important. We need to establish what is actually there, whether contaminants are escaping and whether they present a genuine risk. This is where councils need help. They have responsibilities for contaminated land, but investigating sites like these is complicated and expensive. I welcome the fact that capital funding has now been agreed, but Wrexham County Borough Council is already making the point that additional funding will be needed if councils are going to investigate potentially contaminated sites properly. I think we should listen to them. There is little use giving local authorities responsibility for dealing with these sites if we don't also give them the means to do the job. Then, of course, comes, as Niamh has mentioned, the difficult question of who pays if something needs putting right. Where the original polluter can be identified and liability established, every reasonable effort should be made to recover the costs from them. But when something happened 50, 60 or even 100 years ago, that isn't always possible. Companies disappear, businesses change hands and records are lost. We cannot simply shrug our shoulders. The fact that pollution is old doesn't make it any less real. And it isn't reasonable to leave one council and its council tax payers facing an enormous bill simply because the original polluter can no longer be pursued. There is a balance to be struck here. I don't want to frighten people unnecessarily. Public Health Wales makes clear that PCBs can come from a number of sources and that finding elevated levels in a particular place does not necessarily establish where someone has been exposed. What I do want is for people to have confidence that somebody is actually finding out. If a site is safe, tell them, give them reassurance. If there's a problem, tell them and then do something about it. The people living near the former Monsanto tip have lived with questions about that site for long enough. There will be other communities across Wales in very much the same position. They deserve answers, they deserve a system capable of establishing the facts, and where action is needed, they deserve to know that the money and the determination are there to see it through. As their representatives, the least we can do is to make sure their questions are heard and keep asking them until they get a proper answer. Thank you.  A gaf i ddechrau drwy ddiolch i Niamh, gyda chefnogaeth Elwyn, am ddod â'r mater pwysig hwn i'r Siambr heddiw? Efallai y bydd rhywfaint o'r hyn rwy'n mynd i'w ddweud yn ailadrodd rhai pethau y mae Niamh ac Elwyn wedi'u dweud, ond mae hynny'n dangos eu bod yn bwysig, ac mae angen eu dweud fwy nag unwaith. Mae gan Gymru hanes diwydiannol balch. Mae wedi dod â swyddi a ffyniant i gymunedau ledled y wlad ac wedi gwneud cyfraniad enfawr at ddatblygiad y Brydain fodern. Ond mae'r hanes hwnnw hefyd dod â phroblemau yn ei sgil rydym yn dal i orfod delio â nhw ddegawdau lawer yn ddiweddarach. Nid oedd hen fwyngloddiau, chwareli, gweithfeydd cemegol a safleoedd diwydiannol yn gweithredu i'r safonau amgylcheddol y byddem yn eu disgwyl heddiw. Ac i rai o'r bobl rwy'n eu cynrychioli, nid hanes yn unig yw hynny. Yn agos at ffin ogledd-ddwyreiniol fy etholaeth, fel y soniodd Elwyn, ger Rhos, Cefn-mawr, Acre-fair a Rhiwabon, mae hen domen wastraff cemegol Monsanto. Nid sibrydion na llên gwerin leol yw hyn. Mae cofnodion seneddol yn cadarnhau bod cemegau Monsanto wedi'u ollwng yno ym 1964 a 1965—cyn imi gael fy ngeni, o drwch blewyn. Dros 60 mlynedd yn ddiweddarach, mae pobl yn dal i ofyn cwestiynau am y safle hwnnw a'r lagŵn tar asid cyfagos. Mae cyngor Wrecsam wedi ymchwilio'n helaeth i'r safleoedd. Eu safbwynt nhw yw bod halogion yn bresennol, ond nad yw'r safleoedd yn bodloni'r diffiniad cyfreithiol o dir halogedig. Fodd bynnag, mae'n parhau i'w harchwilio a'u monitro. Ond gallaf ddeall pam y mae pobl sy'n byw gerllaw yn parhau i fod yn bryderus. Os ydych chi'n byw'n agos at rywle fel hyn, rydych chi eisiau atebion plaen. Beth sydd yn y ddaear? A yw'n dod allan? A oes unrhyw berygl i fy nheulu neu fy nghartref, ac os oes problem, pwy sy'n mynd i wneud rhywbeth yn ei chylch? Mae'r rhain yn swnio fel cwestiynau cwbl resymol i mi, ac mae 60 mlynedd yn amser hir iawn i fod yn eu gofyn. Mae galwadau wedi bod i gynnig profion gwaed ar gyfer PCBs i bobl sy'n byw ger safleoedd halogedig. Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru wedi ystyried hynny, a'u cyngor nhw yw na ddylid argymell profion gwaed. Ni allant ddweud yn ddibynadwy wrth rywun sut neu ble y daethant i gysylltiad â PCBs, neu ba ganlyniadau y gallai hynny ei olygu i'w hiechyd. Dylem wrando ar y cyngor hwnnw. Nid oes fawr o bwynt cynnig prawf i bobl a allai arwain at fwy o gwestiynau yn hytrach na llai. Ond mae hynny'n gwneud ymchwilio i'r tir ei hun yn bwysicach fyth. Mae angen inni sefydlu beth sydd yno mewn gwirionedd, a yw halogion yn dianc ac a ydynt yn achosi risg wirioneddol. Dyma lle mae angen cymorth ar gynghorau. Mae ganddynt gyfrifoldebau am dir halogedig, ond mae ymchwilio i safleoedd fel y rhain yn gymhleth ac yn ddrud. Rwy'n croesawu'r ffaith bod cyllid cyfalaf bellach wedi'i gytuno, ond mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam eisoes yn gwneud y pwynt y bydd angen cyllid ychwanegol os yw cynghorau'n mynd i archwilio safleoedd halogedig posibl yn briodol. Credaf y dylem wrando arnynt. Nid oes llawer o bwynt rhoi cyfrifoldeb i awdurdodau lleol am ddelio â'r safleoedd hyn os nad ydym hefyd yn rhoi'r dulliau gweithredu iddynt wneud y gwaith. Yna, wrth gwrs, fel y mae Niamh wedi sôn, mae'r cwestiwn anodd o bwy sy'n talu os oes angen unioni rhywbeth. Lle gellir canfod pwy yw'r llygrwr gwreiddiol a sefydlu atebolrwydd, dylid gwneud pob ymdrech resymol i adennill y costau ganddynt. Ond pan ddigwyddodd rhywbeth 50, 60 neu hyd yn oed 100 mlynedd yn ôl, nid yw hynny bob amser yn bosibl. Mae cwmnïau'n diflannu, mae busnesau'n newid dwylo ac mae cofnodion yn cael eu colli. Ni allwn anwybyddu'r broblem. Nid yw'r ffaith bod llygredd yn hen yn ei wneud yn llai real. Ac nid yw'n rhesymol gadael un cyngor a thalwyr ei dreth gyngor i wynebu bil enfawr am na ellir mynd ar ôl y llygrwr gwreiddiol mwyach. Mae angen taro cydbwysedd. Nid wyf eisiau dychryn pobl yn ddiangen. Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru yn nodi'n glir y gall PCBs ddod o nifer o ffynonellau ac nad yw canfod lefelau uchel mewn lle penodol o reidrwydd yn sefydlu ble y daeth rhywun i gysylltiad â nhw. Yr hyn rwyf ei eisiau yw i bobl fod yn hyderus fod rhywun yn canfod y gwir. Os yw safle'n ddiogel, dywedwch wrthynt, rhowch sicrwydd iddynt. Os oes problem, dywedwch wrthynt ac yna gwnewch rywbeth yn ei chylch. Mae'r bobl sy'n byw ger hen domen Monsanto wedi byw gyda chwestiynau ynglŷn â'r safle hwnnw ers digon o amser. Bydd cymunedau eraill ledled Cymru yn yr un sefyllfa. Maent yn haeddu atebion, maent yn haeddu system sy'n gallu sefydlu'r ffeithiau, a lle mae angen gweithredu, maent yn haeddu gwybod bod yr arian a'r penderfyniad yno i'w wneud. Fel eu cynrychiolwyr, y peth lleiaf y gallwn ei wneud yw sicrhau bod eu cwestiynau'n cael eu clywed a pharhau i'w gofyn hyd nes y cânt ateb iawn. Diolch. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773705 256 En 2026-09-30T16:00:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=9002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=9002&l=cy 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773720 257 En 2026-09-30T16:03:40 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=9222&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=9222&l=cy 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 267 267 Ken Skates AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=267 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267 Leader of Welsh Labour Arweinydd Llafur Cymru Skates, Ken Can I welcome this debate and thank those who have already spoken? There have been some powerful contributions so far. It is obviously the subject of enormous cause for concern across Wales, including in and near my constituency, and indeed in my home village of Ruabon. I support the motion, obviously. I must say, though, that I would have liked to have seen greater reference to the role of the Welsh Government in addressing land contamination in Wales and in terms of protecting public health. There is historic precedent for the Welsh Government to intervene with money. I'll come to that in a moment, though. First, my thanks must go to Michael Sheen and his production team for highlighting this issue, and also to Steve Witherden MP and his wife, Councillor Katie Witherden. These are activists who are featured in Michael Sheen's documentary, and Steve, in particular, has been very vocal in Parliament on the subject. He's raised the need for Natural Resources Wales to undertake urgent tests. Furthermore, Public Health Wales must undertake a programme of blood testing in affected areas without delay. It is the Welsh Government that must lead on this matter and get to grips with it, not shirk responsibility. Turning to those who pay, I don't think that anybody in this Chamber would disagree that the polluter should pay. Absolutely, those responsible should be held to account and should pay for what they have done. But this is often not possible, sadly. And here comes the historic precedent. Back in 2015, contaminated land issues hit the headlines in north Wales, in Coedpoeth, in my constituency, and also in Blanefield up in Scotland. In both cases, the polluters sadly no longer existed, and so in the case of Scotland, it was the UK Government and Stirling Council who paid. The Scottish Government did not contribute. In contrast, here in Wales, to remediate the land in Coedpoeth, it was the Welsh Government that paid. The UK Government did not contribute. And then in this decade, it was the Welsh Government that pledged £100 million for coal-tip remediation, with an additional £143 million from the UK Labour Government. What these recent major cases requiring Government help demonstrate above all is that all levels of government—all levels of government—need to act fast and need to act together in partnership. That's why there is a need for a consistent approach and, indeed, a framework, as the motion calls for. So, I support the motion, but I would urge the Government here in Wales to have a more responsible role within that framework and to do as we did in Government to help solve the problem, not to pass the problem to councils or to Westminster. Councils, citizens, communities cannot afford the cost of remediation, nor can they afford to wait any longer for action. So, I call on the Government here to stand up for the people of Wales by taking urgent action where it can, now. A gaf i groesawu'r ddadl hon a diolch i'r rhai sydd eisoes wedi siarad? Cafwyd cyfraniadau pwerus hyd yn hyn. Mae'n amlwg ei fod yn destun pryder enfawr ledled Cymru, gan gynnwys yn fy etholaeth i a'r cyffiniau, ac yn wir yn fy mhentref enedigol, Rhiwabon. Rwy'n cefnogi'r cynnig, yn amlwg. Rhaid imi ddweud, fodd bynnag, y buaswn wedi hoffi gweld mwy o gyfeirio at rôl Llywodraeth Cymru yn mynd i'r afael â halogi tir yng Nghymru ac o ran diogelu iechyd y cyhoedd. Mae cynsail hanesyddol i Lywodraeth Cymru ymyrryd gydag arian. Ond fe ddof at hynny mewn eiliad. Yn gyntaf, rhaid diolch i Michael Sheen a'i dîm cynhyrchu am dynnu sylw at y mater hwn, ac i Steve Witherden AS a'i wraig, y Cynghorydd Katie Witherden. Mae'r rhain yn ymgyrchwyr sy'n ymddangos yn rhaglen ddogfen Michael Sheen, ac mae Steve yn enwedig wedi bod yn llafar iawn yn y Senedd ar y pwnc. Mae wedi codi'r angen i Cyfoeth Naturiol Cymru gynnal profion brys. Ar ben hynny, rhaid i Iechyd Cyhoeddus Cymru gynnal rhaglen o brofion gwaed yn yr ardaloedd yr effeithir arnynt yn ddi-oed. Rhaid i Lywodraeth Cymru arwain ar y mater hwn a mynd i'r afael ag ef, nid osgoi cyfrifoldeb. Gan droi at y rhai sy'n talu, nid wyf yn credu y byddai unrhyw un yn y Siambr hon yn anghytuno y dylai'r llygrwr dalu. Yn hollol, dylai'r rhai sy'n gyfrifol gael eu dwyn i gyfrif a dylent dalu am yr hyn y maent wedi'i wneud. Ond yn aml, nid yw hyn yn bosibl yn anffodus. A dyma'r cynsail hanesyddol. Yn ôl yn 2015, daeth materion tir halogedig i'r penawdau yng ngogledd Cymru, yng Nghoed-poeth, yn fy etholaeth i, a hefyd yn Blanefield yn yr Alban. Yn y ddau achos, nid oedd y llygrwyr yn bodoli mwyach, ac felly, yn achos yr Alban, Llywodraeth y DU a Chyngor Stirling a dalodd. Ni chafwyd cyfraniad gan Lywodraeth yr Alban. Mewn cyferbyniad, yma yng Nghymru, i adfer y tir yng Nghoed-poeth, Llywodraeth Cymru a dalodd. Ni chafwyd cyfraniad gan Lywodraeth y DU. Ac yna yn y degawd hwn, Llywodraeth Cymru a addawodd £100 miliwn ar gyfer adfer tomenni glo, gyda £143 miliwn ychwanegol gan Lywodraeth Lafur y DU. Yr hyn y mae'r achosion mawr diweddar hyn sy'n galw am gymorth Llywodraeth yn ei ddangos yn anad dim yw bod angen i bob lefel o lywodraeth—pob lefel o lywodraeth—weithredu'n gyflym a bod angen iddynt weithredu gyda'i gilydd mewn partneriaeth. Dyna pam y mae angen dull cyson o weithredu, a fframwaith yn wir, fel y mae'r cynnig yn galw amdano. Felly, rwy'n cefnogi'r cynnig, ond rwy'n annog y Llywodraeth yma yng Nghymru i gael rôl fwy cyfrifol o fewn y fframwaith hwnnw ac i wneud fel y gwnaethom ni pan oeddem yn Llywodraeth i helpu i ddatrys y broblem, nid trosglwyddo'r broblem i gynghorau neu i San Steffan. Ni all cynghorau, dinasyddion, cymunedau fforddio cost adfer, ac ni allant fforddio aros yn hirach cyn i weithredu ddigwydd. Felly, galwaf ar y Llywodraeth yma i sefyll dros bobl Cymru drwy roi camau brys ar waith lle y gall, a gwneud hynny nawr. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773722 258 En 2026-09-30T16:05:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=9302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=9302&l=cy 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773730 259 En 2026-09-30T16:06:59 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=9421&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=9421&l=cy 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 212 212 Janet Finch-Saunders AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=212 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=212 Finch-Saunders, Janet Thanks, Niamh, for bringing this debate forward. This subject of contaminated land and pollution in our water supply is unfortunately a frequent topic in this Senedd Chamber and has been over the past number of years. Now, we have a new Plaid Cymru Government, and certainly when I was on the committee with Llyr Gruffydd as our Chair in the environment committee, this was a very big issue for us as a committee. And it's nice to see Carolyn Thomas up there, a former colleague of ours here in the Senedd, who also used to speak up very passionately and very strongly about contaminated land. Thank you, Carolyn. I strongly believe that in incidents involving contamination, leaks or the illegal dumping of waste, the perpetrator should be held responsible and required to cover the cost of clearing and restoring the site. This is especially important in cases that involve repeat offenders, such as Dave Neal. My colleague Paul Davies, over the years, has represented so many constituents who were badly affected, so much so that they used to have to keep their windows closed, and yet for years it went on and on and on. Fines aren't enough. Many of these environmental polluters simply add them as a business cost because the fines—. They make more money doing what they do than the cost of a fine, and it's wrong. We must take a stronger stance against illegal dumping that contaminates our land and threatens our natural environment. Failure to take stronger action against these criminals has even brought down a former First Minister here. Accepting funding from individuals involved in this activity was shameful. So, I reiterate my call for stronger action to be taken against these organisations and for a clear message to be sent out today that this behaviour cannot and will not be allowed to continue. You pollute our land in Wales and you will pay. In a freedom of information request conducted by Friends of the Earth, it was found that potentially over 45,000 contaminated land sites exist in Wales, yet only 82 sites are designated as contaminated. So, data collection and investigations and inspections are key. Only six out of our 22 councils provide a full public register online. Fifteen councils have an inspection strategy, but only four have updated it in the last five years. I'm sorry, but you need to really get a grip of this. These figures are deeply concerning, especially as we all know that contaminated land can have a significant impact on our health, our environment and our water supplies. Today, there have been some shocking examples of illnesses that people have contracted—some terminal—and we cannot stand by any more. And I thank the people in the gallery for the work that you do. You're not elected; you're volunteers, you're activists against these environmental criminals. It is vital that these sites and other potential sites of contaminated land are reviewed, monitored and registered. This will ensure that we have current and up-to-date figures, allowing contamination to be identified and contained as effectively as possible. It is essential that joint action is taken by the Welsh and UK Governments, and appropriate resources to identify, assess, monitor and register are key. We also need to ensure that responsibility does not simply fall on local authorities and taxpayers when pollution has been caused by those who have chosen to break the law. Where wrongdoing can be established, those responsible should face appropriate enforcement and be required to contribute towards the costs of remediation. And if you think that a fine is enough, it isn't. If you keep polluting, you should go to prison. The public should not be left to carry the financial burden of dealing with pollution caused by illegal activity. There must also be greater transparency around contaminated land. Communities should be able to understand where these sites are located, what risks have been identified, what action is being taken and whether that action is satisfactory. Regular inspections and up-to-date public registers would help. We must ensure that lessons are learned from previous incidents. Where contamination occurs, the response should be timely, co-ordinated and proportionate, with clear responsibility for investigating the source. This is not simply about dealing with contamination after it has occurred; it is about prevention, enforcement and accountability. If we really are serious about protecting our land, our water supplies, our environment and the health of our people, then we must ensure that contaminated land is dealt with. Those who illegally dump waste or cause contamination must understand that there are serious consequences. I'll just say this: I would like the First Minister now—. And I am not calling for any further devolution, but I've called for this numerous times before. Currently, any fines from environmental pollution go to the UK Treasury. That is morally wrong. That money should come to Wales. So, do your best, First Minister; you will have my support. That money should come to help to pay for the pollution. But let you now, as the new Plaid Government, work with us all, because we're all against allowing these criminals to pollute. Diolch yn fawr iawn. Diolch am gyflwyno'r ddadl hon, Niamh. Yn anffodus, mae mater tir halogedig a llygredd yn ein cyflenwad dŵr yn bwnc sy'n codi'n aml yn y Siambr y Senedd hon ac mae wedi gwneud hynny dros y blynyddoedd diwethaf. Nawr, mae gennym Lywodraeth Plaid Cymru, ac yn sicr pan oeddwn i ar y pwyllgor gyda Llyr Gruffydd fel ein Cadeirydd yn y pwyllgor amgylchedd, roedd hwn yn fater mawr iawn i ni fel pwyllgor. Ac mae'n braf gweld Carolyn Thomas i fyny yno, cyn gyd-Aelod i ni yma yn y Senedd, un arall oedd yn arfer siarad yn angerddol ac yn gryf iawn am dir halogedig. Diolch, Carolyn. Rwy'n credu'n gryf y dylid dwyn y troseddwr i gyfrif mewn digwyddiadau sy'n ymwneud â halogi, gollyngiadau neu ddympio gwastraff yn anghyfreithlon, a dylai fod yn ofynnol iddo dalu'r gost am glirio ac adfer y safle. Mae hyn yn arbennig o bwysig mewn achosion yn ymwneud â throseddwyr mynych, fel Dave Neal. Dros y blynyddoedd, mae fy nghyd-Aelod Paul Davies wedi cynrychioli cymaint o etholwyr a gafodd eu heffeithio'n wael, cymaint felly nes eu bod yn arfer gorfod cadw eu ffenestri ar gau, ac eto am flynyddoedd aeth ymlaen ac ymlaen ac ymlaen. Nid yw dirwyon yn ddigon. Bydd llawer o'r llygrwyr amgylcheddol hyn yn eu cyfrif fel cost busnes am fod y dirwyon—. Maent yn gwneud mwy o arian yn gwneud yr hyn a wnânt na'r hyn a dalant yn ddirwy, ac mae'n anghywir. Rhaid inni sefyll yn gryfach yn erbyn dympio anghyfreithlon sy'n halogi ein tir ac yn bygwth ein hamgylchedd naturiol. Arweiniodd methiant i roi camau cryfach ar waith yn erbyn y troseddwyr hyn at wneud i gyn-Brif Weinidog yma golli ei swydd. Roedd derbyn cyllid gan unigolion a oedd yn rhan o'r gweithgaredd hwn yn gywilyddus. Felly, rwy'n ailadrodd fy ngalwad am weithredu'n gryfach yn erbyn y sefydliadau hyn ac anfon neges glir heddiw na ellir ac na fydd yr ymddygiad hwn yn cael ei ganiatáu i barhau. Os ydych chi'n llygru ein tir yng Nghymru, fe fyddwch chi'n talu am hynny. Mewn cais rhyddid gwybodaeth gan Cyfeillion y Ddaear, canfuwyd bod dros 45,000 o safleoedd tir halogedig posibl yn bodoli yng Nghymru, ond dim ond 82 o safleoedd a ddynodwyd fel rhai halogedig. Felly, mae casglu data ac ymchwiliadau ac arolygiadau yn allweddol. Dim ond chwech o'n 22 cyngor sy'n darparu cofrestr gyhoeddus lawn ar-lein. Mae gan 15 cyngor strategaeth arolygu, ond dim ond pedwar sydd wedi ei diweddaru yn y pum mlynedd diwethaf. Mae'n ddrwg gennyf, ond mae angen ichi fynd i'r afael o ddifrif â hyn. Mae'r ffigurau'n peri pryder mawr, yn enwedig gan ein bod i gyd yn gwybod y gall tir halogedig effeithio'n sylweddol ar ein hiechyd, ein hamgylchedd a'n cyflenwadau dŵr. Heddiw, cafwyd enghreifftiau brawychus o salwch a ddioddefwyd gan bobl—salwch angheuol mewn rhai achosion—ac ni allwn gicio ein sodlau mwyach. Ac rwy'n diolch i'r bobl yn yr oriel am y gwaith rydych chi'n ei wneud. Nid ydych chi'n cael eich ethol; gwirfoddolwyr ydych chi, ymgyrchwyr yn erbyn y troseddwyr amgylcheddol hyn. Mae'n hanfodol fod y safleoedd hyn a safleoedd tir halogedig posibl eraill yn cael eu hadolygu, eu monitro a'u cofrestru. Bydd hyn yn sicrhau bod gennym ffigurau cyfredol, i ganiatáu i halogiad gael ei nodi a'i gynnwys mor effeithiol â phosibl. Mae'n hanfodol fod Llywodraeth Cymru a'r DU yn gweithredu ar y cyd, ac mae adnoddau priodol i nodi, asesu, monitro a chofrestru yn allweddol. Mae angen inni sicrhau hefyd nad yw'r cyfrifoldeb yn disgyn ar awdurdodau lleol a threthdalwyr pan fydd llygredd wedi'i achosi gan rai sydd wedi dewis torri'r gyfraith. Lle gellir sefydlu trosedd, dylai'r rhai sy'n gyfrifol wynebu camau gorfodi priodol a bod gofyn iddynt gyfrannu tuag at gostau adfer. Ac os ydych chi'n meddwl bod dirwy'n ddigon, nid yw hynny'n wir. Os ydych chi'n parhau i lygru, dylech gael eich carcharu. Ni ddylid gadael i'r cyhoedd ysgwyddo'r baich ariannol o ddelio â llygredd a achosir gan weithgaredd anghyfreithlon. Rhaid cael mwy o dryloywder ynghylch tir halogedig. Dylai cymunedau allu deall ble mae'r safleoedd hyn wedi'u lleoli, pa risgiau a nodwyd, pa gamau sy'n cael eu cymryd ac a yw'r camau hynny'n foddhaol. Byddai arolygiadau rheolaidd a chofrestri cyhoeddus cyfredol yn helpu. Rhaid inni sicrhau bod gwersi'n cael eu dysgu o ddigwyddiadau blaenorol. Pan fydd halogiad yn digwydd, dylai'r ymateb fod yn amserol, yn gydgysylltiedig ac yn gymesur, gyda chyfrifoldeb clir am ymchwilio i'r ffynhonnell. Nid mater syml o ddelio â halogiad ar ôl iddo ddigwydd yw hyn; mae'n ymwneud ag atal, gorfodi ac atebolrwydd. Os ydym o ddifrif am ddiogelu ein tir, ein cyflenwadau dŵr, ein hamgylchedd ac iechyd ein pobl, rhaid inni fynd i'r afael â thir halogedig. Rhaid i'r rhai sy'n dympio gwastraff yn anghyfreithlon neu'n achosi halogiad ddeall bod canlyniadau difrifol i hynny. Fe ddywedaf hyn: hoffwn i'r Prif Weinidog nawr—. Ac nid wyf yn galw am unrhyw ddatganoli pellach, ond rwyf wedi galw am hyn sawl gwaith o'r blaen. Ar hyn o bryd, mae unrhyw ddirwyon yn sgil llygredd amgylcheddol yn mynd i Drysorlys y DU. Mae hynny'n foesol anghywir. Dylai'r arian hwnnw ddod i Gymru. Felly, gwnewch eich gorau, Brif Weinidog; fe gewch chi fy nghefnogaeth i. Dylai'r arian hwnnw ddod i helpu i dalu am y llygredd. Ond fel Llywodraeth newydd Plaid Cymru, gweithiwch gyda ni i gyd nawr, oherwydd mae pawb ohonom yn erbyn caniatáu i'r troseddwyr hyn lygru. Diolch yn fawr iawn. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773717 260 En 2026-09-30T16:10:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=9602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=9602&l=cy 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773718 261 En 2026-09-30T16:12:56 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=9778&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=9778&l=cy 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 12166 12166 Kiera Marshall AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12166 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12166 Marshall, Kiera I want to thank Niamh Salkeld for bringing forward this important debate today, and also Elwyn Vaughan for his work on it as well, because like many people, I recently watched the Michael Sheen documentary on contaminated land, and I didn't really know what to expect, so I was horrified when pretty much straight away in the documentary it focuses on Brofiscin quarry near Groesfaen in my constituency of Caerdydd Penarth. The Environment Agency named this site one of the most polluted sites in Britain, with 67 different toxic chemicals, including seven different PCBs, leaking into the porous ground at the former limestone quarry. Decades ago, people purchased homes in Groesfaen, unaware they were now living next to one of the most contaminated places in the whole of the UK. Children grew up there and played around the quarry, and for decades families were uninformed of the risks. In 2011, after decades of campaigning, the quarry was finally capped to prevent PCBs from leaking. So, although Brofiscin has been designated a contaminated site, thousands of sites are yet to be classified. Communities have the right to know if they're living next door to contaminated land, and they should not be left footing the bill for toxic waste clean-ups. The site in Brofiscin immediately brought the issue home, because when we talk about contaminated land, it may sound like a historical issue, but these places exist right now all across Wales in our communities, where people live and work and walk and exercise and raise their families. I want to recognise the important work that has been done to remediate the site in my constituency, but I am aware this isn't the case for similar sites across Wales, and those responsible must be held to account and made to clean up. PCBs were banned decades ago, yet all across Wales you'll still find them. And because these chemicals persist for such a long time, we're now dealing with another legacy of the industrial past of Wales. We cannot change the past, but we can decide how we deal with the consequences. Polluters should pay, and if they won't or can't, Westminster needs to step up and introduce a funding mechanism to support investigations and remediation. The motion rightly points out the absence of a clear and consistent national picture of potentially contaminated land across Wales, and I think this lack of a clear picture is causing fear unnecessarily in our communities. In Gwaelod-y-garth, there was recent flooding caused by blasting at a nearby quarry shortly before the release of this documentary. Residents were then understandably concerned that perhaps PCBs were involved in this case, which is why establishing this framework for testing and assessment of contaminated land is so crucial, so people feel informed and confident. And where there is credible concern, communities should be able to have the confidence that the site will be properly investigated and that the appropriate action is followed. I think Brofiscin demonstrates the two sides to this issue. It demonstrates the scale of the industrial legacy that Wales has inherited, but it also demonstrates that we can do something about it, as Brofiscin underwent remediation in the early 2010s. Monsanto initially refused to contribute to clean-up. They said they'd hired a third-party waste disposal company to dump the chemicals, so they weren't responsible. But, fortunately, an agreement was eventually reached where they did contribute towards the clean-up. The industrial history of Wales is something we should be proud of, but we also have a responsibility to deal properly with the environmental legacy it leaves, and never again should Wales be used as a dumping ground for toxic chemicals by large corporations. Diolch. Hoffwn ddiolch i Niamh Salkeld am gyflwyno'r ddadl bwysig hon heddiw, a hefyd i Elwyn Vaughan am ei waith arni hefyd, oherwydd fel llawer o bobl, gwyliais raglen ddogfen Michael Sheen ar dir halogedig yn ddiweddar, ac nid oeddwn yn gwybod yn iawn beth i'w ddisgwyl, felly arswydais wrth weld bron yn syth yn y rhaglen ddogfen ei bod yn canolbwyntio ar chwarel Brofiscin ger y Groes-faen yn fy etholaeth i, Caerdydd Penarth. Enwodd Asiantaeth yr Amgylchedd y safle hwn yn un o'r safleoedd mwyaf llygredig ym Mhrydain, gyda 67 o wahanol gemegau gwenwynig, gan gynnwys saith PCB gwahanol, yn gollwng i'r ddaear fandyllog yn yr hen chwarel galchfaen. Ddegawdau yn ôl, prynodd pobl gartrefi yn y Groes-faen, heb wybod eu bod bellach yn byw ger un o'r lleoedd mwyaf halogedig yn y DU gyfan. Tyfodd plant i fyny yno a chwarae o gwmpas y chwarel, ac am ddegawdau nid oedd teuluoedd yn gwybod am y risgiau. Yn 2011, ar ôl degawdau o ymgyrchu, cafodd y chwarel ei chapio o'r diwedd i atal PCBs rhag gollwng. Felly, er bod Brofiscin wedi'i ddynodi'n safle halogedig, mae miloedd o safleoedd eto i'w categoreiddio. Mae gan gymunedau hawl i wybod a ydynt yn byw drws nesaf i dir halogedig, ac ni ddylid eu gadael i dalu'r bil am lanhau gwastraff gwenwynig. Roedd y safle yn chwarel Brofiscin yn crisialu'r mater yn syth, oherwydd pan fyddwn yn siarad am dir halogedig, efallai ei fod yn swnio fel mater hanesyddol, ond mae'r lleoedd hyn yn bodoli nawr ledled Cymru yn ein cymunedau, lle mae pobl yn byw ac yn gweithio ac yn cerdded ac yn ymarfer corff ac yn magu eu teuluoedd. Rwyf am gydnabod y gwaith pwysig sydd wedi'i wneud i adfer y safle yn fy etholaeth i, ond rwy'n ymwybodol nad yw hyn yn wir am safleoedd tebyg ledled Cymru, ac mae'n rhaid i'r rhai sy'n gyfrifol gael eu dwyn i gyfrif a'u gorfodi i lanhau. Cafodd PCBs eu gwahardd ddegawdau yn ôl, ond ledled Cymru maent i'w gweld o hyd. Ac oherwydd bod y cemegau hyn yn parhau am amser mor hir, rydym bellach yn delio â gwaddol arall o orffennol diwydiannol Cymru. Ni allwn newid y gorffennol, ond gallwn benderfynu sut rydym yn delio â'r canlyniadau. Dylai llygrwyr dalu, ac os na wnânt neu os na allant, mae angen i San Steffan gamu i'r adwy a chyflwyno mecanwaith ariannu i gefnogi ymchwiliadau a gwaith adfer. Mae'r cynnig yn nodi'n gywir nad oes darlun cenedlaethol clir a chyson o dir a allai fod wedi'i halogi ledled Cymru, ac rwy'n credu bod diffyg darlun clir o'r fath yn achosi ofn diangen yn ein cymunedau. Yng Ngwaelod-y-garth, achoswyd llifogydd yn ddiweddar gan ffrwydriadau mewn chwarel gyfagos ychydig cyn darlledu'r rhaglen ddogfen hon. Roedd hi'n ddealladwy wedyn fod trigolion yn pryderu efallai fod PCBs wedi'u rhyddhau yn y digwyddiad hwnnw, a dyna pam y mae sefydlu'r fframwaith ar gyfer profi ac asesu tir halogedig mor hanfodol, fel bod pobl yn teimlo'n wybodus ac yn hyderus. Ac os oes lle i bryderu, dylai cymunedau allu bod yn hyderus y bydd y safle'n cael ei archwilio'n briodol a bod camau priodol yn cael eu dilyn. Rwy'n credu bod Brofiscin yn dangos y ddwy ochr i'r mater hwn. Mae'n dangos graddau'r gwaddol diwydiannol y mae Cymru wedi'i etifeddu, ond mae hefyd yn dangos y gallwn wneud rhywbeth yn ei gylch, gan fod Brofiscin wedi cael ei adfer yn gynnar yn y 2010au. Ar y dechrau fe wrthododd Monsanto gyfrannu at y gwaith glanhau. Roeddent yn dweud eu bod wedi llogi cwmni gwaredu gwastraff trydydd parti i ddympio'r cemegau, ac felly, nad nhw oedd yn gyfrifol. Ond yn ffodus, daethant i gytundeb yn y pen draw i gyfrannu tuag at y gwaith glanhau. Mae hanes diwydiannol Cymru yn rhywbeth y dylem fod yn falch ohono, ond mae gennym gyfrifoldeb hefyd i ddelio'n briodol â'r gwaddol amgylcheddol a adawodd ar ôl, ac ni ddylid defnyddio Cymru byth eto fel lle i ddympio cemegau gwenwynig gan gorfforaethau mawr. Diolch. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773729 262 En 2026-09-30T16:15:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=9902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=9902&l=cy 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773733 263 En 2026-09-30T16:16:12 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=9974&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=9974&l=cy 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 5113 5113 Nigel Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5113 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5113 Williams, Nigel My thanks to Niamh for brining this motion forward. I speak in strong support of this motion, but, more importantly, to inject some practical, commonsense and local reality into a debate that goes straight to the heart of public health in Wales, and local accountability right across Wales too. I'd also like to thank Ken Skates for what he said about our area. As Ken knows, we live in one of the most heavily industrialised areas in north Wales, and it's got a huge historical legacy. I'll tell you about that in a moment. What's buried under our soil doesn't simply disappear. Historic industrial pollution poses severe, as we've mentioned already, long-term risks to human health, animal welfare and our waterways, and the families living along those waterways too. My constituency, and that of Ken Skates and other people here within this Senedd, of Fflint Wrecsam goes right along the Dee estuary, and the industrial legacy is not an abstract concept there. And actually, dare I say it, it's not some inane lines in some academic briefing either. It's something we walk along and we see every day. Let me tell you, I worked, years ago, as a beach guard, in a former life, as it were, a long time ago. I walked along the Dee estuary, along what's called the marsh there, from Flint castle all the way towards the steelworks. There was lots of industry along there. But one particular area used to be the site of Glanzstoff chemical works. Some people know about this. When I was a beach guard, I can remember walking there, and there were colours within the soil—there were pinks, oranges, awful alkalinity—which are there still to this day. So, if there's one thing I'd like to mention today, it's that that is a place they could look at, because you only have to take one dig with a shovel, and suddenly you've got bright colours. It looks fantastic, although it's covered in grass now, but underneath, it's a huge, awful legacy to the health of the people of the area. And worse still, it leaches straight into the river there, so that's awful. The other thing I'd like to mention is if you cycle along the cycleway there—and Ken will probably tell you that, as well—at one stage there are pipes coming out of the ground where the old tip used to be. That's a real worry to those people in the area. So, I'd like to note this here today: make sure that people take that on board. And those are just two areas, to be honest. There's Courtaulds works that was there, there's the steelworks that was there. Lots of stuff has been dumped along that area. And places like this exist all over Wales. A failure of national oversight is exactly what has been highlighted recently in the press and before the Welsh Affairs Committee, following investigations, as we've mentioned here today, by the BBC's Buried series. Analysis shows that, across Wales, there are tens of thousands of potentially contaminated sites and hundreds of areas that are classed as high risk. Yet the vast majority remain untested—as people have said—unmapped, and unmanaged. Hopefully, I've managed to map a couple of those places today. We can't continue with a postcode lottery where local councils and hard-pressed taxpayers are left holding the financial baby for historic industrial liabilities. Crucially, whilst we address the past, we must also stop creating tomorrow's contaminated land today. That's really important. That's why practical modern waste management and infrastructure is vital. A couple of weeks ago, some of us visited the Enfinium Parc Adfer energy from waste facility on Deeside industrial park. Several people, I think, have been there, actually. There was a bit of historic apprehension to that facility because it was a bit concerning that it was regarded as an incinerator—'What would go into the skies?' We had no idea, really. But, having been there, the stewardship is absolutely fantastic, and stops, if you like, waste now being dumped into the environment, as we've seen in the past. I'd like to praise that company from here now. That's absolutely brilliant. That's what I would call practical environmentalism in action: dealing with unavoidable waste cleanly and domestically rather than burying liabilities or shipping waste overseas, which we've seen a lot of in recent times. Turning directly to the motion before us, I fully endorse the core principles as set out: acknowledging the severe risks to human and animal health, recognising that liabilities fall unfairly on local communities, admitting the glaring absence of a clear national picture, addressing community uncertainty, and enforcing the vital polluter-pays principle so that the commercial polluters are made to pay wherever possible. But obviously, historically, that's not possible either. I also acknowledge the work already undertaken by our local authorities and Natural Resources Wales under very difficult circumstances at times. Waste seems to be everywhere at times. Crucially, I support the calls to Government. Firstly, the Welsh Government must work with the UK Government to ensure polluters pay and introduce a dedicated ring-fenced funding mechanism to remediate historic sites where costs cannot be recovered from defunct operators. Secondly, and most importantly, we must establish a comprehensive national framework for the testing and assessment of potentially contaminated land, prioritising those sites that pose the greatest risk, such as the areas I've just mentioned now, especially when they're leaching into our waterways, and provide real, tangible support to our local authorities so that they can finally fulfil their statutory responsibilities. We cannot leave local councils, our communities, and our taxpayers, more importantly, facing the costs and health hazards of pollution they did not cause— Diolch i Niamh am gyflwyno'r cynnig hwn. Rwy'n siarad yn gryf o blaid y cynnig hwn, ond yn bwysicach fyth, rwyf am chwistrellu rhywfaint o synnwyr cyffredin ymarferol a realiti lleol i mewn i ddadl sy'n mynd yn syth at galon iechyd cyhoeddus yng Nghymru, ac atebolrwydd lleol ledled Cymru hefyd. Hoffwn ddiolch i Ken Skates am yr hyn a ddywedodd am ein hardal. Fel y gŵyr Ken, rydym yn byw yn un o'r ardaloedd mwyaf diwydiannol yng ngogledd Cymru, ac mae ganddi waddol hanesyddol enfawr. Fe soniaf am hynny mewn eiliad. Nid yw'r hyn sydd wedi'i gladdu o dan ein pridd yn diflannu. Fel y soniwyd eisoes, mae llygredd diwydiannol hanesyddol yn peri risgiau hirdymor difrifol i iechyd pobl, lles anifeiliaid a'n dyfrffyrdd, a'r teuluoedd sy'n byw ar hyd y dyfrffyrdd hynny. Mae fy etholaeth i, ac etholaeth Ken Skates a phobl eraill yma yn y Senedd hon, sef Fflint Wrecsam, yn rhedeg ar hyd aber afon Dyfrdwy, ac nid yw'r gwaddol diwydiannol yn gysyniad haniaethol yno. A dweud y gwir, os caf ddweud, nid brawddegau hurt mewn briff academaidd mohono chwaith. Mae'n rhywbeth rydym yn cerdded ar hyd-ddo ac yn ei weld bob dydd. Gadewch i mi ddweud wrthych, flynyddoedd yn ôl, mewn bywyd blaenorol fel petai, amser maith yn ôl, roeddwn i'n gweithio fel gwarchodwr traeth. Roeddwn i'n cerdded ar hyd aber afon Dyfrdwy, ar hyd yr hyn a elwir yn gors yno, o gastell y Fflint yr holl ffordd tuag at y gwaith dur. Roedd llawer o ddiwydiant yno. Ond un ardal benodol ar y pryd oedd safle gwaith cemegol Glanzstoff. Mae rhai pobl yn gwybod am hyn. Pan oeddwn i'n warchodwr traeth, gallaf gofio cerdded yno, ac roedd lliwiau yn y pridd—roedd yna liwiau pinc, oren, alcalinedd ofnadwy—sy'n dal yno hyd heddiw. Felly, un peth yr hoffwn ei grybwyll heddiw, yw bod hwnnw'n safle y gallent edrych arno, gan mai dim ond un cloddiad â rhaw sydd angen i chi ei wneud, ac yn sydyn mae gennych chi liwiau llachar. Mae'n edrych yn wych, er ei fod wedi'i orchuddio â glaswellt nawr, ond oddi tano, mae'n waddol enfawr, erchyll i iechyd pobl yr ardal. Ac yn waeth byth, mae'n trwytholchi'n syth i'r afon yno, felly mae hynny'n ofnadwy. Y peth arall yr hoffwn ei grybwyll os byddwch yn beicio ar hyd y llwybr beicio yno—ac mae'n debyg y bydd Ken yn dweud hyn wrthych chi hefyd—mewn un man mae pibellau'n dod allan o'r ddaear lle roedd yr hen domen yn arfer bod. Mae hynny'n bryder gwirioneddol i'r bobl yn yr ardal. Felly, hoffwn nodi hyn yma heddiw: gwnewch yn siŵr bod pobl yn rhoi sylw i hynny. A dau le yn unig yw'r rheini, i fod yn onest. Roedd yna waith Courtaulds yn arfer bod yno, a'r gwaith dur. Mae llawer o bethau wedi cael eu dympio ar hyd yr ardal honno. Ac mae llefydd fel hyn yn bodoli ledled Cymru. Fel rydym wedi sôn yma heddiw, cafodd methiant goruchwyliaeth genedlaethol ei amlygu'n ddiweddar yn y wasg a gerbron y Pwyllgor Materion Cymreig, yn dilyn archwiliadau gan gyfres Buried y BBC. Mae dadansoddiadau'n dangos bod degau o filoedd o safleoedd a allai fod wedi'u halogi a channoedd o ardaloedd wedi'u categoreiddio fel rhai risg uchel. Eto i gyd, ni chynhaliwyd profion ar y mwyafrif helaeth ohonynt—fel y mae pobl wedi dweud—ac nid ydynt wedi'u mapio na'u rheoli. Gobeithio fy mod i wedi llwyddo i fapio un neu ddau o'r lleoedd hynny heddiw. Ni allwn barhau gyda loteri cod post lle mae cynghorau lleol a threthdalwyr dan bwysau'n cael eu gadael i dalu am gyfrifoldebau diwydiannol hanesyddol. Yn allweddol, wrth inni fynd i'r afael â'r gorffennol, rhaid inni hefyd roi'r gorau i greu tir halogedig yfory heddiw. Mae hynny'n bwysig iawn. Dyna pam y mae rheolaeth fodern ymarferol ar wastraff a seilwaith yn allweddol. Ychydig wythnosau yn ôl, ymwelodd rhai ohonom â chyfleuster ynni o wastraff Parc Adfer Enfinium ym mharc diwydiannol Glannau Dyfrdwy. Rwy'n credu bod sawl un wedi bod yno. Roedd yna ychydig o bryder hanesyddol ynghlwm wrth y cyfleuster hwnnw am fod pobl braidd yn bryderus ei fod yn cael ei ystyried fel llosgydd—'Beth fyddai'n mynd i'r awyr?' Nid oedd gennym unrhyw syniad mewn gwirionedd. Ond ar ôl bod yno, mae'r stiwardiaeth yn hollol wych, a bellach yn atal gwastraff rhag cael ei ollwng i'r amgylchedd, fel oedd yn arfer digwydd yn y gorffennol. Hoffwn ganmol y cwmni hwnnw. Mae'n hollol wych. Dyna'r hyn y buaswn yn ei alw'n amgylcheddiaeth ymarferol ar waith: yn delio â gwastraff na ellir ei osgoi yn lân ac yn ddomestig yn hytrach na chladdu cyfrifoldebau neu gludo gwastraff dramor, fel sydd wedi bod yn digwydd yn aml yn ddiweddar. Gan droi'n uniongyrchol at y cynnig sydd o'n blaenau, rwy'n cefnogi'r egwyddorion craidd fel y'u nodir yn llawn: cydnabod y risgiau difrifol i iechyd pobl ac anifeiliaid, cydnabod bod cyfrifoldebau'n disgyn yn annheg ar gymunedau lleol, cyfaddef absenoldeb amlwg darlun cenedlaethol clir, mynd i'r afael ag ansicrwydd cymunedol, a gorfodi'r egwyddor allweddol mai'r llygrwr sy'n talu fel bod llygrwyr masnachol yn cael eu gorfodi i dalu lle bynnag y bo modd. Ond yn amlwg, yn hanesyddol, nid yw hynny'n bosibl chwaith. Rwyf hefyd yn cydnabod y gwaith sydd eisoes wedi'i wneud gan ein hawdurdodau lleol a Cyfoeth Naturiol Cymru mewn amgylchiadau anodd iawn ar adegau. Mae'n ymddangos bod gwastraff ym mhobman weithiau. Yn allweddol, rwy'n cefnogi'r galwadau ar Lywodraeth. Yn gyntaf, rhaid i Lywodraeth Cymru weithio gyda Llywodraeth y DU i sicrhau bod llygrwyr yn talu a chyflwyno mecanwaith ariannu pwrpasol wedi'i glustnodi ar gyfer adfer safleoedd hanesyddol lle na ellir adennill costau gan gwmnïau nad ydynt yn weithredol mwyach. Yn ail, ac yn bwysicaf oll, rhaid inni sefydlu fframwaith cenedlaethol cynhwysfawr ar gyfer profi ac asesu tir a allai fod wedi'i halogi, gan flaenoriaethu'r safleoedd lle mae'r risg fwyaf, fel yr ardaloedd rwyf newydd sôn amdanynt nawr, yn enwedig pan fyddant yn trwytholchi i'n dyfrffyrdd, a darparu cefnogaeth ddiriaethol go iawn i'n hawdurdodau lleol fel y gallant gyflawni eu cyfrifoldebau statudol o'r diwedd. Ni allwn adael i gynghorau lleol, ein cymunedau, a'n trethdalwyr yn bwysicach fyth, i wynebu costau a pheryglon i iechyd yn sgil llygredd na wnaethant ei achosi— 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773734 264 En 2026-09-30T16:20:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=10202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=10202&l=cy 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773737 265 En 2026-09-30T16:22:25 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=10347&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=10347&l=cy 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Nigel, can I ask you to conclude? Sorry. Nigel, a gaf i ofyn i chi ddod i ben? Mae'n ddrwg gennyf. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773738 266 En 2026-09-30T16:22:26 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=10348&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=10348&l=cy 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 5113 5113 Nigel Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5113 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5113 Williams, Nigel Okay. Sorry. We need a clear national picture, systematic testing, dedicated funding and urgent action where the danger is greatest. Diolch yn fawr. Thank you very much. O'r gorau. Mae'n ddrwg gennyf. Mae angen darlun cenedlaethol clir, profion systematig, cyllid pwrpasol a gweithredu ar frys lle mae'r perygl mwyaf. Diolch yn fawr.  16265 7 2026-09-30T13:30:01 773739 267 En 2026-09-30T16:22:39 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=10361&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=10361&l=cy 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 5107 5107 Vikki Howells AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5107 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5107 Howells, Vikki Sixty-one years ago, the former Brofiscin quarry was repurposed as a landfill site, and a year later, a similar fate befell the former Maendy quarry. The quarries are a little over 5 miles apart. Both quarries were permeable—the former limestone, the latter sandstone—and over the next seven years, both were used to rehome a bewildering array of toxic substances. Crucially, neither site was capped nor lined to prevent rainfall extracting contaminants into the local environment. Perhaps unsurprisingly, this is exactly what happened time and again over the following decades. After boundary changes at the last election, both sites are now within the constituency I represent, with Brofiscin straddling both my and Kiera Marshall's constituency. I've been contacted by concerned constituents about both sites, so, accordingly, I will spend the bulk of my time talking about them, as they highlight many of the wider issues. Firstly, one of the most concerning points for me about this whole issue is that we simply just don't know exactly what was dumped at these sites. The processes that were put in place were not adequate to deal with the dumping of chemicals. In 2005, the Environment Agency found 75 different substances amongst the 80,000 tonnes of waste that had been dumped at Brofiscin. That includes heavy metals and toxic chemicals. And perhaps most shocking, it even included Agent Orange, the herbicide used as an instrument of war by the US in Vietnam. I find that completely shocking—that a chemical that I used to teach my GCSE history students about, and have to warn them of the graphic nature of photographs of babies born with really serious deformities as a result of that substance, has been found in a site in south Wales. Polychlorinated biphenyls, PCBs, which have been banned by most countries in the world and classified by the International Agency for Research on Cancer as definite carcinogens in humans, were found there too. Such is the concatenation of chemicals at Brofiscin that it has been labelled one of the most contaminated places in Britain. For The Ecologist, it is, I quote, the site of 'one of the biggest environmental crimes ever to have occurred in the UK.' This mix of waste highlights a further point. Whilst we might be aware of the impact of isolated elements, what we don't know is the full impact of this cocktail of different chemicals. That brings me to my third point. Whilst we might not be fully aware of the impact of those substances, we can see numerous aspects of their effect. Farmers were paid compensation in the 1970s for the death of animals grazing at both of these sites. I've been contacted by a constituent who worked as an ecologist, who told me about the devastating ecological impact at Maendy. My constituent tells me that the site previously hosted a rich ecosystem with a range of birds, including owls and raptors, rabbits, three varieties of shrew, foxes and badgers, lizards, grass snakes and slowworms, but now, I'm told, fauna in the quarry is limited to a few rabbits and small birds. Michael Sheen's documentary Buried was inspired in part by the work of the late Douglas Gowan, who noted the impact on farm animals near Brofiscin and Maendy. That programme contained a chilling account of how the health of people living near similar sites elsewhere in Wales was affected—people dying of a variety of cancers and dangerously high levels of PCBs in their blood. Fourthly, as other Members have pointed out, there's the question of accountability, of who is responsible. Monsanto, it seems, knew of the consequences of what it was doing in 1972, but continued producing those PCBs, and continues to avoid responsibility. When Rhondda Cynon Taf council and the Environment Agency did cap Brofiscin in 2011 and 2012, Monsanto and fellow dumpers BP and Veolia did eventually agree to contribute to the clean-up of the site. However, all three denied liability. To conclude, I want to make a few overarching remarks about this scandal. We know it's an issue that predates devolution, so we do need a co-ordinated approach from Welsh and UK Governments. I hope the previous Welsh Labour Government's work on coal tips and the joint funding of remedial works will provide a template for that. But we also need to explore what we can do to ensure the polluter-pays principle is at the core of our approach. We need to know the scale of the challenge. I've seen a figure where the Welsh Government suggests 9,000 sites need investigation. We need to test these sites as a matter of urgency. I endorse Friends of the Earth Cymru's calls for immediate testing. We also need to consider the mental health and well-being of people living near these sites, to provide reassurance and information for communities. I've written to the Cabinet Minister and I've asked the Welsh Government to add that sort of information to its website. I hope, Minister, that it's a suggestion you will take up. Diolch. Chwe deg un mlynedd yn ôl, addaswyd hen chwarel Brofiscin at bwrpas gwahanol fel safle tirlenwi, a flwyddyn yn ddiweddarach, digwyddodd yr un peth i hen chwarel Maendy. Mae'r chwareli ychydig dros 5 milltir oddi wrth ei gilydd. Roeddent yn ddwy chwarel hydraidd—y gyntaf yn chwarel galchfaen, ar ail yn chwarel dywodfaen—a dros y saith mlynedd nesaf, defnyddiwyd y ddwy i ailgartrefu amrywiaeth ddryslyd o sylweddau gwenwynig. Yn allweddol, ni chafodd yr un o'r ddau safle mo'u capio na'u leinio i atal glawiad rhag echdynnu halogion i'r amgylchedd lleol. Efallai nad yw'n syndod mai dyma'n union a ddigwyddodd dro ar ôl tro dros y degawdau canlynol. Ar ôl y newid ffiniau yn yr etholiad diwethaf, mae'r ddau safle bellach yn yr etholaeth rwy'n ei chynrychioli, gyda Brofiscin yn rhychwantu fy etholaeth i ac un Kiera Marshall. Mae etholwyr pryderus wedi cysylltu â mi ynglŷn â'r ddau safle, felly, yn unol â hynny, fe dreuliaf y rhan fwyaf o fy amser yn siarad amdanynt hwy, gan eu bod yn amlygu llawer o'r problemau ehangach. Yn gyntaf, un o'r pwyntiau sy'n peri fwyaf o bryder i mi am yr holl fater yw nad ydym yn gwybod yn union beth gafodd ei ollwng yn y safleoedd hyn. Nid oedd y prosesau a roddwyd ar waith yn ddigonol i ddelio â dympio cemegau. Yn 2005, canfu Asiantaeth yr Amgylchedd 75 o wahanol sylweddau ymhlith yr 80,000 tunnell o wastraff a gafodd ei ddympio yn chwarel Brofiscin. Mae hynny'n cynnwys metelau trwm a chemegau gwenwynig. Ac efallai'n fwy brawychus na dim, roedd hyd yn oed yn cynnwys Agent Orange, y chwynladdwr a ddefnyddid fel arf rhyfel gan yr Unol Daleithiau yn Fietnam. Rwy'n ystyried hynny'n hollol frawychus—fod cemegyn yr arferwn ddysgu fy myfyrwyr TGAU hanes amdano, a gorfod eu rhybuddio ynglŷn â natur graffig ffotograffau o fabanod a anwyd gydag anffurfiadau difrifol iawn o ganlyniad i'r sylwedd hwnnw, fod hwnnw wedi'i ddarganfod mewn safle yn ne Cymru. Canfuwyd biffenylau polyclorinedig, PCBs, yno hefyd, sylweddau a waharddwyd gan y rhan fwyaf o wledydd y byd a'u categoreiddio gan yr Asiantaeth Ryngwladol ar gyfer Ymchwil Canser fel carsinogenau pendant mewn bodau dynol. Cymaint yw'r cydgadwyniad o gemegau yn chwarel Brofiscin fel ei fod wedi cael ei labelu fel un o'r lleoedd mwyaf halogedig ym Mhrydain. Yn The Ecologist, dyma safle 'un o'r troseddau amgylcheddol mwyaf a ddigwyddodd yn y DU erioed.' Mae'r cymysgedd hwn o wastraff yn arwain at bwynt pellach. Er y gallwn fod yn ymwybodol o effaith elfennau ar eu pen eu hunain, yr hyn nad ydym yn ei wybod yw effaith lawn y coctel o wahanol gemegau. Daw hynny â mi at fy nhrydydd pwynt. Er efallai na fyddwn yn gwbl ymwybodol o effaith y sylweddau hyn, gallwn weld nifer o agweddau ar eu heffaith. Talwyd iawndal i ffermwyr yn y 1970au am farwolaeth anifeiliaid a oedd yn pori ar y ddau safle. Daeth etholwr a oedd yn gweithio fel ecolegydd i gysylltiad â mi, a dywedodd wrthyf am yr effaith ecolegol ddinistriol ym Maendy. Mae fy etholwr yn dweud wrthyf fod y safle gynt yn gartref i ecosystem gyfoethog gydag amrywiaeth o adar, gan gynnwys tylluanod ac ysglyfaethwyr, cwningod, tri math o lyg, llwynogod a moch daear, madfallod, nadroedd y gwair a nadroedd defaid, ond nawr, dywedir wrthyf fod y ffawna yn y chwarel wedi'i gyfyngu i ychydig o gwningod ac adar bach. Ysbrydolwyd rhaglen ddogfen Michael Sheen, Buried, yn rhannol gan waith y diweddar Douglas Gowan, a nododd yr effaith ar anifeiliaid fferm ger Brofiscin a Maendy. Roedd y rhaglen yn cynnwys adroddiad iasol o sut yr effeithiwyd ar iechyd pobl sy'n byw ger safleoedd tebyg mewn mannau eraill yng Nghymru—pobl yn marw o amryw o ganserau a lefelau peryglus o uchel o PCBs yn eu gwaed. Yn bedwerydd, fel y mae Aelodau eraill wedi nodi, mae mater cyfrifoldeb, pwy sy'n gyfrifol. Mae'n ymddangos bod Monsanto yn gwybod am ganlyniadau'r hyn a wnâi ym 1972, ond parhaodd i gynhyrchu'r PCBs hynny, ac mae'n parhau i osgoi cyfrifoldeb. Pan wnaeth cyngor Rhondda Cynon Taf ac Asiantaeth yr Amgylchedd roi cap ar Brofiscin yn 2011 a 2012, cytunodd Monsanto a'i gyd-ddympwyr, BP a Veolia, i gyfrannu at lanhau'r safle yn y pen draw. Ond fe wadodd y tri unrhyw atebolrwydd. I gloi, rwyf am wneud ychydig o sylwadau cyffredinol am y sgandal hon. Rydym yn gwybod ei fod yn fater sy'n rhagflaenu datganoli, felly mae angen dull cydgysylltiedig o weithredu gan Lywodraethau Cymru a'r DU. Rwy'n gobeithio y bydd gwaith blaenorol Llywodraeth Lafur Cymru ar domenni glo a chydariannu gwaith adfer yn darparu templed ar gyfer hynny. Ond mae angen inni archwilio hefyd beth y gallwn ei wneud i sicrhau bod yr egwyddor mai'r llygrwr sy'n talu yn cael lle canolog yn ein dull o weithredu. Mae angen inni wybod beth yw maint yr her. Rwyf wedi gweld ffigur lle mae Llywodraeth Cymru yn awgrymu bod angen archwilio 9,000 o safleoedd. Mae angen inni gynnal profion yn y safleoedd hyn ar frys. Rwy'n cefnogi galwadau Cyfeillion y Ddaear Cymru am gynnal profion ar unwaith. Hefyd, mae angen inni ystyried iechyd meddwl a lles meddyliol pobl sy'n byw ger y safleoedd hyn, i roi sicrwydd a gwybodaeth i gymunedau. Rwyf wedi ysgrifennu at y Gweinidog Cabinet ac rwyf wedi gofyn i Lywodraeth Cymru ychwanegu gwybodaeth o'r fath at ei gwefan. Gobeithio ei fod yn awgrym y byddwch chi'n ei weithredu, Weinidog. Diolch. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773731 268 En 2026-09-30T16:25:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=10502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=10502&l=cy 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773749 269 En 2026-09-30T16:28:18 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=10700&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=10700&l=cy 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 330 330 Sera Evans AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=330 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=330 Evans, Sera I'd also like to thank Niamh for bringing forward this important debate, and Elwyn for his support in so doing. We've heard a range of very sobering statistics and analysis today and I'd like to very briefly add to that by drawing attention to the numbers for Afan Ogwr Rhondda. There are 6,000 sites identified in Neath Port Talbot, and a further 4,600 identified in Rhondda Cynon Taf. Alongside these, there are some very troubling unknowns. Bridgend County Borough Council currently does not have, to the best of my knowledge, a public register of contaminated sites. This mosaic of differing standards of practice underscores the need for a clear national picture, as Kiera Marshall has already referenced. This brings me on to the UK Government's first comprehensive statement on forever chemicals, which was published in February. The previous Welsh Government had worked with the Department for Environment, Food and Rural Affairs to develop this, with a list of indicative actions. I'd be very keen to hear from the Cabinet Minister today about the extent to which there's been collaboration on this—appreciating, of course, that there have been some disruptions, shall we say, in Westminster. The more comprehensive our understanding of contaminated land, the better able we are to prioritise action and, most importantly, protect the communities who have to live alongside this legacy. Diolch. Hoffwn innau hefyd ddiolch i Niamh am gyflwyno'r ddadl bwysig hon, ac i Elwyn am ei gefnogaeth i hynny. Rydym wedi clywed amrywiaeth o ystadegau a dadansoddiadau sobreiddiol iawn heddiw a hoffwn ychwanegu'n fyr iawn at hynny trwy dynnu sylw at y ffigurau ar gyfer Afan Ogwr Rhondda. Mae 6,000 o safleoedd wedi'u nodi yng Nghastell-nedd Port Talbot, a 4,600 arall wedi'u nodi yn Rhondda Cynon Taf. Ochr yn ochr â'r rhain, mae yna rai pethau anhysbys sy'n peri pryder mawr. Ar hyn o bryd, hyd y gwn, nid oes gan Gyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr, gofrestr gyhoeddus o safleoedd halogedig. Mae'r mosaig hwn o wahanol safonau ymarfer yn tanlinellu'r angen am ddarlun cenedlaethol clir, fel y nododd Kiera Marshall eisoes. Daw hyn â mi at ddatganiad cynhwysfawr cyntaf Llywodraeth y DU ar gemegau am byth, a gyhoeddwyd ym mis Chwefror. Roedd y Llywodraeth flaenorol yng Nghymru wedi gweithio gydag Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig i ddatblygu'r datganiad, gyda rhestr o gamau gweithredu dangosol. Hoffwn yn fawr glywed gan y Gweinidog Cabinet heddiw faint o gydweithio a fu ar hyn—gan dderbyn, wrth gwrs, fod peth tarfu wedi bod, gadewch inni ddweud, yn San Steffan. Po fwyaf cynhwysfawr yw ein dealltwriaeth o dir halogedig, y gorau y gallwn ni flaenoriaethu camau gweithredu, a diogelu, yn bwysicaf oll, y cymunedau sy'n gorfod byw ochr yn ochr â'r gwaddol hwn. Diolch. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773755 270 Cy 2026-09-30T16:29:39 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=10781&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=10781&l=en 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Ac yn olaf, Art Wright. And finally, Art Wright. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773756 271 En 2026-09-30T16:29:45 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=10787&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=10787&l=cy 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 12157 12157 Art Wright AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12157 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12157 Wright, Art Good afternoon, all. My only contribution is to state that also in Casnewydd Islwyn, we have three of these sites. Monsanto itself, very famously, is the site within Newport that was creating much of this, but we also have Glebelands and the Severn river estuary. The Severn river estuary was, essentially, used as a point to just pump out tonnes and tonnes of toxic waste, which would have found its way all the way down the Bristol channel and out into the ocean—shameful, at best. But Glebelands, Glebelands is a site that's very close to where I live; I have a lot of friends that live around that site too. Lots of them played there as children, and now, as my colleague in front stated earlier, they are coming through with very rare forms of cancer. It's really good that we've got consensus across the house, especially how much support is there. But one area I haven't heard yet that I think is quite critical for us to think of as well, is that, when we do start to look at where there are areas of blame and we can actually hold these people to account, these poor people that have suffered need compensation too. Diolch. Prynhawn da, bawb. Fy unig gyfraniad yw nodi bod gennym ni dri o'r safleoedd hyn yng Nghasnewydd Islwyn hefyd. Monsanto ei hun, yn enwog iawn, yw'r safle yng Nghasnewydd a oedd yn creu llawer o'r pethau hyn, ond mae gennym hefyd Glebelands ac aber afon Hafren. Defnyddiwyd aber afon Hafren, yn y bôn, fel man ar gyfer pwmpio tunelli a thunelli o wastraff gwenwynig, a fyddai wedi llifo yr holl ffordd i lawr Môr Hafren ac allan i'r cefnfor—cywilyddus, a dweud y lleiaf. Ond mae Glebelands yn safle sy'n agos iawn at ble rwy'n byw; mae gennyf lawer o ffrindiau sy'n byw o gwmpas y safle hwnnw hefyd. Roedd llawer ohonynt yn chwarae yno'n blant, a nawr, fel y dywedodd fy nghyd-Aelod yn gynharach, maent yn dioddef o ffurfiau prin iawn o ganser. Mae'n dda iawn fod gennym gonsensws ar draws y tŷ, yn enwedig o ran faint o gefnogaeth sydd yno. Ond un maes nad wyf wedi clywed amdano eto sy'n eithaf allweddol inni feddwl amdano hefyd yn fy marn i pan fyddwn yn dechrau edrych ar ble mae'r bai a lle gallwn ddwyn y bobl hyn i gyfrif, yw bod angen iawndal ar y bobl sydd wedi dioddef. Diolch. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773732 272 En 2026-09-30T16:30:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=10802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=10802&l=cy 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773740 273 Cy 2026-09-30T16:31:01 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=10863&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=10863&l=en 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd, Llyr Gruffydd. I call on the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability, Llyr Gruffydd. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773742 274 Cy 2026-09-30T16:31:08 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=10870&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=10870&l=en 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability Y Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd Gruffydd, Llyr Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd. A gaf i ddiolch, yn y lle cyntaf, i Niamh Salkeld am ddod â'r ddadl yma i'r Senedd, gyda chefnogaeth Elwyn Vaughan, ac am y gwaith rŷch chi wedi'i wneud, ond hefyd i bawb sydd wedi cyfrannu i'r ddadl a'r drafodaeth yma heddiw? Dwi'n gwybod bod yna lawer iawn o gymunedau ledled Cymru yn pryderu'n fawr iawn yn dilyn y rhaglen Buried ar y BBC ac yn edrych atom ni am atebion. Ac nid PCBs yw'r unig bryder, fel rŷn ni'n gwybod, wrth gwrs. Dwi'n ymwybodol bod yna gymunedau sy'n poeni am gemegau eraill, er enghraifft y PFOAs ac yn y blaen, a rhai eraill eto sydd yn destun gofid i nifer. Felly, dwi eisiau dechrau drwy roi sicrwydd i Aelodau bod y Llywodraeth yma wedi ymrwymo i sicrhau tegwch gwirioneddol i'r rhai sydd yn cael eu heffeithio arnyn nhw fwyaf gan ein gorffennol diwydiannol ni. Achos, ledled Cymru, mae llawer gormod o gymunedau yn parhau i fyw gyda'r etifeddiaeth honno—un sydd yn difetha ac yn difrodi yr amgylchedd y maen nhw'n byw ynddo fe. O hen fwyngloddiau brig a thomenni glo anniogel i safleoedd gwastraff hanesyddol, mae'r safleoedd hyn nid yn unig yn peri risg posib i bobl a'r amgylchedd, ond hefyd, wrth gwrs, yn atal adfywio a thwf economaidd ar yr un pryd. Nawr, er mae lleihau unrhyw niwed posib yw fy mhrif flaenoriaeth i, wrth gwrs, dwi yn gweld cyfleoedd hefyd. Gall delio â'r safleoedd hyn fod angen technegau adfer newydd ac arloesol. Gall hyn alw am ymchwil newydd, gweithgynhyrchu, cyfleoedd creu swyddi sydd â sgiliau penodol hefyd. Ddylen ni ddim gweld hyn i gyd fel rhyw rwystr disymud; dwi'n awyddus i archwilio pob opsiwn i symud ymlaen ar y mater cymhleth yma, a hynny ar fwy nag un lefel. Thank you very much, Dirprwy Lywydd. May I start by thanking Niamh Salkeld for bringing this debate to the Senedd, with the support of Elwyn Vaughan, and for the work that you've done, but also everyone who has contributed to this debate this afternoon? I know that there are many communities across Wales who are gravely concerned following the Buried programme on the BBC and are looking to us for answers. PCBs aren't the only concern, as we know. I am aware that there are communities who are concerned about other chemicals, such as PFOAs and so on, and there are others too that are a cause of concern to many. So, I would like to start by reassuring Members that this Government is committed to ensuring real fairness for those most affected by our industrial past. Because, across Wales, far too many communities continue to live with that legacy of environmental degradation and damage. From old opencast mines and unsafe coal tips to historical waste sites, these sites not only pose potential risks to people and the environment, but also, of course, prevent economic regeneration and growth. Now, although minimising any potential harm is my main priority, I also see opportunities. Dealing with these sites may require new and innovative remedial techniques. This could require new research, manufacturing and job creation opportunities with specific skills. We shouldn't see all of this as some implacable barrier; I'm keen to explore all options to move forward on this complex issue, and to do that on more than one level. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773754 275 En 2026-09-30T16:33:05 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=10987&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=10987&l=cy 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr However, I also agree with the motion that at the heart of this issue is a simple, simple principle: those responsible for pollution should cover the costs of putting that harm right. Now, the polluter-pays principle is an important safeguard for communities and for taxpayers, and I believe it's an essential part of delivering environmental justice. I recognise that determining contaminated land liability can be challenging for regulators. Some of these sites we're dealing with, as we've heard today, relate to activities from decades ago, even hundreds of years ago, and that can mean that there's often little evidence left behind to link the contamination to the polluter. Indeed, the polluter may no longer even still exist. Yet, despite these challenges, I'm keen to strengthen this core principle, and we will work closely with regulators and the UK Government and, indeed, others on an international level, over the coming months, to identify the options that we have to get to grips with this properly. On the point of working with others, I welcome the numerous calls for the UK Government to play their role in addressing these issues as well. I'm under no illusion that, in the absence of any polluter being able to pay, then dealing with the legacy of contaminated land will require sustained investment. However, communities that have lived with these issues for many years rightly expect us to work together to deliver those lasting solutions. So, we've already seen what we can achieve through the joint commitment of the Welsh and UK Governments on coal tip safety that a number of Members have referred to, and I believe that that gives us a strong case for a similar approach here. This partnership hasn't only helped to address coal tip safety, but also has removed the economic burden on coalfield communities as well, and I am keen that this model is something that, hopefully, we can adopt in this context as well.  Fodd bynnag, rwy'n cytuno hefyd â'r cynnig fod egwyddor syml iawn wrth wraidd y mater hwn: dylai'r rhai sy'n gyfrifol am lygredd dalu'r costau o gywiro'r niwed hwnnw. Nawr, mae'r egwyddor mai'r llygrwr sy'n talu yn amddiffyniad pwysig i gymunedau ac i drethdalwyr, ac rwy'n credu ei fod yn rhan hanfodol o sicrhau cyfiawnder amgylcheddol. Rwy'n cydnabod y gall penderfynu pwy sy'n gyfrifol am dir halogedig fod yn heriol i reoleiddwyr. Mae rhai o'r safleoedd hyn rydym yn delio â nhw, fel y clywsom heddiw, yn ymwneud â gweithgareddau ddegawdau yn ôl, hyd yn oed gannoedd o flynyddoedd yn ôl, a gall hynny olygu'n aml mai ychydig o dystiolaeth sydd ar ôl i gysylltu'r halogiad â'r llygrwr. Yn wir, efallai na fydd y llygrwr yn dal i fodoli hyd yn oed. Eto i gyd, er gwaethaf yr heriau hyn, rwy'n awyddus i gryfhau'r egwyddor graidd hon, a byddwn yn gweithio'n agos gyda rheoleiddwyr a Llywodraeth y DU ac eraill ar lefel ryngwladol yn wir, dros y misoedd nesaf, i nodi'r opsiynau sydd gennym i fynd i'r afael â hyn yn briodol. Ar y pwynt o weithio gydag eraill, rwy'n croesawu'r galwadau niferus ar Lywodraeth y DU i chwarae eu rôl wrth fynd i'r afael â'r materion hyn. Nid wyf o dan unrhyw gamargraff, yn absenoldeb unrhyw lygrwr a all dalu, na fydd angen buddsoddiad parhaus i ddelio â gwaddol tir halogedig. Fodd bynnag, mae cymunedau sydd wedi byw gyda'r pethau hyn ers blynyddoedd lawer yn iawn i ddisgwyl inni weithio gyda'n gilydd i ddarparu'r atebion parhaol hynny. Felly, rydym eisoes wedi gweld yr hyn y gallwn ei gyflawni drwy ymrwymiad ar y cyd rhwng Llywodraeth Cymru a'r DU ar ddiogelwch tomenni glo fel y nododd nifer o'r Aelodau, ac rwy'n credu bod hynny'n rhoi achos cryf i ni dros gael dull tebyg o weithredu yma. Mae'r bartneriaeth hon nid yn unig wedi helpu i fynd i'r afael â diogelwch tomenni glo, mae hefyd wedi cael gwared ar y baich economaidd ar gymunedau meysydd glo hefyd, ac rwy'n awyddus i'r model hwn fod yn rhywbeth y gallwn ei fabwysiadu yn y cyd-destun hwn hefyd gobeithio. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773741 276 En 2026-09-30T16:35:08 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=11110&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=11110&l=cy 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 425 425 Llyr Gruffydd AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=425 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=425 Gruffydd, Llyr That's why, of course, we are continuing to press the UK Treasury on the importance of providing funding to support our joint efforts to address this legacy, through both the restoration of coal tips, yes, but also the remediation of contaminated land, as highlighted in the debate today. And I know that the First Minister has written to the Prime Minister, encouraging him to engage to develop this joint endeavour. I'm also aware that the finance Minister raised this with the previous Chief Secretary to the Treasury, as well, of course, more recently on more than one occasion with the current incumbent as well. I can also confirm that we will be making the case to HM Treasury to secure funding for this work at next year’s UK spending review. Turning now to the request for a national framework, I recognise concerns have been raised about how sites are assessed and the need for more testing. Part 2A of the Environmental Protection Act 1990 is the statutory regime for contaminated land in Wales. Local authorities are the lead regulators and have a statutory responsibility to identify and, as well, to prioritise sites in their areas. This will be based on local knowledge and different assessments that they undertake. Whilst I want to avoid duplication or, indeed, undermining the importance of that local expertise, I am supportive of exploring a possible all-Wales approach to site prioritisation. For example, I understand that individual local authorities may actually use different parameters and different tools to risk-assess a site. Well, really, could there not be merit in adopting a standardised approach for all, so that we all know where we stand, and that it's done on a consistent basis? So, that is certainly something that I will be exploring further with my officials. It's also important to note, of course, that, for a site to be designated contaminated land, it needs to be causing, or having the potential to cause, significant harm to human health or the environment. Now, the legislation adopts a risk-based approach. So, in simple terms, land contamination only becomes a Part 2A problem when there is something harmful, and then a way for it to move, and something that can be harmed by it. Remove any one of these, and the risk linkage is broken. However, I recognise that, whilst this approach is intended to ensure those sites causing direct risks are prioritised, it can create uncertainty when a site is not legally defined as contaminated land. I am keen to see how these sites are considered to explore how we consider that, and whether a wider, again, national framework could capture such sites if a legitimate burden is being placed on a community or a local authority. I also understand, of course, that people living near polluted sites want answers. Why wouldn't they? Of course they do. And they want reassurance as well when it comes to their health particularly, and I'm aware that Public Health Wales is working with its partners, including health boards, local authorities and Natural Resources Wales, to review the concerns raised in the BBC Buried programme. I also understand Public Health Wales have urged caution in relation to calls for widespread blood testing for PCBs, noting the limitations and the barriers to adopting this type of approach. They've noted that managing current and future risks to the population should involve a focus on identifying and containing potential routes of exposure to PCBs from sites of concern. Finally, on the call to support local authorities with their statutory responsibilities, I've already asked my officials to provide options as to how best to achieve this. I recognise that individual local authorities will have different levels of resource and different levels of experience available to them. I want to make sure that any support we may provide is reflective of these differing needs so that everyone is able to benefit, regardless of the capacity of their local authority.   Once again, I welcome this opportunity today to engage with Members on this issue, and to listen the concerns that have been raised. I've certainly been making notes and I'll be looking to see how some these issues can be directly addressed. As previously noted, this is, of course, a complex area, with many years of evidence gathering and research undertaken to help regulators. Consequently, some changes may take longer than others to make. However, despite these potential challenges, we as a Government are absolutely committed to developing a Wales-wide strategy to progressively restore post-industrial land and to protect communities from those potential risks that come with that legacy. I hear the calls for action and I will ensure that former industrial land is made safe. I'll protect public health and deliver long-overdue environmental justice for the communities that have been most affected by this. I look forward to all Members, hopefully, supporting this motion today and to help continue this journey to protect both people's health and the environment for future generations. Diolch. Dyna pam ein bod yn parhau i bwyso ar Drysorlys y DU ynghylch pwysigrwydd darparu cyllid i gefnogi ein hymdrechion ar y cyd i fynd i'r afael â'r gwaddol hwn, trwy adfer tomenni glo, ie, ond adfer tir halogedig hefyd, fel y nodwyd yn y ddadl heddiw. A gwn fod Prif Weinidog Cymru wedi ysgrifennu at Brif Weinidog y DU i'w annog i ymgysylltu er mwyn datblygu'r ymdrech hon ar y cyd. Rwy'n ymwybodol hefyd fod y Gweinidog cyllid wedi codi hyn gyda Phrif Ysgrifennydd y Trysorlys blaenorol, ac yn fwy diweddar ar fwy nag un achlysur gyda'r deiliad presennol hefyd. Gallaf gadarnhau y byddwn yn cyflwyno'r achos i Drysorlys EF dros sicrhau cyllid ar gyfer y gwaith hwn yn adolygiad o wariant y DU y flwyddyn nesaf. Gan droi nawr at y cais am fframwaith cenedlaethol, rwy'n cydnabod bod pryderon wedi'u codi ynghylch sut y caiff safleoedd eu hasesu a'r angen am fwy o brofi. Rhan 2A o Ddeddf Diogelu'r Amgylchedd 1990 yw'r drefn statudol ar gyfer tir halogedig yng Nghymru. Awdurdodau lleol yw'r prif reoleiddwyr ac mae ganddynt gyfrifoldeb statudol i nodi a blaenoriaethu safleoedd yn eu hardaloedd. Bydd hyn yn seiliedig ar wybodaeth leol ac asesiadau gwahanol y maent yn eu cynnal. Er fy mod am osgoi dyblygu, neu danseilio pwysigrwydd yr arbenigedd lleol hwnnw yn wir, rwy'n cefnogi archwilio dull posibl o flaenoriaethu safleoedd ar gyfer Cymru gyfan. Er enghraifft, rwy'n deall y gall awdurdodau lleol unigol ddefnyddio paramedrau gwahanol ac offer gwahanol i asesu safle. Wel, mewn gwirionedd, oni allai fod rhinwedd mewn mabwysiadu dull safonol i bawb, fel ein bod ni i gyd yn gwybod ble rydym yn sefyll, a bod hynny'n cael ei wneud yn gyson? Felly, mae hynny'n sicr yn rhywbeth y byddaf yn ei archwilio ymhellach gyda fy swyddogion. Mae hefyd yn bwysig nodi, wrth gwrs, fod angen i safle fod yn achosi, neu fod perygl iddo achosi niwed sylweddol i iechyd dynol neu'r amgylchedd cyn iddo gael ei ddynodi'n dir halogedig. Nawr, mae'r ddeddfwriaeth yn mabwysiadu dull sy'n seiliedig ar risg. Felly, mewn termau syml, nid yw halogiad tir yn dod yn broblem Rhan 2A oni bai bod yno rywbeth niweidiol, ac yna ffordd iddo symud, a rhywbeth a all gael ei niweidio ganddo. Os caiff unrhyw un o'r rhain eu tynnu allan, mae'r cysylltiad risg yn cael ei dorri. Fodd bynnag, er bod y dull hwn wedi'i fwriadu ar gyfer sicrhau bod y safleoedd sy'n achosi risgiau uniongyrchol yn cael eu blaenoriaethu, rwy'n cydnabod y gall greu ansicrwydd pan nad yw safle wedi ei ddiffinio'n gyfreithiol fel tir halogedig. Rwy'n awyddus i weld sut y mae'r safleoedd hyn yn cael eu hystyried i archwilio sut y gwnawn ystyried hynny, ac a allai fframwaith cenedlaethol ehangach, unwaith eto, gynnwys safleoedd o'r fath os rhoddir baich cyfreithlon ar gymuned neu awdurdod lleol. Rwy'n deall hefyd, wrth gwrs, fod pobl sy'n byw ger safleoedd llygredig eisiau atebion. Pam na fyddent? Wrth gwrs eu bod. Ac maent eisiau sicrwydd hefyd mewn perthynas â'u hiechyd yn arbennig, ac rwy'n ymwybodol fod Iechyd Cyhoeddus Cymru yn gweithio gyda'i bartneriaid, gan gynnwys byrddau iechyd, awdurdodau lleol a Cyfoeth Naturiol Cymru, i adolygu'r pryderon a godwyd yn rhaglen Buried y BBC. Rwy'n deall hefyd fod Iechyd Cyhoeddus Cymru wedi annog rhagofal mewn perthynas â galwadau am brofion gwaed eang ar gyfer PCBs, gan nodi'r cyfyngiadau a'r rhwystrau i fabwysiadu camau o'r fath. Maent wedi nodi y dylai rheoli risgiau yn y presennol a'r dyfodol i'r boblogaeth gynnwys canolbwyntio ar nodi a chynnwys llwybrau posibl o gysylltiad â PCBs o safleoedd sy'n peri pryder. Yn olaf, ar yr alwad i gefnogi awdurdodau lleol gyda'u cyfrifoldebau statudol, rwyf eisoes wedi gofyn i fy swyddogion ddarparu opsiynau ar y ffordd orau o gyflawni hyn. Rwy'n cydnabod y bydd gan awdurdodau lleol unigol lefelau gwahanol o adnoddau a gwahanol lefelau o brofiad ar gael iddynt. Rwyf am wneud yn siŵr bod unrhyw gymorth y gallwn ei ddarparu yn adlewyrchu'r anghenion gwahanol hyn fel bod pawb yn gallu elwa, beth bynnag yw'r gallu yn eu hawdurdod lleol. Unwaith eto, rwy'n croesawu'r cyfle hwn heddiw i ymgysylltu ag Aelodau ar y mater hwn, ac i wrando ar y pryderon sydd wedi'u codi. Rwy'n sicr wedi bod yn gwneud nodiadau a byddaf yn edrych i weld sut y gellir mynd i'r afael â rhai o'r materion hyn yn uniongyrchol. Fel y nodwyd yn flaenorol, mae hwn yn faes cymhleth, gyda blynyddoedd lawer o gasglu tystiolaeth ac ymchwil i helpu rheoleiddwyr. O ganlyniad, gall rhai newidiadau gymryd mwy o amser nag eraill. Fodd bynnag, er gwaethaf yr heriau posibl hyn, rydym ni fel Llywodraeth wedi ymrwymo'n llwyr i ddatblygu strategaeth ledled Cymru i fynd ati i adfer tir ôl-ddiwydiannol ac i ddiogelu cymunedau rhag y risgiau posibl sy'n gysylltiedig â'r gwaddol hwnnw. Rwy'n clywed y galwadau am weithredu a byddaf yn sicrhau bod hen dir diwydiannol yn cael ei wneud yn ddiogel. Fe wnaf ddiogelu iechyd y cyhoedd a sicrhau cyfiawnder amgylcheddol hirddisgwyliedig i'r cymunedau yr effeithiwyd arnynt fwyaf gan hyn. Edrychaf ymlaen at weld yr holl Aelodau, gobeithio, yn cefnogi'r cynnig hwn heddiw ac at helpu i barhau â'r daith hon i ddiogelu iechyd pobl a'r amgylchedd ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol. Diolch. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773744 277 En 2026-09-30T16:40:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=11402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=11402&l=cy 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773745 278 Cy 2026-09-30T16:40:22 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=11424&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=11424&l=en 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch yn fawr iawn, Weinidog Cabinet. Galwaf ar Niamh Salkeld i ymateb i'r ddadl. Thank you very much, Cabinet Minister. I call on Niamh Salkeld to reply to the debate. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773746 279 En 2026-09-30T16:40:38 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=11440&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=11440&l=cy 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 12143 12143 Niamh Salkeld AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12143 Salkeld, Niamh Diolch, Ddirprwy Lywydd. I'd like to thank everyone who has spoken today and shared their experiences of communities in their constituency. Elwyn, I'd like to thank you for sharing the heartbreaking story of Michael and his friends. I think it really highlighted the impact that contaminated land can have on people's health in the long term. Andrew, thank you again for being a voice for your constituents and also noting that people are still asking questions 60 years later. We need to make sure that those people have the answers that they've been waiting for. To Ken and Nigel, thank you for speaking about your constituencies in the north-east—I see a lot of similarities in the north-east with where I represent in the south-east as well—and mentioning the impact that it has on local people. The fact that, Nigel, you were listing potential sites I think again highlighted the fact that we need to know where these sites really are. Janet, again, thank you for your contribution. I completely agree with stronger action on polluters, definitely, and that data collection is key when we talk about contaminated land. Kiera, thank you for speaking about your constituency. I remember seeing that area in the documentary, and what really stood out to me was people were just getting on with their everyday lives, but also very aware that they're, potentially, next to a very, very dangerous piece of land, and the impact that can have on their homes and their children as well. Vikki, thank you for bringing up your constituents. Again, the most concerning thing that you mentioned—and I agree—is that we just don't know what is dumped on these sites. I think that, again, is at the heart of this, and the polluter-pays principle needs to be at the core of what we do here. Also, I take on board what you say about mental health support as well; I think that's really important. Sera, those figures that you said, again, are terrifying, and also highlighting the fact that that data collection is different in every constituency as well—that's something that, again, needs to be addressed by having a clearer national picture. And then, Art, thank you as well for that final contribution. Obviously, as you mentioned, the Monsanto site is in Newport, which is in your constituency, and we need to hold those polluters to account. I agree as well that people need to be compensated for that, if we can get the polluters to pay for what has happened. Listening to the contributions today, I think it's clear that Wales's industrial legacy is still felt by so many communities across our nation. For some, that legacy is visible in the land around them and in the concerns they continue to raise about what may have been left behind. Contaminated land is an important part of that legacy. The substances that are left behind by historical industrial activity can pose, as we've all mentioned, real serious risks to people, to animals and the wider environment. And for communities—a lot of them sat up there in the gallery, again, today—who are living alongside these sites, that uncertainty about what is there, about what risks it may pose and what happens next can be really difficult for them to live with. I'd like to thank as well the Cabinet Minister for his response. I think that a lot of what you said will be welcomed by many people in this Chamber today, and I know many of the campaigners as well, to see that we're really taking action when it comes to contaminated land and bringing communities along with us. I really do welcome the Welsh Government's commitment to continuing to address Wales's post-industrial legacy when it comes to coal tips as well, and supporting communities that continue to live with its consequences. But today's debate has also made clear, I think, that the Welsh Government can't do this alone. The UK Government needs to step up too, for Wales and for the wider UK as well. For generations, Wales's resources and communities played a huge role in powering industrial growth across the UK and beyond. It's only right that the UK Government now supports efforts to help those communities to finally move forward, and that means working with the Welsh Government to make sure that polluters pay, and that, where those costs cannot be recovered, there is dedicated funding available to investigate and remediate contaminated land. Communities can no longer wait for this issue to be treated as something that can simply be left for another day. Urgent action is needed to make former industrial land safe, to protect public health and the environment and to address the concerns that communities have been raising for years. For me, this debate comes back to a really simple point: we cannot change what happened in Wales's industrial past, but we can decide what happens next. Communities should not be left carrying the consequences of pollution they did not cause. They should not have to spend years fighting to have their concerns heard. And they should be able to have confidence that, where risks exist, they will be properly investigated and addressed. We must take action and demand fairness for our post-industrial communities, and that's why I encourage Members across this Chamber to support this motion today. Diolch yn fawr. Diolch, Ddirprwy Lywydd. Hoffwn ddiolch i bawb sydd wedi siarad heddiw ac wedi rhannu profiadau cymunedau yn eu hetholaeth. Elwyn, hoffwn ddiolch i chi am rannu stori dorcalonnus Michael a'i ffrindiau. Rwy'n credu ei fod yn tynnu sylw mawr at yr effaith y gall tir halogedig ei chael ar iechyd pobl yn y tymor hir. Andrew, diolch eto am fod yn llais i'ch etholwyr a hefyd am nodi bod pobl yn dal i ofyn cwestiynau 60 mlynedd yn ddiweddarach. Mae angen inni wneud yn siŵr bod y bobl hynny'n cael yr atebion y maent wedi bod yn aros amdanynt. I Ken a Nigel, diolch am siarad am eich etholaethau yn y gogledd-ddwyrain—rwy'n gweld llawer o debygrwydd rhwng y gogledd-ddwyrain a lle rwy'n ei gynrychioli yn y de-ddwyrain—ac am sôn am yr effaith y mae'n ei chael ar bobl leol. Roedd y ffaith eich bod chi'n rhestru safleoedd posibl unwaith eto'n tynnu sylw at y ffaith bod angen inni wybod ble mae'r safleoedd hyn mewn gwirionedd. Janet, unwaith eto, diolch am eich cyfraniad. Rwy'n cytuno'n llwyr â gweithredu cryfach ar lygrwyr, yn bendant, a bod casglu data'n allweddol pan fyddwn yn siarad am dir halogedig. Kiera, diolch am siarad am eich etholaeth chi. Rwy'n cofio gweld yr ardal honno yn y rhaglen ddogfen, a'r hyn oedd yn sefyll allan i mi oedd bod pobl yn bwrw ymlaen â'u bywydau bob dydd, ond hefyd yn ymwybodol iawn eu bod nhw, o bosibl, yn ymyl darn o dir peryglus iawn a'r effaith y gall hynny ei chael ar eu cartrefi a'u plant. Vikki, diolch am siarad am eich etholwyr. Unwaith eto, y peth mwyaf pryderus y sonioch chi amdano—ac rwy'n cytuno—yw nad ydym yn gwybod beth sy'n cael ei ddympio yn y safleoedd hyn. Rwy'n credu bod hynny, unwaith eto, yn ganolog i hyn, ac mae angen i'r egwyddor mai'r llygrwr sy'n talu fod wrth wraidd yr hyn a wnawn yma. Hefyd, rwy'n derbyn yr hyn rydych chi'n ei ddweud am gymorth iechyd meddwl; rwy'n credu bod hynny'n bwysig iawn. Sera, unwaith eto mae'r ffigurau a roesoch chi'n frawychus, a hefyd yn tynnu sylw at y ffaith bod casglu data'n wahanol ym mhob etholaeth—mae hynny'n rhywbeth y mae angen mynd i'r afael ag ef, unwaith eto, trwy gael darlun cenedlaethol cliriach. Ac yna, Art, diolch am y cyfraniad terfynol hwnnw. Yn amlwg, fel y sonioch chi, mae safle Monsanto yng Nghasnewydd, yn eich etholaeth chi, ac mae angen inni ddwyn y llygrwyr hynny i gyfrif. Rwy'n cytuno hefyd fod angen iawndal i bobl am hynny, os gallwn gael y llygrwyr i dalu am yr hyn sydd wedi digwydd. Wrth wrando ar y cyfraniadau heddiw, rwy'n credu ei bod yn amlwg fod gwaddol diwydiannol Cymru yn dal i gael ei deimlo gan gymaint o gymunedau ledled ein cenedl. I rai, mae'r gwaddol hwnnw i'w weld yn y tir o'u cwmpas ac yn y pryderon y maent yn parhau i'w codi am yr hyn a allai fod wedi'i adael ar ôl. Mae tir halogedig yn rhan bwysig o'r gwaddol hwnnw. Gall y sylweddau a adewir ar ôl gan weithgarwch diwydiannol hanesyddol beri risgiau difrifol iawn i bobl, i anifeiliaid ac i'r amgylchedd ehangach fel rydym i gyd wedi sôn. Ac i'r cymunedau sy'n byw gerllaw'r safleoedd hyn—mae nifer ohonynt yn eistedd yno yn yr oriel heddiw—gall yr ansicrwydd ynglŷn â beth sydd yno, pa risgiau y gall ei achosi a beth sy'n digwydd nesaf fod yn anodd iawn iddynt fyw gydag ef. Hoffwn ddiolch i'r Gweinidog Cabinet am ei ymateb. Rwy'n credu y bydd llawer o'r hyn a ddywedoch chi'n cael ei groesawu gan lawer o bobl yn y Siambr heddiw, ac rwy'n adnabod llawer o'r ymgyrchwyr hefyd, wrth weld ein bod yn gweithredu ar fater tir halogedig ac yn dod â chymunedau gyda ni. Rwy'n croesawu'n fawr ymrwymiad Llywodraeth Cymru i barhau i fynd i'r afael â gwaddol ôl-ddiwydiannol Cymru o ran tomenni glo hefyd, a chefnogi cymunedau sy'n parhau i fyw gyda'u canlyniadau. Ond rwy'n credu bod y ddadl heddiw wedi dangos yn glir na all Llywodraeth Cymru wneud hyn ar ei phen ei hun. Mae angen i Lywodraeth y DU gamu i'r adwy yn ogystal, dros Gymru a'r DU yn ehangach hefyd. Am genedlaethau, chwaraeodd adnoddau a chymunedau Cymru ran enfawr yn pweru twf diwydiannol ledled y DU a thu hwnt. Nid yw ond yn iawn fod Llywodraeth y DU bellach yn cefnogi ymdrechion i helpu'r cymunedau hynny i symud ymlaen o'r diwedd, ac mae hynny'n golygu gweithio gyda Llywodraeth Cymru i sicrhau bod llygrwyr yn talu, a lle na ellir adennill y costau hynny, fod cyllid penodol ar gael i archwilio ac adfer tir halogedig. Ni all cymunedau aros mwyach i'r mater hwn gael ei drin fel rhywbeth y gellir ei adael at rywdro eto. Mae angen gweithredu ar frys i wneud hen dir diwydiannol yn ddiogel, i ddiogelu iechyd y cyhoedd a'r amgylchedd ac i fynd i'r afael â'r pryderon y mae cymunedau wedi bod yn eu codi ers blynyddoedd. I mi, daw'r ddadl hon yn ôl at bwynt syml iawn: ni allwn newid yr hyn a ddigwyddodd yng ngorffennol diwydiannol Cymru, ond gallwn benderfynu beth sy'n digwydd nesaf. Ni ddylid gadael i gymunedau gario baich canlyniadau llygredd na wnaethant ei achosi. Ni ddylent orfod treulio blynyddoedd yn ymladd i gael eu pryderon wedi eu clywed. A dylent allu bod yn hyderus y bydd unrhyw risgiau sy'n bodoli yn cael eu harchwilio a'u datrys yn briodol. Rhaid inni weithredu a mynnu tegwch i'n cymunedau ôl-ddiwydiannol, a dyna pam rwy'n annog Aelodau ar draws y Siambr i gefnogi'r cynnig hwn heddiw. Diolch yn fawr. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773861 280 Cy 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land I Daeth y Llywydd (Huw Irranca-Davies) i’r Gadair. The Llywydd (Huw Irranca-Davies) took the Chair. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773747 281 En 2026-09-30T16:45:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=11702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=11702&l=cy 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773752 282 Cy 2026-09-30T16:45:00 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=11702&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=11702&l=en 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773748 283 Cy 2026-09-30T16:45:50 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=11752&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=11752&l=en 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch yn fawr. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes, does dim gwrthwynebiad. Felly, derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. Diolch yn fawr. Thank you very much. The proposal is to agree the motion. Does any Member object? No, there is no objection. The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36. Thank you very much. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773750 284 Cy 260930-6 5. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Tir halogedig 5. Member Debate under Standing Order 11.21(iv): Contaminated land I Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36. Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773757 285 Cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit I Detholwyd y gwelliant canlynol: gwelliant 1 yn enw Heledd Fychan. The following amendment has been selected: amendment 1 in the name of Heledd Fychan. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773758 286 Cy 2026-09-30T16:46:18 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=11780&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=11780&l=en 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn at eitem 6, dadl Reform UK ar y terfyn cyflymder diofyn o 20 mya. Galwaf ar Jason O'Connell i wneud y cynnig. We move on now to item 6, the Reform UK debate on the default 20 mph speed limit. I call on Jason O'Connell to move the motion. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773759 287 Cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit I Cynnig NDM9304 Llŷr Powell Cefnogwyd gan Andrew Griffin, Art Wright, Cristiana Emsley, John Clark Cynnig bod y Senedd: 1. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i ddileu'r terfyn cyflymder diofyn o 20 mya. Motion NDM9304 Llŷr Powell Supported by Andrew Griffin, Art Wright, Cristiana Emsley, John Clark To propose that the Senedd: 1. Calls on the Welsh Government to scrap the default 20 mph speed limit. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773760 288 Cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit I Cynigiwyd y cynnig. Motion moved. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773761 289 En 2026-09-30T16:46:35 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=11797&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=11797&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 12158 12158 Jason O'Connell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12158 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12158 O'Connell, Jason Diolch, Lywydd. I move this motion, submitted in the name of my colleague Llŷr Powell. Three years ago, Labour imposed the default 20 mph limit across Wales. They told motorists that it was necessary. They told communities it would make them safer and then, after fierce public backlash, they promised to listen. So, let's examine what listening actually meant. In Monmouthshire, residents identified 143 roads that they believed should return to 30 mph. Four were reassessed. How many changed? None. In Denbighshire, more than 300 submissions were received covering 202 roads. How many changed? None. Cardiff reviewed 192 roads, following 933 requests, and only four routes have returned to 30 mph. This is what Government calls progress in their amendment today. An empty reset, once again ignoring cries from the Welsh public, tinkering around the edges, as is becoming common with this Government, afraid to tackle the big issues head on. This isn't just about frustration for motorists. This policy comes at a real cost for our economy. One billion extra minutes of travel time wasted every year; £38.3 million wasted to implement this policy; and up to £8.9 billion in an act of economic self-harm. That's the price of Plaid and Labour's 20 mph policy. But there's an even bigger issue: road safety. The inescapable fact is that Welsh road deaths are rising. In 2025, 91 people were killed on Welsh roads. Each one of those is a tragedy. Plaid's argument today will say that, by opposing default limits, Reform want more deaths on our roads; that we want children to die. The transport Minister said the same in this Chamber last week on the record. Think about that for a second. Plaid would have you believe that the mothers and fathers on this side of the Chamber are pushing for the deaths of children, just so that they can claim a warped sense of superiority in a policy debate. That's a contemptible position to take. We should all expect better of each other in this place and I have absolutely no time for it. So, let me be absolutely clear: we want our roads to be as safe as possible. Plaid blindly pursues 20 mph limits as a fix-all solution to road safety. But 20 mph limits will not stop a drink driver. They won't stop an uninsured driver. And they certainly won't redesign a dangerous junction or fix a collision black spot. Take the Raglan A40 bypass, named Wales's most dangerous junction. Despite years of collisions and a young man sadly losing his life just last year, the only outcome of that tragedy is that the speed limit has been dropped, leaving residents still waiting for real junction safety improvements. After months in power, has Plaid sped up action on this? No, they haven't. And this is the type of single-minded approach that Reform is fighting against: the idea that lowering speed limits will fix everything, while Welsh families are grieving the loss of loved ones. Ninety-one people have lost their lives and Plaid has been focused instead on breaking up the United Kingdom, plotting with Sinn Féin and making us weaker as a result. They've been big on independence, but silent on road safety. We all know where this Government's priorities lie, and it's not in improving road safety for our communities. We need a practical, forward-looking road safety strategy that tackles the real dangers on our roads, targeting dangerous junctions, improving road design, investing in safer crossings and road infrastructure, and above all, a strategy that listens and acts upon the local residents' concerns. Because the people who live on these roads know the dangers much better than anyone sitting in this Chamber today. We need a Government that listens and delivers real improvements, not one that hides behind slogans. I'm calling on this Senedd to back our motion today, end the war on motorists, scrap the 20 mph default limits, and let's get our country motoring again. Diolch. Diolch, Lywydd. Rwy'n gwneud y cynnig hwn, a gyflwynwyd yn enw fy nghyd-Aelod Llŷr Powell. Dair blynedd yn ôl, gosododd Llafur y terfyn diofyn o 20 mya ledled Cymru. Fe wnaethant ddweud wrth fodurwyr ei fod yn angenrheidiol. Fe wnaethant ddweud wrth gymunedau y byddai'n eu gwneud yn fwy diogel ac yna, ar ôl gwrthwynebiad cyhoeddus ffyrnig, fe wnaethant addo gwrando. Felly, gadewch inni archwilio beth oedd gwrando'n ei olygu mewn gwirionedd. Yn sir Fynwy, nododd trigolion 143 o ffyrdd y credent y dylent newid yn ôl i 30 mya. Cafodd pedair eu hailasesu. Faint a newidiodd? Dim un. Yn sir Ddinbych, daeth mwy na 300 o gyflwyniadau i law ar gyfer 202 o ffyrdd. Faint a newidiodd? Dim un. Adolygodd Caerdydd 192 o ffyrdd, yn dilyn 933 o geisiadau, a dim ond pedair ffordd sydd wedi eu newid yn ôl i 30 mya. Dyma beth y mae'r Llywodraeth yn ei alw'n gynnydd yn eu gwelliant heddiw. Ailosod gwag, sydd unwaith eto'n anwybyddu galwadau gan y cyhoedd yng Nghymru, tincran ar yr ymylon, fel sy'n dod yn gyffredin gyda'r Llywodraeth hon, ofn mynd benben â'r materion mawr. Mae'n fwy na rhwystredigaeth i fodurwyr yn unig. Mae'r polisi hwn yn gost go iawn i'n heconomi. Biliwn o funudau ychwanegol o amser teithio'n cael ei wastraffu bob blwyddyn; £38.3 miliwn yn cael ei wastraffu ar weithredu'r polisi hwn; a hyd at £8.9 biliwn mewn gweithred o hunan-niwed economaidd. Dyna bris polisi 20 mya Plaid Cymru a Llafur. Ond mae yna fater hyd yn oed yn fwy: diogelwch ar y ffyrdd. Y ffaith anochel amdani yw bod nifer y marwolaethau ar y ffyrdd yng Nghymru yn cynyddu. Yn 2025, lladdwyd 91 o bobl ar ffyrdd Cymru. Mae pob un o'r rheini'n drasiedi. Bydd dadl Plaid Cymru heddiw yn dweud, drwy wrthwynebu terfynau diofyn, fod Reform eisiau mwy o farwolaethau ar ein ffyrdd; ein bod ni eisiau i blant farw. Cofnodwyd y Gweinidog trafnidiaeth yn dweud hynny yn y Siambr hon yr wythnos diwethaf. Meddyliwch am hynny am eiliad. Byddai Plaid Cymru am i chi gredu bod y mamau a'r tadau ar yr ochr hon i'r Siambr yn gwthio am farwolaethau plant, yn unswydd er mwyn iddynt allu hawlio ymdeimlad o ragoriaeth mewn dadl bolisi. Mae'n safbwynt gwarthus. Dylem i gyd ddisgwyl gwell gan ein gilydd yn y lle hwn ac nid oes gennyf unrhyw amser ar gyfer hynny. Felly, gadewch imi fod yn hollol glir: rydym eisiau i'n ffyrdd fod mor ddiogel â phosibl. Mae Plaid Cymru'n mynd ar drywydd terfynau 20 mya fel ateb hollgynhwysol i ddiogelwch ar y ffyrdd. Ond ni fydd terfynau 20 mya yn atal rhywun sy'n yfed a gyrru. Ni fyddant yn atal gyrrwr heb yswiriant. Ac yn sicr ni fyddant yn ailgynllunio cyffordd beryglus nac yn mynd i'r afael â mannau drwg am ddamweiniau. Dilynwch ffordd osgoi A40 Rhaglan, a enwir yn gyffordd fwyaf peryglus Cymru. Er gwaethaf blynyddoedd o wrthdrawiadau a dyn ifanc yn colli ei fywyd y llynedd, unig ganlyniad y drasiedi honno oedd bod y terfyn cyflymder wedi'i ostwng, gan adael trigolion yn dal i aros am welliannau diogelwch go iawn ar y gyffordd. Ar ôl misoedd mewn grym, a yw Plaid Cymru wedi cyflymu camau gweithredu ar hyn? Naddo. A dyma'r math o ddull unllygeidiog o weithredu y mae Reform yn ymladd yn ei erbyn: y syniad y bydd gostwng terfynau cyflymder yn datrys popeth, tra bod teuluoedd Cymru'n galaru am golli anwyliaid. Mae 91 o bobl wedi colli eu bywydau ac mae Plaid Cymru wedi bod yn canolbwyntio yn lle hynny ar chwalu'r Deyrnas Unedig, cynllwynio gyda Sinn Féin a'n gwneud ni'n wannach o ganlyniad. Maent wedi siarad llawer am annibyniaeth, ond yn fud ynghylch diogelwch ar y ffyrdd. Rydym i gyd yn gwybod ble mae blaenoriaethau'r Llywodraeth hon, ac nid yw'n cynnwys gwella diogelwch ar y ffyrdd i'n cymunedau. Mae angen strategaeth diogelwch ffyrdd ymarferol, flaengar sy'n mynd i'r afael â'r peryglon go iawn ar ein ffyrdd, yn targedu cyffyrdd peryglus, yn gwella cynllun ffyrdd, yn buddsoddi mewn croesfannau mwy diogel a seilwaith ffyrdd, ac yn anad dim, strategaeth sy'n gwrando ac yn gweithredu ar bryderon trigolion lleol. Oherwydd mae'r bobl sy'n byw ar y ffyrdd hyn yn gwybod am y peryglon yn llawer gwell nag unrhyw un sy'n eistedd yn y Siambr hon heddiw. Rydym angen Llywodraeth sy'n gwrando ac yn cyflawni gwelliannau go iawn, nid un sy'n cuddio y tu ôl i sloganau. Rwy'n galw ar y Senedd hon i gefnogi ein cynnig heddiw, i ddod â'r rhyfel ar fodurwyr i ben, i gael gwared ar y terfynau diofyn 20 mya, a gadewch inni gael ein gwlad i foduro eto. Diolch. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773762 290 En 2026-09-30T16:50:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=12002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=12002&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773765 291 Cy 2026-09-30T16:51:16 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=12078&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=12078&l=en 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Sarah Cooper-Lesadd. O, mae'n ddrwg gen i. Sori. Arhoswch am funud.  Rwyf wedi dethol y gwelliant i'r cynnig. Galwaf ar y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth i gynnig yn ffurfiol welliant 1 yn enw Heledd Fychan. Weinidog. Sarah Cooper-Lesadd. I do apologise. Just wait a moment.  I have selected the amendment to the motion, and I call on the Deputy Minister for Transport to move formally amendment 1, tabled in the name of Heledd Fychan. Minister. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773767 292 Cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit I Gwelliant 1—Heledd Fychan Dileu popeth a rhoi yn ei le: Cynnig bod y Senedd: 1. Yn nodi bod nifer y gwrthdrawiadau a’r anafusion wedi lleihau ar ffyrdd 20 mya a 30 mya yng Nghymru ers cyflwyno’r terfyn cyflymder diofyn o 20 mya dair blynedd yn ôl. 2. Yn cydnabod cynnydd awdurdodau lleol ledled Cymru o ran newid rhai terfynau cyflymder yn ôl i 30 mya, lle y bo’n briodol, yn dilyn gwaith ymgysylltu â chymunedau. Amendment 1—Heledd Fychan Delete all and replace with: To propose that the Senedd: 1. Notes that collisions and casualties have reduced on 20 mph and 30 mph roads in Wales since the default 20 mph speed limit was introduced three years ago. 2. Recognises the progress local authorities across Wales are making with changing some speed limits back to 30 mph, where this is appropriate, following engagement with their communities. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773768 293 Cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit I Cynigiwyd gwelliant 1. Amendment 1 moved. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773769 294 En 2026-09-30T16:51:35 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=12097&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=12097&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Deputy Minister for Transport Y Dirprwy Weinidog Trafnidiaeth Hooper, Mark Yes, I move. Rwy'n cynnig. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773771 295 Cy 2026-09-30T16:51:36 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=12098&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=12098&l=en 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch yn fawr iawn. Ac yn awr, Sarah Cooper-Lesadd. Thank you very much. And now, Sarah Cooper-Lesadd. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773776 296 En 2026-09-30T16:51:41 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=12103&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=12103&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 12167 12167 Sarah Cooper-Lesadd AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12167 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12167 Cooper-Lesadd, Sarah For three years, the word was everywhere. It was in the first election pledge Reform made in Wales. It was on their Facebook page. One of their candidates said it to the camera while standing in front of a 50 mph sign. The word is 'blanket', and it is missing here today because it was never true. Flexibility was built into this law from the start, and it is not an afterthought or a concession. It is the design. Twenty miles an hour is the start, not the destination, and the Welsh Government accepted very early on that the lower limit would not be right everywhere. And so every highway authority in Wales was given criteria, guidance and funding to decide, road by road, where 30 mph should remain. That is the whole architecture of the policy, a national starting point, and local judgment can be exercised where it does not apply. Whatever else is said, 20 mph is not a blanket, and it never was. Some councils have judicially applied that flexibility immediately, and there are countless examples of where that is the case. Gwynedd applied exemptions to over 80 areas of road from the very beginning. They assessed their network systematically and argued that the arterial routes and roads with fewer than 20 buildings per kilometre should stay at 30 mph. On the A4086 between Nant Peris and Llanberis, they kept sections of 30 mph not only because of housing density, but because they were concerned about the response times of the mountain rescue team. That is a real example of a local authority using its judgment to weigh the local conditions and apply an exemption, as is allowed already in the law. Likewise, Torfaen did exactly the same, and when the Government opened the door to further reviews in 2024, they proposed increasing the numbers to 44. While places like Gwynedd are mainly rural in nature, other places are more densely built up, and there are cases where local authorities have judged that exemptions would be inappropriate. That is a case of local leadership in action, not of national legislation. That's something that Plaid Cymru has exercised from the very beginning, that discretion. And when councils propose reverting dozens of roads to 30 mph under revised guidance, that is not the policy failing, that is the evidence that the policy works. If this were genuinely 'blanket', these reviews would not happen at all. I want to deal with two further claims, because they have been repeated as often as the word itself. The first is journey times. Transport for Wales found that reducing speeds to 20 mph results in an average increase of about one minute per journey. One minute. That ties in well to my second point. There is a view that increased journey times put visitors off from coming to Wales. The evidence I've seen proves contrary to my point. A Visit Wales survey in 2023 asked about 2,000 people why they chose not to visit Wales. Thirteen distinct reasons were identified. The speed limit was listed as a minor factor by 3 per cent of the respondents. Around 73 per cent were likely planning to return at some point in the future. Clearly, 20 mph isn't limiting tourism to Wales. So, let us be clear about what is in front of us. Members opposite are asking for flexibility, but this has been available since 2022, the same flexibility that Gwynedd and Torfaen have been using all along. The honest answer is that applying for these exemptions requires patience. It is slower than a motion, and it makes a far worse soundbite, but this is work that actually changes a road and is being done by councils who have got on with the job, rather than telling— Am dair blynedd, roedd y gair ym mhobman. Roedd yn yr addewid etholiadol cyntaf a wnaeth Reform yng Nghymru. Roedd ar eu tudalen Facebook. Dywedodd un o'u hymgeiswyr y gair wrth y camera wrth sefyll o flaen arwydd 50 mya. 'Cyffredinol' ('blanket') oedd y gair, ac ni chaiff ei ddefnyddio yma heddiw am nad oedd erioed yn wir. Roedd hyblygrwydd wedi'i adeiladu i mewn i'r gyfraith hon o'r cychwyn cyntaf, ac nid yw'n ôl-ystyriaeth nac yn gonsesiwn. Mae'n rhan o'i chynllun. Ugain milltir yr awr yw'r cychwyn, nid y cyrchfan, a derbyniodd Llywodraeth Cymru yn gynnar iawn na fyddai'r terfyn isaf yn iawn ym mhobman. Ac felly rhoddwyd meini prawf, canllawiau a chyllid i bob awdurdod priffyrdd yng Nghymru allu penderfynu, fesul ffordd, lle dylai 30 mya aros. Dyna bensaernïaeth y polisi, man cychwyn cenedlaethol, a gellir barnu'n lleol lle nad yw'n berthnasol. Beth bynnag arall a ddywedir, nid polisi cyffredinol yw 20 mya, ac ni fu'n hynny erioed. Mae rhai cynghorau wedi cymhwyso'r hyblygrwydd hwnnw'n gyfreithiol ar unwaith, ac mae yna enghreifftiau dirifedi o ble mae hynny'n wir. Cymhwysodd Gwynedd eithriadau i dros 80 o rannau o ffyrdd o'r cychwyn cyntaf. Fe wnaethant asesu eu rhwydwaith yn systematig a dadlau y dylai'r llwybrau rhydwelïol a ffyrdd gyda llai nag 20 adeilad fesul cilomedr aros yn rhai 30 mya. Ar yr A4086 rhwng Nant Peris a Llanberis, fe wnaethant gadw rhannau'n 30 mya nid yn unig oherwydd dwysedd tai, ond oherwydd eu bod yn pryderu am amseroedd ymateb y tîm achub mynydd. Dyna enghraifft go iawn o awdurdod lleol yn defnyddio ei grebwyll i bwyso a mesur yr amodau lleol a chymhwyso eithriad, fel y caniateir ei wneud eisoes yn y gyfraith. Yn yr un modd, fe wnaeth Torfaen yr un peth, a phan agorodd y Llywodraeth y drws i adolygiadau pellach yn 2024, fe wnaethant gynnig cynyddu'r niferoedd i 44. Er bod llefydd fel Gwynedd yn wledig eu natur at ei gilydd, mae llefydd eraill yn cynnwys dwysedd uwch o adeiladau, ac mae yna achosion lle mae awdurdodau lleol wedi barnu y byddai eithriadau'n amhriodol. Arweinyddiaeth leol ar waith yw hynny, nid deddfwriaeth genedlaethol. Mae'r disgresiwn hwn yn rhywbeth y mae Plaid Cymru wedi'i arfer o'r cychwyn cyntaf. A phan fydd cynghorau'n cynnig newid dwsinau o ffyrdd yn ôl i 30 mya o dan ganllawiau diwygiedig, nid polisi sy'n methu yw hynny, ond tystiolaeth fod y polisi'n gweithio. Pe bai'n wirioneddol gyffredinol, ni fyddai'r adolygiadau hyn yn digwydd o gwbl. Rwyf am ymdrin â dau honiad arall, oherwydd maent wedi cael eu hailadrodd mor aml â'r gair ei hun. Y cyntaf yw amseroedd teithio. Canfu Trafnidiaeth Cymru fod gostwng cyflymder i 20 mya yn arwain at gynnydd cyfartalog o tua munud y daith. Un funud. Mae hynny'n cysylltu'n dda â fy ail bwynt. Mae yna farn fod amseroedd teithio hirach yn atal ymwelwyr rhag dod i Gymru. Mae'r dystiolaeth a welais i yn profi'r gwrthwyneb. Gofynnodd arolwg Croeso Cymru yn 2023 i tua 2,000 o bobl pam eu bod wedi dewis peidio ag ymweld â Chymru. Nodwyd 13 o resymau gwahanol. Rhestrwyd y terfyn cyflymder fel ffactor bach gan 3 y cant o'r ymatebwyr. Roedd tua 73 y cant yn debygol o gynllunio i ddychwelyd ar ryw adeg yn y dyfodol. Yn amlwg, nid yw 20 mya yn cyfyngu ar dwristiaeth i Gymru. Felly, gadewch inni fod yn glir ynglŷn â'r hyn sydd o'n blaenau. Mae'r Aelodau gyferbyn yn gofyn am hyblygrwydd, ond mae hynny wedi bod ar gael ers 2022, yr un hyblygrwydd ag y mae Gwynedd a Thorfaen wedi bod yn ei ddefnyddio ar hyd yr amser. Yr ateb gonest yw bod gwneud cais am yr eithriadau hyn yn galw am amynedd. Mae'n arafach na chynnig, ac nid yw'n fawr o werth fel sylw bachog, ond mae hwn yn waith sy'n newid ffordd mewn gwirionedd ac mae'n cael ei wneud gan gynghorau sydd wedi bwrw ymlaen â'r gwaith, yn hytrach na dweud— 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773839 297 En 2026-09-30T16:55:43 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=12345&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=12345&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 7 7 Aelod o'r Senedd / Member of the Senedd Senedd, Aelod o'r Senedd / Member of the Will you take an intervention? A wnewch chi dderbyn ymyriad? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773753 298 En 2026-09-30T16:55:44 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=12346&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=12346&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 12167 12167 Sarah Cooper-Lesadd AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12167 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12167 Cooper-Lesadd, Sarah —no—rather than telling visitors that it's not worth the journey. I am told that Reform have been monitoring me very closely, including what I eat for lunch. I rather thought that effective opposition was about the governance of our roads, that is clearly not the case. —na—yn hytrach na dweud wrth ymwelwyr nad yw'n werth y daith. Dywedir wrthyf fod Reform wedi bod yn fy monitro'n agos iawn, gan gynnwys yr hyn rwy'n ei fwyta i ginio. Roeddwn i'n meddwl bod bod yn wrthblaid effeithiol yn ymwneud â llywodraethu ein ffyrdd, ond mae’n amlwg nid yw hynny'n wir. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773763 299 Cy 2026-09-30T16:56:19 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=12381&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=12381&l=en 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 12153 12153 Helen Jenner AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Leader of the Opposition Arweinydd yr Wrthblaid Jenner, Hellen Dwi’n croesawu’r cyfle i gymryd rhan yn y ddadl yma, ac yn diolch i fy nghyd-Aelodau am eu cyfraniadau heddiw. Mae’n safbwynt ni ar 20 mya yn glir. Fe wnaethon ni sefyll ar addewid i gael gwared ar y polisi diofyn a mynd yn ôl at derfynau cyflymder sy’n seiliedig ar dystiolaeth. Dyna yw ein safbwynt ni o hyd. Ni fyddwn ni’n ymddiheuro am sefyll dros synnwyr cyffredin ac arbed arian cyhoeddus. I welcome the opportunity to take part in this debate, and I thank my fellow Members for their contributions today. Our position on the 20 mph limit is clear. We stood on a pledge to scrap the default policy and to return to speed limits that are based on evidence. That remains our position. We make no apology for standing up for common sense and saving public money. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773764 300 En 2026-09-30T16:56:49 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=12411&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=12411&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 12153 12153 Helen Jenner AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Jenner, Hellen I want to concentrate my contribution on what the 20 mph default policy has actually meant for communities and councils across my constituency of Bangor Conwy Môn. When the default policy—the default policy—was first introduced, local authorities were required to make substantial changes across their road networks before many of those same roads were then reconsidered and, in some cases, changed back again. On Ynys Môn, nearly 700 road signs were replaced ahead of the introduction of the default limit. The council then had to revisit a number of roads, consider 25 proposals to restore 30 mph limits and ultimately approve 22 of them. Is it any wonder our electors get so frustrated when public money is wasted in this way? Conwy Borough County Council has been through the same process. It received 702 representations relating to 149 streets or sections of road, before further roads were subsequently returned to 30 mph. Gwynedd also identified a significant number of locations where 30 mph was considered the more appropriate limit. This tells us something very simple. The road network of north Wales cannot sensibly be governed by a one-size-fits-all assumption. Bangor Conwy Môn contains a city, large towns, villages, rural communities, schools, hospitals, residential estates and major connecting roads. A road through central Bangor is not necessarily performing the same function as a road through rural Ynys Môn or Dyffryn Conwy. Yet the policy started from the assumption that 20 mph should be the norm and then forced councils to work backwards from there. It was nothing less than lazy politics. In 2024-25, the Welsh Government allocated £107,500 to Ynys Môn, £110,000 to Conwy and £20,000 to Gwynedd specifically for implementation of the 20 mph policy. Further funding followed in 2025-26, including £421,000 for Môn, £120,000 for Conwy and £54,000 for Gwynedd. Across those three authorities, that is £832,568 over two financial years. That does not capture all of the officer time involved in reviewing roads, consulting residents, preparing traffic regulation orders, dealing with objections, changing signage and then, in some cases, going back to roads that had only recently been altered. People are entitled to ask whether that was a good use of public money.  I want to be equally clear about what Reform is proposing, because there should be no attempt to misrepresent our position. We are not saying that every road should revert back to 30 mph. There are roads outside schools, hospitals and through residential communities where 20 mph will quite properly be the safest and most appropriate limit. What we reject is the default. The starting point should be the road itself, its location, its character, its collision history, the number of pedestrians using it, whether there is a school or hospital nearby, whether it is a residential street or an important route connecting rural communities. That is what an evidence-led system should look like, a commonsense system. For many people across Bangor Conwy Môn, particularly in rural communities, the car is not a luxury, it is how people get to work, take their children to school, attend hospital appointments and access shops and essential services. Transport policy has to recognise that reality as well as the importance of road safety. The experience of the last three years has shown that councils are already having to make these judgments road by road. Reform believes they should have been allowed to make those judgments in the first place. Scrap the default, keep 20 mph where the evidence supports it, set limits according to the road and the community it serves. That is a far more sensible approach for Bangor Conwy Môn, for rural Wales and, we believe, for Wales as a whole. Diolch yn fawr. Rwyf am ganolbwyntio fy nghyfraniad ar yr hyn y mae'r polisi diofyn 20 mya wedi'i olygu mewn gwirionedd i gymunedau a chynghorau ar draws fy etholaeth, Bangor Conwy Môn. Pan gyflwynwyd y polisi diofyn—y polisi diofyn—am y tro cyntaf, roedd yn ofynnol i awdurdodau lleol wneud newidiadau sylweddol ar draws eu rhwydweithiau ffyrdd cyn i lawer o'r ffyrdd hynny gael eu hailystyried, a’u newid yn ôl eto mewn rhai achosion. Ar Ynys Môn, cafodd bron i 700 o arwyddion ffyrdd eu hailosod cyn cyflwyno'r terfyn diofyn. Yna bu'n rhaid i'r cyngor ailymweld â nifer o ffyrdd, ystyried 25 o gynigion i adfer terfynau 30 mya a chymeradwyo 22 ohonynt yn y pen draw. A yw'n syndod o gwbl fod ein hetholwyr yn teimlo mor rhwystredig pan gaiff arian cyhoeddus ei wastraffu yn y ffordd hon? Mae Cyngor Bwrdeistref Sirol Conwy wedi bod drwy'r un broses. Daeth 702 o sylwadau i law yn ymwneud â 149 o strydoedd neu rannau o ffyrdd, cyn i ffyrdd pellach gael eu newid yn ôl i 30 mya wedi hynny. Nododd Gwynedd hefyd nifer sylweddol o leoliadau lle credid bod 30 mya yn derfyn mwy priodol. Mae hyn yn dweud rhywbeth syml iawn wrthym. Ni ellir llywodraethu rhwydwaith ffyrdd gogledd Cymru’n synhwyrol gan ragdybiaeth un maint i bawb. Mae Bangor Conwy Môn yn cynnwys dinas, trefi mawr, pentrefi, cymunedau gwledig, ysgolion, ysbytai, ystadau preswyl a ffyrdd cysylltu mawr. Nid yw ffordd trwy ganol Bangor o reidrwydd yn cyflawni'r un swyddogaeth â ffordd trwy gefn gwlad Ynys Môn neu Ddyffryn Conwy. Eto i gyd, dechreuodd y polisi o'r rhagdybiaeth y dylai 20 mya fod yn norm ac yna gorfododd gynghorau i weithio'n ôl o'r fan honno. Gwleidyddiaeth ddiog oedd hon. Yn 2024-25, dyrannodd Llywodraeth Cymru £107,500 i Ynys Môn, £110,000 i Gonwy a £20,000 i Wynedd yn benodol ar gyfer gweithredu'r polisi 20 mya. Dilynodd cyllid pellach yn 2025-26, gan gynnwys £421,000 i Fôn, £120,000 i Gonwy a £54,000 i Wynedd. Ar draws y tri awdurdod, dyna £832,568 dros ddwy flynedd ariannol. Nid yw hynny'n cynnwys yr holl amser swyddogion a oedd yn gysylltiedig ag adolygu ffyrdd, ymgynghori â thrigolion, paratoi gorchmynion rheoleiddio traffig, delio â gwrthwynebiadau, newid arwyddion, a mynd yn ôl at ffyrdd a oedd newydd gael eu newid yn ddiweddar mewn rhai achosion. Mae gan bobl hawl i ofyn a oedd hynny'n ddefnydd da o arian cyhoeddus. Rwyf am fod yr un mor glir ynglŷn â'r hyn y mae Reform yn ei gynnig, oherwydd ni ddylai fod unrhyw ymgais i gamliwio ein safbwynt. Nid ydym yn dweud y dylai pob ffordd newid yn ôl i 30 mya. Mae yna ffyrdd y tu allan i ysgolion, ysbytai a thrwy gymunedau preswyl lle bydd 20 mya yn hollol briodol fel y terfyn mwyaf diogel ac addas. Y terfyn diofyn yw’r hyn rydym yn ei wrthod. Y ffordd ei hun ddylai fod yn fan cychwyn, ei lleoliad, ei natur, ei hanes o wrthdrawiadau, nifer y cerddwyr sy'n ei defnyddio, a oes ysgol neu ysbyty gerllaw, a yw'n stryd breswyl neu'n llwybr pwysig sy'n cysylltu cymunedau gwledig. Dyna sut y dylai system sy'n seiliedig ar dystiolaeth weithredu, system synnwyr cyffredin. I lawer o bobl ledled Bangor Conwy Môn, yn enwedig mewn cymunedau gwledig, nid moethusrwydd yw'r car, dyna sut y mae pobl yn cyrraedd y gwaith, yn mynd â'u plant i'r ysgol, yn mynychu apwyntiadau ysbyty ac yn cyrraedd siopau a gwasanaethau hanfodol. Rhaid i bolisi trafnidiaeth gydnabod y realiti hwnnw yn ogystal â phwysigrwydd diogelwch ar y ffyrdd. Mae profiad y tair blynedd diwethaf wedi dangos bod cynghorau eisoes yn gorfod gwneud y penderfyniadau hyn fesul ffordd. Mae Reform yn credu y dylent fod wedi cael gwneud y penderfyniadau hynny yn y lle cyntaf. Diddymwch y cyflymder diofyn, cadwch 20 mya lle mae'r dystiolaeth yn ei gefnogi, gosodwch derfynau yn ôl y ffordd a'r gymuned y mae'n ei gwasanaethu. Mae hwnnw'n ddull llawer mwy synhwyrol i Fangor Conwy Môn, i gefn gwlad Cymru, ac i Gymru gyfan yn ein barn ni. Diolch yn fawr. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773743 301 En 2026-09-30T17:00:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=12602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=12602&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773766 302 En 2026-09-30T17:00:55 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=12657&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=12657&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 5107 5107 Vikki Howells AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5107 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5107 Howells, Vikki Welsh Labour will be opposing this motion today, but we will be supporting the amendment that has been tabled by the Welsh Government. At the start of this debate, it's worth remembering why the previous Welsh Labour Government introduced the 20 mph policy. That's to protect children and families from road collisions, to make our roads safer and, ultimately, to save lives. And let's just take a second to remind ourselves of the evidence base. It's nearly a decade now since the OECD highlighted research that consistently showed that lower speeds reduce deaths and injuries. There's more time to react and collisions will lead to reduced levels of harm. Similarly, a survey of the international evidence base shows that, on average, a person is around five times more likely to be killed when hit by a vehicle travelling at around 30 mph than they are from a vehicle travelling around 20 mph. And taking evidence from closer to home, Dr David Hanna, University Hospital of Wales paediatric emergency consultant said, and I quote, that road traffic accidents are the largest cause of serious injury in children: 'It’s simple, slower speeds save lives! Every year in Wales we see the devastating impacts road traffic collisions have on children and their families. They are the biggest single cause of serious injury in children who are typically walking or cycling. 'Children have less road awareness than adults and can be difficult to see. They also tend to be struck higher on the body than adults due to their smaller height, and more likely to suffer severe injuries as a result. So, the 20mph limit will help reduce the number of collisions and severity of injuries.' And the evidence shows that our roads have become safer. Vehicle speeds have slowed and the number of collisions on 20 mph and 30 mph roads has fallen. Last year, there were 3,000 collisions—3,000 too many of course, but a fall of 300 from 2022. And in the first quarter of this year, there were 621 collisions, a 15 per cent fall compared with the first quarter of 2023. On the second anniversary of the introduction of the policy, the BBC reported that there had been nearly 900 fewer road casualties and 14 fewer deaths at those lower speeds. And I would say to the Reform spokesperson, when you quoted evidence of the number of deaths on our roads going up, you should be transparent with this Senedd and use your closing remarks to clarify, because we've all got a responsibility not to mislead this Senedd, to clarify that the evidence base you were using there is from deaths across roads with all speed limits, and it's not an accurate description of the situation on 20 and 30 mph roads. [Interruption.] No, I haven't got time. [Interruption.] You've got time later, as you well know. However, we have also said that we should have done more to bring people with us when we introduced the policy. That's why we learnt lessons, listened and acted on what we heard. We spoke to drivers up and down the country, as well as businesses, communities and councils across Wales. And my colleague Ken Skates, when he returned to the role of transport Secretary, reviewed the policy and changed the guidance for local authorities. That gave councils greater flexibility, as other Members have already pointed out, to look again at individual roads and to return them to 30 mph where it is safe to do so and if that's what's right for the area. Since then, some local authorities have decided to change speed limits back to 30 mph, whilst others haven't felt the need. To give an example, in my own home area of Rhondda Cynon Taf, 22 roads were returned to 30 mph after a transparent process where local residents and elected members, including me, had the opportunity to express their views. And there's been a similar picture in Merthyr Tydfil too. And that's how it should be: the degree of change being determined locally in each area, not centrally by the Welsh Government. And that's the approach that I believe that this Plaid Cymru Welsh Government should continue to take: listen, learn, and give people a meaningful say in the decisions that affect their communities. So, I would say to the Deputy Minister that those lessons about listening to people and acting should be taken on board by this Government across all policy areas. Diolch. Bydd Llafur Cymru'n gwrthwynebu'r cynnig hwn heddiw, ond byddwn yn cefnogi'r gwelliant a gyflwynwyd gan Lywodraeth Cymru. Ar ddechrau'r ddadl hon, mae'n werth cofio pam y cyflwynodd y Llywodraeth Lafur flaenorol yng Nghymru y polisi 20 mya, sef i ddiogelu plant a theuluoedd rhag gwrthdrawiadau ffordd, i wneud ein ffyrdd yn fwy diogel ac yn y pen draw, i achub bywydau. A gadewch inni roi eiliad i atgoffa ein hunain o'r sylfaen dystiolaeth. Mae bron i ddegawd bellach ers i'r Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd dynnu sylw at ymchwil a ddangosodd yn gyson fod cyflymderau is yn lleihau niferoedd marwolaethau ac anafiadau. Mae mwy o amser i ymateb a bydd gwrthdrawiadau'n arwain at lefelau is o niwed. Yn yr un modd, mae arolwg o'r sylfaen dystiolaeth ryngwladol yn dangos, ar gyfartaledd, fod unigolyn tua phum gwaith yn fwy tebygol o gael ei ladd pan gaiff ei daro gan gerbyd sy'n teithio tua 30 mya na chan gerbyd sy'n teithio tua 20 mya. A chan edrych ar dystiolaeth yn nes at adref, dywedodd Dr David Hanna, meddyg ymgynghorol pediatrig brys yn Ysbyty Athrofaol Cymru, mai damweiniau traffig ar y ffyrdd yw prif achos anafiadau difrifol mewn plant. 'Mae'n syml, mae cyflymderau arafach yn achub bywydau! Bob blwyddyn yng Nghymru gwelwn yr effeithiau dinistriol y mae gwrthdrawiadau traffig ar y ffyrdd yn eu cael ar blant a'u teuluoedd. Dyma brif achos anafiadau difrifol mewn plant sydd fel arfer yn cerdded neu'n beicio. 'Mae gan blant lai o ymwybyddiaeth o’r ffordd nag oedolion a gallant fod yn anodd eu gweld. Maent hefyd yn tueddu i gael eu taro'n uwch ar y corff nag oedolion am eu bod yn fyrrach ac yn fwy tebygol o ddioddef anafiadau difrifol o ganlyniad. Felly bydd y terfyn 20 mya yn helpu i leihau nifer y gwrthdrawiadau a difrifoldeb anafiadau.' Ac mae'r dystiolaeth yn dangos bod ein ffyrdd wedi dod yn fwy diogel. Mae cyflymder cerbydau wedi arafu ac mae nifer y gwrthdrawiadau ar ffyrdd 20 mya a 30 mya wedi gostwng. Y llynedd, cafwyd 3,000 o wrthdrawiadau—3,000 yn ormod wrth gwrs, ond gostyngiad o 300 o gymharu â 2022. Ac yn chwarter cyntaf y flwyddyn hon cafwyd 621 o wrthdrawiadau, gostyngiad o 15 y cant o'i gymharu â chwarter cyntaf 2023. Ddwy flynedd ers cyflwyno'r polisi, adroddodd y BBC fod bron i 900 yn llai o bobl wedi’u hanafu ar y ffyrdd a 14 yn llai o farwolaethau ar y cyflymderau is hynny. A hoffwn ddweud wrth lefarydd Reform, pan wnaethoch chi ddyfynnu tystiolaeth fod nifer y marwolaethau ar ein ffyrdd yn cynyddu, dylech fod yn dryloyw gyda'r Senedd a defnyddio eich sylwadau cloi i egluro, gan fod gennym oll gyfrifoldeb i beidio â chamarwain y Senedd hon, fod y sylfaen dystiolaeth roeddech chi'n ei defnyddio ar farwolaethau yn cynnwys ffyrdd â phob terfyn cyflymder ac nad yw'n ddisgrifiad cywir o'r sefyllfa ar ffyrdd 20 a 30 mya. [Torri ar draws.] Na, nid oes gennyf amser. [Torri ar draws.] Mae gennych chi amser yn ddiweddarach, fel y gwyddoch chi'n iawn. Fodd bynnag, rydym wedi dweud hefyd y dylem fod wedi gwneud mwy i ddod â phobl gyda ni pan gyflwynwyd y polisi. Dyna pam y gwnaethom ddysgu gwersi, gwrando a gweithredu ar yr hyn a glywsom. Fe wnaethom siarad â gyrwyr ledled y wlad, yn ogystal â busnesau, cymunedau a chynghorau ledled Cymru. A phan ddychwelodd i rôl Ysgrifennydd trafnidiaeth, adolygodd fy nghyd-Aelod, Ken Skates, y polisi a newidiodd y canllawiau ar gyfer awdurdodau lleol. Rhoddodd hynny fwy o hyblygrwydd i gynghorau, fel y mae Aelodau eraill eisoes wedi'i nodi, i edrych eto ar ffyrdd unigol a'u newid yn ôl i 30 mya lle mae'n ddiogel gwneud hynny ac os mai dyna sy'n iawn i'r ardal. Ers hynny, mae rhai awdurdodau lleol wedi penderfynu newid terfynau cyflymder yn ôl i 30 mya, lle nad yw eraill wedi teimlo'r angen. I roi enghraifft, yn fy ardal fy hun yn Rhondda Cynon Taf, cafodd 22 o ffyrdd eu newid yn ôl i 30 mya ar ôl proses dryloyw lle cafodd trigolion lleol ac aelodau etholedig, gan fy nghynnwys i fy hun, gyfle i fynegi eu barn. Ac mae darlun tebyg wedi bod ym Merthyr Tudful hefyd. A dyna sut y dylai fod: caiff graddau'r newid ei bennu'n lleol ym mhob ardal, nid yn ganolog gan Lywodraeth Cymru. A dyna'r dull y credaf y dylai Llywodraeth Plaid Cymru barhau i'w weithredu: gwrando, dysgu, a rhoi llais ystyrlon i bobl yn y penderfyniadau sy'n effeithio ar eu cymunedau. Felly, rwy’n dweud wrth y Dirprwy Weinidog y dylai'r Llywodraeth hon ystyried y gwersi ynghylch gwrando ar bobl a gweithredu ar draws pob maes polisi. Diolch. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773770 303 En 2026-09-30T17:05:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=12902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=12902&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773772 304 En 2026-09-30T17:05:59 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=12961&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=12961&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 212 212 Janet Finch-Saunders AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=212 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=212 Finch-Saunders, Janet Now, of course, I was here when this legislation came forward, as were my Welsh Conservative colleagues, and right from day one we said 'no' to the 20 mph default, blanket—call it what you like. The fact was that the majority of our roads were being turned back— Nawr, wrth gwrs, roeddwn i yma pan ddaeth y ddeddfwriaeth hon gerbron, fel roedd fy nghyd-Aelodau yn y Ceidwadwyr Cymreig, ac o'r diwrnod cyntaf, fe wnaethom ni ddweud 'na' wrth y cynllun diofyn 20 mya ‘blanket’—galwch ef yn beth bynnag a fynnwch. Y ffaith oedd bod y rhan fwyaf o'n ffyrdd yn cael eu troi'n ôl—. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773773 305 En 2026-09-30T17:06:22 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=12984&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=12984&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw [Inaudible.]—playing word bingo here now. Can I just remind you that there was a ruling in the previous Senedd—a very clear ruling—on the use of the word 'blanket' in terms of this debate? I'm very cognisant that all Members so far have used the terms of the debate as set, which is 'default', indeed, so if we can keep to— [Anghlywadwy.]—chwarae bingo geiriau yma nawr. A gaf i eich atgoffa bod dyfarniad yn y Senedd flaenorol—dyfarniad clir iawn—ar ddefnyddio'r gair 'blanket' mewn perthynas â’r ddadl hon? Rwy'n ymwybodol iawn fod pob Aelod hyd yma wedi defnyddio termau'r ddadl fel y'u gosodwyd, sef 'diofyn' yn wir, felly os gallwn gadw at— 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773774 306 En 2026-09-30T17:06:39 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=13001&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=13001&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 212 212 Janet Finch-Saunders AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=212 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=212 Finch-Saunders, Janet I used both. [Laughter.] Fe ddefnyddiais y ddau. [Chwerthin.]  16265 7 2026-09-30T13:30:01 773775 307 En 2026-09-30T17:06:43 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=13005&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=13005&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Well, Janet, can I just make clear to you that the standards commissioner and others have ruled on this and that 'blanket' is not appropriate? Wel, Janet, a gaf i egluro i chi fod y comisiynydd safonau ac eraill wedi dyfarnu ar hyn ac nad yw 'blanket' yn briodol? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773777 308 En 2026-09-30T17:06:50 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=13012&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=13012&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 212 212 Janet Finch-Saunders AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=212 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=212 Finch-Saunders, Janet I apologise for using the word 'blanket'. Anyway, we knew at that time, when the road network was subjected to 20 mph, 2024, it increased from 2 per cent to 37 per cent by road length. The Welsh Government's 2022 impact assessment estimated direct financial costs of around £33 million and a central net economic disbenefit of £4.54 billion over the years. Now, what kind of Government actually persuades or brings forward legislation that then damages its own residents and businesses? Absolutely rubbish. Now, in October 2025, Ynys Môn county council's planning and orders committee approved 22 of 25 exception proposals to return sections of road from 20 mph to 30 mph. And as Helen Jenner has quite rightly mentioned, the cost of this makes this institution, actually, and those in Government at that time, a laughing stock. Only it would be, if it wasn't so serious. Now, I support the motion calling on the Welsh Government to scrap Labour and Plaid Cymru's default 20 mph speed limit. Let me be clear, this is not an argument against 20 mph limits outside schools, near playgrounds, around hospitals or on highly populated residential streets, where evidence does show a genuine safety need. It is an argument against a blunt, one-size-fits-all default that treats very different roads as though they were the same. The Welsh Conservatives are clear: restore the 30 mph default while retaining 20 mph limits where they protect pedestrians and vulnerable road users. Now, Labour and Plaid Cymru, you chose the opposite approach, and, to this day, your co-operation agreement has left the legacy of this Senedd and, indeed, Wales with some terrible decisions made during that co-operation agreement, this being one of them. They imposed the default first, leaving councils and communities to work backwards, road by road, and traffic regulation order by traffic regulation order. And do you know what? It actually cost the Minister at the time their job. Public opposition could not have been clearer. A record nearly 500,000 constituents out of a just over 3 million population said 'no', but they were ignored. Public opposition should be listened to. These people were not opposed to road safety. They simply wanted common sense, local knowledge and the right speed limit on the right road. Lee Waters, the Minister responsible, told the Senedd that the Buckley pilot showed that an area-wide approach does not work. He also said that piloting involves failing and learning from the failure. So, if the pilot showed an area-wide approach had not worked, why was a nationwide default imposed before those lessons were reflected in the roll-out? The public were assured that the policy had been carefully designed, yet, in 2024, the Welsh Government—oh, Ken's gone now—revised its guidance, allowing councils to identify roads. And, Helen, we've still got roads in Conwy, actually, that haven't gone back to 30 mph. They just haven't put the signs up yet. The consequences are visible in my constituency. Now, this is Government in reverse. Ministers imposed the default nationally, rejected an unprecedented public demand for change, and expected councils to sort out the consequences locally. The costs are substantial. I get in a taxi now when I get here from Bangor Conwy Môn, and I ask the taxi driver, 'How does the 20 mph affect you?' And they hate it. They say it actually hits their pockets. And taxi driving isn't the easiest job in the world. I'm going to finish now. Look, we didn't put any amendments forward. We wholeheartedly support this debate. And if you had listened to your residents during election time, and even now since, you would all be supporting this 20 mph. Rwy’n ymddiheuro am ddefnyddio'r gair 'blanket'. [Chwerthin.] Beth bynnag, roeddem yn gwybod bryd hynny, pan gafodd y rhwydwaith ffyrdd ei gwneud yn ddarostyngedig i 20 mya, 2024, ei fod wedi cynyddu o 2 y cant i 37 y cant yn ôl hyd y ffordd. Amcangyfrifodd asesiad effaith Llywodraeth Cymru yn 2022 gostau ariannol uniongyrchol o tua £33 miliwn ac anfantais economaidd net ganolog o £4.54 biliwn dros y blynyddoedd. Nawr, pa fath o Lywodraeth sy’n mynd ati i berswadio neu sy'n cyflwyno deddfwriaeth sydd wedyn yn niweidio ei thrigolion a'i busnesau ei hun? Nonsens llwyr. Nawr, ym mis Hydref 2025, cymeradwyodd pwyllgor cynllunio a gorchmynion cyngor sir Ynys Môn 22 o 25 o gynigion eithrio i newid rhannau o'r ffyrdd yn ôl o 20 mya i 30 mya. Ac fel y mae Helen Jenner wedi sôn yn hollol gywir, mae cost hyn yn gwneud y sefydliad hwn mewn gwirionedd, a'r rhai yn y Llywodraeth ar y pryd, yn destun sbort. Neu fe fyddai wedi gwneud hynny, pe na bai mor ddifrifol. Nawr, rwy'n cefnogi'r cynnig sy'n galw ar Lywodraeth Cymru i ddileu terfyn cyflymder diofyn 20 mya Llafur a Phlaid Cymru. Gadewch imi fod yn glir: nid dadl yn erbyn terfynau cyflymder 20 mya y tu allan i ysgolion, ger meysydd chwarae, o amgylch ysbytai neu ar strydoedd preswyl poblog iawn yw hon, lle mae tystiolaeth yn dangos angen diogelwch gwirioneddol. Mae'n ddadl yn erbyn terfyn diofyn swrth, un maint i bawb sy'n trin ffyrdd gwahanol iawn fel pe baent yr un fath. Mae'r Ceidwadwyr Cymreig yn glir: adferwch y terfyn diofyn o 30 mya gan gadw terfynau cyflymder 20 mya lle maent yn diogelu cerddwyr a defnyddwyr ffyrdd agored i niwed. Nawr, Llafur a Phlaid Cymru, fe ddewisoch chi'r dull gwrthgyferbyniol, ac mae eich cytundeb cydweithio wedi gadael gwaddol hyd heddiw o benderfyniadau ofnadwy a wnaed yn ystod y cytundeb cydweithio hwnnw i’r Senedd hon a Chymru yn wir, ac mae hwn yn un ohonynt. Fe wnaethant orfodi'r terfyn diofyn yn gyntaf, gan adael cynghorau a chymunedau i weithio am yn ôl, fesul ffordd, a fesul gorchymyn rheoleiddio traffig. A wyddoch chi beth? Fe gostiodd ei swydd i'r Gweinidog ar y pryd. Ni allai gwrthwynebiad y cyhoedd fod wedi bod yn gliriach. Fe wrthwynebodd bron i 500,000 o etholwyr, nifer uwch nag erioed, mewn poblogaeth o ychydig dros 3 miliwn, ond cawsant eu hanwybyddu. Dylid gwrando ar wrthwynebiad y cyhoedd. Nid gwrthwynebu diogelwch ar y ffyrdd oedd y bobl hyn. Y cyfan roeddent ei eisiau oedd synnwyr cyffredin, gwybodaeth leol a'r terfyn cyflymder cywir ar y ffordd gywir. Dywedodd Lee Waters, y Gweinidog cyfrifol, wrth y Senedd fod cynllun peilot Bwcle wedi dangos nad yw dull ar sail ardal yn gweithio. Dywedodd hefyd fod cynlluniau peilot yn golygu methu a dysgu o'r methiant. Felly, os dangosodd y cynllun peilot nad oedd dull ar sail ardal wedi gweithio, pam y gosodwyd terfyn diofyn cenedlaethol cyn i'r gwersi hynny gael eu hadlewyrchu wrth ei gyflwyno? Sicrhawyd y cyhoedd fod y polisi wedi'i lunio'n ofalus, ond yn 2024 adolygodd Llywodraeth Cymru—o, mae Ken wedi mynd nawr—ei chanllawiau i ganiatáu i gynghorau nodi ffyrdd. A Helen, mae gennym ni ffyrdd yng Nghonwy o hyd nad ydynt wedi mynd yn ôl i 30 mya. Nid ydynt wedi gosod yr arwyddion eto. Mae'r canlyniadau'n weladwy yn fy etholaeth i. Nawr, Llywodraeth yn mynd tuag at yn ôl yw hyn. Gosododd gweinidogion y terfyn diofyn yn genedlaethol, fe wnaethant wrthod galwad gyhoeddus ddigynsail am newid, a disgwyl i gynghorau ddatrys y canlyniadau'n lleol. Mae'r costau'n sylweddol. Rwy'n mynd mewn tacsi nawr pan gyrhaeddaf yma o Fangor Conwy Môn, ac rwy'n gofyn i'r gyrrwr tacsi, 'Sut y mae'r 20 mya yn effeithio arnoch chi?' Ac maent yn ei gasáu. Maent yn dweud ei fod yn taro’u pocedi. Ac nid gyrru tacsi yw'r swydd hawsaf yn y byd. Rwy'n mynd i orffen nawr. Edrychwch, ni wnaethom gyflwyno unrhyw welliannau. Rydym yn cefnogi'r ddadl hon yn llwyr. A phe byddech chi wedi gwrando ar eich trigolion ar adeg yr etholiad, a hyd yn oed nawr ers hynny, byddech chi i gyd yn cefnogi hyn. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773787 309 En 2026-09-30T17:10:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=13202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=13202&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773790 310 En 2026-09-30T17:11:27 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=13289&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=13289&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 5083 5083 Gwyn Williams https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5083 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5083 Williams, Gwyn I have to say, as well, I recognise that this is an important issue to debate, and I think it is good that we've got this out in the open so we can discuss these things, for I also, as with Janet Finch-Saunders, have come across residents that have said to me that they are very much against this, and I've come across many residents—though I tend to meet them in meetings rather than going round houses, funnily enough—who say that they support it. But I recognise that there is opposition, and where there is opposition, for this Chamber to be democratic, we have to have a debate about it. So, I welcome this. [Interruption.] Thank you. So, first of all, I also agree, could it have been rolled out in a better manner? Yes, I think it could have. And I think if I introduced any of the people on this side, or that far side over there, to my own father, he would have much to say as well with that. But, when it comes down to the actual blanket—. I shouldn't say that, sorry. Rhaid i minnau ddweud hefyd fy mod yn cydnabod bod hwn yn fater pwysig i'w drafod, ac rwy'n credu ei bod yn dda ein bod wedi cael hyn allan yn yr awyr agored fel y gallwn drafod y pethau hyn, oherwydd rwyf innau, fel Janet Finch-Saunders, wedi dod ar draws trigolion sydd wedi dweud wrthyf eu bod yn gwrthwynebu hyn yn fawr, ac rwyf wedi dod ar draws llawer o drigolion—er fy mod yn tueddu i’w gweld mewn cyfarfodydd yn hytrach nag wrth fynd o dŷ i dŷ, yn rhyfedd ddigon—sy'n dweud eu bod yn ei gefnogi. Ond rwy'n cydnabod bod gwrthwynebiad, a lle mae gwrthwynebiad, er mwyn i'r Siambr hon fod yn ddemocrataidd, rhaid inni gael dadl yn ei gylch. Felly, rwy'n croesawu hyn. [Torri ar draws.] Diolch. Felly, Yn gyntaf oll, rwyf innau hefyd yn cytuno, a allai fod wedi cael ei gyflwyno mewn ffordd well? Gallai, rwy'n credu y gallai. Ac rwy'n credu pe bawn i wedi cyflwyno unrhyw un o'r bobl ar yr ochr hon, neu'r ochr bell draw acw, i fy nhad fy hun, byddai ganddo lawer i'w ddweud ar hynny hefyd. Ond gyda’r ‘blanket’ ei hun—. Ni ddylwn ddweud hynny, mae'n ddrwg gennyf. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773796 311 En 2026-09-30T17:12:22 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=13344&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=13344&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch yn fawr iawn, Gwyn. Thank you, Gwyn. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773798 312 En 2026-09-30T17:12:24 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=13346&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=13346&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 5083 5083 Gwyn Williams https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5083 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5083 Williams, Gwyn I apologise for using the word 'blanket'. When it comes down to the policy itself, generally, which is not a blanket policy in any way, it's a good thing. And I will use data to illustrate this. As a lecturer in Swansea University, I'm very used to PowerPoint presentations, and I think it is very strange to discuss data, especially graph-based data, where you can do with lines on graphs, and not have that luxury. I was going to ask Louise, as she had a very nice paper-based graph, and I thought about adopting that, but then I thought I would never be able to draw the graphs or the pictures in anywhere near your style, for my writing is terrible. So, I'll use the actual figures instead, although they are more tedious to read out like this. First of all, they come from Senedd research, because I thought everybody would respect that, and the UK Government's STATS19 road safety data, and I was going to separate this into four parts: collisions, injuries, economics, and the culture of it. First of all, collisions. There's been a 22.5 per cent fall in collisions after the 20 mph limit was introduced in September 2023 and, on other roads, a 0.2 per cent fall. In England, this fell by 4.7 per cent, and in Scotland it went up by 1.5 per cent. That's collisions. And then we come to injuries. Casualties: there have been 630 fewer casualties of all kinds. Deaths went down from over 100 to 84, but you're quite right in saying it went from 84 to 91, but this is still down from where it was before. An 11 per cent decrease in those killed or seriously injured. And then there is the economics of it. Can you put a price on life? Well, yes, you can. That's the basis of healthcare economics as well in medicine, when you put a price on lives saved versus cost to the economy. And there is projected cost to the economy. You're quite right in saying that as well. Do they balance up? There's not enough data to come to a conclusion yet. But, and I won't read out these tedious figures, but, there are: pounds for everybody killed, measured in the millions, mainly because of the way the road is closed, traffic is diverted and such; hundreds of thousands of pounds for somebody seriously injured; and some £20,000 for somebody slightly injured. And there have been many estimates as to what this adds up to, but, again, without the use of PowerPoint or a graph-based phenomenon, I won't read out a very long number that doesn't mean anything in itself— Rwy’n ymddiheuro am ddefnyddio'r gair 'blanket'. O ran y polisi ei hun, yn gyffredinol, nad yw'n bolisi ‘blanket’ mewn unrhyw ffordd, mae'n beth da. Ac fe wnaf ddefnyddio data i ddangos hyn. Fel darlithydd ym Mhrifysgol Abertawe, rwy'n gyfarwydd iawn â chyflwyniadau PowerPoint, ac rwy'n credu ei bod yn rhyfedd iawn trafod data, yn enwedig data sy'n seiliedig ar graffiau, lle gallwch ddefnyddio llinellau ar graffiau, ac nid oes gennyf y moethusrwydd hwnnw. Roeddwn i'n mynd i ofyn i Louise, gan fod ganddi graff da iawn ar bapur, ac roeddwn i'n ystyried mabwysiadu hwnnw, ond wedyn meddyliais na fuaswn i byth yn gallu llunio'r graffiau na'r lluniau unman yn agos at eich arddull chi, oherwydd mae fy ysgrifen yn ofnadwy. Felly, fe ddefnyddiaf ffigurau go iawn yn lle hynny, er eu bod yn fwy diflas i'w darllen yn uchel fel hyn. Yn gyntaf oll, maent yn deillio o ymchwil y Senedd, oherwydd roeddwn i'n meddwl y byddai pawb yn parchu hynny, a data diogelwch ffyrdd STATS19 Llywodraeth y DU, ac roeddwn i'n mynd i rannu hyn yn bedair rhan: gwrthdrawiadau, anafiadau, economeg, a diwylliant. Yn gyntaf oll, gwrthdrawiadau. Bu gostyngiad o 22.5 y cant yn nifer y gwrthdrawiadau ar ôl cyflwyno'r terfyn 20 mya ym mis Medi 2023 ac ar ffyrdd eraill, gostyngiad o 0.2 y cant. Yn Lloegr, gwelwyd gostyngiad o 4.7 y cant, ac yn yr Alban fe gododd 1.5 y cant. Dyna wrthdrawiadau. Ac yna down at anafiadau. Anafusion: cafwyd 630 yn llai o anafusion o bob math. Gostyngodd y marwolaethau o dros 100 i 84, ond rydych chi'n hollol gywir i ddweud ei fod wedi mynd o 84 i 91, ond mae hyn yn dal i lawr o'r hyn ydoedd o'r blaen. Gostyngiad o 11 y cant yn y rhai a laddwyd neu a anafwyd yn ddifrifol. Ac yna, ceir economeg y peth. A allwch chi roi pris ar fywyd? Wel, gallwch. Dyna sail economeg gofal iechyd mewn meddygaeth hefyd, pan fyddwch chi'n rhoi pris ar fywydau a achubwyd yn erbyn y gost i'r economi. A cheir rhagamcan o'r gost i'r economi. Rydych chi'n hollol gywir wrth ddweud hynny hefyd. A ydynt yn cydbwyso? Nid oes digon o ddata i ddod i gasgliad eto. Ond, ac nid wyf am ddarllen y ffigurau diflas hyn yn uchel, ond mae yna bunnoedd am bob un a laddwyd, wedi'u mesur yn y miliynau, yn bennaf oherwydd y ffordd y caiff ffordd ei chau, caiff traffig ei ddargyfeirio ac ati; cannoedd o filoedd o bunnoedd ar gyfer rhywun a anafwyd yn ddifrifol; a thua £20,000 ar gyfer rhywun a anafwyd ond heb fod yn ddifrifol. Ac mae llawer o amcangyfrifon wedi bod ynghylch faint yw cyfanswm hyn oll, ond unwaith eto, heb ddefnyddio PowerPoint na ffenomen sy'n seiliedig ar graff, ni wnaf ddarllen rhif hir iawn nad yw'n golygu dim ynddo'i hun—[Torri ar draws.] 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773778 313 En 2026-09-30T17:15:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=13502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=13502&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773779 314 En 2026-09-30T17:15:06 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=13508&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=13508&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Leader of the Welsh Conservatives Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig Millar, Darren Will you accept an intervention? A wnewch chi dderbyn ymyriad? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773780 315 En 2026-09-30T17:15:08 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=13510&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=13510&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 5083 5083 Gwyn Williams https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5083 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5083 Williams, Gwyn I will take a leaf out of your book, and I'll say, 'Yes, I will welcome the intervention.' Cymeraf eich esiampl chi a dweud, 'Gwnaf, fe groesawaf eich ymyriad.' [Chwerthin.] 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773781 316 En 2026-09-30T17:15:12 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=13514&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=13514&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren There's a thing called an opportunity cost: when you spend money on one thing, it means you're not spending money on another. If you accept that there are economic costs of the 20 mph default speed limit to the Welsh economy, and if you accept that the Welsh Government has spent £30 million-odd implementing the measure, and many millions more since reviewing the measure, how many lives could have been saved had that money been spent on our emergency departments, on beds in our hospitals, or on other matters like that? It's an interesting one to quantify, is it not? Mae yna'r fath beth â chost cyfle: pan fyddwch chi'n gwario arian ar un peth, mae'n golygu nad ydych chi'n gwario arian ar un arall. Os ydych chi'n derbyn bod costau economaidd yn deillio o'r terfyn cyflymder diofyn o 20 mya i economi Cymru, ac os ydych chi'n derbyn bod Llywodraeth Cymru wedi gwario tua £30 miliwn ar weithredu'r mesur, a miliynau lawer yn fwy ers adolygu'r mesur, faint o fywydau y gellid bod wedi'u hachub pe bai'r arian hwnnw wedi'i wario ar ein hadrannau achosion brys, ar welyau yn ein hysbytai, neu ar faterion eraill o’r fath? Mae'n un diddorol i'w fesur, onid yw? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773782 317 En 2026-09-30T17:15:53 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=13555&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=13555&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 5083 5083 Gwyn Williams https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5083 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5083 Williams, Gwyn It's an interesting one, and I think it's a very legitimate point, opportunity costs. I would answer that by saying that we're in a situation now whereby I am told by the scientists that it will take until 2029 for them to have properly understood both the economic and the lives-saved cost of this, and we can't come to a proper decision as to what those costs would be, pro and con, until 2029. We have the option of finishing the experiment early and not knowing whether it would have made a difference one way or the other, or waiting until 2029. It might well be that, when that comes to an end, they say the drift upwards in casualties or lives might have continued, it might come back down again, but until we've reached that date—and that's a date chosen by people who are more intelligent than I—we can't know. So, the answer is, as a scientist, I will say that we can't know the answer to that question, because the time hasn't elapsed yet for us to properly compare the data. I'm aware the clock has gone red, but also I'm aware of the culture of this place—that if you accept an intervention, you get a little bit of grace. Mae'n un diddorol, ac rwy'n credu ei fod yn bwynt dilys iawn, costau cyfle. Hoffwn ateb hynny drwy ddweud ein bod mewn sefyllfa nawr lle mae'r gwyddonwyr yn dweud wrthyf y bydd yn cymryd tan 2029 iddynt ddeall yn iawn beth yw cost economaidd hyn a’i gost mewn bywydau a achubwyd, ac ni allwn ddod i benderfyniad priodol ynghylch beth fyddai'r costau hynny, o blaid ac yn erbyn, tan 2029. Mae gennym ddewis i orffen yr arbrawf yn gynnar a pheidio â gwybod a fyddai wedi gwneud gwahaniaeth y naill ffordd neu'r llall, neu aros tan 2029. Ac mae'n bosibl iawn, pan ddaw i ben, y byddant yn dweud y gallai’r tueddiad ar i fyny yn nifer yr anafusion neu farwolaethau fod wedi parhau, gallai ddod yn ôl i lawr eto, ond hyd nes y cyrhaeddwn y dyddiad hwnnw—a dyna ddyddiad a ddewiswyd gan bobl sy'n fwy deallus na fi—ni allwn wybod. Felly, yr ateb, fel gwyddonydd, yw fy mod yn dweud na allwn wybod yr ateb i'r cwestiwn hwnnw am nad yw'r amser wedi mynd heibio eto inni allu cymharu'r data'n iawn. Rwy'n ymwybodol fod y cloc wedi troi'n goch, ond rwyf hefyd yn ymwybodol o ddiwylliant y lle hwn, ac os ydych chi'n derbyn ymyriad, eich bod chi'n cael ychydig o ras. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773784 318 En 2026-09-30T17:16:57 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=13619&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=13619&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Indeed. Yn wir. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773785 319 En 2026-09-30T17:16:58 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=13620&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=13620&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 5083 5083 Gwyn Williams https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5083 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5083 Williams, Gwyn Thank you. With regard to culture, to come back to that aspect, people used to play outside more. I went to Sketty Primary School in our constituency this week. One of the greatest problems is people being addicted to social media—not playing outside, but indoors. Max Boyce, when he used to sing about this four-hours-each-way match, 'When I Played for Wales'—Wales against England, it was something like 400-odd against 12—he played in Llewellyn Street in Glynneath. I've never been been to Llewellyn Street in Glynneath, but I encourage people, for preventative health, mental health, all that kind of thing, to be outside. Let's play outside more. Less social media. Less in the house. So, for multiple reasons, I think this is a good thing. Thank you. Diolch yn fawr. Diolch. Felly, ar ddiwylliant, i ddod yn ôl at yr elfen honno, roedd pobl yn arfer chwarae mwy yn yr awyr agored. Euthum i Ysgol Gynradd Sgeti yn ein hetholaeth yr wythnos hon. Un o'r problemau mwyaf yw bod pobl yn gaeth i gyfryngau cymdeithasol—dan do, nid allan yn chwarae yn yr awyr agored. Pan oedd Max Boyce yn arfer canu am y gêm bedair awr bob ochr yn 'When I Played for Wales', —Cymru yn erbyn Lloegr, roedd yn rhywbeth fel 400 yn erbyn 12—fe chwaraeai allan ar Stryd Llewelyn yng Nglyn-nedd. Nid wyf erioed wedi bod yn Stryd Llewelyn yng Nglyn-nedd, ond rwy'n annog pobl, er mwyn eu hiechyd ataliol, eu hiechyd meddwl, yr holl bethau hynny, i fynd allan i’r awyr agored. Gadewch inni chwarae mwy yn yr awyr agored. Llai o gyfryngau cymdeithasol. Llai yn y tŷ. Felly, am sawl rheswm, rwy'n credu bod hyn yn beth da. Diolch yn fawr. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773788 320 En 2026-09-30T17:17:53 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=13675&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=13675&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 12171 12171 David Mills AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12171 Mills, David It's a pleasure to be able to speak in this debate today, tabled in the name of my friend Llŷr Powell, on scrapping one of the most hated pieces of legislation to come out of this Chamber in a decade. A policy cooked up by Labour and Plaid Cymru, not in response to public demand, not with solid evidential basis, but because it was a fashionable left-wing policy that was gathering steam elsewhere, and they didn't want to lose out on the trend. The same can be said about the tourism tax, and now plans for rent control—all disastrous policies stolen from other failing far-left governments. Nobody in this Chamber wants to see people killed or seriously injured on Welsh roads, and I think anybody who says that is disgraceful. The question is whether making 20 mph the default across thousands of miles of roads is the right way to achieve the objective of decreasing road traffic collisions. Three years after the policy came into force, we now have more evidence to examine. As Jason said, 91 people were killed on Welsh roads in 2025, 9 per cent higher than 2024. More significantly, Department for Transport figures from last year show the highest number of deaths on Welsh roads since 2019. I'm aware that the increase in deaths was not necessarily on 20 mph roads, but the aim of an overall reduction in road traffic deaths has not been achieved. There is also a great deal of confusion. I regularly get stuck behind people going at 20 mph on roads with 30 mph or 40 mph limits. The confusion, I think, contributes to accidents. I literally had somebody last weekend on a 60 mph road going 20 mph. I overtook him, he put his hand on his horn and beeped me. I pulled up and I said, 'Are you okay?' And he said, 'No. Do you know this is 20 mph?' And I said, 'Mate, it's not.' And then we made friends and he was from outside the area. You can argue the details, but it's undeniable that this policy has failed in its overall objective and it has come at enormous cost to the Welsh economy.  We also need an updated economic appraisal. We haven't had one since 2022, perhaps because the Welsh Government wouldn't like the results. But if they are confident in the policy, then let's see the data. Presiding Officer, this should never have been about ideology; it should have been about what actually works. If we want safer roads, let's target dangerous roads, improve road design and crack down on dangerous driving rather than imposing a blanket limit—[Interruption.]—across the entire country. I apologise—default. Let's end the anti-motorist agenda that punishes all road users. I urge all to vote with our motion to scrap this crazy failed scheme. Mae'n bleser cael siarad yn y ddadl hon heddiw a gyflwynwyd yn enw fy ffrind Llŷr Powell, ar ddileu un o'r darnau mwyaf atgas o ddeddfwriaeth i ddod allan o'r Siambr hon mewn degawd. Polisi a luniwyd gan Lafur a Phlaid Cymru, nid mewn ymateb i alw'r cyhoedd, nid ar sail dystiolaethol gadarn, ond oherwydd ei fod yn bolisi asgell chwith ffasiynol a oedd yn casglu stêm mewn mannau eraill, ac nid oeddent am fod ar ei hôl hi. Gellir dweud yr un peth am y dreth dwristiaeth, a chynlluniau nawr ar gyfer rheoli rhenti—polisïau trychinebus bob un, wedi'u dwyn gan lywodraethau asgell chwith eithafol aflwyddiannus eraill. Nid oes unrhyw un yn y Siambr hon eisiau gweld pobl yn cael eu lladd neu eu hanafu'n ddifrifol ar ffyrdd Cymru, ac rwy'n credu bod unrhyw un sy'n dweud hynny'n warthus. Y cwestiwn yw a yw gwneud 20 mya yn ddiofyn dros filoedd o filltiroedd o ffyrdd yn ffordd gywir o gyflawni'r amcan o leihau gwrthdrawiadau traffig ar y ffyrdd. Dair blynedd ar ôl i'r polisi ddod i rym, mae gennym fwy o dystiolaeth i'w harchwilio nawr. Fel y dywedodd Jason, lladdwyd 91 o bobl ar ffyrdd Cymru yn 2025, 9 y cant yn fwy nag yn 2024. Yn fwy arwyddocaol byth, mae ffigurau'r Adran Drafnidiaeth y llynedd yn dangos y nifer uchaf o farwolaethau ar ffyrdd Cymru ers 2019. Rwy'n ymwybodol nad oedd y cynnydd mewn marwolaethau ar ffyrdd 20 mya o reidrwydd, ond nid yw'r nod o ostyngiad cyffredinol mewn marwolaethau traffig ar y ffyrdd wedi'i gyflawni. Mae yna lawer iawn o ddryswch hefyd. Yn rheolaidd, rwy'n sownd y tu ôl i bobl sy'n teithio ar 20 mya ar ffyrdd â therfynau 30 mya neu 40 mya. Ac rwy'n credu bod y dryswch yn cyfrannu at ddamweiniau. Y penwythnos diwethaf, roedd gennyf rywun ar ffordd 60 mya yn teithio ar 20 mya. Fe wneuthum ei oddiweddyd, a chanodd ei gorn arnaf. Fe stopiais a dweud, 'Edrychwch, ydych chi’n iawn?' A dywedodd, 'Na. Ydych chi'n gwybod bod hon yn ffordd 20 mya?' A dywedais, 'Nac ydy, mêt.' Ac yna fe wnaethom gymodi ac roedd yn dod o'r tu allan i'r ardal. [Chwerthin.] Gallwch ddadlau'r manylion, ond mae'n ddiymwad fod y polisi hwn wedi methu yn ei amcan cyffredinol ac mae wedi digwydd ar gost enfawr i economi Cymru. Rydym angen gwerthusiad economaidd wedi'i ddiweddaru. Ni chawsom un ers 2022, am na fyddai Llywodraeth Cymru yn hoffi'r canlyniadau o bosibl. Ond os ydynt yn hyderus ynghylch y polisi, gadewch inni weld y data. Lywydd, ni ddylai hyn byth fod wedi ymwneud ag ideoleg; dylai fod wedi ymwneud â'r hyn sy'n gweithio mewn gwirionedd. Os ydym eisiau ffyrdd mwy diogel, gadewch inni dargedu ffyrdd peryglus, gwella cynlluniau ffyrdd a mynd i'r afael â gyrru peryglus yn hytrach na gosod terfyn ‘blanket’—[Torri ar draws.]—ar draws y wlad gyfan. Rwy’n ymddiheuro—diofyn. Gadewch inni roi diwedd ar yr agenda wrth-fodurwyr sy'n cosbi pob defnyddiwr ffordd. Rwy'n annog pawb i bleidleisio gyda'n cynnig i ddileu'r cynllun aflwyddiannus gwallgof hwn. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773783 321 En 2026-09-30T17:20:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=13802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=13802&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773791 322 En 2026-09-30T17:21:32 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=13894&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=13894&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Before calling the next speaker, this debate is rolling along very nicely, but simply to say that I don't expect Members to repeat where there has been a clear rule in the previous Senedd in terms of terminology around this. Members are being, by and large, very good in sticking to the terminology of this debate, but please don't try my patience. Paul Rock.  Cyn galw'r siaradwr nesaf, mae'r ddadl hon yn mynd rhagddi'n dda iawn, ond carwn ddweud nad wyf yn disgwyl i'r Aelodau ailadrodd lle bu rheol glir yn y Senedd flaenorol ar y derminoleg yn hyn o beth. Mae'r Aelodau, ar y cyfan, yn dda iawn yn glynu at derminoleg y ddadl hon, ond peidiwch â phrofi fy amynedd. Paul Rock. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773793 323 En 2026-09-30T17:21:56 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=13918&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=13918&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 12176 12176 Paul Rock AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12176 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12176 Rock, Paul Diolch, Lywydd. The core of this debate appears to be a very simple question: do we accept the evidence that lower speeds save lives or do we not? Yes, this is about road safety, but it's also about value for money and it's about public health. Despite what some in this Siambr insist, the science tells us that the consequences of even small increases of speed are stark. At 30 mph, a pedestrian struck by a vehicle faces roughly a 50 per cent chance of suffering a severe injury; at 20 mph, that risk falls to 10 per cent. And let's be honest, even most of the loudest critics of the policy don't deny this. After all, they too usually want 20 mph limits outside schools, they are happy to have them outside hospitals and they think they're important around playgrounds and care homes. In other words, they acknowledge the principle. They accept that where vulnerable people are present, slower speeds save lives. What strikes me about some of this debate is that it feels like the proposers of this motion are employing something I'm going to call 'imbyism'. They're quite happy to have that 20 mph speed limit outside their child's school, quite keen to have one outside the care home where their parents live, enthusiastic to have it on the road they cross every day. But what they're forgetting is that vulnerable people do not only exist within a few metres of a school gate or near a hospital entrance. Children need to walk to school from their homes, elderly people have to cross the road to get to the shops, disabled people need the freedom and confidence to travel around their communities. They need to navigate busy roads and residential streets every day. This is why the 20 mph policy was introduced—to reduce death and serious injury, to make people feel safer to walk and cycle around their communities, to reduce congestion and parking issues and to improve people's health, something I'm pleased had cross-party support in the previous Senedd. When some people say that a 20 mph blanket ban—. Sorry. I do apologise. It's in my notes. I didn't mean to say it. It's really hard when I didn't realise. When some people say it infringes their freedom, they are ignoring the freedom of those people. The freedom— Diolch, Lywydd. Mae’n ymddangos bod cwestiwn syml iawn wrth wraidd y ddadl hon: a ydym yn derbyn y dystiolaeth fod cyflymderau is yn achub bywydau ai peidio? Ydy, mae hyn yn ymwneud â diogelwch ffyrdd, ond mae hefyd yn ymwneud â gwerth am arian ac mae'n ymwneud ag iechyd y cyhoedd. Er gwaethaf yr hyn y mae rhai yn y Siambr yn ei fynnu, mae'r wyddoniaeth yn dweud wrthym fod canlyniadau hyd yn oed cynnydd bach mewn cyflymder yn fawr. Ar 30 mya, mae cerddwr sy'n cael ei daro gan gerbyd yn wynebu perygl o tua 50 y cant o ddioddef anaf difrifol; ar 20 mya, mae'r risg honno'n gostwng i 10 y cant. A gadewch inni fod yn onest, nid yw hyd yn oed y rhan fwyaf o feirniaid mwyaf llafar y polisi’n gwadu hyn. Wedi'r cyfan, maent hwythau hefyd fel arfer eisiau terfynau 20 mya y tu allan i ysgolion, maent yn hapus i'w cael y tu allan i ysbytai ac maent yn meddwl eu bod yn bwysig o amgylch meysydd chwarae a chartrefi gofal. Mewn geiriau eraill, maent yn cydnabod yr egwyddor. Maent yn derbyn, lle mae pobl agored i niwed yn bresennol, fod cyflymderau arafach yn achub bywydau. Yr hyn sy'n fy nharo am beth o'r ddadl hon yw ei bod hi'n teimlo fel pe bai cynigwyr y cynnig yn defnyddio rhywbeth rwy'n mynd i'w alw'n 'imbyiaeth'. Maent yn berffaith fodlon cael y terfyn cyflymder 20 mya y tu allan i ysgol eu plentyn, yn awyddus iawn i gael un y tu allan i'r cartref gofal lle mae eu rhieni'n byw, yn frwdfrydig i'w gael ar y ffordd y maent yn ei chroesi bob dydd. Ond yr hyn y maent yn ei anghofio yw nad o fewn ychydig fetrau i giât yr ysgol neu ger mynedfa i ysbyty yn unig y mae pobl agored i niwed yn bodoli. Mae angen i blant gerdded i'r ysgol o'u cartrefi, rhaid i bobl hŷn groesi'r ffordd i gyrraedd y siopau, mae angen y rhyddid a'r hyder ar bobl anabl i deithio o amgylch eu cymunedau. Mae angen iddynt lywio ffyrdd prysur a strydoedd preswyl bob dydd. Dyma pam y cyflwynwyd y polisi 20 mya —i leihau marwolaethau ac anafiadau difrifol, i wneud i bobl deimlo'n fwy diogel i gerdded ac i feicio yn eu cymunedau, i leihau tagfeydd a phroblemau parcio ac i wella iechyd pobl, rhywbeth rwy'n falch ei fod wedi denu cefnogaeth drawsbleidiol yn y Senedd flaenorol. Nawr, pan fydd rhai pobl yn dweud bod gwaharddiad ‘blanket’ o 20 mya—. Mae'n ddrwg gennyf, mae yn fy nodiadau. Nid oeddwn yn bwriadu ei ddweud. Mae'n anodd iawn pan nad oeddwn i'n sylweddoli. Pan fydd rhai pobl yn dweud ei fod yn amharu ar eu rhyddid, maent yn anwybyddu rhyddid y bobl hynny. Y rhyddid— 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773803 324 En 2026-09-30T17:24:42 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=14084&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=14084&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 212 212 Janet Finch-Saunders AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=212 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=212 Finch-Saunders, Janet Would you take an intervention? A wnewch chi dderbyn ymyriad? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773804 325 En 2026-09-30T17:24:44 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=14086&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=14086&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 12176 12176 Paul Rock AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12176 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12176 Rock, Paul Yes, why not? Iawn, pam lai? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773805 326 En 2026-09-30T17:24:46 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=14088&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=14088&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 212 212 Janet Finch-Saunders AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=212 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=212 Finch-Saunders, Janet That's very generous. Would you not agree with me that the reason why there's so few Labour people sitting on benches now—? This was one of the fundamental reasons why the people of Wales were so angry—that their petition of 0.5 million people was completely ignored. They were furious about the 20 mph policy. It has actually changed the Government here. Rydych chi'n hael iawn. Oni fyddech chi'n cytuno â mi mai'r rheswm pam y mae cyn lleied o bobl Llafur yn eistedd ar feinciau nawr—? Dyma oedd un o'r rhesymau sylfaenol pam roedd pobl Cymru mor flin—fod eu deiseb o 0.5 miliwn o bobl wedi’i hanwybyddu’n llwyr. Roeddent yn gandryll ynglŷn â'r polisi 20 mya. Fe arweiniodd at newid y Llywodraeth yma mewn gwirionedd. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773786 327 En 2026-09-30T17:25:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=14102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=14102&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773789 328 En 2026-09-30T17:25:10 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=14112&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=14112&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 12176 12176 Paul Rock AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12176 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12176 Rock, Paul I couldn't possibly comment on that, except to point out that Plaid Cymru also support this, as do the Greens. When some people say that the 20 mph default limit infringes their freedom, they're ignoring the freedom of those people—the freedom to walk safely in their communities, the freedom to cross the road without fear, the freedom to participate fully in community life. We need to be serious about encouraging a shift towards walking, wheeling and cycling, so we must create environments in which people feel safe to do so. We cannot talk about reducing congestion and parking issues whilst simultaneously arguing against measures that make streets safer for those who do not or are unable to drive. That brings me to the practical alternative that is so often proposed: selective 20 mph zones for those schools, hospitals, care homes and playgrounds. Let's consider what that would mean in practice. The Welsh Government's nationwide implementation cost around £33 million. But if we were to scrap the 20 mph policy, which in itself would probably cost about £33 million again, and then redesignate every school, every care home, every hospital and every playground individually, at the average of £33,000 per location, the cost of that would be £163 million. I wonder whether Reform agree with me that £163 million is more money than £33 million. I understand that I can't use the B word in this debate, which is a shame, because communities need a simple, consistent layer of protection. The alternative, of course, is an expensive patchwork quilt of varying speed limits requiring more signs, more admin and more enforcement, leaving drivers confused as they try and work out which rule applies where. I'm nearly finished. In this debate about cost, we're losing sight of the fact that lower speeds reduce the risk of death and serious injury. That's why the policy was introduced. That's why many opponents support 20 mph in the places they care about. That's why this debate ultimately comes down to this: whose freedom do we value in society? Is a car journey that is, on average, less than a minute quicker really more important than the ability of a child to walk safely to school, an older person to cross the road with confidence, or a disabled person to travel independently through their community? Almost one in five households in Wales do not have access to a car. Many of these people are old, disabled, young or poor. Why should they bear the consequences and the risk—  Ni allaf wneud sylwadau ar hynny, heblaw nodi bod Plaid Cymru hefyd yn cefnogi hyn, fel y mae'r Gwyrddion. Felly, pan fydd rhai pobl yn dweud bod gwaharddiad diofyn 20 mya yn amharu ar eu rhyddid, maent yn anwybyddu rhyddid y bobl hynny—y rhyddid i gerdded yn ddiogel yn eu cymunedau, y rhyddid i groesi'r ffordd heb ofn, y rhyddid i gymryd rhan lawn ym mywyd y gymuned. Mae angen inni fod o ddifrif ynglŷn ag annog newid tuag at gerdded, olwyno a beicio, felly rhaid inni greu amgylcheddau lle mae pobl yn teimlo'n ddiogel i wneud hynny. Ni allwn siarad am leihau tagfeydd a phroblemau parcio gan ddadlau ar yr un pryd yn erbyn mesurau sy'n gwneud strydoedd yn fwy diogel i'r rhai nad ydynt yn gyrru neu sy'n methu gyrru. Daw hynny â mi at y dewis arall ymarferol sy'n cael ei gynnig mor aml: parthau dethol 20 mya ar gyfer yr ysgolion, ysbytai, cartrefi gofal a meysydd chwarae hynny. Gadewch inni ystyried beth fyddai hynny'n ei olygu'n ymarferol. Costiodd gweithrediad y cynllun yn genedlaethol tua £33 miliwn i Lywodraeth Cymru. Ond pe baem yn dileu'r polisi 20 mya, a fyddai ynddo'i hun yn costio tua £33 miliwn eto yn ôl pob tebyg, ac yn ailddynodi pob ysgol, pob cartref gofal, pob ysbyty a phob maes chwarae yn unigol, ar gyfartaledd o £33,000 y lleoliad, byddai'r gost honno'n £163 miliwn. Tybed a yw Reform yn cytuno â mi fod £163 miliwn yn fwy o arian na £33 miliwn. Rwy'n deall na allaf ddefnyddio'r gair B yn y ddadl hon, sy'n drueni, oherwydd mae angen haenen syml, gyson o amddiffyniad ar gymunedau. Y dewis arall, wrth gwrs, yw clytwaith drud o derfynau cyflymder amrywiol sy'n galw am fwy o arwyddion, mwy o waith gweinyddol a mwy o orfodaeth, gan adael gyrwyr yn ddryslyd wrth iddynt geisio dyfalu pa reol sy'n berthnasol ac ymhle. Rwyf bron â gorffen. Yn y ddadl hon am gost, rydym yn colli golwg ar y ffaith bod cyflymderau is yn lleihau'r risg o farwolaeth ac anaf difrifol. Dyna pam y cyflwynwyd y polisi. Dyna pam y mae llawer o wrthwynebwyr yn cefnogi 20 mya yn y lleoedd y maent yn malio amdanynt. Dyna pam mai'r hyn yw’r ddadl hon yn y pen draw yw dadl ynghylch rhyddid pwy yr ystyriwn yn bwysig mewn cymdeithas? A yw taith mewn car sydd, ar gyfartaledd, lai na munud yn gyflymach o ddifrif yn bwysicach na gallu plentyn i gerdded yn ddiogel i'r ysgol, na gallu unigolyn hŷn i groesi'r ffordd yn hyderus, neu allu unigolyn anabl i deithio'n annibynnol drwy eu cymuned? Nid oes gan bron i un o bob pump o gartrefi yng Nghymru gar at eu defnydd. Mae llawer o'r bobl hyn yn hen, yn anabl, yn ifanc neu'n dlawd. Pam y dylent hwy ddioddef y canlyniadau a'r risg— 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773801 329 En 2026-09-30T17:28:04 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=14286&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=14286&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Paul, if you could— Paul, os gallech chi— 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773802 330 En 2026-09-30T17:28:06 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=14288&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=14288&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 12176 12176 Paul Rock AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12176 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12176 Rock, Paul —one sentence—simply so that the rest of us can reach our destinations 50 seconds sooner? Diolch. —un frawddeg—ddim ond er mwyn i’r gweddill ohonom allu cyrraedd ein cyrchfannau 50 eiliad yn gynt? Diolch. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773806 331 En 2026-09-30T17:28:13 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=14295&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=14295&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch yn fawr iawn. We still have several speakers to get to. I do not think we will get to them all in a 60-minute debate. This is probably the final speaker here, before we go to the Minister and the concluding remarks. Carmelo Colasanto. Diolch yn fawr iawn. Mae gennym sawl siaradwr i fynd o hyd. Nid wyf yn credu y byddwn ni'n cyrraedd pob un ohonynt mewn dadl 60 munud. Mae'n debyg mai dyma'r siaradwr olaf yma, cyn inni fynd at y Gweinidog a'r sylwadau terfynol. Carmelo Colasanto. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773807 332 En 2026-09-30T17:28:30 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=14312&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=14312&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 12152 12152 Carmelo Colasanto AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12152 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12152 Colasanto, Carmelo Diolch, Lywydd. I'm going to cover a lot of ground that's already been covered, but there are two separate questions in this debate, and too often they're deliberately rolled into one. The first is whether 20 mph is right in some places. Well, of course it is; we're not going to argue with you over that. Outside schools, around hospitals, on clearly defined residential streets where the evidence justifies it, nobody on these benches disputes that lower speeds make collisions less severe. The second question is very different: should 20 mph be the default for restricted roads—I'm not going to use that term—across Wales, with communities left to argue their way back to 30 mph? This is where Reform takes a different and pragmatic view. The focus should be on realising the data isn't conclusive—and it hasn't even been properly evaluated yet—and actually focus on that, rather than taking the credit for an initiative that was really poorly executed. Trying to take the credit for a small dip is like me taking credit for Italy winning the world cup in 1982 because I switched my tv on once. It's absolutely preposterous. It's delusional. For me, I'd like to give my own perspective on why we've seen this dip, and it has nothing to do with the B word. We're all getting e-mails, all of us, from constituents regarding speeding on specific roads, in parks at night. I have it in my ward with regard to the A484, which is a racetrack. I have it in North Dock in Llanelli, I have it in Llangennech in my ward. The most common factors, speaking to people and police officers for this behaviour and the change of behaviour, are as follows. Vehicles now have more safety measures than they ever did before—ever. There are fewer pedestrians around at night because they just don't go out because of the state of our roads. And these guys are speeding and driving at night. They do that because the police are spending less time patrolling in the evenings because of limited resources. So, there's another angle as to why you see that slight dip, and I think we're not looking at that. There is a perception within people that lawlessness is acceptable, and the offenders that we should be focusing on take advantage of that. I'll give you an example of that perception. On 5 March 2026, I witnessed a car overtake me in Felinfoel in a 20 mph zone at approximately 60 mph. The car was going so fast that he actually had to swerve into oncoming traffic and narrowly missed a pedestrian by 1.5 ft to 2.5 ft. I phoned the police on 999 and was told to stay on the line whilst I followed the car in traffic. The registration number was given. Fifteen minutes later, I was told they couldn't do anything because he'd crossed into another force area. That was 5 March. To date, as of this morning, that person has not been visited and spoken to. This is a guy who almost killed someone. So, I would suggest that, actually, we're looking in the wrong place. Now, Reform believes in far, far stronger enforcement of measures. Target the problem. Don't put a default in there. It's absolutely preposterous. So, back to the default. So, what currently decides whether you need your road to be a 20 mph zone? It isn't a school, hospital or a children's crossing. It's a lamppost because that's how we work our default out, by the space between the lights. So, if the street lights are close enough, it's 20 mph, and it's up to your community to prove otherwise, which is a nonsense. Now, as I said, collisions on 20 mph and 30 mph roads are dipping slightly and every one of us should welcome that. But they were already falling for around 10 years. This isn't an overnight thing. The post-policy period is short and the Government's evaluation isn't even finished. So, I would say: publish the evaluation in full. Show us which roads actually produced a benefit, because if the gains have actually come from streets where 20 mph was always the default, then that's wrong, isn't it? That's an argument for targeting, not a national default. Then there is consent: 469,571 people signed a petition to say they didn't want this—didn't want it. And we're accused of always talking Wales down, where it looks like they told you—500,000 people who didn't want it—and you talked them down. So, let's get our facts straight there. Transport for Wales's own monitoring sites in summer 2025 said that barely half of the vehicles are doing 24 mph or less. A default that half the drivers aren't keeping to has a credibility problem in itself. And when communities did push back, what happens? In Carmarthenshire, the council received 1,604 submissions from the general public. One hundred and fifty stretches of road were reviewed, and only 11 of those actually made it back to 30 mph. Then there's the cost. The Government's own appraisal level predicted a net benefit. It estimated the cost of slower journeys at £6.35 billion over 30 years. And after counting every road safety, active travel and environmental benefit, its central estimate was still minus £4.5 billion. Now to the Government. Plaid Cymru did not merely inherit this policy, you promised it and co-opted it. You promised it in your 2021 manifesto. You voted for it in 2022. Then, this May, you asked for a mandate to govern without a word about the default in your manifesto. At Reform, our manifesto is clear. Restore 30 mph as the default, keep 20 mph where it's generally needed outside schools and hospitals and on clearly defined residential streets, with a positive evidence-based case for each one. And invest in fixing dangerous junctions and collision black spots, instead of treating a change of signs as a road safety strategy and a cash cow that you can milk. Diolch, Lywydd. Rwy'n mynd i drafod llawer o bethau sydd eisoes wedi'u trafod, ond mae dau gwestiwn gwahanol yn y ddadl hon, ac yn rhy aml maent yn cael eu cyfuno’n fwriadol. Y cyntaf yw a yw 20 mya yn iawn mewn rhai lleoedd. Wel, wrth gwrs ei fod; nid ydym am ddadlau ynglŷn â hynny. Y tu allan i ysgolion, o amgylch ysbytai, ar strydoedd preswyl wedi'u diffinio'n glir lle mae'r dystiolaeth yn ei gyfiawnhau, nid oes neb ar y meinciau hyn yn gwadu bod cyflymderau is yn gwneud gwrthdrawiadau'n llai difrifol. Mae'r ail gwestiwn yn wahanol iawn: a ddylai 20 mya fod yn ddiofyn ar gyfer ffyrdd cyfyngedig—nid wyf am ddefnyddio'r term hwnnw—ar draws Cymru, gyda chymunedau’n cael eu gadael i ddadlau eu ffordd yn ôl i 30? Dyma lle mae gan Reform safbwynt gwahanol a phragmatig. Dylai'r ffocws fod ar sylweddoli nad yw'r data’n bendant—ac nid yw hyd yn oed wedi'i werthuso'n iawn eto—a chanolbwyntio ar hynny mewn gwirionedd, yn hytrach na chymryd y clod am gynllun a gafodd ei weithredu'n wael iawn. Mae ceisio cymryd y clod am ostyngiad bach fel dweud fy mod i'n cymryd y clod am fuddugoliaeth yr Eidal yng nghwpan y byd ym 1982 am fy mod wedi rhoi fy nheledu ymlaen unwaith. Mae'n gwbl hurt. Mae'n wallgof. Hoffwn roi fy safbwynt fy hun pam ein bod wedi gweld y gostyngiad hwn, ac nid oes ganddo ddim i'w wneud â'r gair B. Rydym i gyd yn cael e-byst, bob un ohonom, gan etholwyr, ynghylch goryrru ar ffyrdd penodol, mewn parciau yn y nos. Rwy’n ei weld yn fy ward i mewn perthynas â’r A484, sy’n drac rasio. Rwy’n ei weld yn Noc y Gogledd yn Llanelli, rwy’n ei weld yn Llangennech yn fy ward. Y ffactorau mwyaf cyffredin, wrth siarad â phobl a swyddogion yr heddlu, sy'n sail i'r ymddygiad hwn a'r newid ymddygiad, yw'r canlynol. Mae gan gerbydau fwy o fesurau diogelwch nawr nag erioed o'r blaen—erioed. Mae llai o gerddwyr o gwmpas yn y nos am nad ydynt yn mynd allan oherwydd cyflwr ein ffyrdd. Ac mae'r bobl hyn yn goryrru ac yn gyrru yn y nos. Maent yn gwneud hynny am fod yr heddlu'n treulio llai o amser yn patrolio gyda'r nos oherwydd adnoddau cyfyngedig. Felly, dyna ongl arall i egluro pam eich bod chi'n gweld y gostyngiad bach hwnnw, ac nid wyf yn credu ein bod yn edrych ar hynny. Mae canfyddiad ymhlith pobl fod torcyfraith yn dderbyniol, a bod y troseddwyr y dylem fod yn canolbwyntio arnynt yn manteisio ar hynny. Fe roddaf enghraifft i chi o'r canfyddiad hwnnw. Ar 5 Mawrth 2026, gwelais gar yn fy ngoddiweddyd yn Felin-foel mewn parth 20 mya ar oddeutu 60 mya. Roedd y car yn mynd mor gyflym nes iddo orfod gwyro i mewn i draffig oedd yn dod tuag ato a dod o fewn 1.5 troedfedd i 2.5 troedfedd i daro cerddwr. Ffoniais yr heddlu ar 999 a dywedwyd wrthyf am aros ar y lein tra oeddwn i'n dilyn y car mewn traffig. Rhoddwyd y rhif cofrestru. Chwarter awr yn ddiweddarach, dywedwyd wrthyf na allent wneud dim am ei fod wedi croesi i ardal heddlu arall. Ar 5 Mawrth y digwyddodd hynny. Hyd heddiw, nid oes neb wedi ymweld â’r unigolyn hwnnw na siarad ag ef. Dyma ddyn a oedd bron â lladd rhywun. Felly, carwn awgrymu, mewn gwirionedd, ein bod yn edrych yn y lle anghywir. Nawr, mae Reform yn credu mewn gorfodi mesurau llawer iawn cryfach. Targedwch y broblem. Peidiwch â gosod terfyn diofyn. Mae'n gwbl hurt. Felly, yn ôl at y terfyn diofyn. Beth sy'n penderfynu ar hyn o bryd a oes angen i'ch ffordd fod yn barth 20 mya? Nid ysgol, ysbyty na chroesfan plant, ond postyn lamp, gan mai dyna sut rydym yn asesu ein terfynau diofyn, yn ôl y gofod rhwng y goleuadau. Felly, os yw'r goleuadau stryd yn ddigon agos, mae'n 20 mya a mater i'ch cymuned yw profi fel arall, sy'n nonsens. Nawr, fel y dywedais, mae gwrthdrawiadau ar ffyrdd 20 mya a 30 mya yn gostwng ychydig a dylai pob un ohonom groesawu hynny. Ond roeddent eisoes yn gostwng ers tua 10 mlynedd. Nid yw hyn wedi digwydd dros nos. Mae'r cyfnod ar ôl y polisi yn fyr ac nid yw gwerthusiad y Llywodraeth wedi'i orffen hyd yn oed. Felly, rwy'n dweud: cyhoeddwch y gwerthusiad yn llawn. Dangoswch i ni pa ffyrdd a gynhyrchodd fudd mewn gwirionedd, oherwydd os yw'r enillion wedi dod ar strydoedd lle roedd 20 mya bob amser yn ddiofyn, mae'n anghywir, onid yw? Dyna ddadl dros dargedu, nid dros derfyn diofyn cenedlaethol. Wedyn, mae mater cydsyniad; llofnododd 469,571 o bobl ddeiseb i ddweud nad oeddent eisiau hyn—nid oeddent ei eisiau. A chawn ein cyhuddo o siarad i lawr am Gymru bob amser, lle mae'n edrych fel pe baent wedi dweud wrthych chi—500,000 o bobl nad oedd eisiau hyn—ac fe wnaethoch chi siarad i lawr wrthynt. Felly, gadewch inni gael ein ffeithiau gywir. Dywedodd safleoedd monitro Trafnidiaeth Cymru eu hunain yn haf 2025 mai prin hanner y cerbydau sy'n gwneud 24 mya neu lai. Mae gan derfyn diofyn nad yw hanner y gyrwyr yn cadw ato broblem hygrededd ynddo'i hun. A phan wnaeth cymunedau wthio'n ôl, beth sy'n digwydd? Yn sir Gaerfyrddin, cafodd y cyngor 1,604 o gyflwyniadau gan y cyhoedd. Adolygwyd 150 o ddarnau o ffyrdd, a dim ond 11 o'r rheini a gafodd eu newid yn ôl i 30 mya mewn gwirionedd. Wedyn mae'r gost. Roedd lefel asesu'r Llywodraeth ei hun yn rhagweld budd net. Amcangyfrifodd fod cost teithiau arafach yn £6.35 biliwn dros 30 mlynedd. Ac ar ôl cyfrif pob budd o ran diogelwch ar y ffyrdd, pob budd i deithio llesol ac i'r amgylchedd, roedd ei hamcangyfrif canolog yn dal i fod yn finws £4.5 biliwn. Nawr at y Llywodraeth. Nid yn unig fod Plaid Cymru wedi etifeddu'r polisi hwn; fe wnaethoch chi ei addo a'i gydgefnogi. Fe wnaethoch ei addo yn eich maniffesto yn 2021. Fe bleidleisioch chi drosto yn 2022. Yna ym mis Mai eleni, fe ofynnoch chi am fandad i lywodraethu heb fod gair am y terfyn diofyn yn eich maniffesto. Yn Reform, mae ein maniffesto’n glir. Adferwch 30 mya fel y terfyn diofyn, cadwch 20 mya lle mae ei angen yn gyffredinol y tu allan i ysgolion ac ysbytai, ac ar strydoedd preswyl wedi'u diffinio'n glir, gydag achos cadarnhaol yn seiliedig ar dystiolaeth ar gyfer pob un. A buddsoddwch mewn gwaith i drwsio cyffyrdd peryglus a mannau drwg am ddamweiniau, yn lle trin newid arwyddion fel strategaeth diogelwch ar y ffyrdd a buwch arian y gallwch ei godro. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773799 333 En 2026-09-30T17:30:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=14402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=14402&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773824 334 En 2026-09-30T17:34:08 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=14650&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=14650&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Carmelo, could you conclude, please? Carmelo, a wnewch chi ddirwyn i ben, os gwelwch yn dda? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773825 335 En 2026-09-30T17:34:11 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=14653&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=14653&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 12152 12152 Carmelo Colasanto AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12152 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12152 Colasanto, Carmelo Thank you. And have evidence-led limits that improve safety without strangling town centres and turning a daily commute into a daily irritation. So, I ask the Deputy Minister for three things: publish the updated economic appraisal, give this Chamber firm dates for the evaluation, and commit to the Chamber today that if that comes back and it doesn't justify a national default, it goes. That's it—it goes. Diolch. A chael terfynau sy'n seiliedig ar dystiolaeth sy'n gwella diogelwch heb dagu canol trefi a throi taith ddyddiol i'r gwaith yn rhwystredigaeth ddyddiol. Felly, gofynnaf i'r Dirprwy Weinidog wneud tri pheth: cyhoeddwch y gwerthusiad economaidd wedi'i ddiweddaru, rhowch ddyddiadau pendant i'r Siambr ar gyfer y gwerthusiad, ac ymrwymwch i'r Siambr heddiw, os daw hwnnw'n ôl ac nad yw'n cyfiawnhau terfyn diofyn cenedlaethol, y bydd yn mynd. Dyna ni—fe fydd yn mynd. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773827 336 En 2026-09-30T17:34:29 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=14671&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=14671&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Carmelo, thank you.  Carmelo, diolch. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773828 337 Cy 2026-09-30T17:34:31 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=14673&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=14673&l=en 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf ar y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth, Mark Hooper.  I call on the Deputy Minister for Transport, Mark Hooper.  16265 7 2026-09-30T13:30:01 773830 338 Cy 2026-09-30T17:34:36 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=14678&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=14678&l=en 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Deputy Minister for Transport Y Dirprwy Weinidog Trafnidiaeth Hooper, Mark Lywydd, rydw i'n ddiolchgar am y cyfle i ymateb i'r pwyntiau a godwyd gan Aelodau y prynhawn yma. Gadewch imi ddechrau drwy ddweud nad yw diogelwch ar y ffyrdd yn fater pleidiol i sgorio pwyntiau gwleidyddol arno. Mae pob marwolaeth ar y ffyrdd yn drasiedi. Gall pob anaf difrifol newid bywyd am byth, gan effeithio nid yn unig ar yr unigolyn, ond hefyd ar y teulu, ffrindiau a'r gymuned. Llywydd, I'm grateful for the opportunity to respond to the points raised by Members this afternoon. Let me start by saying that road safety is not a political issue to score political points with. Every road death is a tragedy. Every serious injury can change people's lives forever, impacting not only the individual, but also the family, friends and the whole community. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773792 339 Cy 2026-09-30T17:35:00 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=14702&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=14702&l=en 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773794 340 En 2026-09-30T17:35:21 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=14723&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=14723&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Firstly, just to set the tone, I wrote to all the business managers here this morning, and I copied the Llywydd in, to make sure that we were dealing with facts, so that we had a factual representation. And I thank you, Vikki, for pointing to that in your contribution a few minutes ago. I was really disappointed early on to hear the 91 being repeated here. Let's just be clear that that isn't related to 91 deaths on 20 mph or 30 mph roads; that's across the piece. So, if we're going to talk about something that's related to 20 mph and 30 mph, like Vikki, I would like that to be explained when Jason wraps up. The other thing I'd like to say is that the motion before us from Reform didn't make any of the caveats that have been referenced in the contributions from behind me, some of which have been worth while. We were clearly concerned, when we were in opposition in the last Senedd, to make sure that Labour, in time, dealt with this proposal in a different way, and I think even the Labour benches would probably agree with that position now anyway. But it does concern me that we're continually going back over this old ground without dealing with the facts in front of us. This Government is absolutely committed to reducing the number of people killed and seriously injured on Welsh roads. The responsibility for road safety is shared between all those who use the roads, those who design, regulate, manage and operate the transport system, and those who enforce its rules. We all have a part to play. This Government is clear that the 20 mph speed limit in areas where pedestrians and cyclists mix with motorised vehicles is fundamentally the right policy. The evidence so far points absolutely in the right direction. There are many fewer collisions and fewer people injured on these roads now. This supports the aim we should all share of no family having to grieve a loved one because of an avoidable tragedy. It is important that this debate is grounded in evidence rather than assertion. Much has been said about the impact of 20 mph over the last three years, but the laws of physics are clear, and Gwyn referenced this earlier—I'm just building on that—a small increase in speed creates a much larger increase in collision energy. This means a car travelling at 30 mph carries 2.25 times more kinetic energy than the same car travelling at 20 mph. A vehicle at 30 mph needs almost twice the distance to stop as a vehicle at 20 mph. Driver reaction time increases from about 6m to 9m when comparing the two, meaning there is less time to perceive hazards. That is why, at 20 mph, collisions are more likely to be avoidable, and if they occur, they are considerably more survivable than collisions at 30 mph. It is true that 91 people were killed in collisions in Wales in 2025, and one thing I'm really disappointed about in this debate is when we've talked about people's lives lost, I've heard laughter and derision from the benches behind me. This is a serious matter, and we hear this again and again and again. That's even more people than in 2024, but five fewer than the last calendar year before the introduction of the 20 mph default speed limit. Despite 84 and 91 fatalities in 2024 and 2025 respectively, there were only 19 fatalities on 20 mph roads. That is 19 too many, let's be clear, but that's a big reduction. The number of casualties on 20 mph and 30 mph combined is 23 per cent lower than in 2022, before the speed limit came into force. Road casualty numbers fluctuate from year to year. It has always been acknowledged that this will take several years of monitoring and evaluation before firm conclusions can be drawn. That is the responsible position, but, equally, it is not accurate to suggest that the evidence demonstrates the policy is, and I use quotes, 'clearly not working'. The published data simply does not support that conclusion. The same applies when looking at speeds and journey times. Transport for Wales has undertaken extensive monitoring on behalf of the Welsh Government. That monitoring has shown reductions in average vehicle speeds on roads affected by the policy. It has also shown that the impact on journey times is measured in seconds for many journeys, with journey times actually becoming more reliable on 45 of the 60 roads monitored. Some drivers may experience very slightly longer journey times, and I understand that frustration, but it is important that we deal with facts.  We've heard repeated claims that the policy cost Wales £9 billion. That is not what the regulatory impact assessment says. The regulatory impact assessment applied standard UK transport appraisal methodology, which monetised changes in journey times. While this provides a useful measure of travel time impacts, it does not fully reflect the wider purpose of the policy. Adopting a broader conception of value, it is clear that a marginal increase in travel time is more than justified where it saves lives and improves safety, public health and quality of life. From that perspective, the primary question is not whether journey times are marginally longer, but whether Wales becomes a safer, healthier and better place in which to live for current and future generations. While the theoretical figures applied to travel time impacts are a commonly used tool, they do not and are incapable of reflecting the wider real impacts. The policy is intended to save lives and reduce injuries. Compared to figures on 20 mph and 30 mph roads in England, casualties in Wales have reduced at a three times greater rate between 2022 and 2025. Whilst I and this Government stand over the fundamentals of this policy, I will also freely admit—and I think others will, even on the Labour benches—that there were issues with the initial implementation under our predecessors. And some of the points that Helen made earlier fall into that category. Plaid Cymru's proposal and a balanced and flexible approach to implementation were supported by a majority in the last Senedd; they could and should have been adopted from the outset. One of the clear lessons from implementation was that there were inconsistencies in how the policy was applied by councils across Wales, and that there were roads where local people felt that different speed limits would be more appropriate. Those concerns were heard, and as we've heard this afternoon, local authorities acted on those concerns. The previous Welsh Government did eventually revise its guidance, clarifying criteria, working closely with local authorities and empowering highway authorities to review roads in light of local circumstances. Councils across Wales have reassessed sections of the network, engaged with communities, considered local evidence and, where appropriate, made changes.  I'll make one final point, if I may. Some people wanted every road to remain at 20 mph, others wanted every road to revert to 30 mph. However, the feedback from local authorities was clear. When asked, their residents did not want their own road to return to 30 mph. We therefore want to continue with this more pragmatic approach: the right speed on the right road, informed by evidence and community engagement. I therefore urge Members this evening to vote on the amendment from the Government. Diolch yn fawr iawn. Yn gyntaf, i osod y cywair, ysgrifennais at yr holl reolwyr busnes yma y bore yma, a chopïais y Llywydd i mewn, i sicrhau ein bod yn delio â ffeithiau, fel bod gennym gynrychiolaeth ffeithiol. Ac rwy'n diolch i chi, Vikki, am dynnu sylw at hynny yn eich cyfraniad ychydig funudau yn ôl. Roeddwn yn siomedig iawn yn gynt wrth glywed y ffigur 91 yn cael ei ailadrodd yma. Gadewch inni fod yn glir nad yw hynny'n cyfeirio at 91 o farwolaethau ar ffyrdd 20 mya neu 30 mya; dyna'r ffigur yn gyffredinol. Felly, os ydym yn mynd i siarad am rywbeth sy'n gysylltiedig ag 20 mya a 30 mya, fel Vikki, hoffwn i hynny gael ei egluro pan fydd Jason yn cloi. Y peth arall yr hoffwn ei ddweud yw nad oedd y cynnig ger ein bron gan Reform yn gwneud unrhyw un o'r cafeatau y cyfeiriwyd atynt yn y cyfraniadau o'r tu ôl i mi, ac mae rhai ohonynt wedi bod yn werth chweil. Roeddem yn amlwg yn awyddus, pan oeddem yn wrthblaid yn y Senedd ddiwethaf, i sicrhau bod Llafur, ymhen amser, yn delio â'r cynnig hwn mewn ffordd wahanol, ac rwy'n credu y byddai hyd yn oed meinciau Llafur yn cytuno â'r safbwynt hwnnw nawr beth bynnag. Ond mae'n peri pryder i mi ein bod yn mynd yn ôl dros yr hen dir hwn dro ar ôl tro heb ddelio â'r ffeithiau o'n blaenau. Mae'r Llywodraeth hon wedi llwyr ymrwymo i leihau nifer y bobl sy'n cael eu lladd a'u hanafu'n ddifrifol ar ffyrdd Cymru. Mae'r cyfrifoldeb dros ddiogelwch ar y ffyrdd yn cael ei rannu rhwng pawb sy'n defnyddio'r ffyrdd, y rhai sy'n llunio, rheoleiddio, rheoli a gweithredu'r system drafnidiaeth, a'r rhai sy'n gorfodi ei rheolau. Mae gan bob un ohonom ran i'w chwarae. Mae'r Llywodraeth hon yn glir mai'r terfyn cyflymder o 20 mya mewn ardaloedd lle mae cerddwyr a beicwyr yn cymysgu â cherbydau modur yw'r polisi sylfaenol gywir. Mae'r dystiolaeth hyd yn hyn yn pwyntio i'r cyfeiriad cywir. Mae llawer llai o wrthdrawiadau a llai o bobl yn cael eu hanafu ar y ffyrdd hyn nawr. Mae hyn yn cefnogi'r nod y dylai pob un ohonom ei rannu na ddylai unrhyw deulu orfod galaru am anwylyd oherwydd trychineb y gellir ei osgoi. Mae'n bwysig fod y ddadl hon yn seiliedig ar dystiolaeth yn hytrach na honiadau. Mae llawer wedi'i ddweud ynglŷn ag effaith 20 mya dros y tair blynedd diwethaf, ond mae deddfau ffiseg yn glir, a chyfeiriodd Gwyn at hyn yn gynharach—rwyf ond yn adeiladu ar hynny—mae cynnydd bach mewn cyflymder yn creu cynnydd llawer mwy o ran egni'r gwrthdrawiad. Golyga hyn fod gan gar sy'n teithio ar 30 mya 2.25 gwaith yn fwy o egni cinetig na'r un car yn teithio ar 20 mya. Mae cerbyd sy'n teithio ar 30 mya angen bron i ddwywaith y pellter i stopio ag sydd ei angen ar gerbyd sy'n teithio ar 20 mya. Mae amser ymateb gyrwyr yn cynyddu o oddeutu 6m i 9m wrth gymharu'r ddau, sy'n golygu bod llai o amser i sylwi ar beryglon. Dyna pam, ar 20 mya, ei bod yn llawer mwy tebygol y gellir osgoi gwrthdrawiad, ac os yw'n digwydd, mae gryn dipyn yn haws ei oroesi na gwrthdrawiad ar 30 mya. Mae'n wir fod 91 o bobl wedi cael eu lladd mewn gwrthdrawiadau yng Nghymru yn 2025, ac un peth rwy'n wirioneddol siomedig yn ei gylch yn y ddadl hon yw fy mod wedi clywed chwerthin a gwatwar o'r meinciau y tu ôl i mi wrth inni siarad am fywydau pobl a gollwyd. Mae hwn yn fater difrifol, ac rydym yn clywed hyn dro ar ôl tro ar ôl tro. Mae hynny hyd yn oed yn fwy o bobl nag yn 2024, ond bump yn llai na'r flwyddyn galendr ddiwethaf cyn cyflwyno'r terfyn cyflymder diofyn o 20 mya. Er y bu 84 a 91 o farwolaethau yn 2024 a 2025, yn y drefn honno, dim ond 19 o farwolaethau a fu ar ffyrdd 20 mya. Mae hynny'n 19 yn ormod, gadewch inni fod yn glir, ond mae'n ostyngiad mawr. Mae nifer yr anafusion ar ffyrdd 20 mya a 30 mya gyda'i gilydd 23 y cant yn is nag yn 2022, cyn i'r terfyn cyflymder ddod i rym. Mae nifer y damweiniau ar y ffyrdd yn amrywio o flwyddyn i flwyddyn. Cydnabuwyd erioed y bydd hyn yn cymryd sawl blwyddyn o fonitro a gwerthuso cyn y gellir dod i gasgliadau pendant. Dyna'r safbwynt cyfrifol, ond yn yr un modd, nid yw'n gywir awgrymu bod y dystiolaeth yn dangos, ac rwy'n defnyddio dyfynodau, ei bod 'yn amlwg nad yw'r polisi'n gweithio'. Nid yw'r data sydd wedi'i gyhoeddi'n cefnogi'r casgliad hwnnw. Mae'r un peth yn wir wrth edrych ar gyflymderau ac amseroedd teithio. Mae Trafnidiaeth Cymru wedi cynnal gwaith monitro helaeth ar ran Llywodraeth Cymru. Mae'r gwaith monitro hwnnw wedi dangos gostyngiadau yng nghyflymderau cyfartalog cerbydau ar ffyrdd yr effeithir arnynt gan y polisi. Mae hefyd wedi dangos bod yr effaith ar amseroedd teithio yn cael ei mesur mewn eiliadau ar gyfer nifer o deithiau, gydag amseroedd teithio mewn gwirionedd yn dod yn fwy dibynadwy ar 45 o'r 60 o ffyrdd a fonitrwyd. Efallai y gall rhai gyrwyr wynebu amseroedd teithio ychydig bach yn hirach, ac rwy'n deall y rhwystredigaeth honno, ond mae'n bwysig ein bod yn delio â ffeithiau. Rydym wedi clywed honiadau dro ar ôl tro fod y polisi wedi costio £9 biliwn i Gymru. Nid dyna mae'r asesiad effaith rheoleiddiol yn ei ddweud. Defnyddiodd yr asesiad effaith rheoleiddiol fethodoleg safonol y DU er mwyn arfarnu trafnidiaeth, a oedd yn rhoi gwerth ariannol ar newidiadau mewn amseroedd teithio. Er bod hyn yn darparu mesur defnyddiol o effeithiau amser teithio, nid yw'n adlewyrchu pwrpas ehangach y polisi yn llawn. Gan fabwysiadu cysyniad ehangach o werth, mae'n amlwg y gellir mwy na chyfiawnhau cynnydd ymylol mewn amser teithio lle mae'n achub bywydau ac yn gwella diogelwch, iechyd y cyhoedd ac ansawdd bywyd. O'r safbwynt hwnnw, y prif gwestiwn yw nid a yw amseroedd teithio fymryn yn hirach, ond a yw Cymru'n dod yn lle mwy diogel, iachach a gwell i fyw i genedlaethau heddiw a chenedlaethau'r dyfodol. Er bod y ffigurau damcaniaethol a ddefnyddir i ganfod effeithiau amser teithio yn cael eu defnyddio'n aml, nid ydynt yn adlewyrchu'r effeithiau gwirioneddol ehangach ac nid ydynt yn gallu gwneud hynny. Bwriad y polisi yw achub bywydau a lleihau anafiadau. O gymharu â ffigurau ar ffyrdd 20 mya a 30 mya yn Lloegr, mae nifer yr anafusion yng Nghymru wedi lleihau ar gyfradd deirgwaith yn uwch rhwng 2022 a 2025. Er fy mod i a'r Llywodraeth hon o blaid hanfodion y polisi hwn, fe wnaf gyfaddef hefyd—ac rwy'n credu y bydd eraill hefyd yn cyfaddef, hyd yn oed ar feinciau Llafur—fod problemau gyda'r gweithrediad cychwynnol o dan ein rhagflaenwyr. Ac mae rhai o'r pwyntiau a wnaeth Helen yn gynharach yn dod o dan y categori hwnnw. Cefnogwyd cynnig Plaid Cymru a dull gweithredu cytbwys a hyblyg gan fwyafrif yn y Senedd ddiwethaf; fe allent ac fe ddylent fod wedi cael eu mabwysiadu o'r cychwyn cyntaf. Un o'r gwersi clir o'r gweithrediad oedd bod anghysondebau yn y ffordd y cyflwynwyd y polisi gan gynghorau ledled Cymru, a bod yna ffyrdd lle roedd pobl leol yn teimlo y byddai terfynau cyflymder gwahanol yn fwy priodol. Clywyd y pryderon hynny, ac fel y clywsom y prynhawn yma, fe weithredodd awdurdodau lleol ar y pryderon hynny. Yn y pen draw, fe wnaeth Llywodraeth flaenorol Cymru ddiwygio ei chanllawiau, gan wneud meini prawf yn gliriach, gweithio'n agos gydag awdurdodau lleol a grymuso awdurdodau priffyrdd i adolygu ffyrdd yng ngoleuni amgylchiadau lleol. Mae cynghorau ledled Cymru wedi ailasesu rhannau o'r rhwydwaith, ymgysylltu â chymunedau, ystyried tystiolaeth leol, a gwneud newidiadau lle bo'n briodol. Rwyf am wneud un pwynt olaf, os caf. Roedd rhai pobl eisiau i bob ffordd aros yn 20 mya, roedd eraill eisiau i bob ffordd newid yn ôl i 30 mya. Fodd bynnag, roedd yr adborth gan awdurdodau lleol yn glir. Pan ofynnwyd iddynt, nid oedd eu trigolion eisiau i'w ffordd eu hunain newid yn ôl i 30 mya. Felly, rydym am barhau â'r dull mwy pragmatig hwn: y cyflymder cywir ar y ffordd gywir, wedi ein llywio gan dystiolaeth ac ymgysylltiad cymunedol. Felly, rwy'n annog yr Aelodau heno i bleidleisio ar y gwelliant gan y Llywodraeth. Diolch yn fawr iawn. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773797 341 En 2026-09-30T17:40:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=15002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=15002&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773816 342 Cy 2026-09-30T17:43:23 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=15205&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=15205&l=en 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf ar Llŷr Powell i ymateb i'r ddadl. I call on Llŷr Powell to reply to the debate. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773814 343 En 2026-09-30T17:43:26 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=15208&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=15208&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 11971 11971 Llŷr Powell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=11971 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=11971 Powell, Llyr Diolch, Lywydd. Well, those local authorities next year will be tested on that, if that's what the response was, because we'll be looking forward to taking this issue back out onto the doorstep and letting the people of Wales decide whether this was a good or bad policy. This question here today was about, for us, honouring what was a manifesto commitment. We on these benches think it would be wrong to tell the public one thing and then stand up in this Chamber and say the complete opposite. A betrayal in trust of the electorate is an absolute disgrace, and we won't tolerate that. We are going to follow every manifesto commitment we did that put us in here. That's why we are discussing this. The thing you failed to mention in your response there, Minister, was the people of Wales in this. You went through your figures, you spoke about those, but what about all those people who signed a petition to this place saying that it was wrong to do the roll-out, and 20 mph doesn't work for them? We've heard the figure is 469,571—15 per cent of the people of Wales decided to take their time to sign a Senedd petition to try to send a clear signal to this place, and the problem was there were deaf ears in this place that didn't want to listen. Well, guess what? The people of Wales then sent these people here to these benches, so you will have to listen. That's what we are. [Interruption.] We're going in. It's coming. Now, an opinion poll by the BBC in March showed that 54 per cent of the people of Wales still oppose this policy, and I heard on the Labour benches quite a strange supporting of their policy there. Quite strange that, because all I've heard Ken Skates speak about in the last couple of weeks was how true devolution needs to come, that local authorities should be making decisions, but what you were supporting in this Chamber today was a top-down approach that didn't work. It shows that Labour want to talk the talk, but they won't walk the walk. They can't be trusted again— Diolch, Lywydd. Wel, fe fydd yr awdurdodau lleol hynny'n cael eu profi ar hynny y flwyddyn nesaf, os mai dyna oedd yr ymateb, gan y byddwn yn edrych ymlaen at fynd â'r mater hwn yn ôl allan ar garreg y drws a gadael i bobl Cymru benderfynu a oedd hwn yn bolisi da neu'n bolisi gwael. Roedd y cwestiwn yma heddiw, i ni, yn ymwneud ag anrhydeddu'r hyn a oedd yn ymrwymiad maniffesto. Rydym ni ar y meinciau hyn yn credu y byddai'n anghywir dweud un peth wrth y cyhoedd ac yna sefyll yn y Siambr hon a dweud y gwrthwyneb yn llwyr. Mae bradychu ymddiriedaeth yr etholwyr yn gwbl warthus, ac ni fyddwn yn goddef hynny. Rydym yn mynd i ddilyn pob ymrwymiad maniffesto a wnaethom a'n rhoddodd ni yma. Dyna pam ein bod yn trafod hyn. Y peth na sonioch chi amdano yn eich ymateb yno, Weinidog, oedd pobl Cymru yn hyn o beth. Fe aethoch chi drwy'ch ffigurau, fe siaradoch chi amdanynt, ond beth am yr holl bobl a lofnododd ddeiseb i'r lle hwn yn dweud ei bod yn anghywir cyflwyno'r system, ac nad yw 20 mya yn gweithio iddynt? Rydym wedi clywed mai 469,571 oedd y ffigur—penderfynodd 15 y cant o bobl Cymru roi eu hamser i lofnodi deiseb Senedd i geisio anfon neges glir i'r lle hwn, a'r broblem oedd bod yna glustiau byddar yn y lle hwn nad oeddent eisiau gwrando. Wel, dyfalwch beth? Anfonodd pobl Cymru y bobl hyn yma i'r meinciau hyn, felly bydd yn rhaid ichi wrando. Dyna ydym ni. [Torri ar draws.] Rydym yn mynd i mewn. Mae'n dod. Nawr, dangosodd arolwg barn gan y BBC ym mis Mawrth fod 54 y cant o bobl Cymru yn dal i wrthwynebu'r polisi hwn, a chlywais ar feinciau Llafur gefnogaeth eithaf rhyfedd i'w polisi yno. Mae hynny'n eithaf rhyfedd, oherwydd yr unig beth y clywais Ken Skates yn siarad amdano yn yr ychydig wythnosau diwethaf oedd sut y mae angen gwir ddatganoli, y dylai awdurdodau lleol fod yn gwneud penderfyniadau, ond yr hyn roeddech chi'n ei gefnogi yn y Siambr hon heddiw oedd dull o'r brig i lawr na wnaeth weithio. Mae'n dangos bod Llafur yn ddigon parod i siarad, ond nid i weithredu. Ni ellir ymddiried ynddynt eto— 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773808 344 En 2026-09-30T17:45:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=15302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=15302&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773837 345 Cy 2026-09-30T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=-48598&l=en 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773850 346 En 2026-09-30T17:50:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=15602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=15602&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773979 347 En 2026-09-30T17:46:19 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=15381&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=15381&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773821 348 En 2026-09-30T17:45:35 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=15337&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=15337&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 4822 4822 Mark Hooper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4822 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4822 Hooper, Mark Are you going to talk about road safety? A ydych chi'n mynd i siarad am ddiogelwch ar y ffyrdd? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773823 349 En 2026-09-30T17:45:36 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=15338&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=15338&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 11971 11971 Llŷr Powell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=11971 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=11971 Powell, Llyr What? Oh, Minister, you've got more to say again now, have you? Is this the democracy of Plaid Cymru? Heckle from the front benches after having minutes of your own time. Trust me, I've got a lot to come to, Minister. This decision today is important to how the electorate look at us. We've heard from Members, good Members, like Gwyn there. I always enjoy his contributions. I can't say I agree with everything Gwyn says. But you were right—the public have told you as well that they are frustrated with this policy. When you came here today, Minister, I didn't expect you to agree with us, but I thought your tone could have been slightly different. Rather than insulting people that don't agree with this, how about listening to them? Because that there— Beth? O, Weinidog, mae gennych fwy i'w ddweud eto nawr, oes? Ai dyma ddemocratiaeth Plaid Cymru? Heclo o'r meinciau blaen ar ôl cael munudau o'ch amser eich hun. Credwch fi, mae gennyf ddigon i'w ddweud, Weinidog. Mae'r penderfyniad hwn heddiw yn bwysig o ran y ffordd y mae'r etholwyr yn edrych arnom. Rydym wedi clywed gan Aelodau, Aelodau da, fel Gwyn. Rwyf bob amser yn mwynhau ei gyfraniadau. Ni allaf ddweud fy mod yn cytuno â phopeth y mae Gwyn yn ei ddweud. Ond roeddech chi'n llygad eich lle—mae'r cyhoedd wedi dweud wrthych chi hefyd fod y polisi hwn yn gwneud iddynt deimlo'n rhwystredig. Pan ddaethoch chi yma heddiw, Weinidog, nid oeddwn yn disgwyl ichi gytuno â ni, ond roeddwn yn meddwl y gallai eich cywair fod wedi bod ychydig yn wahanol. Yn hytrach na sarhau pobl nad ydynt yn cytuno â hyn, beth am wrando arnynt? Oherwydd mae hynny— 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773826 350 En 2026-09-30T17:46:18 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=15380&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=15380&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 212 212 Janet Finch-Saunders AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=212 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=212 Finch-Saunders, Janet Llywydd, on a point of order, I find it really bad that the Minister is sat almost intimidating— Lywydd, ar bwynt o drefn, rwy'n credu ei bod hi'n ofnadwy fod y Gweinidog yn eistedd bron yn fygythiol— 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773978 351 En 2026-09-30T17:46:22 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=15384&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=15384&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 11971 11971 Llŷr Powell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=11971 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=11971 Powell, Llyr Oh, I— O, rwyf— 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773829 352 En 2026-09-30T17:46:26 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=15388&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=15388&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 12153 12153 Helen Jenner AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Jenner, Hellen He's not scared of them. Nid oes arno eu hofn. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773831 353 En 2026-09-30T17:46:29 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=15391&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=15391&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Janet, I'm not clear what the point of order is here in this instance. Janet, nid wyf yn glir beth yw'r pwynt o drefn yma yn yr achos hwn. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773832 354 En 2026-09-30T17:46:33 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=15395&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=15395&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 212 212 Janet Finch-Saunders AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=212 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=212 Finch-Saunders, Janet The Minister is completely reversed in his chair, almost intimidating a Member that is speaking. Mae'r Gweinidog wedi troi o gwmpas yn ei gadair, bron fel pe bai'n ceisio bygwth Aelod sy'n siarad. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773833 355 En 2026-09-30T17:46:42 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=15404&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=15404&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Janet, I'm not clear that that is a point of order. The Minister is sitting where the Minister sits in his position, and the person leading the response is responding as he sees fit. If you can continue, please, Llŷr. Janet, nid wyf yn siŵr a yw hynny'n bwynt o drefn. Mae'r Gweinidog yn eistedd lle mae'r Gweinidog yn eistedd yn ei safle, ac mae'r unigolyn sy'n arwain yr ymateb yn ymateb fel y dymuna. Os gallwch barhau, os gwelwch yn dda, Llŷr. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773836 356 En 2026-09-30T17:46:57 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=15419&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=15419&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 11971 11971 Llŷr Powell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=11971 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=11971 Powell, Llyr Diolch, Lywydd. As I was saying, we heard also from the benches opposite about how some councils hadn't reversed the decision. Maybe, because of the state that Labour left councils in, with a lack of funds, they simply can't afford it. Some people don't want to put the burden on the taxpayer to undo your mistakes. That's the problem. What we are talking about today are people's lives. Now, you say you're thinking of the children, but how about we think of, actually, the people out there? Minister, you say it adds a bit of time and it's not much impact. We can say that on these benches, but, for people out there, time is money when they're on the roads—actual people needing to get from one job to the next to pay their bills, to put food on the table. There is a real cost to this. So, I think the remarks today—. Let's think of the bigger picture. I agree, road safety is an important issue, but there's a wider impact here. Even the last Welsh Government's assessment said that this policy could cost up to £4.5 billion in 30 years. That's a huge impact to the Welsh economy—jobs going, livelihoods. How about we think of them when we're here—people we represent? We in here, this Chamber, are servants to the people, not masters, where we get to ignore them. We don't get to turn our back when we don't like what the electorate are saying. It's important to listen, and that's why we are having what should be an important debate. Now, you mentioned road safety to me earlier, Minister. We've addressed road safety. We've said that there are lots of things we could be doing and focusing our time on, where that money could have gone, from dangerous junctions to potholes galore. There is a lot out there that we could be spending time on, but, no, we have to be sitting here talking about this today, because a failed policy was rolled out. And the fact that politicians don't accept it—. And I agree with you, Janet, in your intervention. There's a reason the Labour benches are so empty here today. Deaf ears should not be what the electorate get. And I do want to pay credit to you, Carmelo, for your contribution today; Jason, Helen, Janet, for yours, and Gwyn, I do always enjoy it, like I said, but I don't know what the mobile phone—. I don't know how I could possibly get into that; I think that's a debate for another time at the end. Spending more time outdoors, I do agree with you, but—. I always appreciate a Max Boyce quote as well in a contribution. I urge Members today to vote on what they think their constituents would want. It's easy for some people to say, 'Oh, it doesn't have much of an impact; our lives aren't impacted by it.' My inbox and my colleagues' inboxes, and I'm sure yours, are of people who are impacted by a policy that does have bad consequences. As we have said, we are not in here today saying that we want 30 mph or higher outside schools or hospitals, what we are saying is that roads that were safe before should be back to 30 mph, and to roll that out to councils in the way that it is, so that they have to work backwards, not work forwards—. I'm afraid, Ken, you don't understand your own policies now in the sense of— Diolch, Lywydd. Fel roeddwn i'n ei ddweud, clywsom hefyd o'r meinciau gyferbyn ynglŷn â sut nad oedd rhai cynghorau wedi gwrthdroi'r penderfyniad. Oherwydd y cyflwr y gadawodd Llafur y cynghorau ynddo, yn brin o arian, efallai na allant fforddio gwneud hynny. Nid yw rhai pobl eisiau rhoi'r baich ar y trethdalwr i ddadwneud eich camgymeriadau. Dyna'r broblem. Yr hyn rydym yn siarad amdano heddiw yw bywydau pobl. Nawr, rydych chi'n dweud eich bod yn meddwl am y plant, ond beth am inni feddwl, mewn gwirionedd, am y bobl allan yno? Weinidog, rydych chi'n dweud ei fod yn ychwanegu ychydig bach o amser ac nad yw'n cael llawer o effaith. Gallwn ddweud hynny ar y meinciau hyn, ond i bobl allan yno, mae amser yn arian pan fyddant ar y ffyrdd—pobl go iawn sydd angen mynd o un swydd i'r llall i dalu eu biliau, i roi bwyd ar y bwrdd. Mae cost wirioneddol i hyn. Felly, rwy'n credu bod y sylwadau heddiw—. Gadewch inni feddwl am y darlun mwy o faint. Rwy'n cytuno bod diogelwch ar y ffyrdd yn fater pwysig, ond mae effaith ehangach yma. Roedd asesiad y Llywodraeth ddiwethaf hyd yn oed yn dweud y gallai'r polisi hwn gostio hyd at £4.5 biliwn mewn 30 mlynedd. Mae hynny'n effaith enfawr ar economi Cymru—swyddi'n diflannu, bywoliaeth pobl. Beth am inni feddwl amdanynt hwy pan fyddwn ni yma—pobl rydym yn eu cynrychioli? Rydym ni yma, yn y Siambr hon, yn weision i'r bobl, nid yn feistri lle cawn eu hanwybyddu. Nid ydym yn cael troi ein cefnau pan nad ydym yn hoffi'r hyn y mae'r etholwyr yn ei ddweud. Mae'n bwysig gwrando, a dyna pam ein bod yn cael yr hyn a ddylai fod yn ddadl bwysig. Nawr, fe sonioch chi wrthyf yn gynharach am ddiogelwch ar y ffyrdd, Weinidog. Rydym wedi sôn am ddiogelwch ar y ffyrdd. Rydym wedi dweud bod llawer o bethau y gallem fod yn eu gwneud ac yn canolbwyntio arnynt gyda'n hamser, lle gallai'r arian hwnnw fod wedi mynd, o gyffyrdd peryglus i dyllau yn y ffordd. Mae llawer allan yno y gallem fod yn treulio amser arno, ond na, rhaid inni eistedd yma'n siarad am hyn heddiw, am fod polisi aflwyddiannus wedi'i gyflwyno. Ac mae'r ffaith nad yw gwleidyddion yn ei dderbyn—. Ac rwy'n cytuno â'r hyn a ddywedoch chi, Janet, yn eich ymyriad. Mae rheswm pam fod meinciau Llafur mor wag yma heddiw. Ni ddylai'r etholwyr orfod cael clustiau byddar. A hoffwn eich canmol, Carmelo, am eich cyfraniad heddiw; Jason, Helen, Janet, am eich rhai chi, a Gwyn, rwyf bob amser yn mwynhau, fel y dywedais, ond nid wyf yn gwybod beth y mae'r ffôn symudol—. Nid wyf yn gwybod sut y gallwn drafod hynny; rwy'n credu bod honno'n ddadl ar gyfer rhyw dro eto ar y diwedd. Treulio mwy o amser yn yr awyr agored, rwy'n cytuno â chi, ond—. Rwyf bob amser yn gwerthfawrogi dyfyniad gan Max Boyce mewn cyfraniad hefyd. Rwy'n annog yr Aelodau heddiw i bleidleisio'n unol â'r hyn y credant y byddai eu hetholwyr ei eisiau. Mae'n hawdd i rai pobl ddweud, 'O, nid oes ganddo lawer o effaith; nid yw'n effeithio ar ein bywydau ni.' Mae fy mewnflwch a mewnflwch fy nghyd-Aelodau, a'ch un chithau rwy'n siŵr, yn llawn o bobl sy'n cael eu heffeithio gan bolisi sydd â chanlyniadau gwael. Fel rydym wedi'i ddweud, nid ydym yn dweud yma heddiw ein bod eisiau 30 mya neu uwch y tu allan i ysgolion neu ysbytai, yr hyn rydym yn ei ddweud yw y dylai ffyrdd a oedd yn ddiogel o'r blaen fod yn ôl yn 30 mya, ac mae cyflwyno hynny i gynghorau yn y ffordd y mae, fel bod yn rhaid iddynt weithio'n ôl, nid gweithio ymlaen—. Mae arnaf ofn, Ken, nad ydych yn deall eich polisïau eich hun nawr yn yr ystyr o— 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773838 357 Cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit I Ken Skates a gododd— Ken Skates rose— 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773835 358 En 2026-09-30T17:49:58 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=15600&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=15600&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 11971 11971 Llŷr Powell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=11971 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=11971 Powell, Llyr Absolutely. I want to hear this one. Yn sicr. Rwyf eisiau clywed hyn. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773856 359 Cy 2026-09-30T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=-48598&l=en 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773857 360 Cy 2026-09-30T17:50:00 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=15602&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=15602&l=en 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773795 361 En 2026-09-30T17:50:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=15602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=15602&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 267 267 Ken Skates AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=267 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267 Skates, Ken Thank you. So, your motion explicitly states that you want to scrap the default speed limit, which would mean going back to 30 mph outside schools, outside hospitals, outside play areas, and then you would have to pay a fortune, using traffic regulation orders across every community at an enormous cost to reduce back to 20 mph. It would be a farce. Diolch. Felly, mae eich cynnig yn nodi'n benodol eich bod am gael gwared ar y terfyn cyflymder diofyn, a fyddai'n golygu mynd yn ôl i 30 mya y tu allan i ysgolion, y tu allan i ysbytai, y tu allan i fannau chwarae, ac yna byddai'n rhaid ichi dalu ffortiwn, gan ddefnyddio gorchmynion rheoleiddio traffig ar draws pob cymuned ar gost enfawr i ostwng ffyrdd yn ôl i 20 mya. Byddai'n ffars. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773840 362 En 2026-09-30T17:50:24 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=15626&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=15626&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 11971 11971 Llŷr Powell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=11971 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=11971 Powell, Llyr You didn't answer what I was addressing, your top-down approach, Ken. Let's get back to your true devolution. But, in terms of schools, I went through education under Labour Governments consecutively here. There wasn't 30 mph outside my school when I was younger. [Interruption.] That was your deal. There wasn't when you brought this bad legislation through, drove it through, ignored the wishes of the people of Wales, ignored them with their concerns, and then you as a Minister tried to unravel the chaos of what your party created. It's time to put your hands up and own it. Ni wnaethoch ateb yr hyn roeddwn i'n ei drafod, eich dull o'r brig i lawr, Ken. Gadewch inni fynd yn ôl at eich gwir ddatganoli. Ond o ran ysgolion, euthum drwy fy addysg o dan Lywodraethau Llafur olynol yma. Nid oedd terfyn 30 mya y tu allan i fy ysgol i pan oeddwn yn iau. [Torri ar draws.] Dyna oedd eich cytundeb chi. Nid oedd yno pan gyflwynoch chi'r ddeddfwriaeth wael hon, ei gwthio drwodd, gan anwybyddu dymuniadau pobl Cymru, eu hanwybyddu gyda'u pryderon, ac yna fe geisioch chi fel Gweinidog ddatrys yr anhrefn a greodd eich plaid. Mae'n bryd codi eich dwylo a chyfaddef hynny. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773842 363 En 2026-09-30T17:50:56 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=15658&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=15658&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Llŷr, it's an opportune moment here just to remind Members—you were very kind and generous in taking that intervention—that we do expect Members to be present for the whole of the debate when they make an intervention. But, Llŷr, you were very generous. Llŷr, mae'n gyfle da yma i atgoffa'r Aelodau—roeddech chi'n garedig ac yn hael iawn yn derbyn yr ymyriad hwnnw—ein bod yn disgwyl i'r Aelodau fod yn bresennol am y ddadl gyfan pan fyddant yn gwneud ymyriad. Ond Llŷr, roeddech chi'n hael iawn. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773843 364 En 2026-09-30T17:51:15 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=15677&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=15677&l=cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 11971 11971 Llŷr Powell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=11971 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=11971 Powell, Llyr Apologies, I did name him, so he came to respond, probably. I'm sure he wasn't looking to break any rules. In closing, I urge Members today to support our motion in getting Wales moving again. Diolch yn fawr. Ymddiheuriadau, fe wneuthum ei enwi, felly fe ddaeth i ymateb, mae'n debyg. Rwy'n siŵr nad oedd yn ceisio torri unrhyw reolau. I gloi, rwy'n annog yr Aelodau heddiw i gefnogi ein cynnig i gael Cymru i symud eto. Diolch yn fawr. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773847 365 Cy 2026-09-30T17:51:30 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=15692&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=15692&l=en 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Gwrthwynebu. Gohiriaf y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio. The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? [Objection.] There is objection. I will therefore defer voting under this item until voting time. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773851 366 Cy 260930-7 6. Dadl Reform UK: Terfyn cyflymder diofyn 20 mya 6. Reform UK Debate: Default 20 mph speed limit I Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio. Voting deferred until voting time. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773998 367 Cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector I Detholwyd y gwelliant canlynol: gwelliant 1 yn enw Heledd Fychan. The following amendment has been selected: amendment 1 in the name of Heledd Fychan. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773852 368 Cy 2026-09-30T17:51:44 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=15706&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=15706&l=en 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn ymlaen nawr at eitem 7, dadl y Ceidwadwyr Cymreig, y sector amddiffyn. Galwaf ar Darren Millar i wneud y cynnig.  We'll move now to item 7, the Welsh Conservatives debate on the defence sector. I call on Darren Millar to move the motion.  16265 7 2026-09-30T13:30:01 773858 369 Cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector I Cynnig NDM9305 Paul Davies Cynnig bod y Senedd: 1. Yn nodi amcangyfrif Llywodraeth Cymru bod sector amddiffyn ac awyrofod Cymru gyda'i gilydd yn cyflogi 16,000 o bobl yn uniongyrchol, fod ganddo drosiant o £3.7 biliwn, ac yn cyfrannu tua £1.5 biliwn mewn gwerth ychwanegol gros i economi Cymru. 2. Yn cydnabod: a) y cyfraniad sylweddol parhaus y mae'r sector amddiffyn yn ei wneud i Gymru; b) pwysigrwydd sector amddiffyn ffyniannus ar adeg o ansicrwydd geowleidyddol; ac c) bod gan Gymru hanes balch o gyfrannu at amddiffyn y Deyrnas Unedig. 3. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i gefnogi'r sector amddiffyn drwy: a) cyhoeddi strategaeth ddiwydiannol amddiffyn Cymru sy'n nodi sut i wneud y mwyaf o'r cyfleoedd economaidd, diwydiannol a sgiliau sy'n deillio o fwy o wariant amddiffyn y DU yng Nghymru; b) cydweithio â darparwyr addysg bellach ac uwch i ehangu argaeledd prentisiaethau, addysg dechnegol a llwybrau graddedigion yn seiliedig ar anghenion y sector amddiffyn; ac c) gweithio gyda Llywodraeth y DU i archwilio cyfleoedd i gryfhau buddsoddiad yn y sector amddiffyn yng Nghymru. Motion NDM9305 Paul Davies To propose that the Senedd: 1. Notes the Welsh Government's estimate that Wales's combined defence and aerospace sector directly employs 16,000 people, has a turnover of £3.7 billion, and contributes approximately £1.5 billion in gross value added to the Welsh economy. 2. Recognises: a) the significant ongoing contribution that the defence sector makes to Wales; b) the importance of a thriving defence sector at a time of geopolitical uncertainty; and c) that Wales has a proud history of contributing to the defence of the United Kingdom. 3. Calls on the Welsh Government to support the defence sector by: a) publishing a Welsh defence industrial strategy setting out how to maximise the economic, industrial and skills opportunities arising from increased UK defence spending in Wales; b) collaborating with further and higher education providers to expand the availability of apprenticeships, technical education and graduate pathways based on the needs of the defence sector; and c) working with the UK Government to explore opportunities to strengthen investment in the defence sector in Wales. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773859 370 Cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector I Cynigiwyd y cynnig. Motion moved. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773860 371 En 2026-09-30T17:51:55 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=15717&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=15717&l=cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren Diolch, Lywydd. I move the motion on the order paper in the name of my colleague, Paul Davies.  Those of us who remember the cold war remember living under the shadow of a potential nuclear conflict. I can vividly remember being glued to the telly as we watched the spectacle in our house of the Berlin wall coming down back in 1989, followed by the ripping back of the iron curtain as the communist regimes across eastern Europe began to collapse, the declarations of independence in the Baltic states and then the dissolution of the Soviet Union. It gave us all a great sense of hope, optimism for the future. The arms race was over and we all felt that it would be an end to the threat of war, particularly on the continent of Europe. But, as we all know now, unfortunately, it has not been so. Russia's invasion of Ukraine has brought war back onto our doorstep in Europe, and we know that there are hostile states across the world who threaten our national security. Only this weekend, we saw counter-terrorism police scrambling to RAF Fairford and making those arrests on the suspicion of preparing a terrorist act. That investigation, of course, is ongoing. And I know that everybody in this Chamber will join me in condemning any attempt to attack an RAF base or any other military base in Britain, in spite, actually, of the history of some political parties in this Chamber. In a few weeks, we are going to remember those heroes who sacrificed so much for the freedoms we all enjoy in our country today. But bravery alone cannot stop a missile, it can't protect a ship and it can't keep a pilot alive when an aircraft fails. Our armed forces need and deserve the very best equipment that we can provide them. And those who make that equipment and the technology that it requires are also just as critical to our national security as those on our front lines in the military. We saw on Anglesey last week, didn't we, the fact that two RAF crewmen survived after ejecting from a Hawk aircraft near RAF Valley. And behind that moment of survival was a Welsh defence manufacturing company, because the pilots owe their lives to the parachutes made by Bridgend-based IrvinGQ that were attached to the ejector seats that catapulted them out of that aircraft just before it crashed. So, our defence sector is vitally important. It is critical to our nation and our national security, especially at times like this. Now the previous Welsh Government estimated that the aerospace and defence sector across Wales employed around 16,000 people. I see that there's been a revision upwards in that figure, which obviously I really do welcome. Diolch, Lywydd. Rwy'n gwneud y cynnig ar y papur trefn yn enw fy nghyd-Aelod, Paul Davies. Mae'r rhai ohonom sy'n cofio'r rhyfel oer yn cofio byw o dan gysgod gwrthdaro niwclear posibl. Gallaf gofio'n glir fy mod wedi fy nglynu wrth y teledu adref wrth inni wylio'r olygfa o wal Berlin yn dod i lawr yn ôl ym 1989, ac yna'r llen haearn yn cael ei rhwygo'n ôl wrth i'r cyfundrefnau comiwnyddol ledled dwyrain Ewrop ddechrau cwympo, y datganiadau o annibyniaeth yn y gwledydd Baltig ac yna diddymiad yr Undeb Sofietaidd. Rhoddodd ymdeimlad mawr o obaith, optimistiaeth i bob un ohonom ar gyfer y dyfodol. Roedd y ras arfau drosodd ac roedd pob un ohonom yn teimlo y byddai'n ddiwedd ar fygythiad rhyfel, yn enwedig ar gyfandir Ewrop. Ond fel y gŵyr pob un ohonom nawr, nid felly y bu, yn anffodus. Mae ymosodiadau Rwsia ar Wcráin wedi dod â rhyfel yn ôl at garreg ein drws yn Ewrop, a gwyddom fod gwladwriaethau gelyniaethus ledled y byd sy'n bygwth ein diogelwch gwladol. Dros y penwythnos, gwelsom heddlu gwrthderfysgaeth yn rhuthro i RAF Fairford ac yn arestio pobl ar amheuaeth o baratoi gweithred derfysgol. Mae'r ymchwiliad hwnnw'n parhau wrth gwrs. A gwn y bydd pawb yn y Siambr hon yn ymuno â mi i gondemnio unrhyw ymgais i ymosod ar ganolfan RAF neu unrhyw ganolfan filwrol arall ym Mhrydain, er gwaethaf hanes rhai pleidiau gwleidyddol yn y Siambr hon. Ymhen ychydig wythnosau, byddwn yn cofio'r arwyr a aberthodd gymaint dros y rhyddid mae pob un ohonom yn ei fwynhau yn ein gwlad heddiw. Ond ni all dewrder yn unig atal taflegryn, ni all amddiffyn llong ac ni all gadw peilot yn fyw pan fydd awyren yn methu. Mae angen yr offer gorau posibl y gallwn ei ddarparu ar ein lluoedd arfog, ac maent yn ei haeddu. Ac mae'r rhai sy'n gwneud yr offer hwnnw a'r dechnoleg sydd ei hangen yr un mor hanfodol i'n diogelwch gwladol â'r rhai ar ein rheng flaen yn y fyddin. Gwelsom ar Ynys Môn yr wythnos diwethaf, oni wnaethom, fod dau aelod o griw'r RAF wedi goroesi ar ôl cael eu halldaflu o awyren Hawk ger RAF y Fali. A'r tu ôl i'r foment honno o oroesi, roedd cwmni gweithgynhyrchu amddiffyn o Gymru, gan fod bywydau'r peilotiaid hynny wedi'u hachub gan y parasiwtiau a wnaed gan IrvinGQ o Ben-y-bont ar Ogwr a oedd yn sownd yn y seddau alldaflu a'u taflodd allan o'r awyren honno ychydig cyn iddi daro'r ddaear. Felly, mae ein sector amddiffyn yn hanfodol bwysig. Mae'n hanfodol i'n cenedl a'n diogelwch gwladol, yn enwedig ar adegau fel hyn. Nawr, amcangyfrifodd Llywodraeth flaenorol Cymru fod y sector awyrofod ac amddiffyn ledled Cymru yn cyflogi oddeutu 16,000 o bobl. Rwy'n gweld bod y ffigur hwnnw wedi'i adolygu a'i gynyddu, ac rwy'n croesawu hynny'n fawr iawn wrth gwrs. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773822 372 En 2026-09-30T17:55:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=15902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=15902&l=cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren And my message and our message as a Senedd to those individuals, those workers, in those industries today should be very straightforward. It should be that we value what you do. We will champion your role in our defence and security as a nation, and we value your role in our economic security too. My party seeks to support opportunities to attract further defence-related investment to Wales, and I had hoped that all political parties in this Senedd could be united and agree on these particular issues. But I have to say, having seen some of the announcements and actions of the Welsh Government in recent weeks, and the unnecessary amendment to our debate today, I'm now not so sure as to where the Welsh Government stands on this issue, particularly that announcement on pausing investment in our defence industry in order that you can undertake this ethical defence review. I think that that is a recipe for disaster. It sends absolutely the wrong signal to those businesses that are getting ready to invest in different parts of the UK as the spending taps come on, because we need to make sure that we spend more on defence as a nation. And yet, at the very same time that those businesses are trying to make decisions about where to invest, the Welsh Government puts on the brakes and says, 'Stop. We're going to do a review.' It couldn't have come at a worse time. It couldn't have come at a worse time. You seem happy, Cabinet Minister, for that investment to go elsewhere, and I'm looking forward to your contribution to this debate today, because you need to put on record that Wales is open for this investment in order that we can secure those important jobs in our defence industry and create new, highly paid, well-skilled jobs in the future as well. And I think what you need to tell us is how long is this pause on investment going to be. How long are companies going to have to wait before they get a signal from you that Wales is still open for business? How many projects have been affected by that pause so far? How many millions have been set to one side as a result of this pause? What new tests are you expecting to apply to firms that are already operating under an ethical framework effectively within the UK, and legally operating and producing things, some of which are being exported? Are you going to be judging, as a Government, whether an ejector seat or a parachute that's going to be strapped to an RAF jet is an ethical choice or not? I think it's very bizarre. It's baffling, and I'm concerned about it. Investors need certainty. Workers need certainty. But you're creating uncertainty, and that's bad for business. It's not good for business at all. You say, or appear to say, that you value defence jobs, and yet you are deferring decisions that could be supporting those defence jobs and making sure that we attract them. Just last year, prior to the Senedd elections, I challenged the Development Bank of Wales on a restriction on arms manufacturing investment in this Chamber. It's only after I pressed them on that issue that the bank publicly clarified that that exclusion had been removed. Defence firms need plain answers. They don't need uncertainty. And I'm afraid that your amendment replaces our very clear call for a Welsh defence industrial strategy with just warm words about jobs and a request for us to endorse an ethical framework that hasn't even been published. We don't know who is undertaking the review. You haven't told us which individuals you're going to be listening to, and whether there's any involvement of the defence sector itself in that review or any engagement with them. These are important things, and I think we need to know as a Chamber—the nation needs to know—where you stand on this issue of defence. What are you going to do to help grow the industry here in Wales? In July, the economy and enterprise Minister, to be fair, went to the Farnborough airshow—very pleased to see you go there, and I know that you met with some defence companies while there. I commend you for doing that, but I was really disappointed that, when those businesses came to Newport, when they came to Newport, just down the road, you chose not to meet them. Even though you were down to be a speaker at that event, you didn't turn up. What sort of message does that send to these big multinational corporations that might want to invest in Wales? I'll tell you what message it sends. It sends the message, 'We don't want you here,' and I'm afraid that's absolutely the wrong message that you should be sending, especially given the value of the defence industry to our country and the value of it to our economic and, obviously, national security. So, businesses deserve an answer. We don't need more stalling. We don't need you holding up the creation of well-paid jobs and investment. Instead of sending out these mixed signals and these mixed messages to those businesses that are waiting to make decisions on where they invest, I think everybody in this Chamber should reflect, you should back our motion, you should demonstrate to those businesses and those workers in the defence industry across our country, who do so much to contribute to our national security, that you are on their side. You should make sure that we express, as a Senedd, a welcome for the increased defence spending by the UK Government, and every one of us in this Chamber should be fighting for Wales to get our fair share. You often talk about the fair share of investment in rail, right? And I'm all for that as well. But let's get our fair share of defence investment into Wales as well. That's why you need to get behind this motion. Let's develop that strategy to grow our defence sector. Let's try to boost the opportunities that that brings to our economy, our advanced manufacturing centre, our education providers, and the opportunities for research and development right at the cutting edge, which, of course, can help to transform other parts of our economy too. It's the duty of every single Government, including every single Government in the United Kingdom, to keep our citizens safe and secure. Wales should play its full part in ensuring that we have an armed forces that are equipped with the modern capabilities that they need to be able to do just that. So, let's back them, back our defence sector. I urge Members to support the motion. A dylai fy neges i a'n neges ninnau heddiw fel Senedd i'r unigolion hynny, y gweithwyr hynny, yn y diwydiannau hynny, fod yn syml iawn. Dylai fod yn neges ein bod yn gwerthfawrogi'r hyn rydych chi'n ei wneud. Byddwn yn hyrwyddo eich rôl yn amddiffyn a diogelu ein cenedl, ac rydym yn gwerthfawrogi eich rôl yn ein diogelwch economaidd hefyd. Mae fy mhlaid yn ceisio cefnogi cyfleoedd i ddenu buddsoddiad pellach sy'n gysylltiedig ag amddiffyn i Gymru, ac roeddwn wedi gobeithio y gallai pob plaid wleidyddol yn y Senedd hon fod yn unedig a chytuno ar y materion penodol hyn. Ond ar ôl gweld rhai o gyhoeddiadau a gweithredoedd Llywodraeth Cymru yn yr wythnosau diwethaf, a'r gwelliant diangen i'n dadl heddiw, rhaid imi ddweud nad wyf mor siŵr bellach ble mae Llywodraeth Cymru yn sefyll ar y mater hwn, yn enwedig y cyhoeddiad hwnnw ar oedi buddsoddiad yn ein diwydiant amddiffyn er mwyn ichi allu cynnal yr adolygiad amddiffyn moesegol hwn. Credaf fod honno'n ffordd sicr o wneud llanast ohoni. Mae'n anfon y neges gwbl anghywir i'r busnesau sy'n paratoi i fuddsoddi mewn gwahanol rannau o'r DU wrth i'r tapiau gwario gael eu hagor, gan fod angen inni sicrhau ein bod yn gwario mwy ar amddiffyn fel cenedl. Ac eto, ar yr un pryd ag y mae'r busnesau hynny'n ceisio gwneud penderfyniadau ynghylch ble i fuddsoddi, mae Llywodraeth Cymru’n rhoi'r breciau ar bethau ac yn dweud, 'Stopiwch. Rydym yn mynd i gynnal adolygiad.' Ni allai fod wedi dod ar adeg waeth. Ni allai fod wedi dod ar adeg waeth. Rydych i'ch gweld yn fodlon, Weinidog Cabinet, i'r buddsoddiad hwnnw fynd i rywle arall, ac edrychaf ymlaen at eich cyfraniad at y ddadl hon heddiw, gan fod angen ichi nodi ar goedd fod Cymru'n agored i'r buddsoddiad hwn fel y gallwn sicrhau'r swyddi pwysig hynny yn ein diwydiant amddiffyn a chreu swyddi medrus newydd ar gyflogau mawr yn y dyfodol hefyd. A chredaf mai'r hyn sydd angen i chi ei ddweud wrthym yw pa mor hir y bydd yr oedi hwn cyn buddsoddi. Pa mor hir y bydd yn rhaid i gwmnïau aros cyn iddynt gael arwydd gennych fod Cymru'n dal yn agored ar gyfer busnes? Faint o brosiectau sydd wedi'u heffeithio gan yr oedi hyd yn hyn? Faint o filiynau sydd wedi'u rhoi o'r neilltu o ganlyniad i'r oedi? Pa brofion newydd rydych chi'n disgwyl eu cyflwyno i gwmnïau sydd eisoes yn gweithredu'n effeithiol o dan fframwaith moesegol yn y DU, ac yn gweithredu'n gyfreithiol ac yn cynhyrchu pethau, gyda rhywfaint ohonynt yn cael eu hallforio? A ydych chi'n mynd i fod yn barnu, fel Llywodraeth, p'un a yw sedd alldaflu neu barasiwt a gaiff eu cysylltu wrth un o jetiau'r RAF yn ddewis moesegol ai peidio? Rwy'n credu ei fod yn rhyfedd iawn. Mae'n ddirgelwch llwyr, ac mae'n peri pryder i mi. Mae angen sicrwydd ar fuddsoddwyr. Mae angen sicrwydd ar weithwyr. Ond rydych chi'n creu ansicrwydd, ac mae hynny'n wael i fusnes. Nid yw'n dda i fusnes o gwbl. Rydych chi'n dweud, neu fel pe baech yn dweud, eich bod yn gweld gwerth swyddi amddiffyn, ac eto rydych chi'n gohirio penderfyniadau a allai gefnogi'r swyddi amddiffyn hynny ac yn sicrhau ein bod yn eu denu. Y llynedd, cyn etholiadau'r Senedd, heriais Fanc Datblygu Cymru ar gyfyngiad ar fuddsoddiad gweithgynhyrchu arfau yn y Siambr hon. Dim ond wedi imi bwyso arnynt ar y mater hwnnw y gwnaeth y banc egluro'n gyhoeddus fod yr eithriad hwnnw wedi'i ddileu. Mae angen atebion clir ar gwmnïau amddiffyn. Nid oes angen ansicrwydd arnynt. Ac mae arnaf ofn fod eich gwelliant yn disodli ein galwad glir iawn am strategaeth ddiwydiannol amddiffyn i Gymru gan roi dim heblaw geiriau cynnes yn ei lle am swyddi a chais inni gymeradwyo fframwaith moesegol nad yw wedi'i gyhoeddi hyd yn oed. Nid ydym yn gwybod pwy sy'n cynnal yr adolygiad. Nid ydych wedi dweud wrthym pa unigolion y byddwch chi'n gwrando arnynt, ac a oes unrhyw gyfranogiad gan y sector amddiffyn ei hun neu unrhyw ymgysylltiad â nhw yn yr adolygiad hwnnw. Mae'r rhain yn bethau pwysig, a chredaf fod angen inni wybod fel Siambr—mae angen i'r genedl wybod—ble rydych chi'n sefyll ar fater amddiffyn. Beth y bwriadwch ei wneud i helpu i dyfu'r diwydiant yma yng Nghymru? Ym mis Gorffennaf, aeth Gweinidog yr economi a menter, a bod yn deg, i sioe awyr Farnborough—roeddwn yn falch iawn o'ch gweld yn mynd yno, a gwn eich bod wedi cyfarfod â rhai cwmnïau amddiffyn pan oeddech chi yno. Rwy'n eich canmol am wneud hynny, ond roeddwn yn siomedig iawn, pan ddaeth y busnesau hynny i Gasnewydd, pan ddaethant i Gasnewydd, i lawr y ffordd, eich bod wedi dewis peidio â chyfarfod â nhw. Er eich bod i fod yn siaradwr yn y digwyddiad hwnnw, ni wnaethoch ei fynychu. Pa fath o neges y mae hynny'n ei hanfon at y corfforaethau rhyngwladol mawr hyn a allai fod eisiau buddsoddi yng Nghymru? Fe ddywedaf wrthych pa neges y mae'n ei hanfon. Mae'n anfon y neges, 'Nid ydym eich eisiau chi yma,' ac mae arnaf ofn mai dyna'r neges hollol anghywir y dylech fod yn ei hanfon, yn enwedig o ystyried gwerth y diwydiant amddiffyn i'n gwlad ac i'n heconomi, ac yn amlwg, i'n diogelwch gwladol. Felly, mae busnesau'n haeddu ateb. Nid oes angen mwy o oedi arnom. Nid oes angen ichi ohirio creu swyddi ar gyflogau da a buddsoddiad. Yn hytrach nag anfon y negeseuon cymysg hyn at y busnesau sy'n aros i wneud penderfyniadau ynghylch ble maent yn buddsoddi, rwy'n credu y dylai pawb yn y Siambr hon fyfyrio, dylech gefnogi ein cynnig, dylech ddangos i'r busnesau a'r gweithwyr yn y diwydiant amddiffyn ledled ein gwlad, sy'n gwneud cymaint i gyfrannu at ein diogelwch gwladol, eich bod chi ar eu hochr nhw. Dylech sicrhau ein bod ni, fel Senedd, yn croesawu'r cynnydd mewn gwariant amddiffyn gan Lywodraeth y DU, a dylai pob un ohonom yn y Siambr hon fod yn ymladd dros ein cyfran deg i Gymru. Rydych chi'n aml yn siarad am gyfran deg o fuddsoddiad mewn rheilffyrdd, onid ydych? Ac rwy'n llwyr o blaid hynny hefyd. Ond gadewch inni gael ein cyfran deg o fuddsoddiad amddiffyn i Gymru hefyd. Dyna pam y mae angen ichi gefnogi'r cynnig hwn. Gadewch inni ddatblygu'r strategaeth honno i dyfu ein sector amddiffyn. Gadewch inni geisio hybu'r cyfleoedd y mae hynny'n eu cynnig i'n heconomi, i'n canolfan weithgynhyrchu uwch, i'n darparwyr addysg, a'r cyfleoedd ar gyfer ymchwil a datblygu ar flaen y gad, a all helpu, wrth gwrs, i drawsnewid rhannau eraill o'n heconomi hefyd. Mae'n ddyletswydd ar bob Llywodraeth, gan gynnwys pob Llywodraeth yn y Deyrnas Unedig, i gadw ein dinasyddion yn ddiogel ac yn saff. Dylai Cymru chwarae ei rhan lawn yn sicrhau bod gennym luoedd arfog sydd wedi'u cyfarparu â'r galluoedd modern sydd eu hangen arnynt i allu gwneud hynny. Felly, gadewch inni eu cefnogi, cefnogi ein sector amddiffyn. Rwy'n annog yr Aelodau i gefnogi'r cynnig. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773834 373 En 2026-09-30T18:00:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=16202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=16202&l=cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773841 374 Cy 2026-09-30T18:01:27 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=16289&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=16289&l=en 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Rwyf wedi dethol y gwelliant i'r cynnig. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni i gynnig yn ffurfiol welliant 1 yn enw Heledd Fychan. I have selected the amendment to the motion. I call on the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy to move formally amendment 1, tabled in the name of Heledd Fychan. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773844 375 Cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector I Gwelliant 1—Heledd Fychan Dileu popeth a rhoi yn ei le: Cynnig bod y Senedd: 1. Yn nodi’r amcangyfrif diweddaraf o'r diwydiant sy’n dangos bod sectorau awyrofod, amddiffyn a gofod Cymru, ar y cyd, yn cyflogi’n uniongyrchol 18,500 o bobl, fod trosiant o £5 biliwn a bod y sectorau hyn yn cyfrannu oddeutu £2 biliwn mewn gwerth ychwanegol gros at economi Cymru. 2. Yn cydnabod cyfraniad y sector amddiffyn o ran twf cynhyrchiant, swyddi, sgiliau ac arloesi yng Nghymru. 3. Yn cefnogi datblygiad fframwaith buddsoddi moesegol mewn amddiffyn. 4. Yn croesawu’r ffaith y bydd ymrwymiad Llywodraeth Cymru i gydsefyll rhyngwladol, parch at hawliau dynol a dilyn cyfraith ryngwladol yn sail i’r fframwaith. 5. Yn nodi y bydd Llywodraeth Cymru yn parhau i ymgysylltu â diwydiant, undebau llafur, y mudiad heddwch a rhanddeiliaid eraill wrth i’r fframwaith gael ei ddatblygu a’i adolygu dros amser. Amendment 1—Heledd Fychan Delete all and replace with: To propose that the Senedd: 1. Notes the most recent industry estimate that Wales's combined aerospace, defence, security and space sectors directly employ 18,500 people, has a turnover of £5 billion, and contributes approximately £2 billion in gross value added to the Welsh economy. 2. Recognises the contribution of the defence sector to jobs, skills, innovation and productivity growth in Wales. 3. Supports the development of an ethical defence investment framework. 4. Welcomes that the framework will be underpinned by the Welsh Government’s commitment to international solidarity, respect for human rights and the rule of international law. 5. Notes the Welsh Government will continue engagement with industry, trade unions, the peace movement and other stakeholders as the framework is developed and reviewed over time. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773845 376 Cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector I Cynigiwyd gwelliant 1. Amendment 1 moved. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773846 377 Cy 2026-09-30T18:01:38 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=16300&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=16300&l=en 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy Y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni Price, Adam Yn ffurfiol, Lywydd. Formally, Llywydd. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773848 378 En 2026-09-30T18:01:39 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=16301&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=16301&l=cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch yn fawr. Sarah Rees. Thank you. Sarah Rees. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773849 379 En 2026-09-30T18:01:44 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=16306&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=16306&l=cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 5196 5196 Sarah Rees https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5196 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5196 Rees, Sarah Diolch. Here in Cymru, we had a proud tradition of peace activism. Many of us can trace our family history back to a woman who signed the Welsh women's peace petition. St Fagans held a powerful exhibition tracing that journey from the women who organised for peace in the aftermath of the first world war to the women of Greenham Common who sacrificed so much in their campaign against nuclear weapons. Once again, we find ourselves living through turbulent times with devastating conflicts unfolding across the world. And, of course, there remains a pragmatic need for defence, and we must engage honestly with that reality. I welcome the work that this Plaid Cymru Government is undertaking to develop an ethical defence investment framework. It presents a real opportunity to build on the Scottish Government's human rights due diligence approach, which evaluates businesses before they receive public grants or investment, and to establish a gold standard for ethical investment here in Wales. This framework is the first of its kind in Cymru, and Wales can be world-leading in setting clear expectations that public money should never support companies linked to human rights abuses or violations of international law. It allows us to stand on the shoulders of those women who came before us and carry forward their commitment to peace, justice and ethical leadership. Whether the conflict is in Gaza, South Sudan or Ukraine, we should be clear in our determination that no weapon manufactured, even in part, in Wales should ever be used in a way that breaches international human rights law. Global responsibility is not just about following money. It is about ensuring Wales is never complicit in human rights abuses, and that our economic choices reflect our commitment to peace, justice and international solidarity. But we must also be honest about the wider questions this debate raises. Defence spending is often presented as an economic opportunity, but what kind of economy do we want to build here in Wales? The people of Wales elected this Plaid Cymru Government with a mandate for a different kind of economy, an economy that places our people and communities at its heart. They voted for an economic model rooted in ownership and community wealth, ensuring that wealth generated in Wales remains in Wales, building stronger communities, creating opportunity and delivering prosperity that is shared by all. If that is our ambition, then we must also ask who owns Wales's arms and defence manufacturing facilities and whose interests they serve. In many cases, ownership rests with large multinational corporations and private firms whose primary responsibility is to shareholders— Diolch. Yma yng Nghymru, roedd gennym draddodiad balch o ymgyrchu dros heddwch. Mae llawer ohonom yn gallu olrhain hanes ein teulu yn ôl at un o'r menywod a lofnododd ddeiseb heddwch menywod Cymru. Cynhaliodd Sain Ffagan arddangosfa bwerus yn olrhain y daith honno, o'r menywod a ymgyrchodd dros heddwch yn dilyn y rhyfel byd cyntaf i fenywod Comin Greenham a aberthodd gymaint yn eu hymgyrch yn erbyn arfau niwclear. Unwaith eto, rydym yn byw drwy gyfnodau cythryblus gyda gwrthdaro dinistriol yn digwydd ym mhob cwr o'r byd. Ac wrth gwrs, mae'r angen pragmatig am amddiffyn yn parhau, a rhaid inni wynebu'r realiti hwnnw'n onest. Rwy'n croesawu'r gwaith y mae Llywodraeth Plaid Cymru yn ei wneud ar ddatblygu fframwaith buddsoddi moesegol mewn amddiffyn. Mae'n cyflwyno cyfle gwirioneddol i adeiladu ar ddull diwydrwydd dyladwy hawliau dynol Llywodraeth yr Alban, sy'n gwerthuso busnesau cyn iddynt gael grantiau cyhoeddus neu fuddsoddiad, ac i sefydlu safon aur ar gyfer buddsoddi moesegol yma yng Nghymru. Y fframwaith hwn yw'r cyntaf o'i fath yng Nghymru, a gall Cymru fod ar y blaen yn fyd-eang wrth osod disgwyliadau clir na ddylai arian cyhoeddus byth gefnogi cwmnïau sy'n gysylltiedig â cham-drin hawliau dynol neu dorri cyfraith ryngwladol. Mae'n caniatáu inni sefyll ar ysgwyddau'r menywod a aeth o'n blaenau a pharhau â'u hymrwymiad i heddwch, cyfiawnder ac arweinyddiaeth foesegol. Boed y gwrthdaro yn Gaza, De Sudan neu Wcráin, dylem fod yn glir yn ein penderfyniad na ddylid defnyddio unrhyw arf a weithgynhyrchir, hyd yn oed yn rhannol, yng Nghymru mewn ffordd sy'n torri cyfraith hawliau dynol ryngwladol. Mae cyfrifoldeb byd-eang yn ymwneud â mwy na dilyn arian yn unig. Mae'n ymwneud â sicrhau nad oes gan Gymru unrhyw ran byth mewn achosion o dramgwyddo hawliau dynol, a bod ein dewisiadau economaidd yn adlewyrchu ein hymrwymiad i heddwch, cyfiawnder ac undod rhyngwladol. Ond rhaid inni fod yn onest hefyd am y cwestiynau ehangach y mae'r ddadl hon yn eu codi. Caiff gwariant amddiffyn ei gyflwyno'n aml fel cyfle economaidd, ond pa fath o economi rydym ni am ei hadeiladu yma yng Nghymru? Etholodd pobl Cymru y Llywodraeth Blaid Cymru hon gyda mandad ar gyfer math gwahanol o economi, economi sy'n rhoi ein pobl a'n cymunedau wrth ei gwraidd. Fe wnaethant bleidleisio dros fodel economaidd wedi'i wreiddio mewn perchnogaeth a chyfoeth cymunedol, a sicrhau bod cyfoeth a gynhyrchir yng Nghymru yn aros yng Nghymru, gan adeiladu cymunedau cryfach, creu cyfleoedd a chyflawni ffyniant a rennir gan bawb. Os mai dyna yw ein huchelgais, rhaid inni ofyn hefyd pwy sy'n berchen ar gyfleusterau gweithgynhyrchu arfau ac amddiffyn Cymru a pha fuddiannau y maent yn eu gwasanaethu. Mewn llawer o achosion, mae perchnogaeth yn nwylo corfforaethau rhyngwladol mawr a chwmnïau preifat y mae eu prif gyfrifoldeb i gyfranddalwyr— 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773853 380 En 2026-09-30T18:04:33 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=16475&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=16475&l=cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren Will you take an intervention? A wnewch chi dderbyn ymyriad? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773854 381 En 2026-09-30T18:04:34 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=16476&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=16476&l=cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 5196 5196 Sarah Rees https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5196 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5196 Rees, Sarah No, I won't.  Rather than to communities in which they operate. When we talk about wealth leaking from Wales, this is exactly what we mean. Wealth created by Welsh workers and Welsh communities flowing out of Wales, rather than being reinvested in the places that need it most. That also raises questions about who gets to make decisions with profound consequences for peace, security and human rights. Those decisions should be guided by the public interest, ethical responsibility and respect for human rights, not by commercial priorities alone. And there is the question of jobs. We must be willing to ask whether it’s right that military bases and defence manufacturing facilities are concentrated in civilian communities and what the consequences of those choices are. A leaked Russian strike list by a senior Senator shows a map of UK military and industrial sites, with Merthyr Tydfil as a potential target due to the General Dynamics facility there. Hosting facilities in Welsh communities inevitably ties the safety and everyday lives of civilian towns to international conflict. This is a reality that we can't ignore. Is it fair that some of our poorest communities are expected to shoulder those risks while being denied the investment they need to thrive? Is it fair that working-class people are presented with a choice between employment in the defence industry or economic insecurity? Is that really a choice at all? The work this Government is undertaking on an ethical defence investment framework is both necessary and timely. I wish to thank the Welsh Conservatives for bringing forward this debate because it gives us an opportunity to reflect on the kind of Wales we want to build. I believe there is one principle on which we can all agree: any investment connected to defence must be consistent with international law and fundamental human rights. As we shape Wales's future, those values must remain at the heart of the decisions we make. Na wnaf. —yn hytrach na'r cymunedau y maent yn gweithredu ynddynt. Pan fyddwn yn siarad am gyfoeth yn gollwng o Gymru, dyma'n union a olygwn. Cyfoeth a grëwyd gan weithwyr Cymru a chymunedau Cymru sy'n llifo allan o Gymru, yn hytrach na chael ei ailfuddsoddi yn y lleoedd sydd ei angen fwyaf. Mae hynny hefyd yn codi cwestiynau ynghylch pwy sy'n cael gwneud penderfyniadau gyda chanlyniadau dwys i heddwch, diogelwch a hawliau dynol. Dylai'r penderfyniadau hynny gael eu harwain gan fudd y cyhoedd, cyfrifoldeb moesegol a pharch at hawliau dynol, nid gan flaenoriaethau masnachol yn unig. Ac mae cwestiwn yn codi ynghylch swyddi. Rhaid inni fod yn barod i ofyn a yw'n iawn fod canolfannau milwrol a chyfleusterau gweithgynhyrchu amddiffyn yn cael eu crynhoi mewn cymunedau sifil a beth yw canlyniadau'r dewisiadau hynny. Cafodd rhestr ei rhyddhau'n answyddogol gan uwch Seneddwr o fap o safleoedd milwrol a diwydiannol y DU y byddai Rwsia'n eu taro, gyda Merthyr Tudful yn darged posibl oherwydd cyfleuster General Dynamics yno. Mae gosod cyfleusterau mewn cymunedau Cymreig yn anochel yn cysylltu diogelwch a bywydau bob dydd trefi sifil â gwrthdaro rhyngwladol. Dyma realiti na allwn ei anwybyddu. A yw'n deg fod disgwyl i rai o'n cymunedau tlotaf ysgwyddo'r risgiau hynny gan eu hamddifadu o'r buddsoddiad sydd ei angen arnynt i ffynnu? A yw'n deg fod pobl ddosbarth gweithiol yn gorfod dewis rhwng cyflogaeth yn y diwydiant amddiffyn neu ansicrwydd economaidd? A yw hwnnw'n ddewis o gwbl? Mae'r gwaith y mae'r Llywodraeth hon yn ei wneud ar fframwaith buddsoddi moesegol mewn amddiffyn yn angenrheidiol ac yn amserol. Hoffwn ddiolch i'r Ceidwadwyr Cymreig am gyflwyno'r ddadl hon gan ei bod yn rhoi cyfle inni fyfyrio ar y math o Gymru rydym am ei hadeiladu. Rwy'n credu bod un egwyddor y gallwn i gyd gytuno arni: rhaid i unrhyw fuddsoddiad sy'n gysylltiedig ag amddiffyn gyd-fynd â chyfraith ryngwladol a hawliau dynol sylfaenol. Wrth inni siapio dyfodol Cymru, rhaid i'r gwerthoedd hynny aros wrth wraidd y penderfyniadau a wnawn. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773899 382 En 2026-09-30T18:05:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=16502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=16502&l=cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773900 383 En 2026-09-30T18:06:42 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=16604&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=16604&l=cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 145 145 Paul Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=145 Davies, Paul It gives me great pleasure to take part in this afternoon's debate and to highlight the contribution being made by the defence sector in west Wales. Now, our motion recognises the importance of the defence sector, particularly during this time of geopolitical uncertainty. In Ceredigion Penfro, and contrary to the previous speaker, we are proud of our military heritage, proud of the men and women who serve our country, and proud of the role our communities continue to play in supporting our armed forces and the wider defence industry. The Ministry of Defence maintains a substantial operational and testing presence in west Wales, and this, of course, includes the MOD Aberporth range, located near Cardigan, which provides a vast and secure safety area for the testing and evaluation of air-launched weapons and uncrewed aerial systems, ensuring that these are safe, effective and fit for operational use. As I understand it, the range employs around 200 skilled staff and makes a significant contribution to the local economy. The facility supports a wider supply chain of local businesses, contractors and service providers, which, of course, helps to sustain jobs and investment across the region. These are important roles that provide career opportunities and help retain skilled workers in west Wales. MOD Aberporth has established itself as a centre of excellence in aerospace and defence innovation, particularly in the rapidly developing field of uncrewed and autonomous systems. And I believe this supports innovation, research and technological advancement, which, in turn, strengthens our national defence. Of course, the presence of the defence sector in west Wales is not limited to Aberporth. Cawdor barracks in Brawdy has long been an important part of the region's military landscape and also makes a significant contribution to both our national security and, indeed, to the local economy. The barracks have provided employment opportunities for military personnel, civilian staff and local contractors, and the service families are a cherished part of the local community. There has been some discussion around the future of the barracks, with proposals to develop it as the UK's host site for the deep space advanced radar capability programme, known as DARC. This would be the UK's first dedicated military space tracking radar system and it would help the UK contribute towards space security by providing greater levels of UK-sourced data for the National Space Operations Centre. I appreciate there are strong-held views for and against the DARC programme, but in my view, Cawdor barracks has an opportunity to be at the forefront of this very important technology. It would provide jobs for up to 100 UK military and civilian personnel onsite and it would also deliver further supply chain opportunities for the local area. For example, there will be significant opportunities during the construction phase. And so, if the DARC programme does proceed at the Cawdor barracks, I believe it would continue Pembrokeshire's proud tradition of supporting our military and protecting our nation. The final sub-point in our motion calls on the Welsh Government to work with the UK Government to explore opportunities to strengthen investment in the defence sector here in Wales. I also want to make a brief point about Milford Haven, and the announcement last year that it was identified by the UK Government as one of 13 potential sites for new munitions and energetics factories. We are now waiting for further details from the UK Government on the next steps in that selection process, and whether the Milford Haven site will ultimately be chosen. But the fact that it has been shortlisted as a potential site reiterates the area's strategic importance. At a time when strengthening the resilience of our defence supply chains is becoming increasingly important, it is encouraging to see west Wales being recognised for the role it can play in bolstering our defence. Of course, it would be remiss of me not to also highlight the importance of the Castlemartin training area and firing range, which is regularly used for live firing and tactical battle group-level exercises that are an essential part of ensuring our soldiers are prepared for all combat eventualities. My constituency has a strong military history. Pembroke Dock's naval dockyard was one of the most important shipbuilding sites in Britain during the nineteenth and early twentieth centuries. Angle airfield was a fighter station belonging to No. 10 Group Fighter Command, and a succession of squadrons passed through Angle, flying Supermarine Spitfires, Westland Whirlwinds and Hawker Hurricanes. St David's, Britain's smallest city, was a submarine listening post in world war one and a radar station in world war two. That's just a few examples, but there are many, many more. We in west Wales are proud of our contribution to our defence sector and to our armed forces, and we will continue to make an important contribution in the future. So, I urge Members to support our motion. Mae'n bleser mawr cael cymryd rhan yn y ddadl y prynhawn yma a thynnu sylw at y cyfraniad sy'n cael ei wneud gan y sector amddiffyn yng ngorllewin Cymru. Nawr, mae ein cynnig yn cydnabod pwysigrwydd y sector amddiffyn, yn enwedig yn y cyfnod hwn o ansicrwydd geowleidyddol. Yng Ngheredigion Penfro, ac yn wahanol i'r siaradwr blaenorol, rydym yn falch o'n treftadaeth filwrol, yn falch o'r dynion a'r menywod sy'n gwasanaethu ein gwlad, ac yn falch o'r rôl y mae ein cymunedau'n parhau i'w chwarae yn cefnogi ein lluoedd arfog a'r diwydiant amddiffyn ehangach. Mae'r Weinyddiaeth Amddiffyn yn cynnal presenoldeb sylweddol o ran gweithredu a chynnal profion yng ngorllewin Cymru, ac mae hyn, wrth gwrs, yn cynnwys maes tanio'r Weinyddiaeth Amddiffyn yn Aberporth ger Aberteifi, sy'n darparu ardal ddiogelwch eang a diogel ar gyfer profi a gwerthuso arfau awyr a systemau awyr di-griw, gan sicrhau bod y rhain yn ddiogel, yn effeithiol ac yn addas ar gyfer defnydd gweithredol. Yn ôl yr hyn a ddeallaf, mae'r maes tanio'n cyflogi tua 200 o staff medrus ac yn gwneud cyfraniad sylweddol i'r economi leol. Mae'r cyfleuster yn cefnogi cadwyn gyflenwi ehangach o fusnesau lleol, contractwyr a darparwyr gwasanaethau, sy'n helpu i gynnal swyddi a buddsoddiad ledled y rhanbarth. Mae'r rhain yn rolau pwysig sy'n darparu cyfleoedd gyrfa ac yn helpu i gadw gweithwyr medrus yng ngorllewin Cymru. Mae'r Weinyddiaeth Amddiffyn yn Aberporth wedi sefydlu ei hun fel canolfan ragoriaeth mewn arloesedd awyrofod ac amddiffyn, yn enwedig ym maes systemau di-griw ac awtonomaidd sy'n datblygu'n gyflym. Ac rwy'n credu bod hyn yn cefnogi arloesedd, ymchwil a datblygiadau technolegol, sydd, yn ei dro, yn cryfhau ein diogelwch cenedlaethol. Wrth gwrs, nid yw presenoldeb y sector amddiffyn yng ngorllewin Cymru yn gyfyngedig i Aberporth. Mae barics Cawdor ym Mreudeth wedi bod yn rhan bwysig o dirwedd filwrol y rhanbarth ers amser maith ac mae hefyd yn gwneud cyfraniad sylweddol i'n diogelwch cenedlaethol, ac i'r economi leol yn wir. Mae'r barics wedi darparu cyfleoedd cyflogaeth i bersonél milwrol, staff sifil a chontractwyr lleol, ac mae teuluoedd y lluoedd arfog yn rhan annwyl o'r gymuned leol. Bu rhywfaint o drafodaeth ynglŷn â dyfodol y barics, gyda chynigion i'w ddatblygu fel safle'r DU ar gyfer cynnal y rhaglen galluogrwydd radar uwch y gofod pell, a elwir yn DARC. Hon fyddai system radar filwrol bwrpasol gyntaf y DU ar gyfer tracio'r gofod a byddai'n helpu'r DU i gyfrannu tuag at ddiogelwch y gofod trwy ddarparu lefelau uwch o ddata o ffynonellau'r DU i Ganolfan Genedlaethol Gweithrediadau'r Gofod. Rwy'n derbyn bod safbwyntiau cryf o blaid ac yn erbyn rhaglen DARC, ond yn fy marn i, mae gan farics Cawdor gyfle i fod ar flaen y gad yn y dechnoleg bwysig hon. Byddai'n darparu swyddi i hyd at 100 o bersonél milwrol a sifil y DU ar y safle a byddai hefyd yn darparu cyfleoedd pellach i'r gadwyn gyflenwi yn yr ardal leol. Er enghraifft, bydd cyfleoedd sylweddol yn ystod y cyfnod adeiladu. Ac felly, os bydd rhaglen DARC yn mynd rhagddi ym marics Cawdor, rwy'n credu y byddai'n parhau â thraddodiad balch sir Benfro o gefnogi ein lluoedd milwrol ac amddiffyn ein cenedl. Mae'r is-bwynt olaf yn ein cynnig yn galw ar Lywodraeth Cymru i weithio gyda Llywodraeth y DU i archwilio cyfleoedd i gryfhau buddsoddiad yn y sector amddiffyn yma yng Nghymru. Rwyf hefyd eisiau gwneud pwynt byr am Aberdaugleddau, a'r cyhoeddiad y llynedd ei fod wedi'i nodi gan Lywodraeth y DU fel un o 13 safle posibl ar gyfer ffatrïoedd arfau ac egnïeg newydd. Rydym yn aros nawr am ragor o fanylion gan Lywodraeth y DU ar y camau nesaf yn y broses ddethol honno, i weld a fydd safle Aberdaugleddau yn cael ei ddewis yn y pen draw. Ond mae'r ffaith ei fod wedi cyrraedd y rhestr fer fel safle posibl yn cadarnhau pwysigrwydd strategol yr ardal. Ar adeg pan fo cryfhau gwydnwch ein cadwyni cyflenwi amddiffyn yn dod yn fwyfwy pwysig, mae'n galonogol gweld gorllewin Cymru yn cael ei gydnabod am y rôl y gall ei chwarae yn cryfhau ein hamddiffyn. Wrth gwrs, buaswn ar fai'n peidio â thynnu sylw at bwysigrwydd ardal hyfforddi a maes tanio Castellmartin, sy'n cael ei ddefnyddio'n rheolaidd ar gyfer saethu byw ac ymarferion tactegol ar lefel grwpiau brwydro sy'n rhan hanfodol o sicrhau bod ein milwyr yn barod ar gyfer pob math o wrthdaro. Mae gan fy etholaeth hanes milwrol cryf. Dociau'r llynges yn Noc Penfro oedd un o'r safleoedd adeiladu llongau pwysicaf ym Mhrydain yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg a dechrau'r ugeinfed ganrif. Roedd maes awyr Angle yn orsaf awyrennau ymladd a oedd yn perthyn i Grŵp Rhif 10 Rheolaeth Awyrennau Ymladd, a phasiodd nifer o sgwadronau trwy Angle, gan hedfan awyrennau Supermarine Spitfires, Westland Whirlwinds a Hawker Hurricanes. Roedd Tyddewi, dinas leiaf Prydain, yn fan gwrando am longau tanfor yn ystod y rhyfel byd cyntaf ac yn orsaf radar yn ystod yr ail ryfel byd. Dyna rai enghreifftiau'n unig, ond mae yna lawer iawn mwy. Rydym ni yng ngorllewin Cymru yn falch o'n cyfraniad i'n sector amddiffyn ac i'n lluoedd arfog, a byddwn yn parhau i wneud cyfraniad pwysig yn y dyfodol. Felly, rwy'n annog yr Aelodau i gefnogi ein cynnig. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773903 384 En 2026-09-30T18:10:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=16802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=16802&l=cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773918 385 En 2026-09-30T18:12:07 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=16929&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=16929&l=cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 12158 12158 Jason O'Connell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12158 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12158 O'Connell, Jason Reform heartily supports today's motion that's before us today. Wales has a proud defence tradition, and our aerospace and defence sector directly employs 16,000 people. The UK defence investment plan commits £298 billion over the next four years, with almost 60,000 industry jobs created. The investment is coming, the jobs are coming, the contracts are coming, and thank God we are part of our United Kingdom, so we can access these opportunities. The question for this Government is simple: how many of these opportunities are coming to Wales? Because Wales must not simply watch this investment happen elsewhere. We have to fight for our share of it. I know personally what this industry can offer. I started my career with a three-year apprenticeship at the Ministry of Defence at St Athan. It was one of the best decisions I ever made. I earned while I learnt, I gained skills, experience, and it became the foundation of a 30-year career in aerospace and defence. I later joined General Dynamics, where I had technical teams that led the installation of complex communication systems in military platforms. And that's the power of what a good apprenticeship can do. It doesn't simply give somebody their first job, it can give them a career. It's a foundation for success, it can transform their prospects, and when we get it right, it can transform whole communities as well. That's why Wales needs an ambitious defence industrial strategy. We have the workforce, we have world-class companies, we have universities, engineers, manufacturers, and the supply chains. What we need is a Government determined to bring those strengths together and compete relentlessly for investment. And that means stronger relationships with the MOD and industry, closer ties with decision makers in Westminster, not ideological division or the pursuit of independence. More apprenticeships, more technical skills, and fighting for every factory, every contract and every skilled job that Wales can secure. Look at Merthyr Tydfil: General Dynamics has already demonstrated what high-quality defence manufacturing can bring to the heart of the Valleys. We're thrilled that Marshall Land Systems has seen the potential that Merthyr holds and is establishing its new facility there, employing hundreds, and that's exactly the sort of investment Wales should be pursuing. We should make sure that Welsh SMEs and supply chains benefit from this investment too. But this is where the Government needs to answer a very serious question. At the precise moment Britain is embarking upon one of the biggest periods of defence investment in generations, this Government is developing an additional bureaucratic Welsh ethical framework for defence investment—more  unnecessary red tape. Now, we are told, of course, that this will not create more barriers to defence investment, but this claim doesn't pass the commonsense sniff test. And here's the contradiction: this Government says Wales needs defence investment, they say they want the jobs. Yet instead of focusing on how Wales can attract that investment, Plaid wants to put an ethical defence framework at the centre of its approach to this crucial industry. We all want responsible investment, but Plaid's framework is an ideological purity test, putting political conditions ahead of jobs, growth and the economic opportunities Wales desperately needs. And while this Government is busy putting barriers on defence investment, Russia's foreign Minister, Sergey Lavrov, is openly questioning the future of the United Kingdom, seeking to divide, weaken, disrupt, just as Plaid are trying to do for our union. Now let that sink in: a country that poses a direct threat to our national security sees the break-up of the United Kingdom as an opportunity. And yet Plaid is determined to pursue the very ambitions that Russia sees as being in its interests. Now, this motion today should be a wake-up call for Plaid Cymru. Wales should be leading the way in strengthening Britain's defence, not undermining the very country that protects us. Plaid needs to stop putting ideology before our national interests and start putting Welsh workers first. Back this motion today, back our national defence, and let's get these defence jobs into Wales and back our communities. Diolch. Mae Reform yn cefnogi'r cynnig sydd o'n blaenau heddiw yn gryf. Mae gan Gymru draddodiad amddiffyn balch, ac mae ein sector awyrofod ac amddiffyn yn cyflogi 16,000 o bobl yn uniongyrchol. Mae cynllun buddsoddi mewn amddiffyn y DU yn ymrwymo £298 biliwn dros y pedair blynedd nesaf, gyda bron i 60,000 o swyddi wedi'u creu yn y diwydiant. Mae'r buddsoddiad yn dod, mae'r swyddi'n dod, mae'r contractau'n dod, a diolch i Dduw ein bod yn rhan o'n Teyrnas Unedig, fel y gallwn gael fanteisio ar y cyfleoedd hyn. Mae'r cwestiwn i'r Llywodraeth hon yn syml: faint o'r cyfleoedd hyn sy'n dod i Gymru? Oherwydd rhaid i Gymru wneud mwy na gwylio'r buddsoddiad hwn yn digwydd mewn mannau eraill. Rhaid inni ymladd am ein cyfran ohono. Rwy'n gwybod yn bersonol beth y gall y diwydiant hwn ei gynnig. Dechreuais fy ngyrfa gyda phrentisiaeth dair blynedd yn y Weinyddiaeth Amddiffyn yn Sain Tathan. Roedd yn un o'r penderfyniadau gorau imi eu gwneud erioed. Roeddwn yn ennill wrth imi ddysgu, enillais sgiliau, profiad, a daeth yn sylfaen i yrfa 30 mlynedd mewn awyrofod ac amddiffyn. Yn ddiweddarach, ymunais â General Dynamics, lle roedd gennyf dimau technegol yn arwain ar osod systemau cyfathrebu cymhleth mewn platfformau milwrol. A dyna bŵer yr hyn y gall prentisiaeth dda ei wneud. Nid rhoi swydd gyntaf i rywun yn unig y mae, gall roi gyrfa iddynt. Mae'n sylfaen ar gyfer llwyddiant, gall drawsnewid eu rhagolygon, a phan fyddwn ni'n ei gael yn iawn, gall drawsnewid cymunedau cyfan hefyd. Dyna pam y mae angen strategaeth ddiwydiannol amddiffyn uchelgeisiol ar Gymru. Mae gennym y gweithlu, mae gennym gwmnïau o'r radd flaenaf, mae gennym brifysgolion, peirianwyr, gweithgynhyrchwyr, a'r cadwyni cyflenwi. Yr hyn sydd ei angen arnom yw Llywodraeth sy'n benderfynol o ddod â'r cryfderau hynny at ei gilydd a chystadlu'n ddi-baid am fuddsoddiad. Ac mae hynny'n golygu perthynas gryfach â'r Weinyddiaeth Amddiffyn a'r diwydiant, cysylltiadau agosach â'r rhai sy'n gwneud penderfyniadau yn San Steffan, nid rhaniadau ideolegol neu fynd ar drywydd annibyniaeth. Mwy o brentisiaethau, mwy o sgiliau technegol, ac ymladd dros bob ffatri, pob contract a phob swydd fedrus y gall Cymru ei sicrhau. Edrychwch ar Ferthyr Tudful: mae General Dynamics eisoes wedi dangos beth y gall gweithgynhyrchu amddiffyn o ansawdd uchel ei roi i galon y Cymoedd. Rydym wrth ein bodd fod Marshall Land Systems wedi gweld y potensial sydd gan Ferthyr ac yn sefydlu ei gyfleuster newydd yno, gan gyflogi cannoedd, a dyna'n union y math o fuddsoddiad y dylai Cymru fynd ar ei drywydd. Dylem wneud yn siŵr bod busnesau bach a chanolig a chadwyni cyflenwi Cymru yn elwa o'r buddsoddiad hwn hefyd. Ond dyma lle mae angen i'r Llywodraeth ateb cwestiwn difrifol iawn. Ar yr union foment y mae Prydain ar drothwy un o'r cyfnodau mwyaf o fuddsoddiad amddiffyn ers cenedlaethau, mae'r Llywodraeth hon yn datblygu fframwaith buddsoddi moesegol biwrocrataidd ychwanegol mewn amddiffyn i Gymru—mwy o fiwrocratiaeth ddiangen. Nawr, dywedir wrthym, wrth gwrs, na fydd hyn yn creu mwy o rwystrau i fuddsoddiad amddiffyn, ond nid yw'r honiad hwn yn pasio'r prawf synnwyr cyffredin. A dyma'r anghysondeb: mae'r Llywodraeth hon yn dweud bod angen buddsoddiad amddiffyn ar Gymru, maent yn dweud eu bod eisiau'r swyddi. Ond yn hytrach na chanolbwyntio ar sut y gall Cymru ddenu'r buddsoddiad hwnnw, mae Plaid Cymru eisiau rhoi fframwaith amddiffyn moesegol wrth wraidd ei hymagwedd at y diwydiant hanfodol hwn. Rydym i gyd eisiau buddsoddiad cyfrifol, ond mae fframwaith Plaid Cymru yn brawf purdeb ideolegol, sy'n rhoi blaenoriaeth i amodau gwleidyddol ar draul swyddi, twf a'r cyfleoedd economaidd sydd eu hangen yn ddirfawr ar Gymru. A thra bod y Llywodraeth hon yn brysur yn gosod rhwystrau ar fuddsoddiad amddiffyn, mae Gweinidog tramor Rwsia, Sergey Lavrov, yn cwestiynu dyfodol y Deyrnas Unedig yn agored, gan geisio rhannu, gwanhau, tarfu, yn union fel y mae Plaid Cymru'n ceisio ei wneud i'n hundeb. Nawr ystyriwch hynny: gwlad sy'n fygythiad uniongyrchol i'n diogelwch cenedlaethol yn gweld chwalu'r Deyrnas Unedig fel cyfle. Ac eto mae Plaid Cymru'n benderfynol o fynd ar drywydd yr union uchelgeisiau y mae Rwsia'n eu hystyried yn fuddiol. Nawr, dylai'r cynnig hwn heddiw ganu larymau i Blaid Cymru. Dylai Cymru arwain y ffordd yn cryfhau sector amddiffyn Prydain, nid tanseilio'r union wlad sy'n ein diogelu. Mae angen i Blaid Cymru roi'r gorau i roi ideoleg o flaen ein buddiannau cenedlaethol a dechrau rhoi gweithwyr Cymru yn gyntaf. Cefnogwch y cynnig hwn heddiw, cefnogwch ein sector amddiffyn cenedlaethol, a gadewch inni gael y swyddi amddiffyn hyn i mewn i Gymru a chefnogi ein cymunedau. Diolch. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773901 386 En 2026-09-30T18:15:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=17102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=17102&l=cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773904 387 En 2026-09-30T18:16:45 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=17207&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=17207&l=cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 267 267 Ken Skates AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=267 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267 Skates, Ken I very much welcome this debate today. I support the motion and also support many of the points raised in the amendment. Indeed, I particularly welcome the reference to the importance of respecting human rights, of upholding international law and international solidarity. I would also say that national solidarity is just as, if not more, important. A divided nation is a weak and vulnerable nation, and we must demonstrate unity to our enemies as much as we possibly can. Now, Llywydd, the defence sector is interwoven with many other sectors in Wales, including aerospace, automotive, AI, glass, electronics, fabrics and advanced materials. So, investing in defence provides investment across the economy, and, crucially, in jobs that require the highest levels of skills and provide the best opportunities for career progression, especially for young people leaving universities and college. In my constituency, the defence sector is particularly important, as many Members will be aware. Fflint Wrecsam is home to a huge number of businesses, producing items that are then used by our armed forces and our allies. It represents a huge, huge proportion of employment across the constituency. So, without defence businesses, we would be so much poorer, not just so much weaker. Defence is just that—a means of protecting against aggression, against attack, against harm, and, crucially, against invasion. But we must never, never use our defence capabilities for aggressive intent, nor should we allow those who use what our defence sector produces and provides, whether it be intelligence, weapons, vehicles or kit. Now, to the point in the motion referring to geopolitical instability, I would refer Members to NATO's assessment of global security at present: we are not living in war, but we are not living in peace either. We are living in the most vulnerable time since the cold war, with Russia in particular growing its military might. It's doing so not for the purpose of defence, as we can see in Ukraine; they are doing it for more nefarious purposes. I do believe that a strategy here is definitely needed. It's needed in order to take maximum advantage of the UK Government's increasing investment in defence, and I believe that the Scottish National Party in Government are looking at creating their defence strategy as well. I welcome and also agree with what Paul Davies had to say on the DARC programme. I do believe that this is essential for our defence and for jobs. We also, whether we like it or not, invest in our intelligence services, our armed forces, and their families. I was with veterans at Caffinaafi in Connah's Quay just last Friday. It's a brilliant hub—I'd recommend it to all Members. It's a brilliant hub for veterans, for service leavers, reservists, cadets, serving personnel and, of course, their families. I spoke with a number of the veterans there. They didn't go into the forces and their loved ones didn't support them in the forces in the hope of war, or in the anticipation of invading another country. They took the action they did to defend people here, in our communities and around the world, for a better, safer, freer tomorrow. Rwy'n croesawu'r ddadl hon heddiw yn fawr. Rwy'n cefnogi'r cynnig a hefyd yn cefnogi llawer o'r pwyntiau a godwyd yn y gwelliant. Yn wir, rwy'n croesawu'n arbennig y cyfeiriad at bwysigrwydd parchu hawliau dynol, cynnal cyfraith ryngwladol ac undod rhyngwladol. Buaswn yn dweud hefyd fod undod cenedlaethol yr un mor bwysig, os nad yn bwysicach. Mae cenedl ranedig yn genedl wan a bregus, a rhaid inni ddangos cymaint o undod ag y gallwn yn wyneb ein gelynion. Nawr, Lywydd, mae'r sector amddiffyn wedi'i blethu â llawer o sectorau eraill yng Nghymru, gan gynnwys awyrofod, modurol, deallusrwydd artiffisial, gwydr, electroneg, ffabrigau ac uwch ddeunyddiau. Felly, mae buddsoddi mewn amddiffyn yn darparu buddsoddiad ar draws yr economi, ac yn hollbwysig, mewn swyddi sy'n galw am y lefelau uchaf o sgiliau ac yn darparu'r cyfleoedd gorau ar gyfer camu ymlaen mewn gyrfa, yn enwedig i bobl ifanc sy'n gadael prifysgolion a cholegau. Yn fy etholaeth i, mae'r sector amddiffyn yn arbennig o bwysig, fel y bydd llawer o'r Aelodau'n gwybod. Mae Fflint Wrecsam yn gartref i nifer enfawr o fusnesau, sy'n cynhyrchu eitemau a ddefnyddir wedyn gan ein lluoedd arfog a'n cynghreiriaid. Mae'n cynrychioli cyfran enfawr o gyflogaeth ar draws yr etholaeth. Felly, heb fusnesau amddiffyn, byddem nid yn unig yn gymaint gwannach, byddem hefyd yn llawer tlotach. Mae amddiffyn yn gwneud yn union hynny—mae'n ffordd o ddiogelu rhag ymosodiad, rhag niwed, ac yn hollbwysig, rhag goresgyniad. Ond ni ddylem byth ddefnyddio ein galluoedd amddiffyn at ddiben ymosodol, ac ni ddylem ganiatáu i'r rhai sy'n defnyddio'r hyn y mae ein sector amddiffyn yn ei gynhyrchu ac yn ei ddarparu, boed yn guddwybodaeth, yn arfau, yn gerbydau neu'n gyfarpar i wneud hynny chwaith. Nawr, ar y pwynt yn y cynnig sy'n cyfeirio at ansefydlogrwydd geowleidyddol, carwn gyfeirio'r Aelodau at asesiad NATO o ddiogelwch byd-eang ar hyn o bryd: nid ydym yn byw mewn rhyfel, ond nid ydym yn byw mewn heddwch chwaith. Rydym yn byw yn yr amser mwyaf bregus ers y rhyfel oer, gyda Rwsia'n enwedig yn cynyddu ei grym milwrol. Nid yw'n gwneud hynny at ddibenion amddiffyn, fel y gallwn weld yn Wcráin; mae'n ei wneud at ddibenion mwy niweidiol. Rwy'n credu bod angen strategaeth yma yn bendant. Mae ei hangen er mwyn manteisio i'r eithaf ar fuddsoddiad cynyddol Llywodraeth y DU mewn amddiffyn, ac rwy'n credu bod Plaid Genedlaethol yr Alban fel Llywodraeth yn edrych ar greu eu strategaeth amddiffyn hefyd. Rwy'n croesawu ac yn cytuno â'r hyn oedd gan Paul Davies i'w ddweud ar raglen DARC. Rwy'n credu bod hyn yn hanfodol i'n sector amddiffyn ac i greu swyddi. P'un a ydym yn hoffi hynny neu beidio, rydym hefyd yn buddsoddi yn ein gwasanaethau cuddwybodaeth, ein lluoedd arfog, a'u teuluoedd. Roeddwn gyda chyn-filwyr yn Caffinaafi yng Nghei Connah ddydd Gwener diwethaf. Mae'n ganolfan wych—rwy'n ei hargymell i bob Aelod. Mae'n hyb gwych i gyn-filwyr, rhai sy'n gadael gwasanaeth, milwyr wrth gefn, cadetiaid, personél sy'n gwasanaethu, a'u teuluoedd wrth gwrs. Siaradais â nifer o'r cyn-filwyr yno. Nid aethant yn aelodau o'r lluoedd arfog ac nid oedd eu hanwyliaid yn eu cefnogi yn y lluoedd arfog yn y gobaith o weld rhyfel, na chan ddisgwyl goresgyn gwlad arall. Fe wnaethant hynny er mwyn amddiffyn pobl yma, yn ein cymunedau a ledled y byd, er mwyn cael yfory gwell, mwy diogel a mwy rhydd. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773873 388 En 2026-09-30T18:20:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=17402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=17402&l=cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773874 389 En 2026-09-30T18:20:36 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=17438&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=17438&l=cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 143 143 Andrew R.T. Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=143 Davies, Andrew R.T. Let's be absolutely clear about what we are talking about here today: we are talking about an industry that employs thousands of people across Wales, one that supports some of our most highly skilled jobs, and an industry that drives innovation, supports apprenticeships and contributes billions of pounds to our economy. And yet, at a time when the world is becoming increasingly volatile, we have a Welsh Government that is reluctant to engage in the opportunities that this sector presents. Some members of their own party have even been heard to say that we should move the arms industry out of Wales, because they do not want to have the guilt or the feeling of complicity in death. Plaid Cymru's approach risks weakening our defence industry at precisely the moment when we should be strengthening it. We cannot allow Wales and the United Kingdom to become vulnerable in a time of geopolitical instability. The Welsh Government's own figures tell us that the combined defence and aerospace sector directly employs around 16,000 people, with a turnover of £3.7 billion and approximately £1.5 billion in gross value added. And when we include security in space, these figures rise to around 18,500 people and £5 billion in turnover and £2 billion in GVA. These aren't insignificant figures. These numbers represent family apprenticeships, families paying their mortgages. They represent the very best of engineers, innovators, technicians and highly skilled workers who are contributing to Wales and the United Kingdom's safety. And we see that contribution in my own constituency of Bridgend and the Vale of Glamorgan. We have a proud tradition and history of contributing to Britain's defence sector and war effort. In the Vale, RAF St Athan played a major role during the second world war, training thousands of flight engineers, with more than 22,500 British Commonwealth and allied personnel passing through the site between 1941 and 1951. The area was also directly involved in the wartime scientific work, including radar research at St Athan, while Porthkerry Country Park in Barry was occupied by the British and American forces preparing for D-day. In Bridgend, the contribution was on an enormous industrial scale. The royal ordnance factory was one of the largest munition-filling factories in Britain during the second world war, and employed 40,000 people at its peak, making a major contribution to the production of ammunition and the war effort. That tradition of defence manufacturing continues today through businesses such as Spectrum Technologies in Bridgend, which designs and manufactures industrial laser systems for customers including the Ministry of Defence and the US Government Department of Defense. And as we heard from Darren a little earlier, IrvinGQ makes parachutes and ejector seats also in the constituency of Bridgend. From the factories and airfields of the second world war to the highly skilled defence manufacturing and aerospace businesses of today, Bridgend and the Vale have constantly played their part in keeping Britain safe. The defence sector provides skilled employment opportunities for our young people and supports a wider supply chain. That is why I welcome the work that is being done to develop the defence training college in Wales, because if we want young people to have opportunities, we need to give them the route into highly skilled careers. We know that there is a skills challenge across Wales, so we want to use the defence sector to address this skills challenge. Wales currently receives around 3 per cent of the UK Ministry of Defence expenditure. There is an opportunity to increase that, but we will not get that investment by turning our backs on the sector. And we certainly will not get it by allowing ideology to come before jobs, skills and economic interests of communities, such as my constituency in Bridgend and the Vale of Glamorgan. We should be ambitious for Wales. We should be saying to defence companies, 'Come to Wales, invest in Wales, employ Welsh workers, train Welsh apprenticeships and develop the technologies of tomorrow here in Wales', because supporting the defence sector means supporting our economy and building skills in the workforce across the whole of Wales, and we should be proud of that. And at a time when our allies are strengthening their defences and the threats facing the United Kingdom are becoming increasingly complex, Wales cannot afford to stand on the sidelines. We should be competing for that investment, we should be creating those jobs and we should be making sure that Wales plays its key role in keeping Britain safe. That is why I will be supporting today's motion and rejecting the Government amendment, and I urge all colleagues here this evening to do the same. Gadewch inni fod yn hollol glir am yr hyn rydym yn siarad amdano yma heddiw: rydym yn siarad am ddiwydiant sy'n cyflogi miloedd o bobl ledled Cymru, un sy'n cefnogi rhai o'n swyddi mwyaf medrus, a diwydiant sy'n ysgogi arloesedd, yn cefnogi prentisiaethau ac yn cyfrannu biliynau o bunnoedd i'n heconomi. Ac eto, ar adeg pan fo'r byd yn mynd yn fwyfwy anwadal, mae gennym Lywodraeth Cymru sy'n amharod i gymryd rhan yn y cyfleoedd y mae'r sector hwn yn eu cyflwyno. Clywyd rhai o aelodau eu plaid eu hunain yn dweud y dylem hyd yn oed symud y diwydiant arfau allan o Gymru, am nad ydynt eisiau teimlo'n euog neu deimlo eu bod yn cyfranogi mewn lladd. Mae dull Plaid Cymru o weithredu'n creu perygl o wanhau ein diwydiant amddiffyn ar yr union adeg pan ddylem ei gryfhau. Ni allwn ganiatáu i Gymru a'r Deyrnas Unedig fod yn fregus ar adeg o ansefydlogrwydd geowleidyddol. Mae ffigurau Llywodraeth Cymru ei hun yn dweud wrthym fod y sector amddiffyn ac awyrofod cyfunol yn cyflogi tua 16,000 o bobl yn uniongyrchol, gyda throsiant o £3.7 biliwn a thua £1.5 biliwn mewn gwerth ychwanegol gros. A phan fyddwn yn cynnwys diogelwch yn y gofod, mae'r ffigurau hyn yn codi i tua 18,500 o bobl a £5 biliwn mewn trosiant a £2 biliwn mewn gwerth ychwanegol gros. Nid ffigurau pitw yw'r rhain. Mae'r niferoedd hyn yn cynrychioli prentisiaethau teuluol, teuluoedd sy'n talu eu morgeisi. Maent yn cynrychioli'r gorau o beirianwyr, arloeswyr, technegwyr a gweithwyr medrus iawn sy'n cyfrannu at ddiogelwch Cymru a'r Deyrnas Unedig. Ac fe welwn y cyfraniad hwnnw yn fy etholaeth fy hun, Pen-y-bont ar Ogwr a Bro Morgannwg. Mae gennym draddodiad a hanes balch o gyfrannu at sector amddiffyn Prydain a'r ymdrech ryfel. Yn y Fro, chwaraeodd RAF Sain Tathan ran bwysig yn ystod yr ail ryfel byd, yn hyfforddi miloedd o beirianwyr hedfan, gyda mwy na 22,500 o bersonél y Gymanwlad Brydeinig a chynghreiriaid yn pasio drwy'r safle rhwng 1941 a 1951. Roedd yr ardal hefyd yn ymwneud yn uniongyrchol â gwaith gwyddonol adeg y rhyfel, gan gynnwys ymchwil radar yn Sain Tathan, tra bod Parc Gwledig Porthceri yn y Barri yn safle i luoedd Prydain ac America wrth iddynt baratoi ar gyfer D-day. Ym Mhen-y-bont ar Ogwr, roedd y cyfraniad ar raddfa ddiwydiannol enfawr. Roedd y ffatri ordnans frenhinol yn un o'r ffatrïoedd arfogi mwyaf ym Mhrydain yn ystod yr ail ryfel byd, ac fe gyflogai 40,000 o bobl ar ei anterth, gan wneud cyfraniad mawr at gynhyrchiant arfau a'r ymdrech ryfel. Mae'r traddodiad hwnnw o weithgynhyrchiant amddiffyn yn parhau hyd heddiw trwy fusnesau fel Spectrum Technologies ym Mhen-y-bont ar Ogwr, sy'n llunio ac yn cynhyrchu systemau laser diwydiannol ar gyfer cwsmeriaid gan gynnwys y Weinyddiaeth Amddiffyn ac Adran Amddiffyn Llywodraeth yr Unol Daleithiau. Ac fel y clywsom gan Darren ychydig yn gynharach, mae IrvinGQ yn gwneud parasiwtiau a seddau alldaflu hefyd yn etholaeth Pen-y-bont ar Ogwr. O ffatrïoedd a meysydd awyr yr ail ryfel byd i'r busnesau gweithgynhyrchu amddiffyn ac awyrofod medrus iawn heddiw, mae Pen-y-bont ar Ogwr a'r Fro wedi chwarae eu rhan yn gyson i gadw Prydain yn ddiogel. Mae'r sector amddiffyn yn darparu cyfleoedd cyflogaeth medrus i'n pobl ifanc ac yn cefnogi cadwyn gyflenwi ehangach. Dyna pam rwy'n croesawu'r gwaith sy'n cael ei wneud i ddatblygu'r coleg hyfforddi amddiffyn yng Nghymru, oherwydd os ydym am i bobl ifanc gael cyfleoedd, mae angen inni roi llwybr iddynt i mewn i yrfaoedd medrus iawn. Rydym yn gwybod bod her sgiliau ledled Cymru, felly rydym am ddefnyddio'r sector amddiffyn i fynd i'r afael â'r her sgiliau hon. Ar hyn o bryd mae Cymru'n cael tua 3 y cant o wariant Gweinyddiaeth Amddiffyn y DU. Mae cyfle i gynyddu hynny, ond ni chawn y buddsoddiad hwnnw drwy droi ein cefnau ar y sector. Ac yn sicr ni fyddwn yn ei gael drwy ganiatáu i ideoleg gael blaenoriaeth dros swyddi, sgiliau a buddiannau economaidd cymunedau, fel fy etholaeth i ym Mhen-y-bont ar Ogwr a Bro Morgannwg. Dylem fod yn uchelgeisiol dros Gymru. Dylem ddweud wrth gwmnïau amddiffyn, 'Dewch i Gymru, buddsoddwch yng Nghymru, cyflogwch weithwyr o Gymru, hyfforddwch brentisiaid Cymru a datblygwch dechnolegau'r dyfodol yma yng Nghymru', oherwydd mae cefnogi'r sector amddiffyn yn golygu cefnogi ein heconomi ac adeiladu sgiliau yn y gweithlu ledled Cymru gyfan, a dylem fod yn falch o hynny. Ac ar adeg pan fo ein cynghreiriaid yn cryfhau eu sectorau amddiffyn a'r bygythiadau sy'n wynebu'r Deyrnas Unedig yn dod yn fwyfwy cymhleth, ni all Cymru fforddio sefyll ar y cyrion. Dylem fod yn cystadlu am y buddsoddiad hwnnw, dylem fod yn creu'r swyddi hynny a dylem sicrhau bod Cymru'n chwarae ei rôl allweddol yn cadw Prydain yn ddiogel. Dyna pam y byddaf yn cefnogi'r cynnig heddiw ac yn gwrthod gwelliant y Llywodraeth, ac rwy'n annog pob cyd-Aelod yma heno i wneud yr un peth. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773875 390 En 2026-09-30T18:25:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=17702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=17702&l=cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773878 391 En 2026-09-30T18:25:29 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=17731&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=17731&l=cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 12191 12191 Steven Rodaway AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12191 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12191 Rodaway, Steven As a veteran myself, I have to say I am thankful to our defence industry, which allows us to operate in dangerous environments efficiently, effectively and safely. I have to say I'm somewhat baffled by some of the arguments I've heard on Plaid's side of the Chamber. It's bizarre. So, I want to support a motion that allows Wales to build more, make more and win more of the skilled work that helps keep this country safe. I want a young person leaving school to see a future in Welsh engineering. I want graduates to have the opportunity to remain in Wales, and I want Welsh businesses competing for defence contracts to believe they have a Government that is firmly behind them. There is nothing shameful about earning a living helping Britain to defend itself. Our engineers, our manufacturers and our apprentices deserve respect. Being proud of Wales should mean being ambitious for the people who work here. Defence is reserved to the United Kingdom Government. The Senedd does not direct our armed forces or control the MOD's procurement programmes. But Welsh Ministers have a responsibility for education, training and business support. Those powers matter. Use them properly and we can help Welsh firms compete. Use them badly and we risk putting obstacles in their way. Reform's Welsh manifesto already commits to expanding high-quality technical education and apprenticeships and working with employers to match training to the needs of the Welsh economy. This is a commitment I want applied to the opportunities in defence. Bring defence employers and higher education closer together. Give school leavers a route into skilled work, graduates an opportunity to build their careers here, and experienced workers the chance to retrain. On 20 February, the UK Government and Wales Office announced their intention to work collaboratively to establish a defence technical excellence college in Wales by September 2027. What's the location? Is it in Swansea? Please say it is. But wherever it is based, we need a clear delivery plan. What funding has been agreed? Is September 2027 still achievable? How will the college work with defence employers? When can students find out what they can study and how to apply? For somebody considering a career in defence, those are details that matter. They should be able to see a route from training into employment here in Wales. The same practical approach is needed for smaller businesses. A Welsh firm with the skills to produce to a military specification should have a fair opportunity to win the work. There should be support to help it prepare a bid, help it to meet the security requirements, and help to put it in contact with the MOD and major defence contractors awarding work. Give them a clear pathway, then show us whether that support is helping Welsh businesses win contracts and take on staff. Reform would introduce a Welsh industrial strategy built around secure, affordable energy, as our manifesto commits. I want defence manufacturers and their suppliers included in that ambition, with opportunities to invest, expand and employ more people. That brings me to the Government's proposed ethical framework. On 22 September the Minister said that, wherever legally and practically possible, the new Welsh Government investment support decisions for defence activity should not be finalised until the framework is published and its implementation considered. Existing contractual commitments remain unaffected. Discussions can continue. Decisions needed sooner can go to the First Minister. I have to agree with Darren Millar, as, I have to say, asking businesses to wait while the rules are being developed is the wrong signal to industry. Before committing to expansion and recruitment, employers need to understand the conditions attached to that support. Minister, a company deciding where to invest needs an answer. An order book cannot be organised around your consultation timetable. Set clear standards and, in doing so, explain what this approach will achieve and how you will prevent avoidable delays. Plaid talks about standing up for Wales. Here's the opportunity to demonstrate it. Give Welsh employers clarity and Welsh workers a fair chance of securing the next investment. A Reform Government would be fearless in its support for the Welsh defence industry. We should equally be focused about the weapons and civilian harms. Some weapons are restricted in their use. Others are prohibited because of their effects. With weapon systems, how they are deployed and used matters enormously. The UK's export licensing criteria already address the risk of equipment being used to commit or facilitate serious violations of international humanitarian law. Welsh Ministers need to explain what their framework will add and why that benefit justifies any further bureaucracy, administration and expense. Delays could encourage businesses to invest elsewhere. I can't say this framework hasn't already cost Welsh jobs. I can demand that Ministers assess the risk to investment and employment. Welsh workers deserve to know that their livelihoods are being properly considered. I want Wales to play a confident part in a strong United Kingdom, with skilled people making equipment we can rely on and businesses capable of competing for work. I want this motion to lead to apprenticeships someone can apply for, a contract a Welsh business can bid for and a stronger Welsh defence industry. Deliver the training, help firms win contracts and give investors clear answers— Fel cyn-filwr fy hun, rhaid imi ddweud fy mod yn ddiolchgar i'n diwydiant amddiffyn, sy'n caniatáu inni weithredu mewn amgylcheddau peryglus yn effeithlon, yn effeithiol ac yn ddiogel. Rhaid imi ddweud fy mod mewn penbleth braidd ynghylch rhai o'r dadleuon a glywais ar ochr Plaid Cymru o'r Siambr. Mae'n rhyfedd. Felly, rwyf am gefnogi cynnig sy'n caniatáu i Gymru adeiladu mwy, gwneud mwy ac ennill mwy o'r gwaith medrus sy'n helpu i gadw'r wlad hon yn ddiogel. Rwyf am i unigolyn ifanc sy'n gadael yr ysgol weld dyfodol ym maes peirianneg yng Nghymru. Rwyf am i raddedigion gael cyfle i aros yng Nghymru, ac rwyf am i fusnesau Cymru sy'n cystadlu am gontractau amddiffyn gredu bod ganddynt Lywodraeth sy'n gadarn y tu ôl iddynt. Nid oes unrhyw gywilydd mewn ennill bywoliaeth yn helpu Prydain i amddiffyn ei hun. Mae ein peirianwyr, ein gweithgynhyrchwyr a'n prentisiaid yn haeddu parch. Dylai bod yn falch o Gymru olygu bod yn uchelgeisiol ar ran y bobl sy'n gweithio yma. Mae amddiffyn wedi ei gadw'n ôl i Lywodraeth y Deyrnas Unedig. Nid yw'r Senedd yn cyfarwyddo ein lluoedd arfog nac yn rheoli rhaglenni caffael y Weinyddiaeth Amddiffyn. Ond mae gan Weinidogion Cymru gyfrifoldeb am addysg, hyfforddiant a chymorth busnes. Mae'r pwerau hynny'n bwysig. Defnyddiwch nhw'n iawn a gallwn helpu cwmnïau o Gymru i gystadlu. Defnyddiwch nhw'n wael ac rydym yn creu perygl o osod rhwystrau yn eu ffordd. Mae maniffesto Reform ar gyfer Cymru eisoes yn ymrwymo i ehangu addysg dechnegol a phrentisiaethau o ansawdd uchel a gweithio gyda chyflogwyr i baru hyfforddiant ag anghenion economi Cymru. Mae hwn yn ymrwymiad rwyf eisiau ei gymhwyso i'r cyfleoedd mewn amddiffyn. Dewch â chyflogwyr amddiffyn ac addysg uwch yn agosach at ei gilydd. Rhowch lwybr i bobl sy'n gadael yr ysgol i mewn i waith medrus, cyfle i raddedigion adeiladu eu gyrfaoedd yma, a chyfle i weithwyr profiadol ailhyfforddi. Ar 20 Chwefror, cyhoeddodd Llywodraeth y DU a Swyddfa Cymru eu bwriad i weithio ar y cyd i sefydlu coleg rhagoriaeth dechnegol amddiffyn yng Nghymru erbyn mis Medi 2027. Beth yw'r lleoliad? A yw yn Abertawe? Dywedwch ei fod. Ond ble bynnag y bydd wedi'i leoli, mae angen cynllun cyflawni clir arnom. Pa gyllid sydd wedi'i gytuno? A yw Medi 2027 yn dal i fod yn gyraeddadwy? Sut y bydd y coleg yn gweithio gyda chyflogwyr amddiffyn? Pryd y gall myfyrwyr ddarganfod beth y gallant ei astudio a sut i wneud cais? I rywun sy'n ystyried gyrfa mewn amddiffyn, mae'r rhain yn fanylion pwysig. Dylent allu gweld llwybr o hyfforddiant i gyflogaeth yma yng Nghymru. Mae angen yr un dull ymarferol ar gyfer busnesau llai o faint. Dylai cwmni o Gymru sydd â'r sgiliau i gynhyrchu yn ôl gofynion manyleb filwrol gael cyfle teg i ennill y gwaith. Dylai fod cefnogaeth i'w helpu i baratoi cais, ei helpu i fodloni'r gofynion diogelwch, a'i helpu i'w roi mewn cysylltiad â'r Weinyddiaeth Amddiffyn a chontractwyr amddiffyn mawr sy'n dyfarnu gwaith. Rhowch lwybr clir iddynt, yna dangoswch a yw'r gefnogaeth honno'n helpu busnesau Cymru i ennill contractau a chyflogi staff. Byddai Reform yn cyflwyno strategaeth ddiwydiannol Gymreig wedi'i hadeiladu o amgylch ynni diogel, fforddiadwy, fel y mae ein maniffesto yn ymrwymo i'w wneud. Rwyf am i weithgynhyrchwyr amddiffyn a'u cyflenwyr gael eu cynnwys yn yr uchelgais hwnnw, gyda chyfleoedd i fuddsoddi, ehangu a chyflogi mwy o bobl. Daw hynny â mi at fframwaith moesegol arfaethedig y Llywodraeth. Ar 22 Medi, dywedodd y Gweinidog, lle bynnag y bo'n gyfreithiol ac yn ymarferol, na ddylid cwblhau penderfyniadau cymorth buddsoddi newydd Llywodraeth Cymru ar gyfer gweithgareddau amddiffyn hyd nes bod y fframwaith wedi ei gyhoeddi a'i weithrediad wedi ei ystyried. Mae ymrwymiadau cytundebol presennol yn parhau heb eu heffeithio. Gall trafodaethau barhau. Gall penderfyniadau sydd eu hangen yn gynt fynd i'r Prif Weinidog. Rhaid imi gytuno â Darren Millar, oherwydd, rhaid dweud, mae gofyn i fusnesau aros tra bod y rheolau'n cael eu datblygu yn rhoi'r arwydd anghywir i ddiwydiant. Cyn ymrwymo i ehangu a recriwtio, mae angen i gyflogwyr ddeall yr amodau sy'n gysylltiedig â'r cymorth hwnnw. Weinidog, mae angen ateb ar gwmni sy'n penderfynu ble i fuddsoddi. Ni ellir trefnu llyfr archebion o amgylch eich amserlen ymgynghori. Gosodwch safonau clir, ac wrth wneud hynny, esboniwch beth fydd y dull hwn o weithredu yn ei gyflawni a sut y byddwch yn atal oedi y gellir ei osgoi. Mae Plaid Cymru'n siarad am sefyll dros Gymru. Dyma'r cyfle i ddangos hynny. Rhowch eglurder i gyflogwyr Cymru a chyfle teg i weithwyr Cymru sicrhau'r buddsoddiad nesaf. Byddai Llywodraeth Reform yn eofn yn ei chefnogaeth i'r diwydiant amddiffyn yng Nghymru. Dylem ganolbwyntio yn yr un modd ar niwed yr arfau a niwed sifil. Mae rhai arfau wedi'u cyfyngu yn eu defnydd. Mae eraill wedi'u gwahardd oherwydd eu heffeithiau. Gyda systemau arfau, mae'r ffordd y cânt eu defnyddio'n bwysig iawn. Mae meini prawf trwyddedu allforio y DU eisoes yn mynd i'r afael â'r risg o offer yn cael ei ddefnyddio i gyflawni neu hwyluso tramgwyddo difrifol yn erbyn cyfraith ddyngarol ryngwladol. Mae angen i Weinidogion Cymru esbonio beth fydd eu fframwaith yn ei ychwanegu a pham y mae'r budd hwnnw'n cyfiawnhau unrhyw fiwrocratiaeth, gweinyddiaeth a threuliau pellach. Gallai oedi annog busnesau i fuddsoddi mewn mannau eraill. Ni allaf ddweud nad yw'r fframwaith hwn eisoes wedi costio i Gymru mewn swyddi. Gallaf fynnu bod Gweinidogion yn asesu'r risg i fuddsoddiad a chyflogaeth. Mae gweithwyr Cymru'n haeddu gwybod bod eu bywoliaeth yn cael ei hystyried yn briodol. Rwyf am i Gymru chwarae rhan hyderus mewn Teyrnas Unedig gref, gyda phobl fedrus yn gwneud offer y gallwn ddibynnu arno a busnesau sy'n gallu cystadlu am waith. Rwyf am i'r cynnig hwn arwain at brentisiaethau y gall rhywun wneud cais amdanynt, contract y gall busnesau o Gymru gynnig amdano a diwydiant amddiffyn cryfach i Gymru. Cyflwynwch yr hyfforddiant, helpwch gwmnïau i ennill contractau a rhowch atebion clir i fuddsoddwyr— 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773862 392 En 2026-09-30T18:30:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=18002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=18002&l=cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773863 393 En 2026-09-30T18:31:02 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=18064&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=18064&l=cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Steven, could you conclude now, please? Steven, a wnewch chi ddod i ben nawr, os gwelwch yn dda? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773864 394 En 2026-09-30T18:31:04 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=18066&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=18066&l=cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 12191 12191 Steven Rodaway AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12191 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12191 Rodaway, Steven This is the last sentence. Our ambition should be Welsh apprentices qualifying, Welsh factories securing orders and Welsh families building their futures here. This is the opportunity before us, this Government should be getting on and delivering it. Thank you. Dyma'r frawddeg olaf. Dylai ein huchelgais weld prentisiaid o Gymru'n cymhwyso, ffatrïoedd Cymru'n sicrhau archebion a theuluoedd Cymreig yn adeiladu eu dyfodol yma. Dyma'r cyfle sydd ger ein bron, dylai'r Llywodraeth hon fwrw ymlaen i'w gyflawni. Diolch. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773865 395 En 2026-09-30T18:31:20 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=18082&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=18082&l=cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 212 212 Janet Finch-Saunders AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=212 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=212 Finch-Saunders, Janet There's some irony here that only last week, when we were scrutinising and challenging your ethical defence framework, the aircraft went down at RAF Valley. I would hope that everybody on these benches is glad that those two pilots were able to eject and that they're well now after receiving treatment for minor injuries. I'm incredibly proud of that base. I'm also incredibly proud of the defence industry across Wales and the United Kingdom. And I'm incredibly proud of those who serve, and have served previously, in our armed forces—those who have lost their lives so that we have the freedom of speech here in this place. I've enjoyed so many excellent contributions today, bar one. I will leave it at that. It should be noted that the ejection seats in that aircraft were made by Martin-Baker, a company based in Denham. The company's own data notes that these seats have saved almost 8,000 aircrew lives around the world, but it is shocking to note that this essential business has been subjected to vandalism and factory occupation by Palestine activists simply because the Israeli air force utilise their ejection seats. This type of behaviour should be firmly reprimanded and these essential companies should be protected. This crash last week served rightly as a reminder to us all of the risks that each and every one of our brave servicemen and women take in protecting our country. And when I say 'our country', I mean the United Kingdom, to include Wales. Our vital defence sector uses a wide range of high-value skills that makes it naturally an ideal partner for schools, colleges and universities. It also employs over 18,500 people, has a turnover of more than £5 billion and contributes around £2 billion of gross value added to the Welsh economy. This industry contributes significantly to both our Welsh economy and our nation's safety. It provides highly skilled employment, supports supply chains across Wales and creates opportunities for collaboration between industry and education. Following the crash last week, when I got out of this Senedd, even though I had to go on somewhere, I made a point of contacting RAF Valley, sending them my best wishes and assuring them of our 100 per cent support. Unlike the Welsh Government, some within Plaid Cymru in particular want to move the arms industry out of Wales due to what they describe as a feeling of complicity in death. Other Plaid Members use the pretence of an ethical defence framework that will push back defence spending in Wales. This is absolute madness at a time—well, it's madness at any time, but particularly now—when we are under such global threat. This is also reflected in the ideological blacklist that's set out in the form of the ethical framework for Welsh Government engagement with the defence sector. There's one that already exists in the United Kingdom Government. The Conservatives understand the importance of this sector because of the global unrest and have instead set out a plan. We would increase defence spending to 3 per cent of GDP. It is also important to remember that, in the last Senedd term, the Welsh defence growth deal memorandum of understanding was signed. This agreement allocated £50 million to Wales from £250 million of UK-wide investment in regional growth as part of growing investment in defence. Following this, the regional defence and security cluster was established. This helps Welsh businesses, universities and colleges access Ministry of Defence contracts, develop their supply chains and grow their share of defence spending. It also connects businesses with Wales's eight universities and further education colleges, making use of their research and their expertise in areas such as cyber security, optoelectronics and artificial intelligence. The UK Government has pledged to work collaboratively with the Welsh Government to establish a new defence technical college by September 2027. This will train the next generation of defence engineers and help support Britain's growing autonomous capabilities. There is a clear opportunity here for Wales, Cabinet Secretary. We have a strong—. We were in committee this morning— Mae rhywfaint o eironi yma, oherwydd yr wythnos diwethaf pan oeddem yn craffu ar eich fframwaith amddiffyn moesegol ac yn ei herio, fe aeth yr awyren i lawr yn RAF y Fali. Buaswn yn gobeithio bod pawb ar y meinciau hyn yn falch fod y ddau beilot wedi gallu alldaflu a'u bod yn iawn nawr ar ôl cael triniaeth ar gyfer mân anafiadau. Rwy'n hynod falch o'r ganolfan honno. Rwyf hefyd yn hynod falch o'r diwydiant amddiffyn ledled Cymru a'r Deyrnas Unedig. Ac rwy'n hynod falch o'r rhai sy'n gwasanaethu, ac sydd wedi gwasanaethu o'r blaen, yn ein lluoedd arfog—y rhai sydd wedi colli eu bywydau fel bod gennym ryddid i lefaru yma yn y lle hwn. Rwyf wedi mwynhau cymaint o gyfraniadau rhagorol heddiw, ond am un. Fe'i gadawaf ar hynny. Dylid nodi bod y seddau alldaflu yn yr awyren honno wedi'u gwneud gan Martin-Baker, cwmni wedi'i leoli yn Denham. Mae data'r cwmni ei hun yn nodi bod y seddau hyn wedi achub bron i 8,000 o fywydau criwiau awyr ledled y byd, ond mae'n sioc nodi bod y busnes hanfodol hwn wedi cael ei wneud yn destun fandaliaeth a'r ffatri wedi ei meddiannu gan ymgyrchwyr Palesteina ddim ond am fod llu awyr Israel yn defnyddio eu seddau alldaflu. Dylid ceryddu'r math hwn o ymddygiad yn gadarn a dylid diogelu'r cwmnïau hanfodol hyn. Mae'r ddamwain yr wythnos diwethaf yn ein hatgoffa ni i gyd o'r risgiau y mae pob un o'n milwyr dewr yn eu hwynebu wrth amddiffyn ein gwlad. A phan ddywedaf 'ein gwlad', rwy'n golygu y Deyrnas Unedig, i gynnwys Cymru. Mae ein sector amddiffyn allweddol yn defnyddio ystod eang o sgiliau gwerth uchel sy'n ei wneud yn bartner delfrydol ar gyfer ysgolion, colegau a phrifysgolion. Mae hefyd yn cyflogi dros 18,500 o bobl, mae ganddo drosiant o fwy na £5 biliwn ac mae'n cyfrannu tua £2 biliwn o werth ychwanegol gros i economi Cymru. Mae'r diwydiant hwn yn cyfrannu'n sylweddol at economi Cymru a diogelwch ein cenedl. Mae'n darparu swyddi medrus iawn, yn cefnogi cadwyni cyflenwi ledled Cymru ac yn creu cyfleoedd ar gyfer cydweithio rhwng diwydiant ac addysg. Yn dilyn y ddamwain yr wythnos diwethaf, pan ddeuthum allan o'r Senedd hon, er bod rhaid imi fynd yn fy mlaen i rywle, fe wneuthum bwynt o gysylltu ag RAF y Fali, ac anfon fy nymuniadau gorau atynt a'n cefnogaeth 100 y cant. Yn wahanol i Lywodraeth Cymru, mae rhai o fewn Plaid Cymru yn enwedig eisiau symud y diwydiant arfau allan o Gymru oherwydd yr hyn a ddisgrifiant fel teimlad eu bod yn cyfranogi mewn lladd. Mae Aelodau eraill Plaid Cymru'n defnyddio'r esgus o fframwaith amddiffyn moesegol a fydd yn gwthio gwariant ar amddiffyn yng Nghymru yn ôl. Mae hyn yn wallgofrwydd llwyr ar adeg—wel, mae'n wallgofrwydd ar unrhyw adeg, ond yn enwedig nawr—a ninnau dan gymaint o fygythiad yn fyd-eang. Caiff hyn ei adlewyrchu hefyd yn y rhestr ddu ideolegol ar ffurf y fframwaith moesegol ar gyfer ymgysylltiad Llywodraeth Cymru â'r sector amddiffyn. Mae yna un sy'n bodoli eisoes yn Llywodraeth y Deyrnas Unedig. Mae'r Ceidwadwyr yn deall pwysigrwydd y sector hwn oherwydd yr aflonyddwch byd-eang ac yn lle hynny maent wedi gosod cynllun. Byddem ni'n cynyddu gwariant ar amddiffyn i 3 y cant o gynnyrch domestig gros. Mae hefyd yn bwysig cofio, yn nhymor diwethaf y Senedd, fod memorandwm cyd-ddealltwriaeth wedi'i lofnodi ar gytundeb twf amddiffyn Cymru. Dyrannodd y cytundeb £50 miliwn i Gymru o'r £250 miliwn o fuddsoddiad ledled y DU mewn twf rhanbarthol fel rhan o fuddsoddiad cynyddol mewn amddiffyn. Yn dilyn hyn, sefydlwyd y clwstwr amddiffyn a diogelwch rhanbarthol. Mae hyn yn helpu busnesau, prifysgolion a cholegau Cymru i gael mynediad at gontractau'r Weinyddiaeth Amddiffyn, datblygu eu cadwyni cyflenwi a chynyddu eu cyfran o wariant amddiffyn. Mae hefyd yn cysylltu busnesau ag wyth prifysgol a cholegau addysg bellach Cymru, gan wneud defnydd o'u hymchwil a'u harbenigedd mewn meysydd fel seiberddiogelwch, optoelectroneg a deallusrwydd artiffisial. Mae Llywodraeth y DU wedi addo cydweithio â Llywodraeth Cymru i sefydlu coleg technegol amddiffyn newydd erbyn mis Medi 2027. Fe fydd yn hyfforddi'r genhedlaeth nesaf o beirianwyr amddiffyn ac yn helpu i gefnogi galluoedd awtonomaidd cynyddol Prydain. Mae cyfle clir yma i Gymru, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae gennym—. Roeddem yn y pwyllgor y bore yma— 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773877 396 En 2026-09-30T18:35:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=18302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=18302&l=cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773879 397 En 2026-09-30T18:36:33 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=18395&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=18395&l=cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Would you conclude now, Janet, please? A wnewch chi ddod i ben nawr, Janet, os gwelwch yn dda? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773880 398 En 2026-09-30T18:36:33 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=18395&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=18395&l=cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 212 212 Janet Finch-Saunders AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=212 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=212 Finch-Saunders, Janet Yes, I will. It's essential we have productivity in Wales. We are lagging behind because of the previous Welsh Labour Government, supported by you. The evidence is clear: the defence sector is a vital component. We need the Welsh Government to commit to ensuring this industry has the support and what it needs to thrive here in Wales. I hope that you have a change of heart and that you support this motion today. Diolch yn fawr iawn. Fe wnaf. Mae'n hanfodol fod gennym gynhyrchiant yng Nghymru. Rydym ar ei hôl hi oherwydd Llywodraeth Lafur flaenorol Cymru, a gefnogwyd gennych chi. Mae'r dystiolaeth yn glir: mae'r sector amddiffyn yn elfen hanfodol. Mae angen i Lywodraeth Cymru ymrwymo i sicrhau bod y diwydiant hwn yn cael y gefnogaeth a'r hyn sydd ei angen arno i ffynnu yma yng Nghymru. Gobeithio y byddwch chi'n newid eich meddwl ac yn cefnogi'r cynnig hwn heddiw. Diolch yn fawr iawn. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773882 399 En 2026-09-30T18:37:05 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=18427&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=18427&l=cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 12175 12175 Shav Taj AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12175 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12175 Taj, Shav Hopefully, we're getting to that point where we've got some common ground across the Chamber in relation to how important defence is to our economy, and the aerospace sector as well, but the measure of success can't simply be about how much money we spend on defence, it must be about what investment delivers for Wales, for our workers, and for our communities. We already have so many enormous strengths, which many of us have talked about. At BAE Systems in Glascoed, around 500 people work in defence manufacturing, alongside an apprenticeship programme delivering the next generation of skilled workers. At Airbus Broughton, we have world-class aerospace manufacturing and thousands of highly skilled jobs. The UK Government has announced a £50 million Welsh defence growth deal, with Welsh workers expected to be involved in designing, testing and manufacturing new technologies. The investment includes funding a specialised college designed to train the next generation of defence engineers. Yesterday's UK Government announcements on Great British Grid also matter. If we want Welsh manufacturing to expand, to attract investment and create jobs, businesses need that infrastructure to do it. Faster grid connections can help unlock that growth. This is what joined-up industrial policy should be about: investment, infrastructure and skills working together to create good jobs. My challenge is really simple: if defence spending is increasing, Wales must secure its fair share of the jobs, skills and investment. This means using procurement to strengthen Welsh supply chains, creating apprenticeships and ensuring that public investment supports fair pay, secure employment and opportunities to progress. Governments, employers and trade unions must be around the table together, because investment shouldn't simply deliver more jobs, it should deliver good jobs, decent conditions and a strong voice for workers. We don't need to start from scratch. The Wales Union Learning Fund gives us a model to build upon. It supports union-led workplace learning and workforce development through Wales's social partnership approach. It's an approach that was very much championed by the Welsh Labour Government, putting workers and trade unions and skills at the heart of our economy. Let's build on that as defence investment grows, upskilling today's workforce and ensuring the next generation of defence jobs are Welsh jobs. But this can't become a false choice between investing in defence and investing in the things our communities need. Building homes, investing in our NHS, schools and care services and protecting our national security are not competing ambitions. A strong country needs each and every single one of them, because security isn't only about defence, it's about having a decent home, a good job, strong public services and confidence in the future. Now we must move beyond talking shops and frameworks. We need delivery and we need it urgently—delivery that means good jobs and good futures, delivery where workers and communities can see and feel the economic benefit, and delivery that ensures that no worker and no community is left behind. So, let's judge defence investment not simply by how many billions are spent but by what those billions leave behind: more skilled workers, stronger Welsh businesses, good secure jobs and stronger communities. Welsh industry should have its fair share. Welsh businesses should have their share. But above all, Welsh workers and Welsh communities should feel the benefit: good jobs, good futures, prosperity that stays here in Wales with nobody left behind.  Gobeithio ein bod yn cyrraedd pwynt lle mae gennym rywfaint o dir cyffredin ar draws y Siambr mewn perthynas â pha mor bwysig yw amddiffyn i'n heconomi, a'r sector awyrofod hefyd, ond ni all mesur llwyddiant ymwneud yn unig â faint o arian a wariwn ar amddiffyn yn unig, rhaid iddo ymwneud â'r hyn y mae buddsoddiad yn ei gyflawni i Gymru, i'n gweithwyr, ac i'n cymunedau. Mae gennym eisoes gymaint o gryfderau enfawr, ac mae nifer ohonom wedi siarad amdanynt. Yn BAE Systems yng Nglascoed, mae tua 500 o bobl yn gweithio ym maes gweithgynhyrchu amddiffyn, ochr yn ochr â rhaglen brentisiaeth sy'n darparu'r genhedlaeth nesaf o weithwyr medrus. Yn Airbus ym Mrychdyn, mae gennym weithgynhyrchiant awyrofod o'r radd flaenaf a miloedd o swyddi medrus iawn. Mae Llywodraeth y DU wedi cyhoeddi cytundeb twf amddiffyn Cymru sy'n werth £50 miliwn, gyda disgwyl i weithwyr Cymru fod yn rhan o'r gwaith o lunio, profi a gweithgynhyrchu technolegau newydd. Mae'r buddsoddiad yn cynnwys ariannu coleg arbenigol wedi'i lunio i hyfforddi'r genhedlaeth nesaf o beirianwyr amddiffyn. Mae cyhoeddiadau Llywodraeth y DU ddoe ar Great British Grid hefyd yn bwysig. Os ydym am i weithgynhyrchiant Cymreig ehangu, i ddenu buddsoddiad a chreu swyddi, mae angen y seilwaith hwnnw ar fusnesau i wneud hynny. Gall cysylltiadau grid cyflymach helpu i ddatgloi'r twf hwnnw. Dyma beth y dylai polisi diwydiannol cydgysylltiedig ei olygu: buddsoddiad, seilwaith a sgiliau'n gweithio gyda'i gilydd i greu swyddi da. Mae fy her yn syml iawn: os yw gwariant amddiffyn yn cynyddu, rhaid i Gymru sicrhau ei chyfran deg o'r swyddi, y sgiliau a'r buddsoddiad. Mae hyn yn golygu defnyddio caffael i gryfhau cadwyni cyflenwi Cymreig, creu prentisiaethau a sicrhau bod buddsoddiad cyhoeddus yn cefnogi cyflog teg, cyflogaeth ddiogel a chyfleoedd i symud ymlaen. Rhaid i lywodraethau, cyflogwyr ac undebau llafur ddod o gwmpas y bwrdd gyda'i gilydd, oherwydd dylai buddsoddiad ddarparu mwy na rhagor o swyddi'n unig, dylai ddarparu swyddi da, amodau gweddus a llais cryf i weithwyr. Nid oes angen inni ddechrau o'r dechrau. Mae Cronfa Ddysgu Undebau Cymru'n rhoi model i ni adeiladu arno. Mae'n cefnogi dysgu yn y gweithle a datblygu gweithlu a arweinir gan undebau drwy ddull partneriaeth gymdeithasol Cymru. Mae'n ddull a hyrwyddwyd yn fawr gan Lywodraeth Lafur Cymru, gan roi gweithwyr ac undebau llafur a sgiliau wrth wraidd ein heconomi. Gadewch inni adeiladu ar hynny wrth i fuddsoddiad amddiffyn dyfu, gan uwchsgilio gweithlu heddiw a sicrhau bod y genhedlaeth nesaf o swyddi amddiffyn yn swyddi yng Nghymru. Ond ni all hyn fod yn ddewis ffug rhwng buddsoddi mewn amddiffyn a buddsoddi yn y pethau sydd eu hangen ar ein cymunedau. Nid yw adeiladu cartrefi, buddsoddi yn ein GIG, ysgolion a gwasanaethau gofal a diogelu ein diogelwch cenedlaethol yn uchelgeisiau sy'n cystadlu. Mae angen pob un ohonynt ar wlad gref, oherwydd mae diogelwch yn olygu mwy nag amddiffyn yn unig, mae'n golygu cael cartref gweddus, swydd dda, gwasanaethau cyhoeddus cryf a hyder yn y dyfodol. Nawr, rhaid inni symud y tu hwnt i siopau siarad a fframweithiau. Mae angen cyflawni ac mae angen hynny ar frys—cyflawniad sy'n golygu swyddi da a dyfodol da, cyflawniad lle gall gweithwyr a chymunedau weld a theimlo'r budd economaidd, a chyflawniad sy'n sicrhau nad oes unrhyw weithiwr na chymuned yn cael eu gadael ar ôl. Felly, gadewch inni farnu buddsoddiad mewn amddiffyn nid yn unig yn ôl sawl biliwn a gaiff ei wario ond yn ôl yr hyn y mae'r biliynau hynny'n eu gadael ar ôl: mwy o weithwyr medrus, busnesau Cymreig cryfach, swyddi diogel da a chymunedau cryfach. Dylai diwydiant Cymru gael ei gyfran deg. Dylai busnesau Cymru gael eu cyfran. Ond yn anad dim, dylai gweithwyr Cymru a chymunedau Cymru deimlo'r budd: swyddi da, dyfodol da, ffyniant sy'n aros yma yng Nghymru a neb wedi'i adael ar ôl. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773890 400 En 2026-09-30T18:40:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=18602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=18602&l=cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773891 401 Cy 2026-09-30T18:40:45 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=18647&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=18647&l=en 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf nawr ar y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni, Adam Price. I now call on the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy, Adam Price. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773892 402 Cy 2026-09-30T18:40:51 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=18653&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=18653&l=en 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy Y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni Price, Adam Lywydd, diolch yn fawr. Rwy'n croesawu'r cyfle i ymateb i'r cynnig hwn, oherwydd mae'n rhoi cyfle i mi eto, yn dilyn y datganiad llafar y gwnes i'r wythnos diwethaf, i roi ar y record yr hyn sy'n greiddiol i safbwynt y Llywodraeth, sef bod Cymru bob amser wedi ceisio bod yn genedl sy'n cyfuno uchelgais economaidd—ar hyn mae yna gonsensws, rwy'n credu, yn ein plith ni—gyda chyfrifoldeb cymdeithasol. Ar y sail hynny, wrth gwrs, rŷn ni'n datblygu'r fframwaith buddsoddi amddiffyn moesegol, oherwydd nad ŷm ni'n gweld y ddau beth yma—llwyddiant economaidd a gwerthoedd moesegol—mewn tensiwn, mewn croesddywediad; a dweud y gwir, rŷn ni'n eu gweld nhw'n plethu gyda'i gilydd ac yn cefnogi'i gilydd. Dwi'n deall bod yna anibynniaeth barn ynglyn â rhai elfennau rŷn ni wedi eu trafod heno, ond mae yna gydnabyddiaeth eang, rwy'n credu, o ran pwysigrwydd y sector. Rŷn ni i gyd wedi bod yn dechrau dyfynnu'r un ffigurau, onid ŷm ni? Mae'n bwysig i nodi nid yn unig maint y sector ond y sector cysylltiedig, achos mae'n fwy na jest y sector amddiffyn craidd. Dwi'n cytuno gyda'r pwynt ehangach mae Shavanah Taj newydd ei wneud. Mae angen meddwl am ddiogelwch yn yr ystyr eang, gan gynnwys gwydnwch ein seilwaith, ac yn y blaen; mae hynny'n rhan o ddiogelwch, ac mae yna gyfleoedd economaidd pwysig i ni i'r cyfeiriad hynny hefyd. Ond mae'r sector amddiffyn a'r sector cysylltiedig—awyrofod ac yn y blaen—nid yn unig eisoes yn sylweddol, maen nhw ar gynnydd yn sylweddol. Mae'n gwelliant ni, sydd yn dangos y ffigurau mwyaf diweddar, yn cyferbynnu gyda'r ffigwr a oedd yn cael ei ddyfynnu yn y cynnig gwreiddiol, yn dangos hynny—dim ond mewn ychydig amser, blwyddyn, mae yna gynnydd sylweddol wedi bod o ran cyflogaeth. Mae'n bwysig i nodi hefyd mai un ffigwr sydd werth ei ddyfynnu yw'r canran o gaffael y weinyddiaeth amddiffyn y mae Cymru, ar hyn o bryd, yn ei gael—3.6 y cant. Wel, 5 y cant o'r boblogaeth sydd gyda ni, felly mae'n llai na'n cyfran ni o'r boblogaeth. O ran ein sector gweithgynhyrchu ni, oherwydd ei fod e'n fwy o gymharu gyda gweddill ein heconomi ni, mae gyda ni yng Nghymru rhywbeth fel 6.5 y cant o holl sector gweithgynhyrchu Prydain. Hynny yw, 3.6 y cant o'r caffael amddiffyn, a 6.5 y cant o weithgynhyrchu. Mae dros 6 y cant o aelodau'r lluoedd arfog yma, ac rŷn ni fel Llywodraeth yn hollol ymrwymedig i'r cyfamod o ran aelodau'r lluoedd arfog sydd yn gwasanaethu nawr ac sydd wedi gwneud yn y gorffennol. Rŷn ni'n cyfrannu mwy na'n siâr poblogaeth o ran aelodau'r lluoedd arfog, ac eto, dim ond 3.6 y cant o'r gyllideb gaffael. Mae yna annhegwch sylfaenol yn fanna, sydd yn cael ei adlewyrchu mewn rhannau eraill o gaffael ar draws y Deyrnas Gyfunol o ran defnydd o arian y sector cyhoeddus. Mae yn rhywbeth, rwy'n credu, sydd yn ein huno ni, sef y dylai fod Cymru yn cael chwarae teg ac y dylai fod cwmnïau o Gymru yn cael chwarae teg o ran y cyfleon yma. Pam? Oherwydd mae'r sectorau hyn yn creu swyddi uchel eu gwerth: cyflog uchel, maen nhw'n cynnal cadwyni helaeth, yn creu cyfleoedd i bobl ledled Cymru i ddatblygu eu sgiliau uwch ac i gael gyrfa gwerth chweil. Mae gennym ni'r sylfaen gweithgynhyrchu yma, wrth gwrs: awyrofod, electroneg, seiberddiogelwch ac yn y blaen. Felly, rŷn ni mewn sefyllfa lle mae yna gyfleon. Mae yna botensial yna, a rŷn ni yn sicr eisiau sicrhau ein bod ni'n gwireddu'r potensial hynny. Wrth gwrs, mae'n bwysig nodi, gallwn ni ddim fel cenedl anwybyddu'r newidiadau i'r dirwedd geowleidyddol ar draws Ewrop a thu hwnt. Mae llywodraethau yn ystyried sut mae bod yn fwy gwydn a diogel a sut i gryfhau eu diwydiannau. A bydd angen i Gymru allu elwa ar y cyfleon economaidd a ddaw o fuddsoddi mwy yn y cyd-destun yma, ond gan gadw'r un pryd yn driw i'n gwerthoedd ni a'n cyfrifoldebau. A dyna lle mae yna rywfaint o anghytundeb rhyngom ni. Roedd yna gyfeiriad at y cytundeb twf amddiffyn. Mae hwn yn gyfraniad tuag at greu mwy o gyfleon i gwmnïau yng Nghymru. Bydd yn rhoi Cymru mewn sefyllfa i allu gwneud y gorau o'r cyfleoedd a ddaw ym meysydd gweithgynhyrchu, uwch-dechnolegau digidol, gallu seiber, systemau ymreolaethol ac arloesi dau ddiben. Ac wrth gwrs, bydd sgiliau yn hanfodol, fel rŷn ni wedi clywed, i'n llwyddiant yn y dyfodol. Dŷn ni, fel Llywodraeth, wrth gwrs, yn ymrwymedig i ddeall yr anghenion sgiliau yn gyffredinol. Dyna pam ŷn ni'n mynd trwy'r broses o'r archwiliad sgiliau cenedlaethol, ond mae e'n berthnasol yng nghyd-destun amddiffyn hefyd. Thank you very much, Llywydd. I welcome the opportunity to respond to this motion, because it gives me an opportunity once again, following the oral statement I made last week, to place on the record what's at the heart of this Government's view, namely that Wales has always sought to be a nation that combines economic ambition—and I think there is consensus on that there—with social responsibility. On that basis, of course, we are developing the ethical defence investment framework, because we don't see these two things—economic ambition and ethical values—as being contrary to each other; we see them dovetailing together and supporting each other. I understand that there is a difference of opinion on some of the elements we've discussed this evening, but there is broad recognition on the importance of the sector. We've all been quoting the same figures, haven't we? What's important is not just the size of the sector but also the related sectors, because it's more than just the core defence sector. I agree with the broader point that Shavanah Taj has just made. We need to think about security in that broader sense, including the resilience of our infrastructure and so on; that is part of security, and there are important economic opportunities for us in that direction too. But the defence sector and related sectors—aerospace and so on—are not only important employers, but they are also growing significantly. Our amendment, which sets out the most recent figures, which contradict the figures in the original motion, shows that—in just a short period of time, just 12 months, there has been a significant increase in terms of employment in the sector. It's important to note also that one figure that is worth quoting is the percentage of MOD procurement that Wales gets at the moment—3.6 per cent. We have 5 per cent of the population, so it's less than the percentage share of the population. In terms of our manufacturing sector, because it is larger as compared to the rest of the economy, we in Wales have something like 6.5 per cent of the whole manufacturing sector of the UK. So, 3.6 per cent of defence procurement and 6.5 per cent of manufacturing. Over 6 per cent of members of the armed forces are here, and we as a Government are entirely committed to the armed forces covenant for those who are serving now, and for our veterans We have contributed more than our population share to the armed forces, and yet only 3.6 per cent of the procurement budget is coming to Wales. So, there is a fundamental unfairness there, which is reflected in other parts of public procurement across the UK in terms of the use of public money. I think it is something that unites us, namely that Wales should get fair play and that companies from Wales should have their fair share of those opportunities. Why? Well, because these sectors do create high-value employment: high salaries, they maintain wide supply chains and give people across Wales the opportunity to develop higher level skills and to have worthwhile careers. We do have the manufacturing base here, of course: aerospace, electronics, cyber security, and so on. So, we are in a position where there are opportunities. There is potential there, and we certainly want to ensure that we deliver that potential. Of course, it's important to note that we as a nation can't ignore changes to the geopolitical map across Europe and beyond. Governments are considering how they can be more resilient and safe and how to strengthen their industries. And Wales will need to be able to take advantage of those economic opportunities that will come from greater investment in that context, whilst also remaining true to our own values and responsibilities. And I think that is where there is perhaps some disagreement between us. There was reference to the defence growth plan. That is a contribution towards creating more opportunities for companies in Wales. That will place Wales in a position to make the most of the opportunities that will come in manufacturing, advanced digital technologies, cyber capability, autonomous systems and dual-use innovation. And of course, skills will be crucial, as we have heard, to our future success. We as a Government, of course, are committed to understanding the skills needs more generally. That's why we're going through the national skills audit, but it is pertinent in the context of defence too. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773902 403 Cy 2026-09-30T18:45:00 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=18902&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=18902&l=en 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773909 404 En 2026-09-30T18:47:23 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=19045&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=19045&l=cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren Will you give way? A wnewch chi ildio? 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773910 405 En 2026-09-30T18:47:24 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=19046&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=19046&l=cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Price, Adam Yes. Gwnaf. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773911 406 En 2026-09-30T18:47:25 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=19047&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=19047&l=cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren I've sat here and obviously listened to your contribution for six and a half minutes. Can you just answer the questions about how long this pause in investment is going to take? If I accept what you're saying, and I do accept what you're saying, that you want to attract more of the MOD procurement to Wales so that we get our fair share, don't you accept that by pushing companies away with this pause, you're sending absolutely the wrong message in terms of trying to attract that money into Wales at this critical time, when businesses are making investment decisions? Don't you accept that that's a problem? And if you do, how long is this review going to take? How long is this pause? Who's undertaking the review? Which individuals are involved? Are you engaging the industry? Answer those questions. Rwyf wedi eistedd yma ac yn amlwg wedi gwrando ar eich cyfraniad am chwe munud a hanner. A wnewch chi ateb y cwestiynau ynglŷn â pha mor hir y mae'r oedi hwn i fuddsoddiad yn mynd i'w gymryd? Os derbyniaf yr hyn rydych chi'n ei ddweud, ac rwyf i yn derbyn yr hyn rydych chi'n ei ddweud, eich bod chi eisiau denu mwy o gaffael y Weinyddiaeth Amddiffyn i Gymru er mwyn inni gael ein cyfran deg, onid ydych chi'n derbyn eich bod chi, drwy wthio cwmnïau i ffwrdd gyda'r oedi hwn, eich bod yn anfon y neges hollol anghywir o ran ceisio denu'r arian hwnnw i Gymru ar yr adeg dyngedfennol hon, pan fo busnesau'n gwneud penderfyniadau buddsoddi? Onid ydych chi'n derbyn bod honno'n broblem? Ac os ydych chi, pa mor hir y bydd yr adolygiad hwn yn ei gymryd? Pa mor hir yw'r oedi? Pwy sy'n cynnal yr adolygiad? Pa unigolion sydd ynghlwm wrtho? A ydych chi'n ymgysylltu â'r diwydiant? Atebwch y cwestiynau hynny. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773912 407 Cy 2026-09-30T18:48:13 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=19095&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=19095&l=en 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 5030 5030 Adam Price AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5030 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5030 Price, Adam Diolch. Wel, fe wnes i ateb y cwestiynau yna i gyd yn y datganiad llafar wythnos diwethaf. Fe wnaethom ni ddweud ein bod ni'n mynd i gyhoeddi'r fframwaith yn yr hydref—[Torri ar draws.] Do. Mae'n cael ei ddatblygu, fel y dywedais i'r wythnos diwethaf, gan Lywodraeth Cymru mewn ymgysylltiad â'r sector amddiffyn—un o'ch cwestiynau chi—a gyda rhanddeiliaid eraill. Dyw e ddim yn golygu peidio â chefnogi'r sector; mae'n ymwneud â rhoi eglurder a sicrwydd a fframwaith clir, tryloyw. Fel y dywedais i'r wythnos diwethaf, mae'n unol â'r hyn sy'n digwydd ar draws y byd gyda llywodraethau. Roedd arweinydd y grŵp Llafur wedi cyfeirio at yr Alban. Mae gan yr Alban fframwaith moesegol ar gyfer y sector amddiffyn. Mae gan Lywodraeth Gogledd Iwerddon fframwaith moesegol ar gyfer y sector. Mae gan Lywodraeth y Deyrnas Gyfunol, fel y clywom ni gan Aelod o Reform, fframwaith. Ni oedd yr unig Lywodraeth yn y Deyrnas Gyfunol a oedd heb fframwaith. Rŷn ni'n gwneud yn iawn am hynny fel bod gennym ni fframwaith clir, fel ein bod ni, ie, yn gallu sicrhau bod cwmnïau o Gymru yn elwa ar y cyfleon sydd yna, ond ar sail gadarn sydd yn gyson â'r gwerthoedd sydd mor bwysig o ran ein democratiaeth ni yma yng Nghymru. Thanks. Well, I answered all of those questions in the oral statement I made last week. We said that we would publish the framework in the autumn—[Interruption.] I did. It's being developed, as I said just last week, by the Welsh Government in engagement with the defence sector—which was one of your questions—and with other stakeholders too. It doesn't mean that we won't be supporting the sector; it relates to providing clarity and assurance and a clear, transparent framework. As I said last week, it aligns with what is happening globally with governments. The leader of the Labour group made reference to Scotland. Scotland has an ethical framework for the defence sector. The Northern Ireland Government has an ethical framework for the sector. The UK Government, as we heard from a Reform Member, has a framework. We were the only Government in the UK that didn't have a framework. We are putting that right so that we have a clear framework, so that, yes, we can ensure that Welsh companies benefit from the opportunities that exist, but on a firm foundation that is consistent with the values that are so important to our democracy here in Wales. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773916 408 Cy 2026-09-30T18:49:49 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=19191&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=19191&l=en 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf yn awr ar Sam Rowlands i ymateb i'r ddadl. I call now on Sam Rowlands to reply to the debate. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773919 409 En 2026-09-30T18:49:53 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=19195&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=19195&l=cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 8734 8734 Sam Rowlands AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8734 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8734 Rowlands, Sam Diolch, Lywydd. I'm grateful to all Members who've contributed to the debate in this Chamber this evening. I think it shows the importance of the defence sector in Wales to all parts of Wales. I will start my closing of this debate, Llywydd, by addressing the Cabinet Minister's opening remarks in relation to the ethical defence framework, because it became clear through the debate that Members across parties have serious concerns about the implications of this, the delays it will induce and the consequences in Wales and more widely as a result. It clearly sends a message out that the defence sector is not properly supported by this Welsh Government. And I hope, Cabinet Minister, that you'll reflect on the concerns that Members have raised in this place, because we want to see that investment here in Wales, we want to see those jobs created here in Wales so that we can see prosperity here in Wales as well. I did welcome the Cabinet Minister's remarks, Llywydd, in recognising the importance of the defence sector here, in particular growth industries around cyber security, aerospace, advanced manufacturing. I was pleased to hear from colleagues in Fflint Wrecsam. Ken Skates mentioned Airbus, and I was pleased to be able to visit there recently with Darren Millar and see the incredible work that they do in my own constituency—a real highlight for Wales is the work that Airbus do. And they've just recently announced another 480 new jobs in the area. Again, a fantastic example of what aerospace does in Wales. And this growth and investment has been enabled by the skilled workers we have here in Wales, working with the UK Government and Welsh Government-backed Wrexham and Flintshire investment zone, alongside the support from local authorities. We heard in the debate, Llywydd, from Paul Davies about the strategic importance of west Wales and the opportunities for defence investment there, and we heard from the Reform spokesperson about the difference that the armed forces and the apprenticeship that he had made in his life and his career. And these are examples of why the Welsh Government should be directing more support to the defence sector right now, not pontificating and tying up the sector in red tape. And with the announcement of the ethical defence framework, potential investors and workers in the defence sector are facing nothing but uncertainty and delays. And that, Cabinet Minister, is what Members have raised in this place with you this evening. These investments, as we've heard from Members also, are the things that make a very real difference day in, day out. We heard from Janet Finch-Saunders, didn't we, of the real-world impact of defence investment here in Wales. And when we talk about the defence sector, I think sometimes it's really easy to be fixated on the materials being produced—extremely important, of course, but let's not forget what is actually being defended. Darren Millar mentioned this with reference to the cold war in his opening remarks. It's our freedoms that are being defended; it's our values that are being defended; it's our democracy, our economic security, it's our resilience that's being defended by the defence sector. It's our way of life, it's the equalities that we enjoy as a nation, it's our peace that is being defended by the defence sector. And peace has to be fought for. We see it in the world that we live in today that peace is not something to be assumed. We have to fight for peace. And it's a fundamental. The highest priority of any Government is the peace of their nation. And it's this social responsibility of peace that we must fight for as a nation as well. That is our responsibility when it comes to our country. It's so important that we defend our values. This debate comes precisely at a time when we are realising the growing need for investment and action. In short, Llywydd, because the world on our doorstep is getting more and more dangerous, we in this Senedd should be giving the defence sector our full backing, enabling manufacturers to be able to expand in Wales, provide good jobs to skilled workers and bolster the UK's defences. This is fundamental to the security of Wales, the security of the United Kingdom and the security of our allies abroad. That's why I urge all Members to back our motion and show your support for the defence sector here in Wales. Diolch yn fawr iawn. Diolch, Lywydd. Rwy'n ddiolchgar i'r holl Aelodau sydd wedi cyfrannu at y ddadl yn y Siambr hon heno. Rwy'n credu ei fod yn dangos pwysigrwydd y sector amddiffyn yng Nghymru i bob rhan o Gymru. Fe ddechreuaf gloi'r ddadl hon, Lywydd, drwy fynd i'r afael â sylwadau agoriadol y Gweinidog Cabinet mewn perthynas â'r fframwaith amddiffyn moesegol, oherwydd daeth yn amlwg drwy'r ddadl fod gan Aelodau ar draws y pleidiau bryderon difrifol ynghylch goblygiadau hyn, yr oedi y bydd yn ei achosi a'r canlyniadau yng Nghymru ac yn ehangach o ganlyniad. Mae'n amlwg yn anfon neges allan nad yw'r sector amddiffyn yn cael ei gefnogi'n briodol gan y Llywodraeth hon yng Nghymru. Ac rwy'n gobeithio, Weinidog Cabinet, y gwnewch chi ystyried y pryderon y mae'r Aelodau wedi'u codi yn y lle hwn, oherwydd rydym am weld y buddsoddiad hwnnw yma yng Nghymru, rydym am weld y swyddi hynny'n cael eu creu yma yng Nghymru fel y gallwn weld ffyniant yma yng Nghymru hefyd. Roeddwn yn croesawu sylwadau'r Gweinidog Cabinet, Lywydd, pan gydnabu bwysigrwydd y sector amddiffyn yma, yn enwedig diwydiannau twf ym meysydd seiberddiogelwch, awyrofod, gweithgynhyrchu uwch. Roeddwn yn falch o glywed gan gyd-Aelodau yn Fflint Wrecsam. Soniodd Ken Skates am Airbus, ac roeddwn yn falch o allu ymweld â'r fan honno yn ddiweddar gyda Darren Millar a gweld y gwaith anhygoel y maent yn ei wneud yn fy etholaeth fy hun—mae'r gwaith y mae Airbus yn ei wneud yn uchafbwynt gwirioneddol i Gymru. Ac maent newydd gyhoeddi 480 o swyddi newydd eraill yn yr ardal yn ddiweddar. Unwaith eto, enghraifft wych o'r hyn y mae awyrofod yn ei wneud yng Nghymru. Ac mae'r twf a'r buddsoddiad hwn wedi'i alluogi gan y gweithwyr medrus sydd gennym yma yng Nghymru, yn gweithio gyda Llywodraeth y DU a pharth buddsoddi Wrecsam a sir y Fflint a gefnogir gan Lywodraeth Cymru, ochr yn ochr â'r gefnogaeth gan awdurdodau lleol. Lywydd, clywsom yn y ddadl gan Paul Davies am bwysigrwydd strategol gorllewin Cymru a'r cyfleoedd ar gyfer buddsoddiad amddiffyn yno, a chlywsom gan lefarydd Reform am y gwahaniaeth a wnaeth y lluoedd arfog a'r brentisiaeth i'w fywyd a'i yrfa. Ac mae'r rhain yn enghreifftiau o'r rheswm pam y dylai Llywodraeth Cymru gyfeirio mwy o gefnogaeth i'r sector amddiffyn nawr, nid pregethu a chlymu'r sector mewn biwrocratiaeth. A chyda'r cyhoeddiad am y fframwaith amddiffyn moesegol, mae buddsoddwyr a gweithwyr posibl yn y sector amddiffyn yn wynebu ansicrwydd ac oedi. Dyna a gododd yr Aelodau yn y lle hwn gyda chi heno, Weinidog Cabinet. Mae'r buddsoddiadau hyn, fel y clywsom gan Aelodau hefyd, yn bethau sy'n gwneud gwahaniaeth real iawn o ddydd i ddydd. Clywsom gan Janet Finch-Saunders, oni wnaethom, am effaith buddsoddiad amddiffyn yma yn y byd go iawn yng Nghymru. A phan siaradwn am y sector amddiffyn, rwy'n credu weithiau ei bod hi'n hawdd iawn canolbwyntio'n unig ar y deunyddiau sy'n cael eu cynhyrchu—sy'n hynod o bwysig, wrth gwrs, ond gadewch inni beidio ag anghofio beth sy'n cael ei amddiffyn mewn gwirionedd. Soniodd Darren Millar am hyn gan gyfeirio at y rhyfel oer yn ei sylwadau agoriadol. Ein rhyddid sy'n cael ei amddiffyn; ein gwerthoedd sy'n cael eu hamddiffyn; ein democratiaeth, ein diogelwch economaidd, ein gwydnwch sy'n cael ei amddiffyn gan y sector amddiffyn. Ein ffordd o fyw, y cydraddoldebau a fwynhawn fel cenedl, ein heddwch sy'n cael ei ddiogelu gan y sector amddiffyn. Ac mae'n rhaid ymladd dros heddwch. Fe'i gwelwn yn y byd rydym yn byw ynddo heddiw nad yw heddwch yn rhywbeth i'w gymryd yn ganiataol. Rhaid inni ymladd dros heddwch. Ac mae'n rhywbeth sylfaenol. Blaenoriaeth bennaf unrhyw Lywodraeth yw heddwch eu cenedl. A'r cyfrifoldeb cymdeithasol hwn i sicrhau heddwch yw'r hyn y mae'n rhaid inni ymladd drosto fel cenedl hefyd. Dyna yw ein dyletswydd ni i'n gwlad. Mae mor bwysig ein bod yn amddiffyn ein gwerthoedd. Daw'r ddadl hon ar yr union adeg pan ydym yn gweld angen cynyddol am fuddsoddiad a gweithredu. Yn fyr, Lywydd, am fod y byd ar garreg ein drws yn mynd yn fwyfwy peryglus, dylem ni yn y Senedd hon roi ein cefnogaeth lawn i'r sector amddiffyn, gan alluogi gweithgynhyrchwyr i allu ehangu yng Nghymru, darparu swyddi da i weithwyr medrus a chryfhau amddiffynfeydd y DU. Mae hyn yn hanfodol i ddiogelwch Cymru, diogelwch y Deyrnas Unedig a diogelwch ein cynghreiriaid dramor. Dyna pam rwy'n annog pob Aelod i gefnogi ein cynnig a dangos eich cefnogaeth i'r sector amddiffyn yma yng Nghymru. Diolch yn fawr iawn. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773868 410 En 2026-09-30T18:50:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=19202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=19202&l=cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773869 411 Cy 2026-09-30T18:54:37 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=19479&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=19479&l=en 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig heb ei ddiwygio? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Oes. Gohiriaf y bleidlais o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.  The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? [Objection.] Yes, there's objection, so I will defer voting under this item until voting time. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773870 412 Cy 260930-8 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Y sector amddiffyn 7. Welsh Conservatives Debate: The defence sector I Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio. Voting deferred until voting time. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773872 413 Cy 2026-09-30T18:54:52 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=19494&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=19494&l=en 260930-9 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Rŷn ni'n cyrraedd eitem 8, y cyfnod pleidleisio. Oni bai bod pum Aelod yn dymuno i mi ganu'r gloch, symudaf yn syth i'r cyfnod pleidleisio.  Galwaf yn gyntaf am bleidlais ar y cynnig a gyflwynwyd yn Llŷr Powell, dadl Reform UK, terfyn cyflymder diofyn 20 mya. Os gwrthodir y cynnig, byddwn yn pleidleisio ar y gwelliant a gyflwynwyd i'r cynnig. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. Dyma ganlyniad y bleidlais: o blaid 37, neb yn ymatal, yn erbyn 51. Mae'r cynnig wedi ei wrthod. That brings us to item 8, voting time. Unless five Members wish for the bell to be rung, I will proceed directly to voting time. I call first for a vote on the motion tabled in the name of Llŷr Powell on the Reform UK debate on the default 20 mph speed limit. If the motion is not agreed, we will vote on the amendment tabled to the motion. Open the vote. Close the vote. The result of the vote is: in favour 37, no abstentions, 51 against. The motion is not agreed.  16265 7 2026-09-30T13:30:01 773929 414 Cy 2026-09-30T18:55:00 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=19502&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=19502&l=en 260930-9 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773931 415 Cy 2026-09-30T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=-48598&l=en 260930-9 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773936 416 Cy 2026-09-30T18:55:30 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=19532&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=19532&l=en 260930-9 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773973 417 En 2026-09-30T18:59:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=19742&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=19742&l=cy 260930-9 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773974 418 En 2026-09-30T18:59:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=19742&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=19742&l=cy 260930-9 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773975 419 En 2026-09-30T18:59:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=19742&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=19742&l=cy 260930-9 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773964 420 En 2026-09-30T18:57:42 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=19664&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=19664&l=cy 260930-9 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773970 421 En 2026-09-30T18:58:30 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=19712&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=19712&l=cy 260930-9 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773939 422 Cy 260930-9 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time V Eitem 6. Dadl Reform UK - terfyn cyflymder diofyn 20mya. Cynnig heb ei ddiwygio: O blaid: 37, Yn erbyn: 51, Ymatal: 0 Gwrthodwyd y cynnig<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16265/?#V7476">Cliciwch i weld canlyniad y bleidlais</a></div> Item 6. Reform UK Debate - default 20mph speed limit. Motion without amendment: For: 37, Against: 51, Abstain: 0 Motion has been rejected<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16265/?#V7476">Click to see vote results</a></div> 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773942 423 Cy 2026-09-30T18:56:43 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=19605&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=19605&l=en 260930-9 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Felly, galwaf am bleidlais ar welliant 1, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. Dyma ganlyniad y bleidlais: o blaid 52, neb yn ymatal, yn erbyn 36. Mae gwelliant 1 wedi ei dderbyn. I therefore call for a vote on amendment 1, tabled in the name of Heledd Fychan. Open the vote. Close the vote. The result of the vote is: in favour 52, no abstentions, 36 against. Amendment 1 is agreed.  16265 7 2026-09-30T13:30:01 773957 424 Cy 260930-9 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time V Eitem 6. Dadl Reform UK - terfyn cyflymder diofyn 20mya. Gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Heledd Fychan: O blaid: 52, Yn erbyn: 36, Ymatal: 0 Derbyniwyd y gwelliant<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16265/?#V7477">Cliciwch i weld canlyniad y bleidlais</a></div> Item 6. Reform UK Debate - default 20mph speed limit. Amendment 1, tabled in the name of Heledd Fychan: For: 52, Against: 36, Abstain: 0 Amendment has been agreed<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16265/?#V7477">Click to see vote results</a></div> 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773958 425 Cy 2026-09-30T18:57:40 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=19662&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=19662&l=en 260930-9 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf nawr am bleidlais ar y cynnig wedi ei ddiwygio. I now call for a vote on the motion as amended.  16265 7 2026-09-30T13:30:01 774124 426 Cy 260930-9 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time C Cynnig NDM9304 fel y'i diwygiwyd: Cynnig bod y Senedd: 1. Yn nodi bod nifer y gwrthdrawiadau a’r anafusion wedi lleihau ar ffyrdd 20 mya a 30 mya yng Nghymru ers cyflwyno’r terfyn cyflymder diofyn o 20 mya dair blynedd yn ôl. 2. Yn cydnabod cynnydd awdurdodau lleol ledled Cymru o ran newid rhai terfynau cyflymder yn ôl i 30 mya, lle y bo’n briodol, yn dilyn gwaith ymgysylltu â chymunedau. Motion NDM9304 as amended:  To propose that the Senedd: 1. Notes that collisions and casualties have reduced on 20 mph and 30 mph roads in Wales since the default 20 mph speed limit was introduced three years ago. 2. Recognises the progress local authorities across Wales are making with changing some speed limits back to 30 mph, where this is appropriate, following engagement with their communities. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773985 427 Cy 2026-09-30T18:57:45 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=19667&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=19667&l=en 260930-9 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. Dyma ganlyniad y bleidlais: o blaid 52, neb yn ymatal, yn erbyn 36. Mae'r cynnig wedi ei ddiwygio wedi ei dderbyn. Open the vote. Close the vote. The result of the vote is: in favour 52, no abstentions, 36 against. The motion as amended is agreed. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773961 428 Cy 260930-9 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time V Eitem 6. Dadl Reform UK - terfyn cyflymder diofyn 20mya. Cynnig wedi’i ddiwygio: O blaid: 52, Yn erbyn: 36, Ymatal: 0 Derbyniwyd y cynnig fel y'i diwygiwyd<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16265/?#V7478">Cliciwch i weld canlyniad y bleidlais</a></div> Item 6. Reform UK Debate - default 20mph speed limit. Motion as amended: For: 52, Against: 36, Abstain: 0 Motion as amended has been agreed<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16265/?#V7478">Click to see vote results</a></div> 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773972 429 Cy 2026-09-30T18:58:30 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=19712&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=19712&l=en 260930-9 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Nesaf, galwaf am bleidlais ar gynnig dadl y Ceidwadwyr Cymreig ar y sector amddiffyn, y cynnig a gyflwynwyd yn enw Paul Davies. Os gwrthodir y cynnig, byddwn yn pleidleisio ar y gwelliant a gyflwynwyd i'r cynnig. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. Mae'r cynnig wedi ei dderbyn.  Now I call for a vote on the motion for the Welsh Conservatives' debate on the defence sector, the motion tabled in the name of Paul Davies. If the motion is not agreed, we will vote on the amendment tabled to the motion. Open the vote. Close the vote. The motion is agreed.  16265 7 2026-09-30T13:30:01 773980 430 Cy 260930-9 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time V Eitem 7. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig - y sector amddiffyn. Cynnig heb ei ddiwygio: O blaid: 45, Yn erbyn: 43, Ymatal: 0 Derbyniwyd y cynnig<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16265/?#V7479">Cliciwch i weld canlyniad y bleidlais</a></div> Item 7. Welsh Conservatives Debate - the defence sector. Motion without amendment: For: 45, Against: 43, Abstain: 0 Motion has been agreed<div class="voteResultLinkContainer"><a href="record.senedd.wales/VoteOutcome/16265/?#V7479">Click to see vote results</a></div> 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773976 431 En 2026-09-30T18:59:45 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=19787&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=19787&l=cy 260930-9 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Could I ask Members who are leaving the Chamber to move quietly, please, and swiftly? We are waiting to commence the short debate, so if Members could move swiftly out of the Chamber if they're not staying. A gaf i ofyn i'r Aelodau sy'n gadael y Siambr symud yn dawel os gwelwch yn dda, ac yn gyflym? Rydym yn aros i ddechrau'r ddadl fer, felly os gall yr Aelodau symud yn gyflym allan o'r Siambr os nad ydynt yn aros. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773908 432 En 2026-09-30T19:00:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=19802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=19802&l=cy 260930-9 8. Cyfnod Pleidleisio 8. Voting Time C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773914 433 Cy 2026-09-30T19:00:26 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=19828&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=19828&l=en 260930-10 9. Dadl Fer: Pwysigrwydd gwasanaethau lleol—Diogelu dyfodol ysbyty Llwynhelyg 9. Short Debate: The importance of local services—Protecting the future of Withybush hospital C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn nawr at eitem 9, dadl fer. Claire Archibald. We move on now to the short debate. Claire Archibald. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773915 434 En 2026-09-30T19:00:31 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=19833&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=19833&l=cy 260930-10 9. Dadl Fer: Pwysigrwydd gwasanaethau lleol—Diogelu dyfodol ysbyty Llwynhelyg 9. Short Debate: The importance of local services—Protecting the future of Withybush hospital C 12179 12179 Claire Archibald AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12179 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12179 Archibald, Claire Diolch, Lywydd. Firstly, I'd like to thank my colleagues, Paul Marr, Cristiana Emsley, Anna Nicholl and Paul Davies for contributing their time today—one minute each, I believe. So, thank you very much. I want to begin today by directly speaking to the people of Pembrokeshire who are genuinely worried about the future of Withybush Hospital. Because they are worried. They have watched services change, they have watched services move, and now they are asking one very simple question: what will be left at Withybush when we need it most? This question deserves an answer, because, when someone is seriously ill, when someone has a stroke, or when someone needs emergency surgery, minutes matter and, in rural Wales, distance matters too. So, I want to be absolutely clear today: Withybush cannot simply become a place where patients are assessed before being sent somewhere else. It must retain meaningful emergency and urgent healthcare for people of Pembrokeshire. But I also want to be clear about something else. I do not believe that centralising all our services is the answer. Since becoming a Member of this Senedd, I have visited the health board on numerous occasions, I have spoken to doctors, nurses, consultants and other front-line staff, and those conversations have allowed me to see both sides of this argument. If we cannot safely staff a specialist service, keeping a sign above a door saying that that service exists does not necessarily mean patients are receiving the best care. I understand that. But I also understand the parent frightened about how far away emergency care for their child might be, I understand the husband wondering how he will visit his wife if she is transferred miles away, and I understand the elderly person who doesn't drive and wonders how on earth they are supposed to get to an appointment. Both sides of this debate matter, but what isn't acceptable is leaving patients, staff and entire communities in the dark about what their healthcare will look like in the future. Take stroke services, for instance. I want to make my position clear today—I am talking about Withybush. I am not calling in this debate for stroke rehabilitation provision at Bronglais to be removed. Bronglais serves another large rural population and its importance must be recognised individually. My concern today is what happens to patients in Pembrokeshire. The current preferred model will ultimately make Withybush a treat-and-transfer site for stroke, with a 24-hour specialist acute stroke unit at Glangwili Hospital. I understand the clinical argument for bringing specialist expertise together, but I also expect one very important commitment to be honoured. Withybush must not become a treat-and-transfer before that 24-hour specialist stroke unit provision at Glangwili is actually commissioned. Don't remove the existing service and then promise a replacement later: build it, staff it, make sure it works, then make the change. Because patients cannot be left in a gap between one service disappearing and another becoming operational. And even where specialist acute stroke treatment is concentrated, I want us to look seriously at what rehabilitation can be provided closer to home. Because rehabilitation can take weeks, sometimes months, and families matter during recovery. And we should bring people back closer to their communities as soon as it is clinically safe to do so. The same concerns exist around emergency general surgery. Hywel Dda has decided that, under its future model, patients at Withybush requiring an emergency operation would be transferred to Glangwili. The health board itself has acknowledged that transfers could increase the likelihood of delays in treatment. So, I want to know how quickly will that patient be transferred? Will an ambulance be available? What happens when ambulances are already under enormous pressure? What happens at 2 o'clock in the morning? Emergency care has to work on the worst day, not just the best. And then there are our children. Families in Pembrokeshire have already experienced the loss of 24-hour in-patient paediatric services at Withybush Hospital. For a parent with a seriously ill child, particularly late at night, Carmarthen can feel a very long way from home. But there is also something positive happening here. Hywel Dda have recently announced a £750,000 investment in a new, dedicated children's facility at Withybush, including a rapid-access clinic. I welcome that, because it demonstrates the very point I'm making today: just because the most specialist elements of care are being provided elsewhere does not mean everything has to follow. We can still build strong local services, and there are already examples at Withybush showing us what can be achieved. I visited the acute frailty unit, and I was enormously impressed by what I saw. Instead of automatically admitting frail and elderly patients into hospital, they can be assessed, treated and, where appropriate, supported back into their own homes or community services. That prevents unnecessary admissions, it helps protect hospital beds and, most importantly, it can provide better care for that patient. The same applies to same-day emergency care. GP and other healthcare professionals can refer patients into this service, where they can be assessed and treated without automatically going through A&E and being admitted. That is the sort of healthcare we should be expanding on. Diolch, Lywydd. Yn gyntaf, hoffwn ddiolch i fy nghyd-Aelodau, Paul Marr, Cristiana Emsley, Anna Nicholl a Paul Davies am gyfrannu eu hamser heddiw—un funud yr un, rwy'n credu. Felly, diolch yn fawr iawn. Rwyf am ddechrau heddiw drwy siarad yn uniongyrchol â phobl sir Benfro sy'n wirioneddol bryderus am ddyfodol Ysbyty Llwynhelyg. Oherwydd maent yn poeni. Maent wedi gwylio gwasanaethau'n newid, maent wedi gwylio gwasanaethau'n symud, a nawr maent yn gofyn un cwestiwn syml iawn: beth fydd ar ôl yn Llwynhelyg pan fydd ei angen arnom fwyaf? Mae'r cwestiwn hwn yn haeddu ateb, oherwydd pan fydd rhywun yn ddifrifol wael, pan fydd rhywun yn cael strôc, neu pan fydd rhywun angen llawdriniaeth argyfwng, mae munudau'n bwysig ac yng nghefn gwlad Cymru, mae pellter yn bwysig hefyd. Felly, rwyf am fod yn hollol glir heddiw: ni all Llwynhelyg ddod yn ddim ond lle i gleifion gael eu hasesu cyn cael eu hanfon i rywle arall. Rhaid iddo gadw gofal iechyd brys a gofal argyfwng ystyrlon i bobl sir Benfro. Ond rwyf hefyd eisiau bod yn glir am rywbeth arall. Nid wyf yn credu mai canoli ein holl wasanaethau yw'r ateb. Ers dod yn Aelod o'r Senedd hon, rwyf wedi ymweld â'r bwrdd iechyd ar sawl achlysur, rwyf wedi siarad â meddygon, nyrsys, meddygon ymgynghorol a staff rheng flaen eraill, ac mae'r sgyrsiau hynny wedi caniatáu imi weld y ddwy ochr i'r ddadl hon. Os na allwn staffio gwasanaeth arbenigol yn ddiogel, nid yw cadw arwydd uwchben y drws yn dweud bod y gwasanaeth hwnnw'n bodoli o reidrwydd yn golygu bod cleifion yn cael y gofal gorau. Rwy'n deall hynny. Ond hefyd, rwy'n deall y rhiant sy'n ofni pa mor bell i ffwrdd y gallai gofal argyfwng i'w plentyn fod, rwy'n deall y gŵr yn meddwl sut y bydd yn ymweld â'i wraig os caiff ei throsglwyddo filltiroedd i ffwrdd, ac rwy'n deall yr unigolyn oedrannus nad yw'n gyrru ac sy'n pendroni sut ar y ddaear y maent i fod i gyrraedd apwyntiad. Mae dwy ochr y ddadl hon yn bwysig, ond yr hyn nad yw'n dderbyniol yw gadael cleifion, staff a chymunedau cyfan yn y tywyllwch ynglŷn â sut olwg fydd ar eu gofal iechyd yn y dyfodol. Cymerwch wasanaethau strôc, er enghraifft. Rwyf am wneud fy safbwynt yn glir heddiw—rwy'n sôn am Lwynhelyg. Nid wyf yn galw yn y ddadl hon am ddileu'r ddarpariaeth adsefydlu strôc ym Mronglais. Mae Bronglais yn gwasanaethu poblogaeth wledig fawr arall a rhaid cydnabod ei bwysigrwydd yn unigol. Fy mhryder heddiw yw beth sy'n digwydd i gleifion yn sir Benfro. Bydd y model a ffafrir ar hyn o bryd yn gwneud Llwynhelyg yn safle trin a throsglwyddo ar gyfer strôc yn y pen draw, gydag uned strôc acíwt arbenigol 24 awr yn Ysbyty Glangwili. Rwy'n deall y ddadl glinigol dros ddod ag arbenigedd arbenigwyr at ei gilydd, ond rwy'n disgwyl hefyd i un ymrwymiad pwysig iawn gael ei wireddu. Ni ddylai Llwynhelyg ddod yn safle trin a throsglwyddo cyn i'r ddarpariaeth uned strôc arbenigol 24 awr honno yng Nglangwili gael ei chomisiynu. Peidiwch â dileu'r gwasanaeth presennol ac addo un newydd yn nes ymlaen: rhaid ei adeiladu, ei staffio, gwneud yn siŵr ei fod yn gweithio, ac yna gwnewch y newid. Oherwydd ni ellir gadael cleifion mewn bwlch rhwng un gwasanaeth yn diflannu ac un arall yn dod yn weithredol. A hyd yn oed lle mae triniaeth strôc acíwt arbenigol yn bodoli, rwyf am inni edrych o ddifrif ar ba ddarpariaeth adsefydlu y gellir ei chynnig yn agosach at adref. Oherwydd gall adsefydlu gymryd wythnosau, misoedd weithiau, ac mae teuluoedd yn bwysig yn ystod adferiad. A dylem ddod â phobl yn ôl yn agosach at eu cymunedau cyn gynted ag y bydd yn ddiogel yn glinigol i wneud hynny. Mae'r un pryderon yn bodoli ynghylch llawdriniaeth gyffredinol argyfwng. Mae Hywel Dda wedi penderfynu, o dan ei fodel ar gyfer y dyfodol, y byddai cleifion yn Llwynhelyg sydd angen llawdriniaeth argyfwng yn cael eu trosglwyddo i Langwili. Mae'r bwrdd iechyd ei hun wedi cydnabod y gallai trosglwyddiadau gynyddu'r tebygolrwydd o oedi cyn cael triniaeth. Felly, rwyf eisiau gwybod pa mor gyflym y bydd y claf hwnnw'n cael ei drosglwyddo? A fydd ambiwlans ar gael? Beth sy'n digwydd pan fydd ambiwlansys eisoes o dan bwysau enfawr? Beth sy'n digwydd am 2 o'r gloch y bore? Rhaid i ofal argyfwng weithio ar y diwrnod gwaethaf, nid dim ond y gorau. A beth am ein plant? Mae teuluoedd yn sir Benfro eisoes wedi gweld colli gwasanaethau pediatrig 24 awr i gleifion mewnol yn Ysbyty Llwynhelyg. I riant sydd â phlentyn difrifol wael, yn enwedig yn hwyr yn y nos, gall Caerfyrddin deimlo'n bell iawn o gartref. Ond mae yna rywbeth cadarnhaol yn digwydd yma hefyd. Yn ddiweddar, mae Hywel Dda wedi cyhoeddi buddsoddiad o £750,000 mewn cyfleuster pwrpasol newydd i blant yn Llwynhelyg, yn cynnwys clinig mynediad sydyn. Rwy'n croesawu hynny, oherwydd mae'n dangos yr union bwynt rwy'n ei wneud heddiw: nid yw'r ffaith bod yr elfennau mwyaf arbenigol o ofal yn cael eu darparu mewn mannau eraill yn golygu bod yn rhaid i bopeth ddilyn. Gallwn ddal i adeiladu gwasanaethau lleol cryf, ac mae yna enghreifftiau eisoes yn Llwynhelyg sy'n dangos i ni beth y gellir ei gyflawni. Ymwelais â'r uned eiddilwch acíwt, ac fe wnaeth yr hyn a welais argraff fawr arnaf. Yn hytrach na derbyn cleifion eiddil ac oedrannus i'r ysbyty yn awtomatig, gellir eu hasesu, eu trin, a lle bo hynny'n briodol, eu cefnogi i fynd yn ôl i'w cartrefi eu hunain neu i wasanaethau cymunedol. Mae hynny'n atal derbyniadau diangen i'r ysbyty, mae'n helpu i ddiogelu gwelyau ysbyty ac yn bwysicaf oll, gall ddarparu gwell gofal i'r claf hwnnw. Mae'r un peth yn wir gyda gofal argyfwng yr un diwrnod. Gall meddygon teulu a gweithwyr gofal iechyd proffesiynol eraill atgyfeirio cleifion at y gwasanaeth hwn, lle gellir eu hasesu a'u trin heb fynd yn awtomatig drwy adran damweiniau ac achosion brys a chael eu derbyn i'r ysbyty. Dyna'r math o ofal iechyd y dylem fod yn ei ehangu. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773905 435 Cy 2026-09-30T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=-48598&l=en 260930-10 9. Dadl Fer: Pwysigrwydd gwasanaethau lleol—Diogelu dyfodol ysbyty Llwynhelyg 9. Short Debate: The importance of local services—Protecting the future of Withybush hospital C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773907 436 En 2026-09-30T19:05:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=20102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=20102&l=cy 260930-10 9. Dadl Fer: Pwysigrwydd gwasanaethau lleol—Diogelu dyfodol ysbyty Llwynhelyg 9. Short Debate: The importance of local services—Protecting the future of Withybush hospital C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773906 437 En 2026-09-30T19:05:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=20102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=20102&l=cy 260930-10 9. Dadl Fer: Pwysigrwydd gwasanaethau lleol—Diogelu dyfodol ysbyty Llwynhelyg 9. Short Debate: The importance of local services—Protecting the future of Withybush hospital C 12179 12179 Claire Archibald AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12179 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12179 Archibald, Claire And this brings me to something I feel very strongly about, which is social care. Because the pressures faced in Withybush do not stop at the door. We have the best doctors and nurses in the world, but if somebody is medically ready to leave that hospital and support isn't available in the community that person cannot simply go home. And while that person waits, a hospital bed remains occupied, another patient is waiting in A&E and an ambulance may be waiting outside, and the pressure moves backwards like a vicious circle. Health and social care cannot continue to operate as though they are separate worlds. We need health boards, councils, GPs, community nursing, care homes, domiciliary care and the third sector working around that patient as one joined-up system. And we must include unpaid carers in that conversation, because, far too often, when we say that somebody can be cared for at home, there is a family member behind that sentence—a husband, a wife, a son, a daughter; someone who may suddenly find themselves providing hours of care every day. We cannot solve pressures on hospital beds by simply transferring that pressure onto families. If somebody is going home, care must be waiting for them, the family must know what is happening and unpaid carers must be properly supported. That isn't separate from protecting Withybush Hospital; it's part of protecting Withybush Hospital. Because the answer to pressure on hospital beds cannot simply be fewer hospital beds. We need to prevent unnecessary admissions to make sure they're ready to leave and can do safely. I also want Withybush to have a stronger future in cancer care and palliative care. For someone living in Pembrokeshire, travelling for cancer treatment isn't necessarily an appointment of an hour or two. So, let's look at what we can deliver locally safely: diagnostics, follow-up care, cancer treatment where appropriate, GP premises, community facilities and, working properly with organisations such as Macmillan and our wider third sector, bring healthcare to people wherever we safely can instead of continually expecting sick people to travel long distances. And that brings me to transport. You cannot have an honest conversation about centralising healthcare in rural Wales without talking about how people are actually going to get there. You cannot design healthcare for Pembrokeshire as though Pembrokeshire has the transport network of Cardiff. It doesn't. I am seeking discussions with Transport for Wales about improving connections involving Withybush and Carmarthenshire. But transport cannot be an afterthought. If you move healthcare, you must first show us how the patient is going to reach it. And there is another issue that I believe we need to talk about more openly, and that is accountability. We often hear that these are decisions for the health board and, of course, health boards have a responsibility for planning and running local services, but responsibility cannot simply stop at the door of a health board. Health boards are accountable to the Welsh Ministers; Welsh Government oversees their performance and has powers to intervene when things go wrong. So, when communities are frightened about the future of their hospitals, I don't believe an elected Government can simply point towards a health board and say it is their decision. Health boards must be accountable for the decisions they make, but, ultimately, political accountability must sit with those of us who are elected. As a member of the Health and Social Care Committee—. I'm really sorry, I've missed a page. But if patients cannot access the care they need, if services continue to deteriorate or if communities lose confidence in their local NHS, somebody democratically accountable has to answer for it. For me, ultimately, the buck stops here, in the Welsh Government. And that brings me to money and workforce. We cannot keep putting more money into the same structures if patient outcomes and access do not improve. Administration is important. Hospitals cannot function without good administrative staff. But administration supports healthcare; front-line staff deliver it. So, when finances are under enormous pressure, we have to be brave enough to look at the structure itself. Are there unnecessary layers of management? Are roles being duplicated? Could services work differently? Could management structures be simplified? And could those savings be redirected towards the nurses, doctors, healthcare support workers, therapists, carers and other front-line professionals patients actually need? That isn't an attack on NHS managers; it's about making sure that as much of every pound as possible reaches patient care. And these concerns are not mine alone. Thousands of people have signed a Senedd petition raising concerns about healthcare provision at Withybush. The Petitions Committee has now agreed that those concerns deserve further scrutiny, including further engagement with the Health and Social Care Committee. A petition on its own will not decide the future of Withybush, but, when thousands of people take the time to put their names to one, we should pay attention. And I am paying attention. I have listened to the residents, I have spoken to the staff, I have visited Withybush, I have spoken directly with the health board, and, as a member of the Health and Social Care Committee, I will continue to scrutinise the decisions being made, because I don't want the story of Withybush to be one of managed decline.  I want us to protect what works, change what doesn't, specialise where clinical evidence generally shows we need to specialise, but localise wherever we safely can, keep emergency and urgent care strong, build on same-day emergency care and frailty, bring rehabilitation closer to home, strengthen cancer and palliative care, join healthcare and social care together, support our unpaid carers, and make transport part of healthcare planning, not an afterthought. And to the doctors, nurses, healthcare support workers, therapists, porters, cleaners, administrative staff, ambulance crews, and to everyone else working at Withybush Hospital, this debate is not an attack on you. It is quite the opposite. You are the people holding these services together. I used to be one of them, and you deserve to know that the hospital you work in has a future. So, my message today is simple: Withybush cannot simply become a hospital where more and more patients are assessed and then sent somewhere else. The people of Pembrokeshire deserve safe, specialist care, but they also deserve local care. They deserve honesty. They deserve replacements to be ready before existing services disappear. Above all, they deserve something they have been asking for for far too long: a clear, credible, secure future for the hospital. Diolch, Lywydd. A daw hyn â mi at rywbeth y teimlaf yn gryf iawn yn ei gylch, sef gofal cymdeithasol. Oherwydd nid yw'r pwysau a wynebir yn Llwynhelyg yn dod i ben wrth y drws. Mae gennym y meddygon a'r nyrsys gorau yn y byd, ond os yw rhywun yn barod yn feddygol i adael yr ysbyty ac nad oes cymorth ar gael yn y gymuned, ni all yr unigolyn hwnnw fynd adref. A thra bod yr unigolyn hwnnw'n aros, mae gwely ysbyty yn parhau i mewn defnydd, claf arall yn aros yn yr adran damweiniau ac achosion brys ac ambiwlans yn aros tu allan efallai, ac mae'r pwysau'n symud yn ôl fel cylch dieflig. Ni all iechyd a gofal cymdeithasol barhau i weithredu fel pe baent yn fydoedd ar wahân. Mae angen i fyrddau iechyd, cynghorau, meddygon teulu, nyrsio cymunedol, cartrefi gofal, gofal cartref a'r trydydd sector weithio o amgylch y claf fel un system gydgysylltiedig. Ac mae'n rhaid inni gynnwys gofalwyr di-dâl yn y sgwrs honno, oherwydd, yn rhy aml, pan ddywedwn y gellir gofalu am rywun gartref, mae aelod o'r teulu y tu ôl i'r frawddeg honno—gŵr, gwraig, mab, merch; rhywun a fydd efallai, yn sydyn iawn, yn gorfod darparu oriau o ofal bob dydd. Ni allwn ddatrys pwysau ar welyau ysbyty trwy drosglwyddo'r pwysau hwnnw ymlaen i deuluoedd. Os yw rhywun yn mynd adref, rhaid sicrhau bod gofal yn aros amdanynt, rhaid i'r teulu wybod beth sy'n digwydd a rhaid i ofalwyr di-dâl gael eu cefnogi'n briodol. Nid yw hynny'n amherthnasol i ddiogelu Ysbyty Llwynhelyg; mae'n rhan o ddiogelu Ysbyty Llwynhelyg. Oherwydd nid yr ateb i'r pwysau ar welyau ysbyty yw llai o welyau ysbyty. Mae angen inni atal derbyniadau diangen i wneud yn siŵr eu bod yn barod i adael ac yn gallu gwneud hynny'n ddiogel. Rwyf eisiau i Lwynhelyg gael dyfodol cryfach mewn gofal canser a gofal lliniarol hefyd. I rywun sy'n byw yn sir Benfro, nid apwyntiad o awr neu ddwy yw teithio am driniaeth canser o reidrwydd. Felly, gadewch inni edrych ar yr hyn y gallwn ei ddarparu'n lleol yn ddiogel: diagnosteg, gofal dilynol, triniaeth ganser lle bo hynny'n briodol, meddygfeydd meddygon teulu, cyfleusterau cymunedol a chan weithio'n iawn gyda sefydliadau fel Macmillan a'n trydydd sector ehangach, dod â gofal iechyd at bobl lle bynnag y gallwn wneud hynny'n ddiogel yn hytrach na disgwyl i bobl sâl deithio pellteroedd hir. A daw hynny â mi at drafnidiaeth. Ni allwch gael sgwrs onest am ganoli gofal iechyd yng nghefn gwlad Cymru heb drafod sut y mae pobl yn mynd i gyrraedd yno. Ni allwch lunio gofal iechyd ar gyfer sir Benfro fel pe bai gan sir Benfro rwydwaith trafnidiaeth tebyg i un Caerdydd. Nid oes ganddi rwydwaith o'r fath. Rwy'n ceisio trafodaethau gyda Trafnidiaeth Cymru ynghylch gwella cysylltiadau sy'n cynnwys Llwynhelyg a sir Gaerfyrddin. Ond ni all trafnidiaeth fod yn ôl-ystyriaeth. Os ydych chi'n symud gofal iechyd, rhaid i chi ddangos yn gyntaf sut y mae'r claf yn mynd i'w gyrraedd. Ac mae yna fater arall y credaf fod angen inni siarad amdano'n fwy agored, sef atebolrwydd. Clywn yn aml fod y rhain yn benderfyniadau i'r bwrdd iechyd ac wrth gwrs, mae gan fyrddau iechyd gyfrifoldeb am gynllunio a rhedeg gwasanaethau lleol, ond ni all cyfrifoldeb ddod i ben wrth ddrws y bwrdd iechyd. Mae byrddau iechyd yn atebol i Weinidogion Cymru; mae Llywodraeth Cymru yn goruchwylio eu perfformiad ac mae ganddi bwerau i ymyrryd pan fydd pethau'n mynd o'i le. Felly, pan fo cymunedau'n ofni am ddyfodol eu hysbytai, nid wyf yn credu y gall Llywodraeth etholedig bwyntio at fwrdd iechyd a dweud mai eu penderfyniad nhw ydyw. Rhaid i fyrddau iechyd fod yn atebol am y penderfyniadau a wnânt, ond yn y pen draw, mae'r atebolrwydd gwleidyddol o reidrwydd yn fater i'r rheini ohonom sy'n cael ein hethol. Fel aelod o'r Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol—. Mae'n ddrwg gennyf, rwyf wedi methu tudalen. Ond os na all cleifion gael mynediad at y gofal sydd ei angen arnynt, os yw gwasanaethau'n parhau i ddirywio neu os yw cymunedau'n colli hyder yn eu GIG lleol, rhaid i rywun sy'n atebol yn ddemocrataidd gael eu dwyn i gyfrif am hynny. I mi, cyfrifoldeb Llywodraeth Cymru ydyw yn y pen draw. A daw hynny â mi at arian a gweithlu. Ni allwn barhau i roi mwy o arian tuag at yr un strwythurau os nad yw'r canlyniadau a mynediad yn gwella i gleifion. Mae gweinyddiaeth yn bwysig. Ni all ysbytai weithredu heb staff gweinyddol da. Ond cefnogi gofal iechyd a wna'r weinyddiaeth; y staff rheng flaen sy'n ei ddarparu. Felly, pan fydd cyllid o dan bwysau enfawr, rhaid inni fod yn ddigon dewr i edrych ar y strwythur ei hun. A oes haenau diangen o reolaeth? A yw rolau'n cael eu dyblygu? A allai gwasanaethau weithio'n wahanol? A ellir symleiddio strwythurau rheoli? Ac a allai'r arbedion hynny gael eu hailgyfeirio tuag at y nyrsys, y meddygon, y gweithwyr cymorth gofal iechyd, y therapyddion, y gofalwyr a gweithwyr proffesiynol rheng flaen eraill sydd eu hangen ar gleifion mewn gwirionedd? Nid ymosodiad ar reolwyr y GIG yw hynny; mae'n fater o wneud yn siŵr bod cymaint â phosibl o bob punt yn cyrraedd gofal cleifion. Ac nid fy mhryderon i'n unig yw'r rhain. Mae miloedd o bobl wedi llofnodi deiseb Senedd sy'n codi pryderon am ddarpariaeth gofal iechyd yn Llwynhelyg. Mae'r Pwyllgor Deisebau wedi cytuno bod y pryderon hynny'n haeddu craffu pellach, gan gynnwys ymgysylltiad pellach â'r Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol. Ni fydd deiseb ar ei phen ei hun yn penderfynu dyfodol Llwynhelyg, ond pan fydd miloedd o bobl yn rhoi amser i roi eu henwau ar un, dylem dalu sylw. Ac rwy'n talu sylw. Rwyf wedi gwrando ar y trigolion, rwyf wedi siarad â'r staff, rwyf wedi ymweld â Llwynhelyg, rwyf wedi siarad yn uniongyrchol â'r bwrdd iechyd, ac fel aelod o'r Pwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol, byddaf yn parhau i graffu ar y penderfyniadau sy'n cael eu gwneud, oherwydd nid wyf am i stori Llwynhelyg fod yn un o ddirywiad wedi'i reoli. Rwyf am inni ddiogelu'r hyn sy'n gweithio, newid yr hyn nad yw'n gweithio, arbenigo lle mae tystiolaeth glinigol yn dangos at ei gilydd fod angen inni arbenigo, ond lleoleiddio lle bynnag y gallwn wneud hynny'n ddiogel, cadw gofal brys a gofal argyfwng yn gryf, adeiladu ar ofal argyfwng yr un diwrnod a gofal eiddilwch, dod ag adsefydlu yn agosach at adref, cryfhau gofal canser a gofal lliniarol, uno gofal iechyd a gofal cymdeithasol gyda'i gilydd, cefnogi ein gofalwyr di-dâl, a gwneud trafnidiaeth yn rhan o gynlluniau gofal iechyd, nid yn ôl-ystyriaeth. Ac i'r meddygon, nyrsys, gweithwyr cymorth gofal iechyd, therapyddion, porthorion, glanhawyr, staff gweinyddol, criwiau ambiwlans, ac i bawb arall sy'n gweithio yn Ysbyty Llwynhelyg, nid ymosodiad arnoch chi yw'r ddadl hon, ond y gwrthwyneb yn llwyr. Chi yw'r bobl sy'n dal y gwasanaethau hyn gyda'i gilydd. Roeddwn i'n arfer bod yn un ohonynt, ac rydych chi'n haeddu gwybod bod gan yr ysbyty rydych chi'n gweithio ynddo ddyfodol. Felly, mae fy neges heddiw'n syml: ni all Llwynhelyg ddod yn ysbyty lle caiff mwy a mwy o gleifion eu hasesu ac yna'u hanfon i rywle arall. Mae pobl sir Benfro yn haeddu gofal diogel, arbenigol, ond maent hefyd yn haeddu gofal lleol. Maent yn haeddu gonestrwydd. Maent yn haeddu gweld darpariaethau amgen yn eu lle yn barod cyn i'r gwasanaethau presennol ddiflannu. Yn anad dim, maent yn haeddu rhywbeth y maent wedi bod yn gofyn amdano ers llawer gormod o amser: dyfodol clir a diogel y gellir credu ynddo i'r ysbyty. Diolch, Lywydd. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773947 438 En 2026-09-30T19:10:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=20402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=20402&l=cy 260930-10 9. Dadl Fer: Pwysigrwydd gwasanaethau lleol—Diogelu dyfodol ysbyty Llwynhelyg 9. Short Debate: The importance of local services—Protecting the future of Withybush hospital C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773948 439 En 2026-09-30T19:10:35 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=20437&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=20437&l=cy 260930-10 9. Dadl Fer: Pwysigrwydd gwasanaethau lleol—Diogelu dyfodol ysbyty Llwynhelyg 9. Short Debate: The importance of local services—Protecting the future of Withybush hospital C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773955 440 En 2026-09-30T19:11:53 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=20515&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=20515&l=cy 260930-10 9. Dadl Fer: Pwysigrwydd gwasanaethau lleol—Diogelu dyfodol ysbyty Llwynhelyg 9. Short Debate: The importance of local services—Protecting the future of Withybush hospital C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Now then, one-minute contributions or shorter. Paul Marr. Nawr felly, cyfraniadau un funud neu fyrrach. Paul Marr. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773956 441 En 2026-09-30T19:11:59 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=20521&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=20521&l=cy 260930-10 9. Dadl Fer: Pwysigrwydd gwasanaethau lleol—Diogelu dyfodol ysbyty Llwynhelyg 9. Short Debate: The importance of local services—Protecting the future of Withybush hospital C 12180 12180 Paul Marr AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12180 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12180 Marr, Paul Diolch, Lywydd. I thank Claire for bringing forward this important debate today, and thank you to all Members that have remained to hear it. For older people living across Ceredigion Penfro, access to healthcare must not become a postcode lottery. At the last census, more than a quarter of Pembrokeshire residents were aged 65 or over. For someone who no longer drives, the distance can mean an expensive taxi fare, dependence on relatives, or maybe not even getting there at all. In an emergency, distance matters. Hywel Dda's 2023 travel survey recorded 38 minutes from Withybush to Glangwili, even with lights and sirens. Specialist care matters; so does reaching it safely. I support Claire's call to protect Withybush. Safe transfers, affordable transport and care closer to home must be built into any changes from the outset. Living in west Wales should never mean being left further from care, with our constituents financially victimised because of where they live. Diolch yn fawr. Diolch, Lywydd. Diolch i Claire am gyflwyno'r ddadl bwysig hon heddiw, a diolch i'r holl Aelodau sydd wedi aros i'w chlywed. I bobl hŷn sy'n byw ar draws Ceredigion Penfro, ni ddylai mynediad at ofal iechyd fod yn loteri cod post. Yn y cyfrifiad diwethaf, roedd mwy na chwarter trigolion sir Benfro yn 65 oed neu'n hŷn. I rywun nad yw'n gyrru mwyach, gall y pellter olygu pris tacsi drud, dibyniaeth ar berthnasau, neu fethu cyrraedd yno o gwbl hyd yn oed. Mewn argyfwng, mae pellter yn bwysig. Cofnododd arolwg teithio Hywel Dda ar gyfer 2023 ei bod yn cymryd 38 munud i deithio o Lwynhelyg i Langwili, hyd yn oed gyda goleuadau a seirenau. Mae gofal arbenigol yn bwysig, fel y mae ei gyrraedd yn ddiogel. Rwy'n cefnogi galwad Claire i ddiogelu Llwynhelyg. Rhaid cynnwys trosglwyddiadau diogel, trafnidiaeth fforddiadwy a gofal yn agosach at adref mewn unrhyw newidiadau o'r cychwyn cyntaf. Ni ddylai byw yng ngorllewin Cymru byth olygu gorfod bod ymhellach oddi wrth ofal, a'n hetholwyr yn dioddef yn ariannol oherwydd lle maent yn byw. Diolch yn fawr. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773962 442 En 2026-09-30T19:13:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=20582&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=20582&l=cy 260930-10 9. Dadl Fer: Pwysigrwydd gwasanaethau lleol—Diogelu dyfodol ysbyty Llwynhelyg 9. Short Debate: The importance of local services—Protecting the future of Withybush hospital C 12185 12185 Cristiana Emsley AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12185 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12185 Emsley, Cristiana Thank you, Claire, for bringing forward this important debate. I know how close Withybush is to Claire's heart, but this is an issue that should unite every corner of this Chamber, because access to healthcare should never depend on where in Wales you live. For people living in rural Wales, distance is not just an inconvenience. When you are frightened, in pain, in labour or facing a medical emergency, distance can become a clinical reality. A hospital like Withybush is therefore more than bricks and mortar; it is reassurance. It's the knowledge that, when something goes wrong, skilled professionals and essential care are within reach. And we must remember the staff too: the doctors, the nurses, the paramedics, the support teams, who understand these communities and have built their lives around serving them. People living in rural Wales should not have to accept poorer access to healthcare simply because of their postcode. We hear repeatedly about bringing care closer to home. Well, protecting viable local hospital services is precisely what 'closer to home' should mean. Withybush matters because rural communities matter, and access to timely, safe healthcare must never become the privilege of geography. Diolch, Claire, am gyflwyno'r ddadl bwysig hon. Rwy'n gwybod pa mor agos yw Llwynhelyg at galon Claire, ond mae hwn yn fater a ddylai uno pob rhan o'r Siambr, oherwydd ni ddylai mynediad at ofal iechyd byth ddibynnu ar ble rydych chi'n byw yng Nghymru. I bobl sy'n byw yng nghefn gwlad Cymru, nid anghyfleustra yn unig yw pellter. Pan fyddwch chi'n ofnus, yn dioddef poen, yn esgor neu'n wynebu argyfwng meddygol, gall pellter droi'n realiti clinigol. Felly, mae ysbyty fel Llwynhelyg yn fwy na brics a morter; mae'n rhoi sicrwydd. Mae'n golygu gwybod bod gweithwyr proffesiynol medrus a gofal hanfodol o fewn cyrraedd pan fydd pethau'n mynd o'i le. Ac mae'n rhaid inni gofio'r staff hefyd: y meddygon, y nyrsys, y parafeddygon a'r timau cymorth, sy'n deall y cymunedau hyn ac sydd wedi adeiladu eu bywydau o amgylch eu gwasanaethu. Ni ddylai pobl sy'n byw yng nghefn gwlad Cymru orfod derbyn mynediad gwaeth at ofal iechyd oherwydd eu cod post. Clywn yn fynych am ddod â gofal yn agosach at adref. Wel, diogelu gwasanaethau ysbyty lleol hyfyw yw'r hyn y dylai 'agosach at adref' ei olygu. Mae Llwynhelyg yn bwysig am fod cymunedau gwledig yn bwysig, ac ni ddylai mynediad at ofal iechyd amserol a diogel byth ddod yn fraint sydd ynghlwm wrth  ddaearyddiaeth. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773967 443 En 2026-09-30T19:14:18 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=20660&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=20660&l=cy 260930-10 9. Dadl Fer: Pwysigrwydd gwasanaethau lleol—Diogelu dyfodol ysbyty Llwynhelyg 9. Short Debate: The importance of local services—Protecting the future of Withybush hospital C 12178 12178 Anna Nicholl AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12178 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12178 Nicholl, Anna Thanks to Claire Archibald for tabling this important debate, and I agree with a great deal that's been said. Since being elected, I have heard again and again constituents' concerns about services being downgraded in Withybush and ever greater centralisation, particularly towards the outdated Glangwili Hospital. I'd like to thank the Save Withybush Campaign for raising these issues. A big concern for me is the low level of trust between Hywel Dda and communities. This has not helped when decisions are delayed. Residents in Pembrokeshire deserve state-of-the-art facilities in hospital and in primary care, but, under previous Governments, a new hospital was discussed for 20 years with no decision made. This cripples planning, and I hope this decision can finally be made with urgency. But to build trust and design better services, Hywel Dda needs to start genuinely involving communities and staff in co-designing solutions. And to close, I want to welcome the investments that are being made in Withybush, as Claire did, including the new £0.75 million children's out-patient facility, the Puffin centre, due to open in spring 2027. Diolch. Diolch i Claire Archibald am gyflwyno'r ddadl bwysig hon, ac rwy'n cytuno â llawer iawn a ddywedwyd. Ers cael fy ethol, clywais dro ar ôl tro am bryderon etholwyr am wasanaethau'n cael eu hisraddio yn Llwynhelyg a mwy o ganoli, yn enwedig tuag at Ysbyty Glangwili, ysbyty sy'n dangos ei oed. Hoffwn ddiolch i Ymgyrch Achub Llwynhelyg am godi'r materion hyn. Pryder mawr i mi yw'r lefel isel o ymddiriedaeth rhwng Hywel Dda a chymunedau. Nid yw hyn wedi helpu pan fo penderfyniadau'n cael eu gohirio. Mae trigolion yn sir Benfro'n haeddu cyfleusterau o'r radd flaenaf yn yr ysbyty ac mewn gofal sylfaenol, ond o dan Lywodraethau blaenorol, trafodwyd ysbyty newydd am 20 mlynedd heb i unrhyw benderfyniad gael ei wneud. Mae hyn yn amharu ar gynllunio, ac rwy'n gobeithio y gellir gwneud y penderfyniad hwn ar frys. Ond er mwyn adeiladu ymddiriedaeth a llunio gwasanaethau gwell, mae angen i Hywel Dda ddechrau cynnwys cymunedau a staff yn y gwaith o gydgynllunio atebion. Ac i gloi, rwyf am groesawu'r buddsoddiadau sy'n cael eu gwneud yn Llwynhelyg, fel y gwnaeth Claire, yn cynnwys y cyfleuster cleifion allanol newydd ar gyfer plant gwerth £0.75 miliwn, canolfan Plant y Pâl, sydd i fod i agor yng ngwanwyn 2027. Diolch. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773876 444 En 2026-09-30T19:15:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=20702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=20702&l=cy 260930-10 9. Dadl Fer: Pwysigrwydd gwasanaethau lleol—Diogelu dyfodol ysbyty Llwynhelyg 9. Short Debate: The importance of local services—Protecting the future of Withybush hospital C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773881 445 Cy 2026-09-30T19:15:29 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=20731&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=20731&l=en 260930-10 9. Dadl Fer: Pwysigrwydd gwasanaethau lleol—Diogelu dyfodol ysbyty Llwynhelyg 9. Short Debate: The importance of local services—Protecting the future of Withybush hospital C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Yn olaf, Paul Davies. Finally, Paul Davies.  16265 7 2026-09-30T13:30:01 773883 446 En 2026-09-30T19:15:31 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=20733&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=20733&l=cy 260930-10 9. Dadl Fer: Pwysigrwydd gwasanaethau lleol—Diogelu dyfodol ysbyty Llwynhelyg 9. Short Debate: The importance of local services—Protecting the future of Withybush hospital C 145 145 Paul Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=145 Davies, Paul I'm grateful to the Member for allowing me a minute of her time so that I can take part in this very important debate. Protecting services at Withybush Hospital and ensuring it has the resources needed to serve the people of Pembrokeshire has been one of my foremost priorities since I was first elected to this place in 2007. I know that long-standing Members will be aware that I've challenged proposals that centralised or downgraded services at Withybush Hospital, and I've tabled questions, led debates, attended public meetings, supported local campaigns, presented petitions and worked alongside residents to make their voices heard here at the Senedd. And in my view, the people of Pembrokeshire deserve access to safe, high-quality healthcare close to home. They should not have to live with the constant fear that more vital services will be stripped away from their local hospital. Whilst Hywel Dda University Health Board is responsible for service delivery, Welsh Governments cannot continue to stand on the sidelines. They have the powers to intervene, and for too long they have chosen not to use them. This Government does not have to be a continuity Government of the last Government. It can and it must do better. And so, I echo some of the points that the Member has already made in this debate about the importance of protecting Withybush Hospital, and I urge this Government to work with us and work with local residents to protect the future of Withybush Hospital. The people of Pembrokeshire deserve nothing less. Rwy'n ddiolchgar i'r Aelod am ganiatáu munud o'i hamser i mi er mwyn i mi allu cymryd rhan yn y ddadl bwysig hon. Mae diogelu gwasanaethau yn Ysbyty Llwynhelyg a sicrhau bod ganddo'r adnoddau sydd eu hangen i wasanaethu pobl sir Benfro wedi bod yn un o fy mhrif flaenoriaethau ers i mi gael fy ethol gyntaf i'r lle hwn yn 2007. Rwy'n gwybod y bydd Aelodau hirsefydlog yn ymwybodol fy mod wedi herio cynigion a oedd yn canoli neu'n israddio gwasanaethau yn Ysbyty Llwynhelyg, ac rwyf wedi cyflwyno cwestiynau, wedi arwain dadleuon, wedi mynychu cyfarfodydd cyhoeddus, wedi cefnogi ymgyrchoedd lleol, wedi cyflwyno deisebau ac wedi gweithio ochr yn ochr â thrigolion i sicrhau bod eu lleisiau'n cael eu clywed yma yn y Senedd. Ac yn fy marn i, mae pobl sir Benfro yn haeddu gofal iechyd diogel o ansawdd uchel yn agos at adref. Ni ddylent orfod byw gyda'r ofn cyson y bydd rhagor o wasanaethau hanfodol yn cael eu colli o'u hysbyty lleol. Er mai Bwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda sy'n gyfrifol am ddarparu gwasanaethau, ni all Llywodraeth Cymru barhau i sefyll ar y cyrion. Mae ganddynt bwerau i ymyrryd, ac am ormod o amser maent wedi dewis peidio â'u defnyddio. Nid oes rhaid i'r Llywodraeth hon fod yn Llywodraeth sy'n dilyn ôl traed y Llywodraeth ddiwethaf. Fe all, ac mae'n rhaid iddi wneud yn well. Ac felly, rwy'n adleisio rhai o'r pwyntiau y mae'r Aelod eisoes wedi'u gwneud yn y ddadl hon am bwysigrwydd diogelu Ysbyty Llwynhelyg, ac rwy'n annog y Llywodraeth hon i weithio gyda ni a gweithio gyda thrigolion lleol i ddiogelu dyfodol Ysbyty Llwynhelyg. Mae pobl sir Benfro yn haeddu hynny, a dim llai. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773943 447 Cy 2026-09-30T19:17:08 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=20830&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=20830&l=en 260930-10 9. Dadl Fer: Pwysigrwydd gwasanaethau lleol—Diogelu dyfodol ysbyty Llwynhelyg 9. Short Debate: The importance of local services—Protecting the future of Withybush hospital C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal i ymateb i'r ddadl—Mabon ap Gwynfor.  I call on the Cabinet Minister for Health and Care to reply to the debate—Mabon ap Gwynfor.  16265 7 2026-09-30T13:30:01 773949 448 Cy 2026-09-30T19:17:14 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=20836&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=20836&l=en 260930-10 9. Dadl Fer: Pwysigrwydd gwasanaethau lleol—Diogelu dyfodol ysbyty Llwynhelyg 9. Short Debate: The importance of local services—Protecting the future of Withybush hospital C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 Cabinet Minister for Health and Care Y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal ap Gwynfor, Mabon Diolch, Lywydd. Dwi'n croesawu'r cyfle i ymateb i'r ddadl hon, ac i gydnabod y teimladau cryfion ymhlith pobl yng Ngheredigion Penfro am ddyfodol gwasanaethau gofal iechyd a rôl Ysbyty Llwynhelyg yn y dyfodol. A gaf i ddechrau gyda phwynt yr ydw i'n credu y gall pob Aelod yn y Siambr hon gytuno arno? Mae gwasanaethau NHS lleol yn bwysig. Maen nhw'n bwysig oherwydd nad sefydliadau haniaethol yw gwasanaethau iechyd. Pan fydd pobl yn siarad yn angerddol am wasanaethau lleol, mae hynny oherwydd eu bod nhw'n deall y rôl hanfodol sydd gan y gwasanaethau hynny yn eu bywydau. Yn y Siambr hon ym mis Mehefin, mi ddywedais i ein bod ni, wrth sôn am newid yn yr NHS, yn sôn am rywbeth sy'n bersonol iawn i bob unigolyn yng Nghymru. Rŷn ni'n sôn am wasanaethau y mae pobl yn dibynnu arnyn nhw pan maen nhw'n fwyaf bregus. Yn y pen draw, rŷn ni'n siarad am y gofal y byddem ni i gyd am ei gael i'n teuluoedd ein hunain: gofal diogel o safon uchel sy'n cyflawni'r canlyniadau gorau posibl. Dwi'n credu mai dyna'r man cychwyn cywir o hyd ar gyfer y ddadl hon. Er y bydd safbwyntiau gwahanol ynglyn â sut y dylai gwasanaethau gael eu trefnu, mae yna un egwyddor sy'n ein huno i gyd, sef ein bod ni am i'r bobl rŷn ni'n eu cynrychioli gael y gofal gorau posibl a'r canlyniadau gorau posibl. Dyna sydd bwysicaf. Dwi'n deall y pryderon sydd wedi codi ynglŷn â mynediad at ofal iechyd mewn cymunedau gwledig ac arfordirol. Mae'r pryderon hynny'n rhai dilys. Mae pobl sy'n byw yng Ngheredigion Penfro ac, yn wir, ar draws Cymru, yn profi gwasanaethau iechyd mewn ffordd wahanol i bobl sy'n byw mewn ardaloedd mwy trefol. Mae daearyddiaeth yn bwysig, mae pellter yn bwysig, mae trafnidiaeth yn bwysig. Fel Aelod o'r Senedd sy'n cynrychioli etholaeth wledig yn bennaf, sydd hefyd yn cynnwys nifer o gymunedau ar ein harfordir gorllewinol, ac fel rhywun sydd â phrofiad personol o gael mynediad at wasanaethau iechyd mewn ardaloedd o'r fath, dwi'n gwbl ymwybodol o'r heriau hyn. Dyna pam mae gwella mynediad at ofal iechyd mewn cymunedau gwledig ac arfordirol yn flaenoriaeth allweddol i'r Llywodraeth hon. Rŷn ni'n gwybod bod yr ardaloedd hyn yn gweld effaith anghymesur yn rhy aml. Dyna pam hefyd rŷn ni'n cryfhau'r cydweithrediad rhwng y portffolios iechyd a thrafnidiaeth, oherwydd mae'n rhaid i ni sicrhau nad yw pobl mewn cymunedau gwledig ac arfordirol o dan anfantais o ran cael mynediad at wasanaethau gofal iechyd. Er hynny, Lywydd, dim ond un rhan o'r hafaliad yw hygyrchedd. Mae pobl hefyd yn haeddu gwasanaethau sy'n ddiogel, yn wydn ac yn gynaliadwy. Pan fydd unrhyw un ohonom ni, neu aelod o'n teulu, angen gofal brys neu arbenigol, rŷn ni eisiau gwybod bod y gwasanaeth yn cael ei ddarparu yn yr amgylchedd cywir, ei fod wedi'i staffio'n briodol, yn cael ei gefnogi gan yr arbenigedd cywir ac yn gallu sicrhau safonau gofal uchel yn gyson. Er mwyn cyflawni hynny, mae angen inni weithiau gael sgyrsiau gonest am y pwysau sy'n wynebu gwasanaethau gofal iechyd heddiw, gan gynnwys prinder gweithlu, materion yn ymwneud ag ystadau, galw cynyddol a safonau clinigol sy'n newid. Ac o ystyried y tueddiadau demograffig, mae angen sgyrsiau hefyd ynglŷn â sefyll yn ein hunfan a chadw pethau fel y maen nhw, doed a ddelo. Dyw'r heriau hynny ddim yn unigryw i Geredigion Penfro. Maen nhw'n heriau sy'n codi ledled Cymru ac ar draws y Deyrnas Gyfunol. Dyna pam mae ein hagenda yn rhoi pwyslais mor gryf ar atal ac ar ofal yn agosach at adref. Mae'r pwynt a wnaed ar drafnidiaeth, er enghraifft, yn deg. Dyna pam rwy'n trafod y pethau yma'n gyson gyda'r Aelod Cabinet dros drafnidiaeth, ac mae'n rhan o'r cynllun 'franchise-o' bysys sydd yn cael ei rolio allan. Ac mae'r Gweinidog yma yn gwrando heno. Thank you, Llywydd. I welcome the opportunity to respond to this debate, and to acknowledge the strong feelings held by people in Ceredigion Penfro about the future of healthcare services and the role of Withybush Hospital in the future. I wish to start with a point that I believe all Members in this Chamber can agree upon. Local NHS services are important. They are important because health services are not abstract organisations. When people speak passionately about local services, it is because they understand the vital role that those services play in their lives. In this Chamber in June, I said that when we talk about change in the NHS, we are talking about something that is very personal to every individual in Wales. We are talking about services that people rely upon when they are most vulnerable. Ultimately, we are talking about the care that we would all like to have for our own families: safe, high-quality care that achieves the best possible outcomes. I believe that that is the correct starting point for this debate. Although there will be different views about how services should be organised, there is one principle that unites us all, namely that we want the people whom we represent to have the best possible care and the best possible outcomes. That is what matters most. I understand the concerns that have been raised about access to healthcare in rural and coastal communities. Those concerns are valid. People who live in Ceredigion Penfro and, indeed, across Wales, experience health services in a different way to people who live in more urban areas. Geography is important, distance is important, transport is important. As a Member of the Senedd who represents a predominantly rural constituency, which also includes a number of communities on our west coast, and as someone who has personal experience of accessing health service in those areas, I am fully aware of these challenges. That is why improving access to healthcare in rural and coastal communities is a key priority for this Government. We know that these areas experience disproportionate impacts all too often. That is also why we are strengthening collaboration between the health and transport portfolios, because we have to ensure that people in rural and coastal communities are not at a disadvantage when it comes to accessing healthcare services. Despite this, Llywydd, accessibility is only part of the equation. People also deserve services that are safe, resilient and sustainable. When any of us, or a member of our family, need urgent or specialist care, we want to know that this service is provided in the right environment, that it is staffed appropriately, is supported by the right expertise and can ensure high and consistent standards of care. To achieve that, we sometimes need to have honest conversations about the pressures facing healthcare services today, including workforce shortages, issues relating to the estate, increasing demand and changing clinical standards. And in light of demographic trends, we also need to have conversations about standing still and keeping things as they are, come what may. Those challenges are not unique to Ceredigion Penfro. They are challenges that arise throughout Wales and across the United Kingdom. That is why our agenda places such a strong emphasis on prevention and on care closer to home. The point that was made on transport, for example, is fair. That's why I discuss these things consistently with the Cabinet Minister for transport, and it's part of the bus franchising scheme that's being rolled out. And the Minister is here listening tonight. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773866 449 Cy 2026-09-30T19:20:00 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=21002&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=21002&l=en 260930-10 9. Dadl Fer: Pwysigrwydd gwasanaethau lleol—Diogelu dyfodol ysbyty Llwynhelyg 9. Short Debate: The importance of local services—Protecting the future of Withybush hospital C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773867 450 En 2026-09-30T19:21:24 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=21086&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=21086&l=cy 260930-10 9. Dadl Fer: Pwysigrwydd gwasanaethau lleol—Diogelu dyfodol ysbyty Llwynhelyg 9. Short Debate: The importance of local services—Protecting the future of Withybush hospital C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Llywydd, I said in this Chamber recently that the true measure of success for this Government is not how many hospital beds we fill, but how many people we help to live healthier lives without needing one. That means investing in prevention, early intervention and stronger community services. Our ambition is clear: better access to care closer to home, earlier support when people need it and improved health outcomes for the long term. I've made it clear to health boards that this is not optional. I expect to see a genuine shift in resources towards community based care, backed by credible plans that demonstrate how that change will be delivered and sustained. This was at the heart of the primary care summit we convened within the first 100 days of this new Government, and we will shortly be assessing the plans that the health boards have been developing in response to the challenge we've set them. The real question is whether patients receive the right care, in the right place, at the right time, from staff with the skills and resources required to deliver it safely and effectively. That must remain our guiding principle. The honest and inescapable conclusion is that the current configuration of services is not where it should be in order to deliver the improved outcomes we all want to see. I've been clear from the outset that the contours of our health and care landscape invariably reflect the needs of yesterday rather than those of today and tomorrow, and that is precisely why we can't shy away from difficult but necessary choices on service redesign if we want to build an NHS that is fit for the future. The NHS is at its strongest when it evolves to meet the needs of the community it serves. That's why we must always listen to those who know our health service best: our nurses, doctors, allied health professionals, wider NHS staff and the communities who use these services every day. As I've said before, when clinical experts tell us how we can improve outcomes, make services safer and more resilient and deliver better care for patients, it's our duty to listen. Ever since I was assigned the health portfolio, I've been of the view that health policy design has to be clinically led first and foremost, and that is precisely the ethos I have now sought to embed as a Government Minister. However, much of today's debate in reality is about the decisions taken by Hywel Dda University Health Board through its clinical services plan, and I want to address directly the concerns of communities in Ceredigion Penfro. I recognise the strength of feeling these decisions have generated and I understand why many people are protective of Withybush Hospital. People want reassurance that services will remain accessible. They want confidence that decisions are being taken in the interests of patients, and I recognise that not everyone will agree with every decision that has been taken. That's entirely understandable. But it is important to recognise that the health board followed a detailed process informed by clinical evidence and feedback from thousands of patients, staff, stakeholders and members of the public.  Some have sought to frame this issue as a choice between protecting local services and pursuing change. While I completely understand why they may have come to this conclusion, I don't accept that characterisation. The purpose of service change, where it is proposed, is not to weaken the NHS. Far from it. It is to ensure that services remain viable, safe, sustainable and ultimately stronger for future generations. We know there are ongoing workforce challenges across a range of specialist services. We know recruitment remains difficult in some disciplines. We know that national clinical reviews have repeatedly highlighted the risk associated with small services delivering low volumes of highly specialised activity. We know that demand continues to increase and outpace capacity, and we know that healthcare is changing, with more diagnostics, treatments and follow-up care increasingly delivered closer to home. Those realities can't simply be ignored because they're politically inconvenient. The story isn't simply one of services being removed. The clinical services plan also includes confirmation of the important role Withybush will continue to play through significant investment and enhancement of services. The hospital will see expanded orthopaedic services, helping more people access treatment more quickly. It will also become a key site for planned diagnostics and weekday interventional radiology, strengthening its role in diagnosis and supporting cancer care. And only recently, as was mentioned earlier, the health board announced a £750,000 investment in a new Puffin paediatric facility to improve out-patient services for children and young people. The health board itself has repeatedly stated that agreed changes will not happen overnight and that implementation will be phased over time to minimise risks and ensure services remain safe. The board has also outlined its intention to strengthen community-based services as part of its wider model of care, consistent with Welsh Government policy and ministerial expectations. Lywydd, dywedais yn y Siambr hon yn ddiweddar nad faint o welyau ysbyty rydym yn eu llenwi yw gwir fesur llwyddiant i'r Llywodraeth hon, ond faint o bobl rydym yn eu helpu i fyw bywydau iachach heb fod angen gwely ysbyty. Mae hynny'n golygu buddsoddi mewn atal, ymyrraeth gynnar a gwasanaethau cymunedol cryfach. Mae ein huchelgais yn glir: gwell mynediad at ofal yn agosach at adref, cymorth cynharach pan fydd ei angen ar bobl a gwell canlyniadau iechyd yn hirdymor. Rwyf wedi dweud yn glir wrth y byrddau iechyd nad yw hyn yn opsiynol. Rwy'n disgwyl gweld symud adnoddau go iawn tuag at ofal cymunedol, wedi'i gefnogi gan gynlluniau credadwy sy'n dangos sut y bydd y newid hwnnw'n cael ei gyflawni a'i gynnal. Dyma oedd wrth wraidd yr uwchgynhadledd ar ofal sylfaenol a gynhaliwyd gennym o fewn 100 diwrnod cyntaf y Llywodraeth newydd hon, a chyn bo hir byddwn yn asesu'r cynlluniau y mae'r byrddau iechyd wedi bod yn eu datblygu mewn ymateb i'r her rydym wedi'i gosod iddynt. Y cwestiwn go iawn yw a yw cleifion yn cael y gofal cywir, yn y lle iawn, ar yr adeg iawn, gan staff â'r sgiliau a'r adnoddau sydd eu hangen i'w ddarparu'n ddiogel ac yn effeithiol. Rhaid i hynny barhau i fod yn egwyddor arweiniol i ni. Y casgliad gonest ac anochel yw nad yw'r cyfluniad presennol o wasanaethau lle dylai fod i allu cyflawni'r canlyniadau gwell y mae pawb ohonom eisiau eu gweld. Rwyf wedi bod yn glir o'r cychwyn cyntaf fod amlinelliad ein tirwedd iechyd a gofal yn adlewyrchu anghenion ddoe yn hytrach na rhai heddiw ac yfory, a dyna'n union pam na allwn osgoi dewisiadau anodd ond angenrheidiol ar ailgynllunio gwasanaethau os ydym am adeiladu GIG sy'n addas ar gyfer y dyfodol. Mae'r GIG ar ei gryfaf pan fo'n esblygu i ddiwallu anghenion y gymuned y mae'n ei gwasanaethu. Dyna pam y mae'n rhaid inni wrando bob amser ar y rhai sy'n adnabod ein gwasanaeth iechyd orau: ein nyrsys, meddygon, gweithwyr proffesiynol perthynol i iechyd, staff ehangach y GIG a'r cymunedau sy'n defnyddio'r gwasanaethau hyn bob dydd. Fel y dywedais o'r blaen, pan fydd arbenigwyr clinigol yn dweud wrthym sut y gallwn wella canlyniadau, gwneud gwasanaethau'n fwy diogel ac yn fwy gwydn a darparu gwell gofal i gleifion, mae'n ddyletswydd arnom i wrando. Byth ers imi gael y portffolio iechyd, rwyf wedi bod o'r farn fod yn rhaid i lunio polisi iechyd gael ei arwain yn glinigol yn gyntaf ac yn bennaf, a dyna'n union yw'r ethos rwyf i bellach wedi ceisio ei ymgorffori fel Gweinidog Llywodraeth. Fodd bynnag, mae llawer o'r ddadl heddiw yn ymwneud â'r penderfyniadau a wnaed gan Fwrdd Iechyd Prifysgol Hywel Dda drwy ei gynllun gwasanaethau clinigol, ac rwyf am fynd i'r afael yn uniongyrchol â phryderon cymunedau yng Ngheredigion Penfro. Rwy'n cydnabod cryfder y teimladau y mae'r penderfyniadau hyn wedi'u cynhyrchu ac rwy'n deall pam y mae llawer o bobl yn amddiffynnol o Ysbyty Llwynhelyg. Mae pobl eisiau sicrwydd y bydd gwasanaethau'n parhau i fod yn hygyrch. Maent eisiau hyder fod penderfyniadau'n cael eu gwneud er budd cleifion, ac rwy'n cydnabod na fydd pawb yn cytuno â phob penderfyniad sydd wedi'i wneud. Mae hynny'n gwbl ddealladwy. Ond mae'n bwysig cydnabod bod y bwrdd iechyd wedi dilyn proses fanwl wedi'i llywio gan dystiolaeth glinigol ac adborth gan filoedd o gleifion, staff, rhanddeiliaid ac aelodau o'r cyhoedd. Mae rhai wedi ceisio fframio'r mater hwn fel dewis rhwng diogelu gwasanaethau lleol a mynd ar drywydd newid. Er fy mod yn deall yn llwyr pam eu bod wedi dod i'r casgliad hwn, nid wyf yn derbyn y disgrifiad hwnnw. Nid pwrpas newid gwasanaeth, lle mae'n cael ei gynnig, yw gwanhau'r GIG. Ymhell o fod. Mae'n digwydd er mwyn sicrhau bod gwasanaethau'n parhau i fod yn hyfyw, yn ddiogel, yn gynaliadwy ac yn gryfach yn y pen draw ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol. Fe wyddom fod yna heriau parhaus yn gysylltiedig â'r gweithlu ar draws ystod o wasanaethau arbenigol. Fe wyddom fod recriwtio'n parhau i fod yn anodd mewn rhai disgyblaethau. Gwyddom fod adolygiadau clinigol cenedlaethol wedi tynnu sylw dro ar ôl tro at y risg sy'n gysylltiedig â gwasanaethau bach yn darparu lefelau isel o weithgarwch arbenigol iawn. Fe wyddom fod y galw'n parhau i gynyddu ac yn tyfu'n gyflymach na chapasiti, ac fe wyddom fod gofal iechyd yn newid, gyda mwy o ddiagnosteg, triniaethau a gofal dilynol yn cael eu darparu'n agosach at adref. Ni ellir anwybyddu'r gwirioneddau hynny am eu bod yn wleidyddol anghyfleus. Nid stori syml am wasanaethau'n cael eu dileu yw hi. Mae'r cynllun gwasanaethau clinigol hefyd yn cynnwys cadarnhad o'r rôl bwysig y bydd Llwynhelyg yn parhau i'w chwarae trwy fuddsoddiad sylweddol a gwella gwasanaethau. Bydd yr ysbyty'n gweld gwasanaethau orthopedig estynedig, gan helpu mwy o bobl i gael triniaeth yn gyflymach. Bydd hefyd yn dod yn safle allweddol ar gyfer diagnosteg a gynlluniwyd a radioleg ymyriadol yn ystod yr wythnos, gan gryfhau ei rôl mewn diagnosis a chefnogi gofal canser. Ac yn ddiweddar, fel y soniwyd yn gynharach, cyhoeddodd y bwrdd iechyd fuddsoddiad o £750,000 mewn cyfleuster pediatrig newydd, canolfan Plant y Pâl, i wella gwasanaethau cleifion allanol i blant a phobl ifanc. Mae'r bwrdd iechyd ei hun wedi datgan dro ar ôl tro na fydd newidiadau y cytunwyd arnynt yn digwydd dros nos ac y bydd gweithredu'n digwydd yn raddol dros amser i leihau risgiau a sicrhau bod gwasanaethau'n parhau i fod yn ddiogel. Mae'r bwrdd hefyd wedi amlinellu ei fwriad i gryfhau gwasanaethau cymunedol yn rhan o'i fodel gofal ehangach, yn unol â pholisi Llywodraeth Cymru a disgwyliadau gweinidogol. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773884 451 En 2026-09-30T19:25:00 http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=21302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=21302&l=cy 260930-10 9. Dadl Fer: Pwysigrwydd gwasanaethau lleol—Diogelu dyfodol ysbyty Llwynhelyg 9. Short Debate: The importance of local services—Protecting the future of Withybush hospital C 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773889 452 Cy 2026-09-30T19:27:11 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=21433&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=21433&l=en 260930-10 9. Dadl Fer: Pwysigrwydd gwasanaethau lleol—Diogelu dyfodol ysbyty Llwynhelyg 9. Short Debate: The importance of local services—Protecting the future of Withybush hospital C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Lywydd, mae hi hefyd yn bwysig bod yn glir ynglŷn â ble mae’r cyfrifoldebau’n gorwedd. O dan y fframwaith statudol presennol, cyfrifoldeb sefydliadau’r NHS yw gwneud penderfyniadau am ffurf gwasanaethau lleol, gan weithredu o fewn eu dyletswyddau statudol a defnyddio’u barn ar sail tystiolaeth glinigol, cynaliadwyedd y gweithlu, ansawdd, diogelwch ac ymgysylltu â’r cyhoedd. Fel Gweinidog Cabinet, gallaf i ddim—a dylwn i ddim—ceisio rhagfarnu penderfyniadau gweithredol lleol sydd, yn briodol, yn faterion i’r byrddau iechyd. Ac mae hynny’n adlewyrchu egwyddor bwysig. Mae’n gwarchod integriti’r broses o wneud penderfyniadau clinigol ac yn sicrhau bod penderfyniadau’n cael eu gwneud ar sail tystiolaeth, nid pwysau gwleidyddol. Bydd rhai Aelodau yn anghytuno â rhai agweddau ar y cynllun gwasanaethau clinigol. Dyna eu hawl. Ond beth bynnag yw ein safbwyntiau unigol, dwi’n gobeithio y gallwn ni gytuno ar dri pheth. Yn gyntaf, mae pobl Ceredigion Penfro yn haeddu gofal iechyd sy’n ddiogel, yn gynaliadwy ac yn cyflawni’r canlyniadau gorau posib. Yn ail, mae staff Ysbyty Llwynhelyg yn haeddu ein diolch, ein parch a’n cefnogaeth am y gwaith eithriadol maen nhw’n ei wneud bob dydd. Ac yn drydydd, dylai trafodaethau am ddyfodol gwasanaethau gofal iechyd gael eu llywio gan dystiolaeth, arbenigedd clinigol a buddiannau hirdymor cleifion. Caiff hyn ei sicrhau drwy drafod gonest, cynllunio gofalus, arweinyddiaeth glinigol a ffocws diflino ar wella canlyniadau i gleifion. Dyna beth mae pobl Cymru yn ei haeddu. Dyna beth mae pobl Ceredigion Penfro yn ei haeddu. A dyna beth mae’r Llywodraeth yma yn ei ddisgwyl. Diolch. Llywydd, it's also important to be clear about where the responsibilities lie. Under the current statutory framework, it is the responsibility of NHS organisations to make decisions about the form of local services, acting within their statutory duties and using their judgment based on clinical evidence, workforce sustainability, quality, safety and public engagement. As a Cabinet Minister, I cannot—and I should not—try to pre-judge local executive decisions that, appropriately, are matters for the health boards. That reflects an important principle. It protects the integrity of the process of making clinical decisions and ensures that decisions are made on the basis of evidence, not political pressure. Some Members will disagree with certain aspects of the clinical services plan. That is their right. But whatever our individual views are, I hope that we can agree on three things. First, the people of Ceredigion Penfro deserve healthcare that is safe, sustainable and achieves the best possible outcomes. Secondly, staff at Withybush Hospital deserve our gratitude, respect and support for the exceptional work that they do every day. And thirdly, discussions about the future of healthcare services should be informed by evidence, clinical expertise and the long-term interests of patients. This will be achieved through honest discussions, careful planning, clinical leadership and a tireless focus on improving outcomes for patients. That's what the people of Wales deserve. That is what the people of Ceredigion Penfro deserve. And that is what this Government expects. Thank you. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773894 453 Cy 2026-09-30T19:29:21 http://www.senedd.tv/cy/16265?startPos=21563&l=cy http://www.senedd.tv/en/16265?startPos=21563&l=en 260930-10 9. Dadl Fer: Pwysigrwydd gwasanaethau lleol—Diogelu dyfodol ysbyty Llwynhelyg 9. Short Debate: The importance of local services—Protecting the future of Withybush hospital C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch, Weinidog Cabinet. Diolch, Aelodau, hefyd. Daw hynny â thrafodion heddiw i ben. Diolch yn fawr.  Thank you, Cabinet Minister, and thank you, Members. That brings today's proceedings to a close. Thank you very much. 16265 7 2026-09-30T13:30:01 773896 454 Cy 260930-10 9. Dadl Fer: Pwysigrwydd gwasanaethau lleol—Diogelu dyfodol ysbyty Llwynhelyg 9. Short Debate: The importance of local services—Protecting the future of Withybush hospital I Daeth y cyfarfod i ben am 19:29. The meeting ended at 19:29.