16264 7 2026-09-29T13:30:01 772790 0 Cy 2026-09-29T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=-48598&l=en 260929-0 C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 775337 1 Cy 260929-0 I Yn y fersiwn ddwyieithog, mae’r golofn chwith yn cynnwys yr iaith a lefarwyd yn y cyfarfod. Mae’r golofn dde yn cynnwys cyfieithiad o’r areithiau hynny. Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant wrth gyflwyno’r busnes. In the bilingual version, the left-hand column includes the language used during the meeting. The right-hand column includes a translation of those speeches. [R] indicates that the Member has declared an interest when tabling the business. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772791 2 Cy 260929-0 I Cyfarfu'r Senedd yn y Siambr a thrwy gynhadledd fideo am 13:30 gyda'r Llywydd (Huw Irranca-Davies) yn y Gadair.  The Senedd met in the Chamber and by video-conference at 13:30 with the Llywydd (Huw Irranca-Davies) in the Chair. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772794 3 Cy 2026-09-29T13:30:01 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=3&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=3&l=en 260929-1 Datganiad gan y Llywydd Statement by the Llywydd C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Prynhawn da, bawb. Good afternoon, everybody.  16264 7 2026-09-29T13:30:01 772796 4 En 2026-09-29T13:30:04 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=6&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=6&l=cy 260929-1 Datganiad gan y Llywydd Statement by the Llywydd C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw We'll get under way. Before we move ahead with today's agenda, I wish to communicate my ruling in response to the point of order raised by Heledd Fychan MS at the end of the meeting on 23 September 2026. I have had an opportunity to review the Record of Proceedings. My ruling is that the contribution made by Joe Martin MS to the short debate on 23 September breached Standing Order 13.9(v), as it constituted 'disorderly, discriminatory or offensive language or language which detracts from the dignity of the Senedd'. I want to make it clear that Members of the Senedd are entitled to hold and express strong and differing views. I will defend the rights of all Members to express their perspectives and to challenge that of other Members. It is the nature of parliamentary debate that Members will frequently disagree, and often in a robust manner. However, contributions must comply with the Standing Orders and the required standards of conduct in a parliamentary setting. And they must be grounded in respect for others at all times. This ruling concerns the language used and the manner in which the contribution was expressed, rather than the right to debate the subject matter. I have written to Joe Martin concerning my ruling, and to require that he ensures that the language used meets the requirements of order and respect in future. That is my ruling.  Fe wnawn ni ddechrau. Cyn i ni symud ymlaen ag agenda heddiw, hoffwn i gyfathrebu fy nyfarniad mewn ymateb i'r pwynt o drefn a gafodd ei godi gan Heledd Fychan AS ar ddiwedd y cyfarfod ar 23 Medi 2026. Rwyf i wedi cael cyfle i adolygu Cofnod y Trafodion. Fy nyfarniad yw bod cyfraniad Joe Martin AS i'r ddadl fer ar 23 Medi wedi torri Rheol Sefydlog 13.9(v), gan ei fod yn gyfystyr ag 'iaith sy'n groes i’r drefn, iaith sy'n gwahaniaethu neu sy'n peri tramgwydd, neu iaith sy'n amharu ar urddas y Senedd'. Rwyf eisiau ei gwneud yn glir bod gan Aelodau yr hawl i arddel safbwyntiau cryf a gwahanol a'u mynegi. Fe wnaf amddiffyn hawliau pob Aelod i fynegi ei safbwyntiau ac i herio safbwyntiau Aelodau eraill. Natur y ddadl seneddol yw y bydd Aelodau yn aml yn anghytuno, ac yn aml mewn ffordd gadarn. Fodd bynnag, rhaid i gyfraniadau gydymffurfio â'r Rheolau Sefydlog a'r safonau ymddygiad gofynnol mewn lleoliad seneddol. Ac mae'n rhaid iddyn nhw fod wedi'u seilio ar barch at bobl eraill bob amser. Mae'r dyfarniad hwn yn ymwneud â'r iaith a ddefnyddiwyd a'r ffordd y mynegwyd y cyfraniad, yn hytrach na'r hawl i drafod y pwnc. Rwyf wedi ysgrifennu at Joe Martin ynglŷn â fy nyfarniad, ac i fynnu ei fod yn sicrhau bod yr iaith a ddefnyddir yn bodloni gofynion trefn a pharch yn y dyfodol. Dyna fy nyfarniad. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772788 5 En 2026-09-29T13:31:43 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=105&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=105&l=cy 260929-2 1. Enwebiadau ar gyfer Cadeirydd Pwyllgor 1. Nominations for a Committee Chair C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Can we now move to item 1, please? We have nominations for a committee Chair. I now invite nominations under Standing Order 17.2F for the Chair of the Legislation Committee, which has been allocated to the Reform group, agreed in accordance with Standing Order 17.2A. Only a Member from the political group that has been allocated that committee may be nominated as Chair, and only a Member of the same political group may make the nomination. If a Member objects to a nomination, or there are two or more nominations, a secret ballot will be held. I invite nominations. A gaf i nawr symud i eitem 1? Mae gennym enwebiadau ar gyfer Cadeirydd pwyllgor. Rydw i nawr yn gwahodd enwebiadau o dan Reol Sefydlog 17.2F ar gyfer Cadeirydd y Pwyllgor Deddfwriaeth, sydd wedi'i ddyrannu i grŵp Reform, ac wedi'i gytuno yn unol â Rheol Sefydlog 17.2A. Dim ond Aelod o'r grŵp gwleidyddol sydd wedi'i ddyrannu i'r pwyllgor hwnnw a all gael ei enwebu fel Cadeirydd, a dim ond Aelod o'r un grŵp gwleidyddol all wneud yr enwebiad. Os yw Aelod yn gwrthwynebu enwebiad, neu os oes dau neu fwy o enwebiadau, bydd pleidlais gyfrinachol yn cael ei chynnal. Rwy'n gwahodd enwebiadau. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772802 6 En 2026-09-29T13:32:24 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=146&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=146&l=cy 260929-2 1. Enwebiadau ar gyfer Cadeirydd Pwyllgor 1. Nominations for a Committee Chair C 4562 4562 Laura Anne Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4562 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4562 Jones, Laura Anne Can I propose Cai Parry-Jones? A gaf i gynnig Cai Parry-Jones? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772803 7 En 2026-09-29T13:32:26 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=148&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=148&l=cy 260929-2 1. Enwebiadau ar gyfer Cadeirydd Pwyllgor 1. Nominations for a Committee Chair C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Thank you. Cai Parry-Jones is nominated. Do we have a seconder?  Diolch. Mae Cai Parry-Jones wedi'i enwebu. Oes gennym ni eilydd? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772804 8 En 2026-09-29T13:32:30 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=152&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=152&l=cy 260929-2 1. Enwebiadau ar gyfer Cadeirydd Pwyllgor 1. Nominations for a Committee Chair C 12183 12183 Tom Montgomery AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12183 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12183 Montomery, Tom Can I second, Llywydd? A gaf i eilio, Lywydd? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772805 9 En 2026-09-29T13:32:32 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=154&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=154&l=cy 260929-2 1. Enwebiadau ar gyfer Cadeirydd Pwyllgor 1. Nominations for a Committee Chair C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Thank you very much. We have a mover and a seconder. Are there any further nominations? Diolch yn fawr iawn. Mae gennym ni gynigydd ac eilydd. Oes yna unrhyw enwebiadau eraill? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772808 10 En 2026-09-29T13:32:37 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=159&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=159&l=cy 260929-2 1. Enwebiadau ar gyfer Cadeirydd Pwyllgor 1. Nominations for a Committee Chair C 5113 5113 Nigel Williams AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5113 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5113 Williams, Nigel Can I propose Cristiana Emsley? A gaf i gynnig Cristiana Emsley? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772809 11 En 2026-09-29T13:32:39 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=161&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=161&l=cy 260929-2 1. Enwebiadau ar gyfer Cadeirydd Pwyllgor 1. Nominations for a Committee Chair C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Cristiana Emsley is nominated. Do we have a seconder? Mae Cristiana Emsley wedi'i henwebu. Oes gennym ni eilydd? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772810 12 En 2026-09-29T13:32:42 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=164&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=164&l=cy 260929-2 1. Enwebiadau ar gyfer Cadeirydd Pwyllgor 1. Nominations for a Committee Chair C 12181 12181 Adrian Mason AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12181 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12181 Mason, Adrian Yes, Llywydd, thank you. Oes, Lywydd, diolch. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772812 13 En 2026-09-29T13:32:44 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=166&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=166&l=cy 260929-2 1. Enwebiadau ar gyfer Cadeirydd Pwyllgor 1. Nominations for a Committee Chair C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw We have a seconder. Are there any further nominations? The election of the Chair for this committee will now duly take place by secret ballot. So, the secret ballot will be held in briefing room 13 in the Senedd, and electronically. Members will be e-mailed when the voting opens, and voting will close after two hours. The clerk will be responsible for supervising the voting and for counting the votes. Following the secret ballot, I will announce the result at the end of Plenary today.  Mae gennym ni eilydd. A oes unrhyw enwebiadau eraill? Bydd etholiad y Cadeirydd ar gyfer y pwyllgor hwn nawr yn cael ei gynnal trwy bleidlais gyfrinachol. Felly, bydd y bleidlais gyfrinachol yn cael ei chynnal yn ystafell friffio 13 yn y Senedd, ac yn electronig. Bydd e-bost yn cael ei anfon at Aelodau pan fydd y bleidlais yn agor, a bydd y bleidlais yn cau ar ôl dwy awr. Bydd y clerc yn gyfrifol am oruchwylio'r bleidlais ac am gyfrif y pleidleisiau. Yn dilyn y bleidlais gyfrinachol, fe wnaf i gyhoeddi'r canlyniad ar ddiwedd y Cyfarfod Llawn heddiw. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772818 14 Cy 2026-09-29T13:33:26 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=208&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=208&l=en 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn ymlaen nawr at eitem 2, cwestiynau i'r Prif Weinidog. Cwestiwn 1, Cristiana Emsley.  We will move now to item 2, questions to the First Minister. And the first question is from Cristiana Emsley.  16264 7 2026-09-29T13:30:01 772819 15 Cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister B Rhyddid Gwybodaeth a Mynediad at Ddata Personol Freedom of Information and Access to Personal Data 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772820 16 Cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister O 12185 12185 Cristiana Emsley AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12185 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12185 Emsley, Cristiana 1. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau bod cyrff cyhoeddus yng Nghymru yn cydymffurfio'n llawn ac yn brydlon â'u rhwymedigaethau cyfreithiol o ran rhyddid gwybodaeth a mynediad at ddata personol? OQ64609 1. What steps is the Welsh Government taking to ensure that public bodies in Wales comply fully and promptly with their legal obligations on freedom of information and access to personal data? OQ64609 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772821 17 Cy 2026-09-29T13:33:58 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=240&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=240&l=en 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Mae pob corff cyhoeddus yn gyfrifol ei hun am gydymffurfio efo Deddf Rhyddid Gwybodaeth 2000 a rheoliad cyffredinol y Deyrnas Unedig ar ddiogelu data. Mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi arfer da drwy ymgysylltu efo cyrff cyhoeddus, tra’n cydnabod ac yn adnabod bod cydymffurfio yn cael ei oruchwylio’n annibynnol, ac yn cael ei rymuso gan Swyddfa'r Comisiynydd Gwybodaeth. Each public body is responsible for its own compliance with the Freedom of Information Act 2000 and the UK general data protection regulation. The Welsh Government supports good practice through engagement with public bodies, while recognising that compliance is independently overseen and enforced by the Information Commissioner’s Office. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772831 18 En 2026-09-29T13:34:30 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=272&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=272&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 12185 12185 Cristiana Emsley AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12185 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12185 Emsley, Cristiana Diolch, Brif Weinidog. The right to information is meaningless if citizens have to fight public bodies to simply obtain information that they're legally entitled to. Your own Government recognises the statutory deadlines for freedom of information and subject access requests.  So, I have a very simple question: does the Welsh Government actually monitor whether devolved public bodies in Wales are complying with those legal obligations, and, if so, will you publish that information? Because, if your Government doesn't even know which public bodies are repeatedly failing to comply with the public's right to information, how can you credibly claim that transparency in Wales is being reinforced, rather than merely advertised? Diolch, Brif Weinidog. Mae'r hawl i gael gwybodaeth yn ddiystyr os oes rhaid i ddinasyddion ymladd cyrff cyhoeddus i gael gwybodaeth y mae ganddyn nhw hawl gyfreithiol iddi. Mae'ch Llywodraeth chi eich hun yn cydnabod y dyddiadau cau statudol ar gyfer ceisiadau am ryddid gwybodaeth a cheisiadau am fynediad at ddata gan y testun. Felly, mae gennyf i gwestiwn syml iawn: a yw Llywodraeth Cymru, mewn gwirionedd, yn monitro a yw cyrff cyhoeddus datganoledig yng Nghymru yn cydymffurfio â'r rhwymedigaethau cyfreithiol hynny, ac, os felly, a wnewch chi gyhoeddi'r wybodaeth honno? Oherwydd, os nad yw'ch Llywodraeth hyd yn oed yn gwybod pa gyrff cyhoeddus sy'n methu â chydymffurfio â hawl y cyhoedd i wybodaeth, sut allwch chi honni yn gredadwy bod tryloywder yng Nghymru yn cael ei atgyfnerthu, yn hytrach na dim ond yn cael ei hysbysebu? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772786 19 En 2026-09-29T13:35:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=302&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772787 20 En 2026-09-29T13:35:16 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=318&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=318&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun As I explained in my initial answer, there is no role for Welsh Government to enforce when it comes to other public bodies in Wales. Every public body itself is responsible for its own compliance with the requirements of the Act, in this respect. It is something that my Government considers to be very important: we take very seriously our own responsibilities under the Act; we perform well according to our responsibilities under the Act. But it is, under that Act, the duty of every public body to make sure that they adhere to the requirements put on them by the Information Commissioner's Office. Fel yr esboniais yn fy ateb cychwynnol, does dim rôl gan Lywodraeth Cymru i orfodi pan ddaw i gyrff cyhoeddus eraill yng Nghymru. Mae pob corff cyhoeddus yn gyfrifol am ei gydymffurfiaeth ei hun â gofynion y Ddeddf, yn hyn o beth. Mae'n rhywbeth y mae fy Llywodraeth yn ei ystyried yn bwysig iawn: rydyn ni'n cymryd ein cyfrifoldebau ein hunain o dan y Ddeddf o ddifrif; rydyn ni'n perfformio'n dda yn ôl ein cyfrifoldebau o dan y Ddeddf. Ond mae'n ddyletswydd ar bob corff cyhoeddus, o dan y Ddeddf honno, i wneud yn siŵr ei fod yn cadw at y gofynion a osodir arno gan Swyddfa'r Comisiynydd Gwybodaeth. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772795 21 En 2026-09-29T13:36:02 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=364&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=364&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 336 336 Natasha Asghar AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=336 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=336 Asghar, Natasha First Minister, public bodies often like to swerve responding to freedom of information requests, especially if the response might make them look bad. This is something that I have experienced first-hand, and it's something, sadly, that has been raised by many of my constituents in the past. Some organisations often like to keep kicking the can down the road to avoid responding, hoping the person seeking information just simply forgets about it. It's frustrating, especially when public bodies are legally bound to provide information. Clearly, improvements could be made. So, First Minister, I'd like to know what discussions have you had with the Information Commissioner's Office about addressing these concerns. I appreciate the response that you just gave to the worthy Member, but if a public body repeatedly fails to respond on time, what action will this Plaid Cymru Government be taking? Brif Weinidog, mae cyrff cyhoeddus yn aml yn hoffi osgoi ymateb i geisiadau rhyddid gwybodaeth, yn enwedig os gallai'r ymateb wneud iddyn nhw edrych yn wael. Mae hyn yn rhywbeth rwyf wedi'i brofi'n uniongyrchol, ac mae'n rhywbeth, yn anffodus, sydd wedi cael ei godi gan lawer o'm hetholwyr yn y gorffennol. Mae rhai sefydliadau yn aml yn hoffi gohirio pethau er mwyn osgoi ymateb, gan obeithio y bydd y person sy'n ceisio gwybodaeth yn anghofio am y peth. Mae'n rhwystredig, yn enwedig pan fo cyrff cyhoeddus wedi'u rhwymo'n gyfreithiol i ddarparu gwybodaeth. Yn amlwg, gallai gwelliannau gael eu gwneud. Felly, Brif Weinidog, hoffwn wybod pa drafodaethau rydych chi wedi'u cael gyda Swyddfa'r Comisiynydd Gwybodaeth ynglŷn â mynd i'r afael â'r pryderon hyn. Rwy'n gwerthfawrogi'r ymateb y gwnaethoch chi ei roi i'r Aelod teilwng yn y fan yna, ond os bydd corff cyhoeddus yn methu ag ymateb ar amser dro ar ôl tro, pa gamau fydd y Llywodraeth Plaid Cymru hon yn eu cymryd? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772797 22 En 2026-09-29T13:36:43 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=405&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=405&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Well, the actions are actions that can be taken by the Information Commissioner's Office—that is what is spelt out by the Act. I again emphasise that this is something that we consider to be very important in terms of public life in Wales, and that is why we do promote good practice, through engagement with public bodies across the board in Wales. But, ultimately, this is a question around an non-devolved issue that has to be addressed to the ICO itself. Wel, mae'r camau yn gamau y gall Swyddfa'r Comisiynydd Gwybodaeth eu cymryd—dyna'r hyn sy'n cael ei nodi yn y Ddeddf. Rwy'n pwysleisio eto fod hyn yn rhywbeth rydyn ni'n ei ystyried yn bwysig iawn o ran bywyd cyhoeddus yng Nghymru, a dyna pam rydyn ni'n hyrwyddo arfer da, trwy ymgysylltu â chyrff cyhoeddus yn gyffredinol yng Nghymru. Ond, yn y pen draw, cwestiwn ynghylch mater heb ei ddatganoli yw hwn, y mae'n rhaid ei gyfeirio at Swyddfa'r Comisiynydd Gwybodaeth ei hun. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772799 23 Cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister B Fformiwla Ariannu Llywodraeth Leol The Local Government Funding Formula 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772800 24 Cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister O 5038 5038 Jayne Bryant AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5038 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5038 Bryant, Jayne 2. A wnaiff y Prif Weinidog roi diweddariad ar gynlluniau Llywodraeth Cymru i adolygu fformiwla ariannu llywodraeth leol? OQ64607 2. Will the First Minister provide an update on the Welsh Government’s plans to review the local government funding formula? OQ64607 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772801 25 En 2026-09-29T13:37:20 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=442&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=442&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun We have delivered our first 100 days commitment to commission a review of the local government funding formula. Independent research by the Wales Centre for Public Policy, which has been commissioned, complements also an extensive programme of work already under way with local government to review the formula and ensure that it better reflects the real cost of delivering services in different parts of Wales. Rydyn ni wedi cyflawni ein hymrwymiad i gomisiynu adolygiad o'r fformiwla ariannu llywodraeth leol yn y 100 diwrnod cyntaf. Mae ymchwil annibynnol gan Ganolfan Polisi Cyhoeddus Cymru, sydd wedi'i chomisiynu, hefyd yn ategu rhaglen helaeth o waith sydd eisoes ar y gweill gyda llywodraeth leol i adolygu'r fformiwla a sicrhau ei bod yn adlewyrchu'n well y gwir gost o ddarparu gwasanaethau mewn gwahanol rannau o Gymru. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772806 26 En 2026-09-29T13:37:44 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=466&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=466&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 5038 5038 Jayne Bryant AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5038 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5038 Bryant, Jayne Diolch, Brif Weinidog. The local government settlement for the current financial year was finalised under the previous Welsh Labour Government, following extensive engagement with local authorities. This used an established formula of complex indicators, including population density, service demand and levels of poverty and deprivation, and work was going on to ensure that that was all updated. The local authorities who received the largest annual increase in funding based on that set formula were Newport, Swansea, Blaenau Gwent, Wrexham and Merthyr Tydfil. Following the recent cost-of-living funding announcement, local authorities are now grappling with the realisation that this Plaid Cymru Government does not believe levels of poverty and service demand should be the greatest determinants of Welsh Government funding to tackle poverty. First Minister, can you confirm which local authorities will not receive extra funding to tackle poverty? Diolch, Brif Weinidog. Cafodd y setliad llywodraeth leol ar gyfer y flwyddyn ariannol gyfredol ei gwblhau o dan Lywodraeth Lafur flaenorol Cymru, yn dilyn ymgysylltu helaeth ag awdurdodau lleol. Fe wnaeth hyn ddefnyddio fformiwla sefydledig o ddangosyddion cymhleth, gan gynnwys dwysedd poblogaeth, y galw am wasanaethau a lefelau tlodi ac amddifadedd, ac roedd gwaith yn mynd rhagddo i sicrhau bod hynny i gyd yn cael ei ddiweddaru. Yr awdurdodau lleol a gafodd y cynnydd blynyddol mwyaf mewn cyllid yn seiliedig ar y fformiwla benodol honno oedd Casnewydd, Abertawe, Blaenau Gwent, Wrecsam a Merthyr Tudful. Yn dilyn y cyhoeddiad diweddar am gyllid costau byw, mae awdurdodau lleol yn ceisio ymgodymu nawr â'r sylweddoliad nad lefelau tlodi a'r galw am wasanaethau ddylai fod y penderfynyddion mwyaf o gyllid Llywodraeth Cymru i drechu tlodi, ym marn y Llywodraeth Plaid Cymru hon. Brif Weinidog, allwch chi gadarnhau pa awdurdodau lleol na fyddant yn cael cyllid ychwanegol i drechu tlodi? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772813 27 En 2026-09-29T13:38:39 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=521&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=521&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I'm grateful for the question, from somebody who held a local government ministerial role and who, in fact, instigated work on looking at the formula. Because there is a sense that, somehow, there needs to be a refining of it, and that refinement needs to take place on a number of different levels. There are issues of deprivation that are predominantly urban in nature, there are issues of deprivation that are predominantly rural in nature, and there are issues of deprivation that are equally relevant to both. What I think is positive in taking this view, which the previous administration also supported, is that we work with local government. There is local government engagement and support for this work that is going on, because, surely, it's a principle that should be important to all of us, that knowing that when Welsh public money, through Welsh Government, is spent, it's spent in a way that is equitable wherever people are. Rwy'n ddiolchgar am y cwestiwn, gan rywun a oedd â rôl weinidogol ym maes llywodraeth leol ac a fu'n gyfrifol, mewn gwirionedd, am ysgogi gwaith i edrych ar y fformiwla. Oherwydd mae yna deimlad, rywsut, fod angen ei fireinio, a bod angen i'r mireinio ddigwydd ar nifer o wahanol lefelau. Mae yna faterion amddifadedd sy'n drefol eu natur yn bennaf, mae yna faterion amddifadedd sy'n wledig eu natur yn bennaf, ac mae yna faterion amddifadedd sydd yr un mor berthnasol i'r ddau. Yr hyn rwy'n credu sy'n gadarnhaol wrth arddel y farn hon, y gwnaeth y weinyddiaeth flaenorol ei gefnogi hefyd, yw ein bod ni'n gweithio gyda llywodraeth leol. Mae yna ymgysylltu â llywodraeth leol a chefnogaeth i'r gwaith hwn sy'n mynd rhagddo, oherwydd, does bosib ei bod yn egwyddor a ddylai fod yn bwysig i bob un ohonon ni, ein bod ni'n gwybod pan fo arian cyhoeddus Cymru, trwy Lywodraeth Cymru, yn cael ei wario, ei fod yn cael ei wario mewn ffordd deg ble bynnag y mae pobl. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772823 28 En 2026-09-29T13:39:41 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=583&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=583&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12190 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca First Minister, councils are being asked to do more every year, but with less. Westminster made them responsible for social care. In Cardiff Bay, new statutory duties keep on coming, and other costs are building up. Swansea Council has already set aside £28 million for equal pay claims. That's £28 million not being spent on schools, not being spent on our roads, and not being spent on social care. Similar claims have already bankrupted Birmingham City Council. These are legally binding costs, yet the formula that shares out local government funding was never designed to account for them. So, First Minister, what consideration is being given to these huge costs in the funding formula, and will you commit that no new duties will be placed on councils without the money to deliver them? Otherwise, it is local services that will be cut. Brif Weinidog, mae gofyn i gynghorau wneud mwy bob blwyddyn, ond gyda llai. Fe wnaeth San Steffan eu gwneud nhw'n gyfrifol am ofal cymdeithasol. Ym Mae Caerdydd, mae dyletswyddau statudol newydd yn parhau i ddod, ac mae costau eraill yn cronni. Mae Cyngor Abertawe eisoes wedi neilltuo £28 miliwn ar gyfer hawliadau cyflog cyfartal. Mae hynny'n £28 miliwn nad yw'n cael ei wario ar ysgolion, nad yw'n cael ei wario ar ein ffyrdd, ac nad yw'n cael ei wario ar ofal cymdeithasol. Mae hawliadau tebyg eisoes wedi peri i Gyngor Dinas Birmingham fynd i'r wal. Mae'r rhain yn gostau cyfreithiol rwymol, ond eto ni chafodd y fformiwla sy'n rhannu cyllid llywodraeth leol erioed ei chynllunio i roi cyfrif amdanyn nhw. Felly, Brif Weinidog, pa ystyriaeth sy'n cael ei rhoi i'r costau enfawr hyn yn y fformiwla ariannu, ac a fyddwch chi'n ymrwymo na fydd unrhyw ddyletswyddau newydd yn cael eu gosod ar gynghorau heb yr arian i'w cyflawni? Fel arall, gwasanaethau lleol fydd yn cael eu torri. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772798 29 En 2026-09-29T13:40:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=602&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772848 30 En 2026-09-29T13:44:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=842&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=842&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772807 31 En 2026-09-29T13:40:35 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=637&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=637&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The Member reflects concerns that no doubt exist right across local government in Wales, and they are concerns that we mirror in Government too. Absolutely, nearly 20 years now of cuts—they used to call it 'austerity', but let's call it what it is—cuts by UK Government, successive Conservative and Labour Governments, have led to the situation where, yes indeed, we are asked to do more with less. What's important to me is that we as a Government work very, very closely with local government, which my Cabinet Minister for local government does day in, day out, recognising the pressures that do exist, taking into consideration always how the decisions and actions and ambitions of this Government do place responsibilities not just on the Welsh Government itself, but on our partners throughout Wales. It is very much a consideration that we bring in to the core of decisions around policy, around spending, because we recognise that, across public life in Wales, be it Welsh Government or local government, these years of cuts are taking their toll. It is by working together cleverly that we can try to work through that on behalf of the people that we represent. Mae'r Aelod yn adlewyrchu pryderon sydd, heb os, yn bodoli ar draws llywodraeth leol yng Nghymru, ac maen nhw'n bryderon sy'n cael eu hadlewyrchu gennym ni yn y Llywodraeth hefyd. Yn hollol, bron i 20 mlynedd o doriadau erbyn hyn—roedden nhw'n arfer ei alw'n 'gyni', ond gadewch i ni ei alw yr hyn ydyw—mae toriadau gan Lywodraeth y DU, Llywodraethau Ceidwadol a Llafur olynol, wedi arwain at y sefyllfa lle, oes wir, mae gofyn i ni wneud mwy gyda llai. Yr hyn sy'n bwysig i mi yw ein bod ni fel Llywodraeth yn gweithio'n agos iawn, iawn gyda llywodraeth leol, y mae fy Ngweinidog Cabinet dros lywodraeth leol yn ei wneud ddydd ar ôl dydd, gan gydnabod y pwysau sy'n bodoli, gan ystyried bob amser sut mae penderfyniadau a gweithredoedd ac uchelgeisiau'r Llywodraeth hon yn rhoi cyfrifoldebau nid yn unig ar Lywodraeth Cymru ei hun, ond ar ein partneriaid ledled Cymru. Mae hi wir yn ystyriaeth sy'n rhan graidd o'r penderfyniadau rydyn ni'n eu gwneud ynghylch polisi, ynghylch gwariant, oherwydd rydyn ni'n cydnabod, ar draws bywyd cyhoeddus yng Nghymru, boed yn Llywodraeth Cymru neu'n llywodraeth leol, fod y blynyddoedd hyn o doriadau yn gadael eu hôl. Trwy weithio gyda'n gilydd yn glyfar y gallwn ni geisio gweithio trwy hynny ar ran y bobl rydyn ni'n eu cynrychioli. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772814 32 Cy 2026-09-29T13:41:54 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=716&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=716&l=en 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 8371 8371 Elwyn Vaughan https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8371 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8371 Vaughan, Elwyn Mae ein gwasanaethau gwledig wedi'u tangyllido yn hanesyddol ac wedi methu ag adlewyrchu yn gywir cost darparu gwasanaethau gwledig. Dyna pam y dylid croesawu'r adolygiad o'r fformiwla gyllido y mae'r Llywodraeth yma yn ei wneud. Ond onid y realiti yw bod hyn yn dangos yr angen dybryd i newid fformiwla cyllido Cymru o San Steffan i sicrhau tegwch a chyfiawnder, ac y dylai pawb yn y Siambr yma gefnogi'r Llywodraeth yma yn yr alwad honno? Our rural services have been historically underfunded and have failed to accurately reflect the cost of providing rural services. That's why the review of the funding formula this Government is undertaking should be welcomed. But isn't it the reality that this shows the urgent need to change Wales's funding formula from Westminster to ensure fairness and justice, and that everyone in this Chamber should support this Government in that call? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772822 33 Cy 2026-09-29T13:42:20 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=742&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=742&l=en 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Mae'r Aelod yn hollol iawn. Mae'r gwendid sylfaenol yna yn y model yn gwneud penderfyniadau gwariant, p'un ai ar gyfer ardaloedd trefol neu wledig, yn anghymesur o annheg. Mae'n sicr yn wir y gall cymunedau gwledig wynebu costau a heriau ychwanegol wrth ddarparu gwasanaethau cyhoeddus. Mae'r adolygiad sydd yn digwydd rŵan yn ystyried teneurwydd poblogaeth ac elfen wledig cymdeithas ochr yn ochr ag amddifadedd a phwysau ehangach ar wasanaethau. Beth rydyn ni eisiau ei wneud ydy cadw strwythur mewn lle sydd yn adlewyrchu angen go iawn, a sicrhau bod Cymru gyfan yn gallu cael ymddiriedaeth yn yr hyn rydyn ni'n ei wneud o ran penderfyniadau gwariant mewn Llywodraeth. The Member is entirely right. That fundamental weakness in the model makes expenditure decisions, whether for urban or rural areas, disproportionately unfair. It's certainly true that rural communities can face additional costs and challenges in providing public services. The review that's ongoing is considering population sparsity and the rural element of society alongside deprivation and broader pressures on services. What we want to do is to keep a structure in place that reflects real need, and ensure that the whole of Wales can have trust in what we're doing in terms of expenditure decisions within Government. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772829 34 En 2026-09-29T13:43:15 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=797&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=797&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 8734 8734 Sam Rowlands AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8734 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8734 Rowlands, Sam First Minister, I certainly agree with the comments made by colleagues across the Chamber here so far, because local authorities, councils, and the work they do is the lifeblood of our communities, from the roads that we drive on to the schools that we send our children to. The funding formula is an important aspect of the ability to deliver these services. Another aspect of funding is through council tax rises. In my constituency, Fflint Wrecsam, the local authorities of Flintshire and Wrexham have made significant council tax rises over recent years because of having to fund those services that are vital to people, day in and day out. But I wonder, in considering funding for local authorities, what you think is an acceptable council tax rise for local authorities to make. Will you be considering putting a cap on local authorities in Wales? Brif Weinidog, rwy'n sicr yn cytuno â'r sylwadau y mae cyd-Aelodau ar draws y Siambr yma wedi'u gwneud hyd yn hyn, oherwydd awdurdodau lleol, cynghorau, a'r gwaith maen nhw'n ei wneud yw anadl einioes ein cymunedau, o'r ffyrdd rydyn ni'n gyrru arnyn nhw i'r ysgolion rydyn ni'n anfon ein plant iddyn nhw. Mae'r fformiwla ariannu yn agwedd bwysig ar y gallu i ddarparu'r gwasanaethau hyn. Agwedd arall ar gyllid yw trwy gynyddu'r dreth gyngor. Yn fy etholaeth i, Fflint Wrecsam, mae awdurdodau lleol sir y Fflint a Wrecsam wedi cynyddu’r dreth gyngor yn sylweddol yn ystod y blynyddoedd diwethaf oherwydd eu bod nhw'n gorfod ariannu'r gwasanaethau hynny sy'n hanfodol i bobl, ddydd ar ôl dydd. Ond tybed, wrth ystyried cyllid ar gyfer awdurdodau lleol, beth sy'n gynnydd derbyniol i awdurdodau lleol ei wneud i'r dreth gyngor, yn eich barn chi. A fyddwch chi'n ystyried rhoi cap ar awdurdodau lleol yng Nghymru? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772836 35 En 2026-09-29T13:44:05 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=847&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=847&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun It's very important that local authorities are able to make their own decisions on local taxation. I know I have never met a local councillor or a leader of a council who wants to raise council tax in a way that impacts their constituents more than is absolutely necessary. We made a decision around the deal on the budget with the previous Government that absolutely reflected the need to minimise council tax increases, in making sure that we were able to negotiate an agreement that made sure that there was a minimum 4 per cent uplift in order to limit council tax increases. Those decisions are best left for local representatives. That's an important principle. Mae'n bwysig iawn bod awdurdodau lleol yn gallu gwneud eu penderfyniadau eu hunain ar drethi lleol. Rwy'n gwybod nad wyf erioed wedi cwrdd â chynghorydd lleol nac arweinydd cyngor sydd eisiau cynyddu'r dreth gyngor mewn ffordd sy'n effeithio ar eu hetholwyr yn fwy nag sy'n hollol angenrheidiol. Fe wnaethon ni benderfyniad ynglŷn â'r cytundeb ar y gyllideb gyda'r Llywodraeth flaenorol a oedd yn adlewyrchu'n llwyr yr angen i leihau unrhyw gynnydd yn y dreth gyngor cymaint â phosibl, gan wneud yn siŵr ein bod ni'n gallu negodi cytundeb a oedd yn sicrhau bod cynnydd o 4 y cant o leiaf er mwyn cyfyngu ar gynnydd yn y dreth gyngor. Mae'n well gadael y penderfyniadau hynny i gynrychiolwyr lleol. Mae honno'n egwyddor bwysig. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772842 36 Cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister B Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau Questions Without Notice from the Party Leaders 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772843 37 Cy 2026-09-29T13:44:51 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=893&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=893&l=en 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Galwaf yn awr ar arweinwyr y pleidiau i holi'r Prif Weinidog. Yn gyntaf, arweinydd Reform UK, Helen Jenner. I now call on the party leaders to question the First Minister. First of all, leader of Reform UK, Helen Jenner. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772828 38 En 2026-09-29T13:45:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=902&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 12153 12153 Helen Jenner AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Leader of the Opposition Arweinydd yr Wrthblaid Jenner, Hellen Diolch, Lywydd. First Minister, following the serious incident involving an RAF Hawk aircraft on Ynys Môn last week, I'm sure you'll join me in paying tribute to the emergency services who responded so quickly, to the two air crew involved and to everybody at RAF Valley. First Minister, RAF Valley is one of the biggest employers on Ynys Môn, as you know, providing well over 1,000 jobs on the island. The humming of those jets flying overhead is the sound of freedom. In Wales, we are proud to play our part in the defence of the United Kingdom. This brings us greater national security and high-quality, high-skill jobs. I'm grateful to the brave veterans on these benches that I'm lucky to sit alongside as well. And I recognise the sacrifices made because both my brothers are currently serving in the armed forces. This weekend, you spoke at an independence rally in Aberystwyth. You've signed an agreement with separatists, and your programme for government seeks the power to hold a referendum. If you achieve your goal of ripping Wales out of the United Kingdom, what will happen to the people who work at RAF Valley, or any other military sites across Wales, for that matter? First Minister, who will defend our nation? Diolch, Lywydd. Brif Weinidog, yn dilyn y digwyddiad difrifol yn ymwneud ag awyren Hawk yr RAF ar Ynys Môn yr wythnos diwethaf, rwy'n siŵr y gwnewch chi'n ymuno â mi i dalu teyrnged i'r gwasanaethau brys a ymatebodd mor gyflym, i'r ddau griw awyr dan sylw ac i bawb yn RAF y Fali. Brif Weinidog, RAF y Fali yw un o'r cyflogwyr mwyaf ar Ynys Môn, fel y gwyddoch chi, gan ddarparu ymhell dros 1,000 o swyddi ar yr ynys. Sŵn rhyddid yw mwmian y jetiau hynny yn hedfan uwchben. Yng Nghymru, rydyn ni'n falch o chwarae ein rhan wrth amddiffyn y Deyrnas Unedig. Mae hyn yn dod â mwy o ddiogelwch cenedlaethol a swyddi ansawdd uchel, sgiliau uchel i ni. Rwy'n ddiolchgar i'r cyn-filwyr dewr ar y meinciau hyn rwyf yn ffodus i eistedd ochr yn ochr â nhw hefyd. Ac rwy'n cydnabod yr aberth sy'n cael ei wneud, oherwydd mae fy nau frawd yn gwasanaethu yn y lluoedd arfog ar hyn o bryd. Y penwythnos hwn, fe wnaethoch chi siarad mewn rali annibyniaeth yn Aberystwyth. Rydych chi wedi llofnodi cytundeb gydag ymwahanwyr, ac mae'ch rhaglen lywodraethu yn ceisio'r pŵer i gynnal refferendwm. Os byddwch chi'n cyflawni eich nod o rwygo Cymru oddi ar y Deyrnas Unedig, beth fydd yn digwydd i'r bobl sy'n gweithio yn RAF y Fali, neu unrhyw safleoedd milwrol eraill ledled Cymru, o ran hynny? Brif Weinidog, pwy fydd yn amddiffyn ein cenedl? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772845 39 En 2026-09-29T13:46:14 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=976&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=976&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I am grateful to the Member for drawing attention to the response at RAF Valley to the accident last week. I immediately contacted, through my office, the station commander at Valley to wish him and his team at Valley well at what was a very anxious time, and of course to wish a full and rapid recovery to the two airmen who ejected from the aircraft. I believe in defending Wales. Wales has a role to play, of course, within the defence of the United Kingdom. We owe a huge debt of gratitude to those who serve in our armed forces. My attitude will always be to seek ways of working together internationally to strengthen the way that we can step up to the threats that we face, not least from Russia, with the aggression shown towards our European partners, Ukraine. Rwy'n ddiolchgar i'r Aelod am dynnu sylw at yr ymateb yn RAF y Fali i'r ddamwain yr wythnos diwethaf. Fe gysylltais i ar unwaith, trwy fy swyddfa, â chadlywydd yr orsaf yn y Fali i ddymuno'n dda iddo ef a'i dîm yn y Fali ar adeg pan oedd pryder mawr, ac wrth gwrs i ddymuno gwellhad llawn a chyflym i'r ddau awyrenwr a gafodd eu hymdaflu o'r awyren. Rwy'n credu mewn amddiffyn Cymru. Mae gan Gymru rôl i'w chwarae, wrth gwrs, wrth amddiffyn y Deyrnas Unedig. Rydyn ni'n ddyledus iawn i'r rhai sy'n gwasanaethu yn ein lluoedd arfog. Fy agwedd bob amser fydd chwilio am ffyrdd o weithio gyda'n gilydd yn rhyngwladol i gryfhau'r ffordd y gallwn ni ymateb i'r bygythiadau rydyn ni’n eu hwynebu, yn enwedig gan Rwsia, gyda'r ymosodedd sy'n cael ei ddangos tuag at ein partneriaid Ewropeaidd, Wcráin. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772851 40 En 2026-09-29T13:47:20 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=1042&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=1042&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 12153 12153 Helen Jenner AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Jenner, Hellen Reform will never be reckless when it comes to defending our nation, and we believe in a strong Wales in a strong United Kingdom. Speaking of large employers in Wales, First Minister, last week we learned that Legal & General, a firm that employs over 2,000 people here in Wales, is set to cut 1,000 jobs across their UK operations and also that Admiral, which has its headquarters here in Cardiff, our only FTSE 100 company, is cutting 500 jobs. Considering you've had more than one meeting with Andy Burnham, I'd be interested to know what representations you've made to him on behalf of large-scale employers here in Wales, because this Siambr assumes that your conversations have included more than just constitutional matters, like getting on with the day job: safeguarding Welsh jobs, lowering NHS waiting lists, improving our education standards and backing our family farms. The people of Wales will rightly question your priorities. When will you stop turning the dial on divisive constitutional politics and instead focus on the task at hand, which is what you've been elected to do by the people of Wales? Ni fydd Reform byth yn fyrbwyll pan ddaw i amddiffyn ein cenedl, ac rydyn ni'n credu mewn Cymru gref mewn Teyrnas Unedig gref. Wrth sôn am gyflogwyr mawr yng Nghymru, Brif Weinidog, yr wythnos diwethaf fe wnaethon ni ddysgu bod Legal & General, cwmni sy'n cyflogi dros 2,000 o bobl yma yng Nghymru, yn bwriadu cael gwared ar 1,000 o swyddi ar draws ei weithrediadau yn y DU a hefyd fod Admiral, sydd â'i bencadlys yma yng Nghaerdydd, ein hunig gwmni FTSE 100, yn cael gwared ar 500 o swyddi. O ystyried eich bod chi wedi cael mwy nag un cyfarfod ag Andy Burnham, byddai gen i ddiddordeb mewn gwybod pa sylwadau rydych chi wedi'u gwneud iddo ar ran cyflogwyr mawr yma yng Nghymru, oherwydd mae'r Siambr hwn yn tybio bod eich sgyrsiau wedi cynnwys mwy na dim ond materion cyfansoddiadol, fel bwrw ymlaen â'r gwaith bob dydd: diogelu swyddi yng Nghymru, lleihau rhestrau aros y GIG, gwella'n safonau addysg a chefnogi ein ffermydd teuluol. Bydd pobl Cymru yn iawn i gwestiynu eich blaenoriaethau. Pryd fyddwch chi'n rhoi'r gorau i hybu gwleidyddiaeth gyfansoddiadol rwygol ac, yn hytrach, canolbwyntio ar y dasg dan sylw, sef yr hyn rydych chi wedi cael eich ethol i'w wneud gan bobl Cymru? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772854 41 En 2026-09-29T13:48:22 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=1104&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=1104&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I shall share with the Member a copy of our programme for government again, which emphasises the way that my Government is dealing every day with the issues that we face on health, on education, on housing, on child poverty, on helping the Welsh family farm. That is the focus of this Government, whilst at the same time focusing on an ambition that we have for Wales. There's an obsession on the Reform benches with talking Wales down. My discussions with Andy Burnham have all been about talking Wales up and how we can seek co-operation to make sure that we grow the Welsh economy to bring real prosperity to all parts of Wales, something that Reform are clearly not interested in.  Fe wnaf i rannu gyda'r Aelod gopi o'n rhaglen lywodraethu eto, sy'n pwysleisio'r ffordd y mae fy Llywodraeth yn ymdrin bob dydd â'r materion rydyn ni'n eu hwynebu ar iechyd, ar addysg, ar dai, ar dlodi plant, ar helpu ffermydd teuluol yng Nghymru. Dyna ffocws y Llywodraeth hon, ac ar yr un pryd rydyn ni'n canolbwyntio ar uchelgais sydd gennym ni i Gymru. Mae obsesiwn ar feinciau Reform i ddifrïo Cymru. Mae fy nhrafodaethau gydag Andy Burnham i gyd wedi bod yn ymwneud â chanu clodydd Cymru a sut allwn ni geisio cydweithredu i wneud yn siŵr ein bod ni'n tyfu economi Cymru i ddod â ffyniant go iawn i bob rhan o Gymru, rhywbeth nad oes gan Reform ddiddordeb ynddo yn amlwg. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772857 42 En 2026-09-29T13:49:02 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=1144&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=1144&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 12153 12153 Helen Jenner AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12153 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12153 Jenner, Hellen Nobody on our benches is talking Wales down. We believe in a strong Wales in a strong United Kingdom. We have to remember as well that recently, in a poll commissioned by YesCymru, two thirds of people who responded said they did not want an independent Wales. They don't want to be ripped out of the United Kingdom. You have to bear that in mind. It was a YesCymru poll. You failed to pass your first budget, First Minister, and I'm sure you've learned that, in a minority Government, you have to work with parties around this Chamber to have a hope of passing your financial measures and staying in government. Instead of signing pacts with dangerous separatists, instead of preaching to the converted at independence rallies, you should be making calls to the leaders and finance spokespeople in this Chamber to bring consensus. We have made it clear that we'll vote for a budget that puts the people of Wales first: no more money going overseas; no more cash for trees in Africa. Your priorities are frankly insulting. The so-called Party of Wales would rather spend the people of Wales’s taxes in Uganda than here at home on our nursing graduates who have been left without jobs and on Welsh pupils with additional learning needs. When will you put aside your personal pet projects and put the people of Wales first? Does neb ar ein meinciau ni yn difrïo Cymru. Rydyn ni'n credu mewn Cymru gref mewn Teyrnas Unedig gref. Mae'n rhaid i ni gofio hefyd, mewn pôl a gomisiynwyd gan YesCymru yn ddiweddar, fod dwy ran o dair o'r bobl a ymatebodd wedi dweud nad oedden nhw eisiau Cymru annibynnol. Dydyn nhw ddim eisiau cael eu rhwygo allan o'r Deyrnas Unedig. Mae'n rhaid i chi gadw hynny mewn cof. Pôl YesCymru oedd e. Fe wnaethoch chi fethu â phasio eich cyllideb gyntaf, Brif Weinidog, ac rwy'n siŵr eich bod chi wedi dysgu, mewn Llywodraeth leiafrifol, fod yn rhaid i chi weithio gyda phleidiau o amgylch y Siambr hon i fod ag unrhyw obaith o basio eich mesurau ariannol a pharhau mewn llywodraeth. Yn hytrach na llofnodi cytundebau gydag ymwahanwyr peryglus, yn hytrach na dwyn perswâd ar y rhai sydd eisoes wedi'u perswadio mewn ralïau annibyniaeth, fe ddylech chi fod yn gwneud galwadau i arweinwyr a llefarwyr cyllid y Siambr hon i ddod â chonsensws. Rydyn ni wedi'i gwneud yn glir y byddwn ni'n pleidleisio dros gyllideb sy'n rhoi pobl Cymru yn gyntaf: dim mwy o arian yn mynd dramor; dim mwy o arian ar gyfer coed yn Affrica. A bod yn onest, mae eich blaenoriaethau yn sarhaus. Byddai'n well gan Blaid Cymru fel y'i gelwir wario trethi pobl Cymru yn Uganda yn hytrach nag yma gartref ar ein graddedigion nyrsio sydd wedi'u gadael heb swyddi ac ar ddisgyblion yng Nghymru sydd ag anghenion dysgu ychwanegol. Pryd fyddwch chi'n rhoi eich hoff brosiectau personol o'r neilltu a rhoi pobl Cymru yn gyntaf? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772815 43 En 2026-09-29T13:50:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=1202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=1202&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772816 44 En 2026-09-29T13:50:19 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=1221&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=1221&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun It's interesting that the Member chooses to talk about the constitution at every possible opportunity. It's as if she is somehow obsessed with this, while this Government is getting on with the job of governing Wales. Maybe she doesn't like the fact that we're able to deal with the issues that matter to the people of Wales, day in, day out. She talks about insulting the people of Wales. We can see under her leadership already this lurch to the right. The fact that she didn't condemn the appalling comments from the shadow Minister without portfolio—without principles, without any shame—says so much about her leadership of Reform in Wales. Mae'n ddiddorol bod yr Aelod yn dewis siarad am y cyfansoddiad ar bob cyfle posibl. Mae fel pe bai ganddi obsesiwn â hyn rywsut, tra bod y Llywodraeth hon yn bwrw ymlaen â'r gwaith o lywodraethu Cymru. Efallai dydy hi ddim yn hoffi'r ffaith ein bod ni'n gallu ymdrin â'r materion sy'n bwysig i bobl Cymru, ddydd ar ôl dydd. Mae hi'n sôn am sarhau pobl Cymru. Gallwn ni weld yn barod, o dan ei harweinyddiaeth hi, y naid hon i'r dde. Mae'r ffaith wnaeth hi ddim condemnio'r sylwadau erchyll gan Weinidog yr wrthblaid heb bortffolio—heb egwyddorion, heb unrhyw gywilydd—yn dweud cymaint am ei harweinyddiaeth o Reform yng Nghymru. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772830 45 Cy 2026-09-29T13:51:00 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=1262&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=1262&l=en 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Arweinydd Llafur Cymru, Ken Skates. Leader of Welsh Labour, Ken Skates. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772832 46 En 2026-09-29T13:51:02 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=1264&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=1264&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 267 267 Ken Skates AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=267 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267 Leader of Welsh Labour Arweinydd Llafur Cymru Skates, Ken Dioch, Lywydd. First Minister, there is mounting uncertainty over the future of Flying Start, amplified this week when councils across Wales were told different things about its future. Can you confirm whether today's Flying Start programme has a future under Plaid Cymru, or will your party do to it what the Tories did to Sure Start in England? Diolch, Lywydd. Brif Weinidog, mae ansicrwydd cynyddol ynglŷn â dyfodol Dechrau'n Deg, a waethygwyd yr wythnos hon pan gafodd cynghorau ledled Cymru wybod pethau gwahanol am ei dyfodol. Allwch chi gadarnhau a oes gan y rhaglen Dechrau'n Deg sydd ohoni ddyfodol o dan Blaid Cymru, neu a fydd eich plaid yn gwneud iddi hi yr hyn y gwnaeth y Torïaid i Sure Start yn Lloegr? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772834 47 En 2026-09-29T13:51:26 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=1288&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=1288&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I think it's useful to be having this conversation in public here to explain, once again, that our intention is to build significantly on what has already been delivered through Flying Start. The Labour leader has often criticised us for being too ambitious in our plans for the roll-out of childcare. We don't apologise for that ambition, but it does mean building on Flying Start, which has helped many families in poverty. There are more families in poverty not being helped by Flying Start than those who are being helped by Flying Start. We say let's help them all. And there's a real danger, I think, in the Labour leader here focusing too much on a name. We want to focus on helping families the length and breadth of Wales, and that is what this Government's plans are all about. And it's the same with ALN. We have plans in place that we have put on the table, and I again invite the Labour leader to work with us on that, because it's about building on issues that are important to families. My finance Minister has written today to all the party leaders here in the Senedd asking to come together, asking for co-operation. There is still a small window to get out through that door the £40 million on the table that Mark Drakeford suggests you should have taken. It's still an offer, and it's a genuine offer to work co-operatively with you to get that money spent. Rwy'n credu ei bod hi'n ddefnyddiol cael y sgwrs hon yn gyhoeddus yma i esbonio, unwaith eto, mai ein bwriad yw datblygu'n sylweddol ar yr hyn sydd eisoes wedi'i gyflawni trwy Dechrau'n Deg. Mae'r arweinydd Llafur wedi ein beirniadu'n aml am fod yn rhy uchelgeisiol yn ein cynlluniau ar gyfer cyflwyno gofal plant. Dydyn ni ddim yn ymddiheuro am yr uchelgais honno, ond mae yn golygu adeiladu ar Dechrau'n Deg, sydd wedi helpu llawer o deuluoedd mewn tlodi. Mae mwy o deuluoedd mewn tlodi nad ydyn nhw'n cael eu helpu gan Dechrau'n Deg na'r rhai sy'n cael eu helpu gan Dechrau'n Deg. Rydyn ni'n dweud gadewch i ni eu helpu nhw i gyd. Ac mae yna berygl gwirioneddol, rwy'n credu, fod yr arweinydd Llafur yma yn canolbwyntio gormod ar enw. Rydyn ni eisiau canolbwyntio ar helpu teuluoedd ar hyd a lled Cymru, a dyna yw hanfod cynlluniau'r Llywodraeth hon. Ac mae'r un peth gydag ADY. Mae gennym ni gynlluniau ar waith rydyn ni wedi'u rhoi ar y bwrdd, ac rwy'n gwahodd yr arweinydd Llafur unwaith eto i weithio gyda ni ar hynny, oherwydd mae'n ymwneud ag adeiladu ar faterion sy'n bwysig i deuluoedd. Mae fy Ngweinidog cyllid wedi ysgrifennu heddiw at arweinwyr pob plaid yma yn y Senedd yn gofyn am ddod at ein gilydd, yn gofyn am gydweithrediad. Mae ffenestr fach o hyd i gael drwy'r drws y £40 miliwn hwnnw sydd ar y bwrdd, y mae Mark Drakeford yn awgrymu y dylech chi fod wedi ei gymryd. Mae'n dal i fod yn gynnig, ac mae'n gynnig gwirioneddol i weithio ar y cyd â chi i wario'r arian hwnnw. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772841 48 En 2026-09-29T13:52:51 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=1373&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=1373&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 267 267 Ken Skates AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=267 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267 Skates, Ken First Minister, it's still not enough. We've heard your concerns over many weeks about public finance, which begs the question why you'd squander public money on rebranding Flying Start if the only threat is to its name. But I'd like to turn to national security. Welsh Government Ministers have to rely on the intelligence of others, and that's because there is no significant intelligence-gathering capability here in Wales. And yet we are obviously, given the news that we've seen this week, being watched very carefully and targeted by Russian and other intelligence agencies, as well as many others who seek to break us. In the interest of national security and in the interest of standing up for the people of Wales, could I ask whether you and indeed the leaders of other groups in this Chamber would agree to receive a comprehensive briefing from intelligence chiefs in the UK defence forces over the specific scale and breadth of threats facing Wales and its people? Brif Weinidog, nid yw'n ddigon o hyd. Rydyn ni wedi clywed eich pryderon am gyllid cyhoeddus dros wythnosau lawer, sy'n codi'r cwestiwn pam y byddech chi'n gwastraffu arian cyhoeddus ar ailfrandio Dechrau'n Deg os mai'r unig fygythiad iddi yw ei henw. Ond hoffwn i droi at ddiogelwch cenedlaethol. Mae'n rhaid i Weinidogion Llywodraeth Cymru ddibynnu ar wybodaeth pobl eraill, ac mae hynny oherwydd nad oes gallu sylweddol i gasglu gwybodaeth yma yng Nghymru. Ac eto, yn amlwg, o ystyried y newyddion rydyn ni wedi'i weld yr wythnos hon, yn cael ein gwylio'n ofalus iawn ac yn cael ein targedu gan asiantaethau cudd-wybodaeth Rwsia ac asiantaethau cudd-wybodaeth eraill, yn ogystal â llawer o bobl eraill sy'n ceisio ein torri ni. Er budd diogelwch cenedlaethol ac er budd sefyll dros bobl Cymru, a gaf fi ofyn a fyddech chi, ac yn wir arweinwyr grwpiau eraill yn y Siambr hon, yn cytuno i gael sesiwn friffio gynhwysfawr gan benaethiaid cudd-wybodaeth yn lluoedd amddiffyn y DU ynghylch maint ac ehangder penodol y bygythiadau sy'n wynebu Cymru a'i phobl? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772849 49 En 2026-09-29T13:54:01 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=1443&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=1443&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun As the Member would expect, I do indeed receive briefings when it comes to matters that are of concern in terms of the resilience of Wales. I have spoken here on a number of occasions about the way I have approached the whole question of resilience. That means working with intelligence partners, who I have met in various fora. It means working with COBRA, where I have attended in person. It means working with the Ministry of Defence and all the relevant partners that we need to be working with to make sure that our defence and the values that are so important to us are protected from those international forces that seek to undermine us. I would hope that all of us can agree that these are matters on which there isn't a sheet of paper between us. Fel y byddai'r Aelod yn ei ddisgwyl, rydw i yn cael sesiynau briffio pan ddaw hi i faterion sy'n peri pryder o ran cydnerthedd Cymru. Rwyf wedi siarad yma ar sawl achlysur am y ffordd rwyf wedi mynd i'r afael â'r holl gwestiwn o gydnerthedd. Mae hynny'n golygu gweithio gyda phartneriaid cudd-wybodaeth, yr wyf wedi cwrdd â nhw mewn amrywiol fforymau. Mae'n golygu gweithio gyda COBRA, yr wyf wedi'i fynychu'n bersonol. Mae'n golygu gweithio gyda'r Weinyddiaeth Amddiffyn a'r holl bartneriaid perthnasol y mae angen i ni fod yn gweithio gyda nhw i sicrhau bod ein hamddiffyniad a'r gwerthoedd sydd mor bwysig i ni yn cael eu diogelu rhag y grymoedd rhyngwladol hynny sy'n ceisio ein tanseilio. Byddwn i'n gobeithio y gall pob un ohonom gytuno bod y rhain yn faterion lle nad oes trwch blewyn rhyngom. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772825 50 En 2026-09-29T13:55:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=1502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=1502&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772826 51 Cy 2026-09-29T13:55:10 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=1512&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=1512&l=en 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Darren Millar. Leader of the Welsh Conservatives, Darren Millar. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772827 52 En 2026-09-29T13:55:13 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=1515&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=1515&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Leader of the Welsh Conservatives Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig Millar, Darren Diolch, Lywydd. First Minister, I hope you enjoyed your visit to Aberystwyth over the weekend. How do you feel to have recruited Russian Foreign Minister Sergey Lavrov to your campaign to break up the United Kingdom? As you know, he's been gleefully speaking about the prospects of referendums on the future of the UK, especially following your meeting with Sinn Féin and the Scottish National Party two weeks ago, which I believe was all over Russian tv. Are you pleased to have Putin's Russia cheerleading on this independence mission that you've set yourself on, or do you finally realise the folly of focusing on that issue and the constitutional navel-gazing, rather than cracking on with improving our sliding educational standards, getting to grips with the crisis in our NHS and trying to fire up the Welsh economy? Diolch, Lywydd. Brif Weinidog, gobeithio gwnaethoch chi fwynhau eich ymweliad ag Aberystwyth dros y penwythnos. Sut ydych chi'n teimlo o fod wedi recriwtio Gweinidog Tramor Rwsia, Sergey Lavrov, i'ch ymgyrch i chwalu'r Deyrnas Unedig? Fel y gwyddoch chi, mae e wedi bod yn siarad yn llawen am y rhagolygon o refferenda ar ddyfodol y DU, yn enwedig yn dilyn eich cyfarfod gyda Sinn Féin a Phlaid Genedlaethol yr Alban bythefnos yn ôl, y credaf iddo gael sylw mawr ar y teledu yn Rwsia. Ydych chi'n falch o gael Rwsia Putin yn cymeradwyo'r genhadaeth annibyniaeth hon rydych wedi gosod eich hun arni, neu a ydych chi'n sylweddoli o'r diwedd ffolineb canolbwyntio ar y mater hwnnw a'r bogailsyllu cyfansoddiadol, yn hytrach na bwrw ymlaen â gwella'n safonau addysgol sy'n llithro, mynd i'r afael â'r argyfwng yn ein GIG a cheisio tanio economi Cymru? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772833 53 En 2026-09-29T13:56:09 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=1571&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=1571&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I welcome Darren Millar to join me in making the case for Wales's future the next time I have the opportunity to do so. Wales's constitutional future is a matter for the people of Wales. It isn't for the Kremlin to endorse, to oppose or to exploit. The leader of the Conservative group—along with the Secretary of State for Wales, I should say, because they are on the same page, it seems—may wish to reflect on the wisdom of quoting a Kremlin propagandist in order to pursue their unionist agenda here. I have visited Kyiv with the leader of the Conservative group here in the Senedd, because we believe in the right of self-determination for the people of Ukraine. It so happens that I also believe in the right of self-determination for the people of Wales. Mae croeso i Darren Millar ymuno â mi i ddadlau'r achos dros ddyfodol Cymru y tro nesaf y bydd gen i'r cyfle i wneud hynny. Mater i bobl Cymru yw dyfodol cyfansoddiadol Cymru. Dydy e ddim yn fater i'r Kremlin ei gymeradwyo, ei wrthwynebu na'i ecsbloetio. Efallai yr hoffai arweinydd y grŵp Ceidwadol—ynghyd ag Ysgrifennydd Gwladol Cymru, y dylwn i ddweud, oherwydd mae'n ymddangos eu bod nhw ar yr un dudalen—fyfyrio ar ddoethineb dyfynnu propagandydd y Kremlin i ddilyn eu hagenda unoliaethol yma. Rwyf wedi ymweld â Kyiv gydag arweinydd y grŵp Ceidwadol yma yn y Senedd, oherwydd rydyn ni'n credu yn yr hawl i hunanbenderfyniad ar gyfer pobl Wcráin. Mae'n digwydd fy mod i hefyd yn credu yn yr hawl i hunanbenderfyniad ar gyfer pobl Cymru. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772837 54 En 2026-09-29T13:57:13 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=1635&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=1635&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren First Minister, before the last election to the Senedd, you told the people of Wales that the election was not going to be about independence. Yet since that election, you have done everything to make this Senedd about the issue of independence. You either clearly didn't get the memo that you wrote yourself, or you deliberately misled the people of Wales and tried to get them to vote for Plaid by seeking to dampen down your aspirations for an independent Wales. Prior to going to those polls in May, back in March, this Senedd—the previous Senedd rather, but the Welsh Parliament—passed legislation. We passed legislation to prevent people lying during election periods. I would remind you that you and your party voted in support of that legislation, and yet still went on to say, 'It's nothing to do with independence, this election', and bark on about it ever since you've arrived back in this place. When I looked at the scenes on the tv over the weekend, I saw YesCymru claiming that 8,000 people were in attendance at the rally in Aberystwyth—that's a figure, by the way, that I take with a large dose of Halen Môn salt; I'm not really sure it was true. But even if I were to accept that number, do you know the figures that are in my mind? The figures that are in my mind are the 709,000 on an NHS waiting list and the 1 million people in Wales who don't have an NHS dentist. When will you show the same passion and drive to get to grips with those issues as you do for this matter of independence? Brif Weinidog, cyn yr etholiad diwethaf i'r Senedd, fe ddywedoch chi wrth bobl Cymru nad oedd yr etholiad yn mynd i fod yn ymwneud ag annibyniaeth. Ond ers yr etholiad hwnnw, rydych chi wedi gwneud popeth i wneud annibyniaeth yn fater i'r Senedd hon. Yn amlwg, naill ai fe gawsoch chi ddim y memo y gwnaethoch chi ei ysgrifennu eich hun, neu fe wnaethoch chi gamarwain pobl Cymru yn fwriadol a cheisio eu cael nhw i bleidleisio dros Blaid Cymru drwy geisio gwanhau eich dyheadau am Gymru annibynnol. Cyn y bleidlais honno ym mis Mai, nôl ym mis Mawrth, fe basiodd y Senedd hon—y Senedd flaenorol, yn hytrach, ond Senedd Cymru—ddeddfwriaeth. Fe wnaethon ni basio deddfwriaeth i atal pobl rhag dweud celwydd yn ystod cyfnodau etholiadol. Hoffwn eich atgoffa eich bod chi a'ch plaid wedi pleidleisio o blaid y ddeddfwriaeth honno, ac eto aethoch chi ymlaen i ddweud, 'Does gan yr etholiad hwn ddim byd i'w wneud ag annibyniaeth', a bloeddio am y peth byth ers i chi ddod yn ôl i'r lle hwn. Pan wyliais i'r golygfeydd ar y teledu dros y penwythnos, fe welais i YesCymru yn honni bod 8,000 o bobl yn bresennol yn y rali yn Aberystwyth—mae hwnnw'n ffigur, gyda llaw, yr wyf yn ei gymryd gyda phinsiad mawr o Halen Môn; dydw i ddim yn siŵr a oedd e'n wir i fod yn onest. Ond hyd yn oed pe bawn i'n derbyn y rhif hwnnw, ydych chi'n gwybod y ffigurau rydw i'n meddwl amdanyn nhw? Y ffigurau rydw i'n meddwl amdanyn nhw yw'r 709,000 ar restr aros y GIG a'r 1 filiwn o bobl yng Nghymru nad oes ganddyn nhw ddeintydd y GIG. Pryd wnewch chi ddangos yr un angerdd a'r un awydd i fynd i'r afael â'r materion hynny ag yr ydych chi'n ei wneud ar gyfer y mater hwn o annibyniaeth? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772850 55 En 2026-09-29T13:58:56 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=1738&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=1738&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I feel as if there's an attempt every week to draw a big rabbit out of a hat that the leader of Plaid Cymru believes in independence for Wales. That doesn't come as a surprise—the fact that the leader of Plaid Cymru, which has campaigned for the right of the people of Wales to decide their own future for 100 years, should give up a couple of hours on a Saturday afternoon to make that case. Because I happen to have a higher level of ambition and belief in my nation than the leader of the Conservatives, who is in cahoots with the leader of Labour and the leader of Reform. We have in Plaid Cymru a Government that persuaded the people of Wales that we need to step up a gear. But this term in Government isn't about putting forward a referendum on independence. It's not. But is it about making the case for what Wales could be? The people of Wales responded in saying, 'You know what? No, we're not quite with you yet; there's been a massive increase in support for independence, but we're not with you yet.' I get that completely. 'But we like your belief in Wales and we believe that if you believe in Wales that much, you will do everything with the tools that you have now to improve standards on health, to raise education standards, to create jobs in every part of Wales.' That is precisely what this Government has started doing from day one, and I invite him to pay closer attention to that bread-and-butter work that we are doing in this Government. Rwy'n teimlo fel pe bai ymgais bob wythnos i dynnu cwningen fawr allan o het bod arweinydd Plaid Cymru yn credu mewn annibyniaeth i Gymru. Dydy hynny ddim yn syndod—y ffaith bod arweinydd Plaid Cymru, sydd wedi ymgyrchu dros hawl pobl Cymru i benderfynu ar eu dyfodol eu hunain ers 100 mlynedd, yn neilltuo cwpl o oriau ar brynhawn Sadwrn i ddadlau'r achos hwnnw. Oherwydd mae gen i lefel uwch o uchelgais a chred yn fy ngwlad nag arweinydd y Ceidwadwyr, sydd law yn llaw ag arweinydd Llafur ac arweinydd Reform. Mae gennym ni ym Mhlaid Cymru Lywodraeth a berswadiodd pobl Cymru fod angen i ni ddechrau gwneud yn well. Ond dydy'r tymor hwn yn y Llywodraeth ddim yn ymwneud â chynnig refferendwm ar annibyniaeth. Dydy e ddim. Ond ydy e'n ymwneud â dadlau'r achos dros yr hyn y gallai Cymru fod? Ymatebodd pobl Cymru gan ddweud, 'Wyddoch chi beth? Na, dydyn ni ddim gyda chi eto; mae cynnydd enfawr wedi bod yn y gefnogaeth i annibyniaeth, ond dydyn ni ddim gyda chi eto.' Rwy'n deall hynny'n llwyr. 'Ond rydyn ni'n hoffi'r ffaith eich bod chi'n credu yng Nghymru ac rydyn ni'n credu, os ydych chi'n credu yng Nghymru cymaint, y byddwch chi'n gwneud popeth gyda'r adnoddau sydd gennych chi nawr i wella safonau iechyd, i godi safonau addysg, i greu swyddi ym mhob rhan o Gymru.' Dyna'n union beth mae'r Llywodraeth hon wedi dechrau ei wneud o'r diwrnod cyntaf, ac rwy'n ei wahodd e i roi mwy o sylw i'r gwaith bara menyn hwnnw rydyn ni'n ei wneud yn y Llywodraeth hon. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772811 56 En 2026-09-29T14:00:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=1802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=1802&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772846 57 En 2026-09-29T14:01:01 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=1863&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=1863&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772888 58 En 2026-09-29T14:01:39 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=1901&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=1901&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772889 59 En 2026-09-29T14:01:40 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=1902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=1902&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772838 60 Cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister B Lleoliadau Cerddoriaeth Music Venues 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772839 61 Cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister O 350 350 Marc Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=350 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=350 Jones, Marc 3. Sut mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi lleoliadau cerddoriaeth annibynnol a llawr gwlad i ffynnu? OQ64587 3. How is the Welsh Government supporting independent and grass-roots music venues to thrive? OQ64587 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772840 62 En 2026-09-29T14:00:38 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=1840&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=1840&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Grass-roots music venues are vital to Wales's music sector and to developing the next generation of Welsh talent. Through Creative Wales, we provide direct capital investment to help venues become more sustainable, and work closely with the Music Venue Trust. Eligible grass-roots music venues can now also benefit from the Welsh Government's recently announced support through the non-domestic rates system too. Mae lleoliadau cerddoriaeth llawr gwlad yn hanfodol i'r sector cerddoriaeth yng Nghymru ac i ddatblygu'r genhedlaeth nesaf o dalent Cymreig. Trwy Cymru Greadigol, rydyn ni'n darparu buddsoddiad cyfalaf uniongyrchol i helpu lleoliadau i ddod yn fwy cynaliadwy, ac rydyn ni'n gweithio'n agos gyda'r Ymddiriedolaeth Lleoliadau Cerddoriaeth. Gall lleoliadau cerddoriaeth llawr gwlad cymwys elwa hefyd nawr ar gymorth gan Lywodraeth Cymru a gyhoeddwyd yn ddiweddar trwy'r system ardrethi annomestig hefyd. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772844 63 En 2026-09-29T14:00:59 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=1861&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=1861&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 350 350 Marc Jones AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=350 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=350 Jones, Marc Diolch, Brif Weinidog. I'd like to declare an interest as co-founder of Saith Seren, an independent music venue. Many grass-roots venues are struggling. We've seen the closure of some much-loved venues across Cymru. We must do more to support this sector. As you mentioned, the 30 per cent business rates cut is a huge step in that direction. It's a great start, but there are more steps that can be taken, I believe, by the UK Government. Last week, I attended an event with Music Venue Trust, which highlighted the issue of value added tax. In my constituency, we've got some great grass-roots music venues, such as The Rockin' Chair in Wrexham and the Tivoli in Buckley. I'm sure you're familiar with both. They provide opportunities for artists to grow and to support creative and economic growth. However, VAT rates are a significant pressure on these venues. In light of this, does the First Minister agree with me that we must urge the UK Government not only to review the VAT threshold faced by this sector, but also to consider a zero-VAT rate on ticket sales? Diolch, Brif Weinidog. Hoffwn ddatgan buddiant fel cyd-sylfaenydd Saith Seren, lleoliad cerddoriaeth annibynnol. Mae llawer o leoliadau llawr gwlad yn ei chael hi'n anodd. Rydyn ni wedi gweld rhai lleoliadau poblogaidd ledled Cymru yn cau. Mae'n rhaid i ni wneud mwy i gefnogi'r sector hwn. Fel y sonioch, mae'r toriad o 30 y cant mewn ardrethi busnes yn gam enfawr i'r cyfeiriad hwnnw. Mae'n ddechrau gwych, ond mae mwy o gamau y gallant gael eu cymryd, rwy'n credu, gan Lywodraeth y DU. Yr wythnos diwethaf, fe fynychais i ddigwyddiad gyda'r Ymddiriedolaeth Lleoliadau Cerddoriaeth, a dynnodd sylw at y mater o dreth ar werth. Yn fy etholaeth i, mae gennym ni rai lleoliadau cerddoriaeth llawr gwlad gwych, fel The Rockin' Chair yn Wrecsam a'r Tivoli ym Mwcle. Rwy'n siŵr eich bod chi'n gyfarwydd â'r ddau. Maen nhw'n rhoi cyfleoedd i artistiaid dyfu ac i gefnogi twf creadigol ac economaidd. Fodd bynnag, mae cyfraddau TAW yn bwysau sylweddol ar y lleoliadau hyn. Yng ngoleuni hyn, a yw'r Prif Weinidog yn cytuno â mi fod yn rhaid i ni annog Llywodraeth y DU nid yn unig i adolygu'r trothwy TAW sy'n wynebu'r sector hwn, ond hefyd i ystyried cyfradd TAW o sero ar werthiannau tocynnau? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772852 64 En 2026-09-29T14:02:06 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=1928&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=1928&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun It's good to hear that the Tivoli is still there. It's about a quarter of a century, I think, since I was there—a great venue. I welcome the Member's support to the campaign, and agree that it's vital that we look at all options to help the viability of our music venues, to encourage economic growth. We recognise the financial pressures, of course, facing venues and the live music sector; that's why we have introduced our new rates relief for this very important sector. I declare an interest as somebody who has played on many a stage myself and realises the value of these venues. But VAT policy, of course, is a reserved matter. We recognise the concerns raised by the sector around both the VAT registration threshold and the VAT applied to ticket sales and the impact that these absolutely can have on the sustainability of grass-roots venues, but those actions will need to be taken by the UK Government. We will continue, of course, to engage with the sector, including Music Venue Trust, and ensure that the issues facing grass-roots venues in Wales genuinely are understood and represented in our discussions, also, with the UK Government. Mae'n dda clywed bod y Tivoli dal yno. Mae'n tua chwarter canrif, rwy'n credu, ers i mi fod yno—lleoliad gwych. Rwy'n croesawu cefnogaeth yr Aelod i'r ymgyrch, ac yn cytuno ei bod hi'n hanfodol ein bod ni'n ystyried pob opsiwn i helpu hyfywedd ein lleoliadau cerddoriaeth, i annog twf economaidd. Rydyn ni'n cydnabod y pwysau ariannol, wrth gwrs, sy'n wynebu lleoliadau a'r sector cerddoriaeth fyw; dyna pam ein bod ni wedi cyflwyno ein rhyddhad ardrethi newydd ar gyfer y sector pwysig iawn hwn. Rwy'n datgan diddordeb fel rhywun sydd wedi chwarae ar nifer o lwyfannau fy hun ac sy'n sylweddoli gwerth y lleoliadau hyn.  Ond mae polisi TAW, wrth gwrs, yn fater a gedwir yn ôl. Rydyn ni'n cydnabod y pryderon y mae'r sector wedi'u codi ynghylch y trothwy cofrestru TAW a'r TAW sy'n cael ei rhoi ar werthiannau tocynnau a'r effaith y gall y rhain eu cael yn sicr ar gynaliadwyedd lleoliadau llawr gwlad, ond bydd angen i'r camau hynny gael eu cymryd gan Lywodraeth y DU. Byddwn ni'n parhau, wrth gwrs, i ymgysylltu â'r sector, gan gynnwys yr Ymddiriedolaeth Lleoliadau Cerddoriaeth, ac i sicrhau bod y materion sy'n wynebu lleoliadau llawr gwlad yng Nghymru yn cael eu deall go iawn a'u cynrychioli yn ein trafodaethau, hefyd, gyda Llywodraeth y DU. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772861 65 En 2026-09-29T14:03:14 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=1996&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=1996&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 12182 12182 Louise Emery AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12182 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12182 Emery, Louise I'm glad you brought up this question about music venues, because they are struggling. I want to talk about Arts Council Wales's core funding. Grass-roots music venues seem to get nothing from that, whereas other music genres, like opera, can receive millions of pounds. So, the same system that subsidises theatres and galleries without question tells our small venues that they're commercial operations and they must fend for themselves. We've talked about some of the clubs that are still going, but some have failed—Central Station in Wrexham, TJ's in Newport and Barfly in Cardiff. This month, Tramshed missed out on rates relief by £4,000. Just because business returned to normal after COVID, it doesn't mean they're making more money now. Every business supports the 30 per cent business rates cut, and we support that here, but these small venues are not taking advantage of that because they're just slightly over the threshold, and we really risk an effect on young Welsh talent. So, I'd like to ask you: can you think about replacing the cliff edge with a taper and commit to parity of esteem for grass-roots music venues? Diolch. Rwy'n falch eich bod chi wedi codi'r cwestiwn hwn am leoliadau cerddoriaeth, oherwydd maen nhw'n ei chael hi'n anodd. Rwyf eisiau siarad am gyllid craidd Cyngor Celfyddydau Cymru. Mae'n ymddangos nad yw lleoliadau cerddoriaeth llawr gwlad yn cael dim o hwnnw, tra bod mathau eraill o gerddoriaeth, fel opera, yn gallu cael miliynau o bunnoedd. Felly, mae'r un system sy'n rhoi cymorthdaliadau i theatrau ac orielau yn ddigwestiwn yn dweud wrth ein lleoliadau bach eu bod nhw'n weithrediadau masnachol ac mae'n rhaid iddyn nhw ofalu amdanyn nhw eu hunain. Rydyn ni wedi siarad am rai o'r clybiau sy'n dal i fodoli, ond mae rhai wedi methu—Central Station yn Wrecsam, TJ's yng Nghasnewydd a Barfly yng Nghaerdydd. Y mis hwn, collodd Tramshed allan ar ryddhad ardrethi gan £4,000. Dydy'r ffaith bod busnes wedi dychwelyd i normal ar ôl COVID ddim yn golygu eu bod nhw'n gwneud mwy o arian nawr. Mae pob busnes yn cefnogi'r toriad o 30 y cant mewn ardrethi busnes, ac rydyn ni'n cefnogi hynny yma, ond dydy'r lleoliadau bach hyn ddim yn manteisio ar hynny oherwydd eu bod nhw ychydig dros y trothwy, ac mae risg go iawn y bydd hyn yn effeithio ar dalent ifanc yng Nghymru. Felly, hoffwn ofyn i chi: a wnewch chi feddwl am gyfnewid yr ymyl clogwyn gyda thapro ac ymrwymo i gydraddoldeb parch i leoliadau cerddoriaeth llawr gwlad? Diolch. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772863 66 En 2026-09-29T14:04:20 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=2062&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=2062&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Decisions are taken when it comes to business rates and you try to consider where the impact can be felt most and where the biggest advantages can be, and we'll always look at various ways in which we can, moving forward, alter, amend, to make sure that the finite resources that we have at our disposal as a Welsh Government are used as carefully as possible. On the wider comments and issues raised, I agree that there are significant, broad-ranging questions that we need to address when it comes to the future of music and live music in Wales, and that's why focus is being given to a new strategy around Creative Wales now. Because we're determined to work quickly, as a new Government, to understand the issues that we need to address and put the right strategic measures in place to do what we can, again, as I say, with our finite resources, to help the music industry. Mae penderfyniadau'n cael eu gwneud o ran ardrethi busnes ac rydych chi'n ceisio ystyried ble y gall yr effaith gael ei theimlo fwyaf a ble y gall y manteision mwyaf fod, a byddwn ni bob amser yn edrych ar wahanol ffyrdd y gallwn ni, wrth symud ymlaen, newid, diwygio, i wneud yn siŵr bod yr adnoddau cyfyngedig sydd gennym ni fel Llywodraeth Cymru yn cael eu defnyddio mor ofalus â phosibl. O ran y sylwadau a'r materion ehangach a godwyd, rwy'n cytuno bod yna gwestiynau pwysig, eang y mae angen i ni fynd i'r afael â nhw o ran dyfodol cerddoriaeth a cherddoriaeth fyw yng Nghymru, a dyna pam mae ffocws yn cael ei roi ar strategaeth newydd o amgylch Cymru Greadigol nawr. Oherwydd rydyn ni'n benderfynol o weithio'n gyflym, fel Llywodraeth newydd, i ddeall y materion y mae angen i ni fynd i'r afael â nhw a rhoi'r mesurau strategol cywir ar waith i wneud yr hyn y gallwn ni, eto, fel y dywedais, gyda'n hadnoddau cyfyngedig, i helpu'r diwydiant cerddoriaeth. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772824 67 En 2026-09-29T14:05:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=2102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=2102&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772879 68 Cy 2026-09-29T14:08:30 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=2312&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=2312&l=en 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772847 69 Cy 2026-09-29T14:05:20 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=2122&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=2122&l=en 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw Diolch am godi'r cwestiwn yma. Yng Nghaerdydd, mae yna beth wmbreth o waith wedi cael ei wneud i gefnogi yr ecosystem gerdd yn y ddinas drwy strategaeth gerdd sydd nawr dros saith mlynedd oed. Thank you for raising this question. In Cardiff, a lot of work has been done to support the music ecosystem in the city through a music strategy that's now over seven years old. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772853 70 En 2026-09-29T14:05:35 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=2137&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=2137&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 12156 12156 Huw Thomas AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12156 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12156 Thomas, Huw As part of that music strategy, a music board has been established. There's been a grass-roots music venue fund to support our fantastic venues. This Friday, we have the third iteration of the Cardiff Music City Festival kicking off for the next fortnight, funded with support from the last Welsh Labour Government. That festival takes place across the city, taking in venues like Tramshed—and I'm grateful to the Member for raising that issue. To quote the venue: 'We are devastated by the announcement that Tramshed will be excluded from the permanent 30% business rates relief.' So, can I ask the First Minister, therefore, why was that? Will he work with us to look again at that cliff edge? And can I return to the issue of the Cardiff music festival? Will he commit to funding future iterations of that festival going forward? Diolch yn fawr. Fel rhan o'r strategaeth gerddoriaeth honno, mae bwrdd cerddoriaeth wedi'i sefydlu. Mae cronfa lleoliadau cerddoriaeth llawr gwlad wedi bod i gefnogi ein lleoliadau gwych. Ddydd Gwener yma, bydd trydedd Gŵyl Dinas Gerdd Caerdydd yn cychwyn am y pythefnos nesaf, wedi'i hariannu gyda chefnogaeth y Llywodraeth Lafur Cymru ddiwethaf. Mae'r ŵyl honno'n cael ei chynnal ledled y ddinas, gan gynnwys mewn lleoliadau fel Tramshed—ac rwy'n ddiolchgar i'r Aelod am godi'r mater hwnnw. I ddyfynnu'r lleoliad: 'Rydym wedi ein llorio gan y cyhoeddiad y bydd Tramshed yn cael ei eithrio o'r rhyddhad ardrethi busnes parhaol o 30%.' Felly, a gaf fi ofyn i'r Prif Weinidog, felly, pam yr oedd hynny? A wnaiff e weithio gyda ni i edrych eto ar yr ymyl clogwyn hwnnw? Ac a gaf fi ddychwelyd at fater gŵyl gerdd Caerdydd? A wnaiff e ymrwymo i ariannu iteriadau o'r ŵyl honno yn y dyfodol? Diolch yn fawr. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772866 71 En 2026-09-29T14:06:30 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=2192&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=2192&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I recognise the work done by local authorities the length and breadth of Wales in supporting various music festivals. Cardiff has a particular role as our capital city, because of the plethora of music venues and so on, but we recognise the pressures that they're under. What we will do always is work with local authorities. As I say, our ability to have a direct impact through direct spending is limited, obviously, but we will look at every opportunity that we can to support the sector directly, or local government, in promoting this vital sector. Rwy'n cydnabod y gwaith y mae awdurdodau lleol ar hyd a lled Cymru yn ei wneud i gefnogi gwyliau cerddoriaeth amrywiol. Mae gan Gaerdydd rôl arbennig fel ein prifddinas, oherwydd y llu o leoliadau cerddoriaeth ac yn y blaen, ond rydyn ni'n cydnabod y pwysau maen nhw'n ei wynebu. Yr hyn y byddwn ni'n ei wneud bob amser yw gweithio gydag awdurdodau lleol. Fel y dywedais i, mae ein gallu i gael effaith uniongyrchol trwy wariant uniongyrchol yn gyfyngedig, yn amlwg, ond fe wnawn ni edrych ar bob cyfle y gallwn ni i gefnogi'r sector yn uniongyrchol, neu lywodraeth leol, wrth hyrwyddo'r sector hanfodol hwn. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772867 72 En 2026-09-29T14:07:08 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=2230&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=2230&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 145 145 Paul Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=145 Davies, Paul First Minister, Haverfordwest's former Masonic hall has been recently brought back into use following years of closure, and will again be a hub for live music, entertainment and creative talent, showcasing the vital role that grass-roots music venues play in supporting young artists, strengthening communities and boosting local economies. I'm sure you'll agree with me that this project has a great opportunity to strengthen Pembrokeshire's live music scene and create new opportunities for the next generation of local performers. So, First Minister, given the challenges that many towns face with vacant properties and declining town centres, what steps is the Welsh Government taking to incentivise projects like this that bring old buildings back into use, especially if they are brought back as independent and grass-roots music venues? Brif Weinidog, mae hen neuadd Fasonaidd Hwlffordd wedi dechrau cael ei defnyddio eto yn ddiweddar ar ôl blynyddoedd o fod ar gau, ac fe fydd unwaith eto yn ganolfan ar gyfer cerddoriaeth fyw, adloniant a thalent greadigol, gan arddangos y rôl hanfodol y mae lleoliadau cerddoriaeth llawr gwlad yn ei chwarae wrth gefnogi artistiaid ifanc, cryfhau cymunedau a rhoi hwb i economïau lleol. Rwy'n siŵr y byddwch chi'n cytuno â mi bod y prosiect hwn yn gyfle gwych i gryfhau'r sîn cerddoriaeth fyw yn sir Benfro a chreu cyfleoedd newydd i'r genhedlaeth nesaf o berfformwyr lleol. Felly, Brif Weinidog, o ystyried yr heriau y mae llawer o drefi yn eu hwynebu gydag eiddo gwag a chanol trefi sy'n dirywio, pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i annog prosiectau fel hyn sy'n defnyddio hen adeiladau eto, yn enwedig os ydyn nhw'n cael eu defnyddio fel lleoliadau cerddoriaeth annibynnol a llawr gwlad? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772875 73 En 2026-09-29T14:08:01 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=2283&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=2283&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Venues are necessary; that's not one that I'm aware of in Haverfordwest, but I wish them well with that project. I would point very much to the work that we are doing, bringing forward legislation, which we hope to work with you on, on community ownership. There is a real opportunity to identify facilities within our communities that can become hubs for music and activity and supporting people socially. That is precisely what this Government intends to do through that particular piece of work. Mae lleoliadau yn angenrheidiol; dydy hwnnw ddim yn un rwy'n ymwybodol ohono yn Hwlffordd, ond rwy'n dymuno'n dda iddyn nhw gyda'r prosiect hwnnw. Byddwn i'n tynnu sylw at y gwaith rydyn ni'n ei wneud o ran cyflwyno deddfwriaeth, yr ydyn ni'n gobeithio gweithio gyda chi arni, ar berchnogaeth gymunedol. Mae yna gyfle gwirioneddol i nodi cyfleusterau yn ein cymunedau a all ddod yn ganolfannau ar gyfer cerddoriaeth a gweithgareddau a chefnogi pobl yn gymdeithasol. Dyna'n union beth mae'r Llywodraeth hon yn bwriadu ei wneud trwy'r darn penodol hwnnw o waith. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772882 74 En 2026-09-29T14:08:30 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=2312&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=2312&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Prynhawn da, Brif Weinidog. Almost across the Siambr we've seen a real support, haven't we, for live music and supporting our venues. I just really wanted to take a different kind of approach to it, which is about our youth clubs. Our youth clubs are real resources for young people to start in music. We've heard as well about the Ezra Collective, an award-winning English group—Femi Koleoso of the group put it simply, 'We met at a youth club'. Yet we've seen such cuts to our youth services. And I stand here with my tin hat on, because I recognise the role that my party played in the coalition in cutting services, so I'm taking full responsibility for that. But here in Wales, isn't it right, First Minister, that we need to find a way of supporting our youth clubs and making sure that, through that, our young people get that amazing opportunity to learn music and to be able to play it. Diolch yn fawr iawn. Prynhawn da, Brif Weinidog. Ar draws y Siambr, bron, rydyn ni wedi gweld cefnogaeth wirioneddol, onid ydyn ni, i gerddoriaeth fyw a chefnogi ein lleoliadau. Roeddwn i eisiau cymryd math gwahanol o agwedd ato, sy'n ymwneud â'n clybiau ieuenctid. Mae ein clybiau ieuenctid yn adnoddau go iawn i bobl ifanc ddechrau ym maes cerddoriaeth. Rydyn ni wedi clywed hefyd am yr Ezra Collective, grŵp Saesneg arobryn—mae Femi Koleoso o'r grŵp yn dweud yn syml, 'Fe wnaethon ni gyfarfod mewn clwb ieuenctid'. Ond rydyn ni wedi gweld cymaint o doriadau i'n gwasanaethau ieuenctid. Ac rwy'n sefyll yma gyda fy helmed dun ar fy mhen, oherwydd rwy'n cydnabod y rôl y gwnaeth fy mhlaid ei chwarae yn y glymblaid wrth dorri gwasanaethau, felly rwy'n cymryd cyfrifoldeb llawn am hynny. Ond yma yng Nghymru, onid yw'n iawn, Brif Weinidog, fod angen i ni ddod o hyd i ffordd o gefnogi ein clybiau ieuenctid a gwneud yn siŵr bod ein pobl ifanc, trwy hynny, yn cael y cyfle anhygoel hwnnw i ddysgu cerddoriaeth ac i allu ei chwarae. Diolch yn fawr iawn. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772890 75 En 2026-09-29T14:09:31 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=2373&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=2373&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I agree. As somebody who attended Urdd youth clubs—aelwydydd—in the past, I absolutely know the benefit that comes from having facilities that offer opportunities to play an instrument or maybe learn to play table tennis very, very badly—to create those structures for young people. It's something I believe in and, as a Government, working with local authorities and other partners, this is something we want to see developed. The direct intervention of Government on youth clubs perhaps isn't something that we can do, but, absolutely, where we can facilitate those measures to promote youth clubs, we will look for opportunities to do so. Rwy'n cytuno. Fel rhywun a aeth i glybiau ieuenctid yr Urdd—aelwydydd—yn y gorffennol, rwy'n gwybod yn iawn y budd sy'n dod o gael cyfleusterau sy'n cynnig cyfleoedd i chwarae offeryn neu ddysgu sut i chwarae tenis bwrdd yn wael iawn efallai—i greu'r strwythurau hynny ar gyfer pobl ifanc. Mae'n rhywbeth rwy'n credu ynddo ac, fel Llywodraeth, gan weithio gydag awdurdodau lleol a phartneriaid eraill, mae hyn yn rhywbeth rydyn ni eisiau ei weld yn cael ei ddatblygu. Efallai nad yw ymyriad uniongyrchol gan y Llywodraeth ar glybiau ieuenctid yn rhywbeth y gallwn ni ei wneud, ond, yn sicr, lle gallwn ni hwyluso'r mesurau hynny i hyrwyddo clybiau ieuenctid, fe fyddwn ni'n chwilio am gyfleoedd i wneud hynny. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772856 76 En 2026-09-29T14:10:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=2402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=2402&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772939 77 En 2026-09-29T14:10:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=2402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=2402&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772858 78 Cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister B Strategaeth Ynni Genedlaethol The National Energy Strategy 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772859 79 Cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister O 12164 12164 Elyn Stephens AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12164 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12164 Stephens, Elyn 4. A wnaiff y Prif Weinidog amlinellu sut y bydd trigolion Afan Ogwr Rhondda yn elwa o'r strategaeth ynni genedlaethol? OQ64584 4. Will the First Minister outline how residents in Afan Ogwr Rhondda will benefit from the national energy strategy? OQ64584 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772860 80 Cy 2026-09-29T14:10:27 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=2429&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=2429&l=en 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Mae Afan Ogwr Rhondda yn enghraifft bwysig, dwi'n meddwl, o sut cafodd adnoddau naturiol Cymru eu defnyddio yn y gorffennol i bweru'r chwyldro diwydiannol, ond lle doedd yna ddim wedyn ddigon o'r budd economaidd yn aros yn y cymunedau lleol hynny. Drwy ein strategaeth ynni genedlaethol a'n cynigion ar gyfer cwmni ynni cyhoeddus yn y dyfodol, mi ydym ni am ddenu buddsoddiad, cefnogi perchnogaeth leol, creu swyddi da a chadw mwy o'r gwerth yn ein cymunedau. Dyna'r wers o'r gorffennol. Afan Ogwr Rhondda is an important example, I think, of where, historically, Wales’s natural resources were extracted to power the industrial revolution, with little lasting benefit to the community. Through our national energy strategy and our proposals for a future public energy company, we want to attract investment, support local ownership, create skilled jobs and keep more of the economic value in our communities. That's the lesson of the past. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772862 81 En 2026-09-29T14:10:58 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=2460&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=2460&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 12164 12164 Elyn Stephens AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12164 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12164 Stephens, Elyn Diolch, Brif Weinidog. A key test of this strategy, as you've just outlined, for my constituents is whether the energy transition brings not just more generation, but more good jobs, innovation and economic value to those communities like Afan Ogwr Rhondda. Neath Port Talbot is leading the south-west Wales bid to the UK local innovation partnerships fund, which could be an important addition to those aims. The region was originally told that up to £20 million would be available, but I've now been informed by partners involved that this may have been reduced to £15 million—so by a quarter—while Hull and East Yorkshire and Tees Valley have up to £30 million available jointly. It seems to me the UK Government never seems to miss an opportunity to short-change Wales. Can you confirm whether the Welsh Government has been informed of this change, and what representations will you make to protect south-west Wales's share? Diolch, Brif Weinidog. Prawf allweddol o'r strategaeth hon, fel yr amlinellwyd gennych yn y fan yna, i'm hetholwyr i, yw a fydd y trawsnewid i ynni adnewyddadwy nid yn unig yn arwain at fwy o gynhyrchu ond hefyd yn dod â mwy o swyddi da, arloesedd a gwerth economaidd i'r cymunedau hynny fel Afan Ogwr Rhondda. Mae Castell-nedd Port Talbot yn arwain cais de-orllewin Cymru i gronfa partneriaethau arloesi lleol y DU, a allai fod yn ychwanegiad pwysig i'r nodau hynny. Cafodd y rhanbarth wybod yn wreiddiol y byddai hyd at £20 miliwn ar gael ond, erbyn hyn, rwyf wedi cael gwybod gan bartneriaid dan sylw y gallai hyn fod wedi'i ostwng i £15 miliwn—felly gan chwarter—tra bod gan Hull a Dwyrain Swydd Efrog a Dyffryn Tees hyd at £30 miliwn ar gael ar y cyd. Mae'n ymddangos i mi nad yw Llywodraeth y DU byth yn colli cyfle i wneud cam â Chymru. Allwch chi gadarnhau a yw Llywodraeth Cymru wedi cael gwybod am y newid hwn, a pha sylwadau y byddwch chi'n eu gwneud i ddiogelu cyfran de-orllewin Cymru? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772865 82 En 2026-09-29T14:11:51 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=2513&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=2513&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I certainly am aware of the concerns regarding the level of funding available through the local innovation partnerships fund, and officials are already engaging with partners to try to understand the position and any implications for that particular region. We will continue to make the case strongly with the UK Government that Welsh regions should receive a fair share of innovation funding to support high-quality jobs, business growth and energy transition. We believe as a Government in empowering Wales and in empowering the regions of Wales. The real measure of success isn't simply how much energy we generate with various schemes, but rather how many skilled jobs we create, how many supply chain opportunities are created, and the long-term economic benefits that we create for communities like Afan Ogwr Rhondda. South-west Wales has exceptional strengths in floating offshore wind, industrial decarbonisation, clean energy innovation, and it is vital that investment now reflects and, indeed, releases that potential for future generations. Rwy'n sicr yn ymwybodol o'r pryderon ynghylch lefel y cyllid sydd ar gael trwy'r gronfa partneriaethau arloesi lleol, ac mae swyddogion eisoes yn ymgysylltu â phartneriaid i geisio deall y sefyllfa ac unrhyw oblygiadau i'r rhanbarth penodol hwnnw. Byddwn ni'n parhau i ddadlau'r achos yn gryf gyda Llywodraeth y DU y dylai rhanbarthau Cymru dderbyn cyfran deg o gyllid arloesi i gefnogi swyddi o ansawdd uchel, twf busnes a thrawsnewid i ynni adnewyddadwy. Rydyn ni'n credu, fel Llywodraeth, mewn grymuso Cymru ac mewn grymuso rhanbarthau Cymru. Nid faint o ynni rydyn ni'n ei gynhyrchu gyda gwahanol gynlluniau yw gwir fesur llwyddiant, ond yn hytrach faint o swyddi medrus rydyn ni'n eu creu, faint o gyfleoedd yn y gadwyn gyflenwi sy'n cael eu creu, a'r manteision economaidd hirdymor rydyn ni'n eu creu i gymunedau fel Afan Ogwr Rhondda. Mae gan y de-orllewin gryfderau eithriadol o ran ffermydd gwynt ar y môr, datgarboneiddio diwydiannol, arloesi ynni glân, ac mae'n hanfodol nawr bod buddsoddiad yn adlewyrchu ac, yn wir, yn rhyddhau'r potensial hwnnw ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772868 83 En 2026-09-29T14:13:02 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=2584&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=2584&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 8696 8696 Steve Bayliss AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=8696 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=8696 Bayliss, Steve This month, the Cabinet Minister said lower bills would come eventually. I want the claim put into pounds and pence for Afan Ogwr Rhondda. The previous Labour Government approved £430,000 for Community Energy Wales and YnNi Teg in 2025-26. CEW is co-led by your party's former leader, Leanne Wood. Ministerial advice calls it sponsorship to act as a voice for the sector and build its capacity. Audit Wales told me it had done no audit work referring to CEW since 2022—fair enough; that's the Government's job. Yet, in December last year, officials told me that, beyond a foundational economy evaluation, there were no further evaluation reports. So, will the First Minister publish what these organisations have achieved against their grant targets and this year's funding, and tell my constituents how many households will pay less under his strategy, by how much a year, and from when? Diolch. Y mis hwn, dywedodd y Gweinidog Cabinet y byddai biliau is yn dod yn y pen draw. Rwyf am i'r honiad gael ei gyfleu mewn punnoedd a cheiniogau ar gyfer Afan Ogwr Rhondda. Fe wnaeth y Llywodraeth Lafur flaenorol gymeradwyo £430,000 ar gyfer Ynni Cymunedol Cymru ac YnNi Teg yn 2025-26. Mae Ynni Cymunedol Cymru yn cael ei arwain ar y cyd gan gyn-arweinydd eich plaid chi, Leanne Wood. Mae cyngor gweinidogol yn ei alw'n nawdd i weithredu fel llais i'r sector ac adeiladu ei allu. Dywedodd Archwilio Cymru wrthyf nad oedd wedi gwneud unrhyw waith archwilio yn ymwneud ag Ynni Cymunedol Cymru ers 2022—digon teg; gwaith y Llywodraeth yw hynny. Eto, ym mis Rhagfyr y llynedd, dywedodd swyddogion wrthyf, y tu hwnt i werthusiad o'r economi sylfaenol, nad oedd unrhyw adroddiadau gwerthuso eraill. Felly, a wnaiff y Prif Weinidog gyhoeddi'r hyn y mae'r sefydliadau hyn wedi'i gyflawni yn erbyn eu targedau grant a'r cyllid eleni, a dweud wrth fy etholwyr faint o aelwydydd fydd yn talu llai o dan ei strategaeth, gan faint y flwyddyn, a phryd y bydd hynny'n digwydd? Diolch. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772892 84 En 2026-09-29T14:14:14 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=2656&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=2656&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I commend the work done by various community energy groups who want to make sure that we are able to increase generation, with genuine local benefits the length and breadth of Wales. I also do welcome the conversion of the Member, as somebody who sits in a party that is often linked with climate change denial, in that his Facebook page now does call for a greener Wales. I welcome his conversion to climate activism. Rwy'n canmol y gwaith sy'n cael ei wneud gan wahanol grwpiau ynni cymunedol sydd eisiau gwneud yn siŵr ein bod ni'n gallu cynyddu'r hyn a gynhyrchir, gyda manteision lleol gwirioneddol ar hyd a lled Cymru. Rwyf hefyd yn croesawu tröedigaeth yr Aelod, fel rhywun sy'n aelod o blaid sydd yn aml yn cael ei chysylltu â gwadu newid hinsawdd, gan fod ei dudalen Facebook nawr yn galw am Gymru wyrddach. Rwy'n croesawu ei dröedigaeth at weithredu ar yr hinsawdd. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772937 85 Cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister B Agregau o Ansawdd Uchel High-quality Aggregates 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772938 86 Cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister O 12152 12152 Carmelo Colasanto AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12152 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12152 Colasanto, Carmelo 5. Pa gamau mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gynyddu'r defnydd o agregau o ansawdd uchel, wedi'u hailgylchu a'u golchi, mewn prosiectau adeiladu ledled Cymru? OQ64610 5. What steps is the Welsh Government taking to increase the use of high-quality washed recycled aggregates in construction projects across Wales? OQ64610 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772871 87 En 2026-09-29T14:15:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=2702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=2702&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772876 88 Cy 2026-09-29T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=-48598&l=en 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772877 89 Cy 2026-09-29T14:15:00 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=2702&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=2702&l=en 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772912 90 Cy 2026-09-29T14:19:39 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=2981&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=2981&l=en 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772878 91 En 2026-09-29T14:15:05 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=2707&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=2707&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun We want more construction material kept in use rather than valuable resources being lost. Wales prioritises recycled and secondary aggregates through planning policy, pushing up the amount of local authority rubble and aggregates that is recycled, and working with the industry too. We are also reviewing how planning and public procurement can create consistent demand for quality-assured recycled materials while protecting safety, performance and of course value for money. Rydym ni'n dymuno bod mwy o ddeunyddiau adeiladu yn dal i gael eu defnyddio yn hytrach na bod adnoddau gwerthfawr yn cael eu colli. Mae Cymru yn blaenoriaethu agregau a gafodd eu hailgylchu ac eilaidd trwy bolisi cynllunio, sy'n cynyddu'r swm o rwbel ac agregau sy'n cael ei ailgylchu gan yr awdurdodau lleol, a chan weithio gyda'r diwydiant hefyd. Rydym ni'n adolygu sut y gall cynllunio a chaffael cyhoeddus greu galw cyson am ddeunyddiau a gafodd eu hailgylchu o ansawdd pendant gan sicrhau diogelwch, perfformiad a gwerth am arian hefyd, wrth gwrs. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772883 92 En 2026-09-29T14:15:33 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=2735&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=2735&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 12152 12152 Carmelo Colasanto AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12152 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12152 Colasanto, Carmelo Thank you, First Minister. Wales does need a secure long-term supply of aggregates if we are to deliver the homes, schools, and transport infrastructure our communities need. The Welsh Government has long said that the use of secondary and recycled materials should be maximised where practicable, and high-quality washed recycled aggregates allow us to do exactly that, turning construction and demolition waste into material that meets the same standards as quarried stone and sand, reducing pressure on primary extraction and on marine dredged sand, and cutting carbon all along the way, which is good. There appears, however, to be a disconnect between Wales's circular economy ambitions and public sector procurement in practice at the moment. We have seen local authority works taking place directly outside a recycling plant in Cwmgwili, where virgin aggregate was sourced from a quarry 20 miles away, rather than using the actual aggregate that was at that plant, which seems ridiculous. We now need action, not words. So, First Minister, what further steps will Welsh Government take through procurement, planning and its own capital programmes to increase the use of washed recycled aggregates in construction projects in Wales? Diolch i chi, Brif Weinidog. Mae angen cyflenwad hirdymor sicr o agregau ar Gymru os ydym ni'n dymuno darparu'r cartrefi, yr ysgolion, a'r seilwaith i drafnidiaeth y mae eu hangen ar ein cymunedau ni. Mae Llywodraeth Cymru wedi dweud ers tro y dylid gwneud y defnydd o ddeunyddiau eilaidd ac a ailgylchwyd pan fo hynny'n ymarferol, ac mae agregau o ansawdd da a gafodd eu hailgylchu a'u golchi yn caniatáu inni wneud hynny'n union, sy'n troi gwastraff ar ôl adeiladu a dymchwel yn ddeunydd sy'n bodloni'r un safonau â charreg a thywod o chwarel, ac yn ysgafnu'r pwysau ar echdynnu agregau crai ac ar dywod a gloddir o'r môr, gan leihau carbon wrth wneud hynny, sy'n beth da. Mae hi'n ymddangos, er hynny, bod datgysylltiad rhwng uchelgeisiau economi gylchol Cymru a chaffael sector cyhoeddus fel mae hwnnw'n gweithio ar hyn o bryd. Fe welsom ni waith gan awdurdod lleol yn digwydd yn union o flaen drysau ffatri ailgylchu yng Nghwmgwili, pryd cafodd agregau crai eu cludo yno o chwarel 20 milltir i ffwrdd, yn hytrach na defnyddio'r hyn a oedd i'w gael yn y ffatri honno mewn gwirionedd, sy'n ymddangos yn hurt. Mae angen gweithredu nawr, nid geiriau. Felly, Brif Weinidog, pa gamau pellach y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd drwy gaffael, cynllunio a'i rhaglenni cyfalaf ei hun i gynyddu'r defnydd o agregau a gafodd eu hailgylchu a'u golchi mewn prosiectau adeiladu yng Nghymru? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772896 93 En 2026-09-29T14:16:41 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=2803&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=2803&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I can't comment on that particular example that was given, of course, but I reiterate that, as a matter of principle, this is something that we should all seek to do. Recycling and upcycling, if you like, aggregates is something that is important to us. The Member recognises that we are looking at ways through procurement and planning to make a difference. It has been suggested that perhaps you set targets for the use of such aggregates, and I understand those sentiments too. In an area like this, there's a risk that, in setting numerical targets, you run up against practical issues, not least those associated with safety, which has to be paramount, and other practical barriers. As I say, this is something that we want to make gains on, and we will look at using those tools at our disposal to make sure—working with industry, as he recognises—that we're able to do that.  Nid wyf i'n gallu gwneud sylw ar yr esiampl arbennig honno a gafodd ei rhoi, wrth gwrs, ond rwy'n ailadrodd, o egwyddor, bod hyn yn rhywbeth y dylem ni i gyd fod yn ceisio ei wneud. Mae ailgylchu, ac uwchgylchu, os hoffech chi, agregau yn rhywbeth sy'n bwysig i ni. Mae'r aelod yn cydnabod ein bod ni'n edrych ar ffyrdd drwy gyfrwng caffael a chynllunio i wneud gwahaniaeth. Fe awgrymwyd y gallech chi bennu nodau ar gyfer y defnydd o agregau o'r fath, ac rwy'n deall y teimladau hynny hefyd. Mewn maes fel hwn, mae yna berygl, wrth i chi bennu nodau rhifol, y byddwch chi'n dod wyneb yn wyneb â phroblemau ymarferol, nid yn lleiaf y rhai sy'n gysylltiedig â diogelwch, sy'n dod yn gyntaf o reidrwydd, a rhwystrau ymarferol eraill. Fel rwy'n dweud, mae hyn yn rhywbeth yr ydym ni'n awyddus i wneud cynnydd arno, ac fe fyddwn ni'n bwriadu defnyddio'r arfau hynny sydd gennym ni ar gael i ni i sicrhau—gan weithio gyda diwydiant, fel mae ef yn ei gydnabod—y byddwn ni'n gallu gwneud hynny. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772902 94 En 2026-09-29T14:17:48 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=2870&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=2870&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 212 212 Janet Finch-Saunders AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=212 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=212 Finch-Saunders, Janet It's an excellent question, Carmelo. First Minister, the latest dedicated national data on construction and demolition waste is from 2019. It estimates that the sector generated 3.43 million tonnes of waste, of which 45 per cent was mixed waste, 38 per cent was soil, and 213,000 tonnes were sent to landfill. Without up-to-date information on the quantity, type and destination of this waste, how can you as First Minister, or your Government, credibly increase the use of high-quality washed recycled aggregates in construction projects across Wales, and measure whether your actions are succeeding? So, when will you be doing the next data collection on this? Thank you.  Dyna gwestiwn ardderchog, Carmelo. Brif Weinidog, mae'r data cenedlaethol pwrpasol diweddaraf ar wastraff ar ôl adeiladu a dymchwel yn dyddio o 2019. Mae'n amcangyfrif bod y sector wedi cynhyrchu 3.43 miliwn tunnell o wastraff, gyda 45 y cant ohono yn wastraff cymysg, 38 y cant yn bridd, ac fe gafodd 213,000 tunnell ei anfon i safleoedd tirlenwi. Heb wybodaeth gyfredol am swm, math a chyrchfan y gwastraff hwn, sut allwch chi'r Prif Weinidog, neu eich Llywodraeth chi, fod yn gredadwy o ran cynyddu'r agregau o ansawdd da a gafodd eu hailgylchu a'u golchi mewn prosiectau adeiladu ledled Cymru, a mesur a yw eich camau chi'n llwyddo? Felly, pryd fyddwch chi'n gwneud y casgliad nesaf o ddata ar hyn? Diolch i chi. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772908 95 En 2026-09-29T14:18:37 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=2919&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=2919&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun There is a measurement, and 'Minerals Technical Advice Note (Wales) 1: Aggregates' remains the detailed national minerals guidance. It specifies that 'Primary aggregates development should not be permitted where...the need could be met at lower environmental cost by the use of secondary or recycled material.' So, the policy says that we should be moving in this direction. That was put in place in 2004 with a broad objective to increase secondary and recycled sources to at least 25 per cent of supply within five years. We're still hovering around the 25 per cent to 30 per cent mark; I think it's around 28 per cent now. We think that should be higher, and using those—. Again, the Member recognises that we do have tools at our disposal, that we are using them around planning. We need to see how we can make those more effective, because those targets of 22 years ago have been met, but actually we need to find ways of going further. Mae yna fesuriad i'w gael, ac mae 'Nodyn Cyngor Technegol Mwynau (Cymru) 1: Agregau' yn parhau i fod yn ganllaw cenedlaethol manwl ar gyfer mwynau. Mae'n nodi 'Ni ddylid caniatáu datblygiad agregau crai lle...y gall yr angen cael ei ddiwallu gyda chost amgylcheddol lai drwy ddefnyddio adnoddau eilaidd neu a ailgylchwyd.' Felly, mae'r polisi yn mynegi y dylem ni fod yn symud i'r cyfeiriad hwn. Fe gafodd hynny ei roi ar waith yn 2004 gydag amcan eang i gynyddu ffynonellau eilaidd ac a ailgylchwyd ar gyfer o leiaf 25 y cant o'r cyflenwad o fewn pum mlynedd. Rydym ni'n dal i hofran o gwmpas cyfanswm o 25 y cant hyd 30 y cant; rwy'n credu mai tua 28 y cant yw'r cyfanswm nawr. Rydym ni'n credu y dylai hynny fod yn fwy, ac yn defnyddio'r rhai—. Unwaith eto, mae'r Aelod yn cydnabod bod dulliau gweithredu ar gael i ni, a'n bod ni'n eu defnyddio ynghylch cynllunio. Mae angen i ni weld sut y gallwn wneud y rhain yn fwy effeithiol, oherwydd mae'r nodau hynny a bennwyd 22 mlynedd yn ôl wedi cael eu bodloni, ond mewn gwirionedd mae angen i ni ddod o hyd i ffyrdd ar gyfer mynd ymhellach. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772913 96 Cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister B Datganoli Pellach Further Devolution 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772914 97 Cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister O 278 278 Carrie Harper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=278 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=278 Harper, Carrie 6. A wnaiff y Prif Weinidog roi diweddariad ar drafodaethau Llywodraeth Cymru gyda Llywodraeth y DU ynglŷn â datganoli pellach i Gymru? OQ64589 6. Will the First Minister provide an update on the Welsh Government's discussions with the UK Government regarding further devolution to Wales? OQ64589 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772915 98 En 2026-09-29T14:19:51 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=2993&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=2993&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The Member knows my view that the current devolution settlement is unfair and unsustainable. During my initial discussions with the Prime Minister in July, I pressed the case for further devolution as a means of improving outcomes for the people of Wales. I'll be doing so again at the National Economic Council next month. I also emphasise that any further devolution must respect the Senedd, not bypass it. And the Cabinet Minister for Finance is also engaging with the UK Treasury in seeking a review of the fiscal framework, Barnett reform and a fair deal from the UK Government's budget, which is in all our interests. Fe ŵyr yr Aelod fy marn i fod y setliad datganoli presennol yn annheg ac yn anghynaladwy. Yn ystod fy nhrafodaethau cychwynnol gyda Phrif Weinidog y DU ym mis Gorffennaf, fe wthiais i'r achos dros ddatganoli pellach fel modd o wella canlyniadau i bobl Cymru. Fe fyddaf i'n gwneud hynny unwaith eto yn y Cyngor Economaidd Cenedlaethol fis nesaf. Rwy'n pwysleisio hefyd fod yn rhaid i unrhyw ddatganoli pellach barchu'r Senedd, ac nid mynd heibio iddi. Ac mae'r Gweinidog Cabinet dros Gyllid yn ymgysylltu â Thrysorlys y DU hefyd ar gyfer ceisio adolygiad o'r fframwaith cyllidol, diwygio fformwla Barnett a chael cytundeb teg o gyllideb Llywodraeth y DU, sydd er ein lles ni i gyd. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772864 99 En 2026-09-29T14:20:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=3002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=3002&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772869 100 En 2026-09-29T14:20:28 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=3030&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=3030&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 278 278 Carrie Harper AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=278 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=278 Harper, Carrie Diolch. Although conversations with UK Prime Minister Andy Burnham have so far been positive in terms of devolution, it's clear that we need to reiterate to Westminster that we are a country and not a county. Devolution to the devolved nations is clearly not the same as devolution to the English regions. As Chair of the Constitution, Justice and External Affairs Committee, I wrote last week to Andy Burnham to invite him to give evidence to our committee to explain his priorities for devolution in Cymru. The Welsh Government has been clear that we need parity of powers with Scotland as a basic, in order to do the day job—something that others in this Chamber seem to struggle to understand. We need more borrowing powers in order to invest in services and infrastructure here; the devolution of policing and justice in order to align policy in order to deliver better outcomes; and basic fairness with powers over rail and the Crown Estate. We will no longer tolerate a third-rate devolution settlement. So, can the First Minister outline what discussions he's having with the UK Government to make that clear? Diolch. Er bod sgyrsiau gydag Andy Burnham, Prif Weinidog y DU, ynglŷn â datganoli wedi bod yn gadarnhaol hyd yn hyn, mae hi'n eglur fod angen inni ailadrodd i San Steffan mai cenedl ydym ni ac nid rhanbarth. Mae hi'n amlwg nad yr un peth yw datganoli i'r cenhedloedd datganoledig â datganoli i ranbarthau Lloegr. Yn rhinwedd swydd Cadeirydd Pwyllgor y Cyfansoddiad, Cyfiawnder a Materion Allanol, fe wnes i ysgrifennu at Andy Burnham yr wythnos diwethaf i'w wahodd ef i roi tystiolaeth i'n pwyllgor ni i egluro beth yw ei flaenoriaethau ef ar gyfer datganoli yng Nghymru. Mae Llywodraeth Cymru wedi bod yn eglur fod angen pwerau cyffelyb i'r Alban fel sylfaen, er mwyn gwneud y gwaith o ddydd i ddydd—rhywbeth y mae eraill yn y Siambr hon yn ei chael hi'n anodd ei ddeall o bob golwg. Mae angen mwy o bwerau i fenthyca arnom ni ar gyfer buddsoddi mewn gwasanaethau a seilwaith yma, datganoli plismona a chyfiawnder er mwyn i bolisïau gydweddu ar gyfer cyflawni canlyniadau gwell; a chyfiawnder sylfaenol gyda phwerau dros y rheilffyrdd ac Ystad y Goron. Nid ydym ni'n fodlon goddef setliad datganoli trydydd dosbarth erbyn hyn. Felly, a wnaiff y Prif Weinidog amlinellu pa drafodaethau y mae ef yn eu cael gyda Llywodraeth y DU i wneud hynny'n eglur? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772881 101 En 2026-09-29T14:21:33 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=3095&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=3095&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I agree very much, obviously, that devolution to Wales as a nation is not the same as devolution within England, and our starting point is that Wales should have the powers and resources needed to deliver for the people of Wales, and absolutely that includes parity with Scotland as a minimum, where doing so would improve outcomes for citizens and strengthen democratic accountability. Plaid Cymru is a party that has always supported and promoted the notion of empowering the communities of Wales. That's our call now, but we have to have an empowered Senedd, an empowered Welsh Government, in order to deliver what is right for communities the length and breadth of Wales. We've made that case consistently to UK Government, pressing for progress in areas including justice and policing, rail infrastructure, the Crown Estate and fiscal powers, and we will continue to engage constructively with UK Government, because this is about acting in the best interests of the people of Wales. It is about health, it is about education, it is about job creation and it is about fighting poverty. We are here, being able to fight for the people of Wales, because a decision was made to devolve. We are here, able to create laws for the people of Wales, because a decision was then made to enhance that devolution. I still think it's an ongoing process, looking for ways that we can better support the people that we are here to represent. Rwy'n cytuno yn fawr iawn, yn amlwg, nad yw datganoli i genedl Cymru'r un fath â datganoli rhanbarthol yn Lloegr, a'n man cychwyn yw y dylai Cymru fod â'r pwerau a'r adnoddau angenrheidiol i gyflawni er mwyn pobl Cymru, ac mae hynny'n cynnwys cydraddoldeb â'r Alban yn y man lleiaf, lle byddai gwneud hynny yn gwella canlyniadau i ddinasyddion ac yn cryfhau atebolrwydd democrataidd. Mae Plaid Cymru yn blaid sydd wedi cefnogi a hyrwyddo'r syniad bob amser o rymuso cymunedau Cymru. Honno yw ein galwad ni nawr, ond mae'n rhaid i ni fod â Senedd rymus, Llywodraeth rymus i Gymru i gyflawni'r hyn sy'n iawn er mwyn cymunedau ledled Cymru. Rydym ni wedi dadlau'r achos hwnnw'n gyson gyda Llywodraeth y DU, gan wthio am gynnydd mewn meysydd yn cynnwys cyfiawnder a phlismona, seilwaith y rheilffyrdd, Ystad y Goron a phwerau cyllidol, ac fe fyddwn ni'n parhau i ymgysylltu yn adeiladol â Llywodraeth y DU, oherwydd mae hyn yn ymwneud â gweithio er mwyn y gorau i bobl Cymru. Mae'n ymwneud ag iechyd, mae'n ymwneud ag addysg, mae'n ymwneud â chreu swyddi ac mae'n ymwneud â brwydro yn erbyn tlodi. Rydym ni yn y fan hon yn gallu ymladd dros bobl Cymru, oherwydd fe wnaethpwyd penderfyniad i ddatganoli. Rydym ni yn y fan hon yn gallu llunio deddfau ar gyfer pobl Cymru, oherwydd fe wnaethpwyd penderfyniad wedyn i wella'r datganoli hwnnw. Rwy'n dal i fod o'r farn mai proses barhaus yw hon, sef chwilio am ffyrdd gwell o gefnogi'r bobl yr ydym ni yn y fan hon i'w cynrychioli nhw. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772884 102 Cy 2026-09-29T14:23:04 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=3186&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=3186&l=en 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Cwestiwn 7 [OQ64608], tynnwyd yn ôl. Cwestiwn 8, Niamh Salkeld. Question 7 [OQ64608] is withdrawn. Question 8, Niamh Salkeld. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772885 103 Cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister B Cyfleoedd Plentyn A Child's Chances 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772886 104 Cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister O 12143 12143 Niamh Salkeld AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12143 Salkeld, Niamh 8. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau nad yw cyfleoedd plentyn mewn bywyd yn cael eu pennu gan lle maen nhw'n tyfu i fyny? OQ64588 8. What steps is the Welsh Government taking to ensure that a child’s chances in life are not determined by where they grow up? OQ64588 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772887 105 En 2026-09-29T14:23:17 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=3199&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=3199&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Tackling child poverty and securing the best future for every child in Wales is at the heart of our programme for government. We are creating a new strategy to tackle child poverty. We're setting clear targets and milestones to drive ambitious, deliverable change. We're also introducing a new ambitious childcare offer to support families with the cost of living and are developing the Cynnal child payment pilot as part of a suite of measures. Mae mynd i'r afael â thlodi plant a sicrhau'r dyfodol gorau i bob plentyn yng Nghymru wrth wraidd ein rhaglen lywodraethu. Rydym ni'n llunio strategaeth newydd i fynd i'r afael â thlodi plant. Rydym ni'n gosod nodau a cherrig milltir pendant i ysgogi newid sy'n uchelgeisiol ac y gellir ei gyflawni. Rydym ni'n cyflwyno cynnig gofal plant uchelgeisiol newydd hefyd ar gyfer cefnogi teuluoedd gyda chostau byw ac rydym ni'n datblygu cynllun treialu taliadau plant Cynnal yn rhan o gyfres o fesurau. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772891 106 En 2026-09-29T14:23:43 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=3225&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=3225&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 12143 12143 Niamh Salkeld AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12143 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12143 Salkeld, Niamh Diolch, Brif Weinidog. In Blaenau Gwent, 48.6 per cent of children live in income deprivation. That's the highest rate of any local authority in Wales, and it's just so heartbreaking and unacceptable that in twenty-first century Wales so many of our children are growing up without the opportunities that every child deserves. We know that growing up in poverty can have a lasting impact on a child's health, their education and opportunities, shaping their life chances well into adulthood.  That's why I really do welcome the ambition of this Plaid Cymru Government to make child poverty a defining mission. It's a moral imperative, because every child deserves the same opportunities in life regardless of where they're born. So, as this Government takes a much needed and ambitious new approach, how will you make sure that this ambition translates into real change for children and families in Blaenau Gwent Caerffili Rhymni? Diolch, Brif Weinidog. Ym Mlaenau Gwent, mae 48.6 y cant o blant yn byw mewn amddifadedd incwm. Dyna'r gyfradd uchaf mewn unrhyw awdurdod lleol yng Nghymru, ac mae hi mor dorcalonnus ac annerbyniol fod cymaint o'n plant ni'n tyfu i fyny heb fod â'r cyfleoedd y mae pob plentyn yn ei haeddu. Fe wyddom ni y gall tyfu i fyny mewn tlodi gael effaith barhaol ar eu hiechyd, eu haddysg a'u cyfleoedd nhw, sy'n dylanwadu ar eu cyfleoedd mewn cyfran fawr o'u bywydau yn oedolion. Dyna pam rwy'n croesawu uchelgais Llywodraeth Plaid Cymru yma i wneud tlodi plant yn genhadaeth ddiffiniol. Mae hwnnw'n orchymyn moesol, oherwydd mae pob plentyn yn haeddu'r un cyfleoedd mewn bywyd ni waeth ble maen nhw'n cael eu geni. Felly, wrth i'r Llywodraeth hon fabwysiadu dull newydd uchelgeisiol mawr ei angen, sut fyddwch chi'n sicrhau bod yr uchelgais hwn yn trosi i olygu newid gwirioneddol i blant a theuluoedd ym Mlaenau Gwent Caerffili Rhymni? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772893 107 En 2026-09-29T14:24:44 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=3286&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=3286&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Yes, I note those two words, and I echo them: moral imperative. That's what we're here to do. I think that's reflected in the pace with which we've tried to move on these issues in the first 100 days of this Government, making sure that we've prioritised rolling out quickly the expansion of free school meals and getting money into the system, so that we actually see the delivery of greater childcare, helping thousands of families. We have to show, in all our actions, that this is at the core of everything that we do; we believe we're doing so. We want to be held to account for that, and we're doing this for communities like the Member's. Ydw, rwy'n nodi'r ddau air hynny, ac rwy'n eu hadleisio nhw: gorchymyn moesol. Dyna'r hyn yr ydym ni yma i'w gyflawni. Rwy'n credu bod hynny'n cael ei adlewyrchu yn y cyflymder yr ydym ni wedi ceisio symud ar y materion hyn yn ystod 100 diwrnod cyntaf y Llywodraeth hon, gan sicrhau ein bod ni wedi blaenoriaethu cyflwyno ehangu prydau ysgol am ddim yn gyflym a rhoi arian yn y system, fel ein bod ni mewn gwirionedd yn gweld darparu mwy o ofal plant, gan helpu miloedd o deuluoedd. Mae'n rhaid i ni ddangos, yn ein camau i gyd, fod hyn wrth hanfod popeth yr ydym ni'n ei wneud; rydym ni'n credu ein bod ni'n gwneud felly. Rydym ni'n dymuno cael ein dwyn i gyfrif am hyn, ac rydym ni'n gwneud hyn er mwyn cymunedau fel un yr Aelod. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772855 108 En 2026-09-29T14:25:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=3302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=3302&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772872 109 Cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister B Digwyddiad RFA Syr Galahad The RFA Sir Galahad Incident 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772873 110 Cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister O 12157 12157 Art Wright AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12157 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12157 Wright, Art 9. A wnaiff y Prif Weinidog sylwadau i Lywodraeth y DU yn cefnogi ymgyrch y Gwarchodlu Cymreig i geisio'r gwir am ddigwyddiad RFA Syr Galahad ar 8 Fehefin 1982? OQ64576 9. Will the First Minister make representations to the UK Government supporting the Welsh Guards' campaign seeking the truth over the RFA Sir Galahad incident on 8 June 1982? OQ64576 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772874 111 En 2026-09-29T14:25:47 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=3349&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=3349&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I'm pleased that this question has been asked today. Last week, I, alongside a number of Senedd Members, met veterans who were on the Sir Galahad and their families, and families of soldiers who lost their lives on that most awful day in Welsh history. We remember all those who lost their lives, those who were injured and those who still mourn. I absolutely recognise the strength of feeling even now, and the frustration at not being able to access related records, and I, along with the Deputy First Minister, have written to the Secretary of State for Defence to make the case for their urgent release. Rwy'n falch fod y cwestiwn hwn wedi cael ei ofyn heddiw. Yr wythnos diwethaf, fe gwrddais i, ochr yn ochr â nifer o Aelodau'r Senedd, â chyn-filwyr a oedd ar y llong Syr Galahad a'u teuluoedd nhw, a theuluoedd milwyr a gollodd eu bywydau ar y diwrnod cwbl ofnadwy hwnnw yn hanes Cymru. Rydym ni'n cofio pawb a gollodd eu bywydau, y rhai a gafodd eu hanafu a'r rhai sy'n dal i alaru. Rwy'n cydnabod cryfder y teimlad hyd yn oed nawr, a'r rhwystredigaeth o beidio â gallu cael mynediad at gofnodion cysylltiedig, ac rwyf i, ynghyd â'r Dirprwy Brif Weinidog, wedi ysgrifennu at yr Ysgrifennydd Gwladol dros Amddiffyn i ddadlau'r achos dros eu rhyddhau nhw ar unwaith. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772870 112 En 2026-09-29T14:26:29 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=3391&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=3391&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 12157 12157 Art Wright AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12157 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12157 Wright, Art Thank you for your answer, First Minister. I would like to follow that keenly. As a veteran myself, we need to know when we deploy that our people and our Government have our backs. Over the past few months, many veterans have been stating to me that the messaging coming out from the Governments at both ends of the M4 is very confusing. Both seem to state that they care, but when put under the microscope, a different tale begins to emerge. Over recent weeks in this Chamber, we've seen you calling Sinn Féin your sister party—the political arm of the IRA who were responsible for 24 soldiers' deaths linked to Welsh regiments, including the Welsh Guards, and numerous casualties in Northern Ireland. Next, we see the ethical framework that might risk vital equipment getting into the hands of those fighting on our behalf. Numerous cases are being reported to MSs across this Chamber, and I have a couple, on the ongoing assistance for veterans who, despite councils signing up to the armed forces covenant, are being left wanting: a veteran who has had to sleep with their own mother, in the same bed, for eight years, for lack of getting a house; a recovering alcoholic placed above a pub; homeless veterans having to prove that they've rough-slept for three to four days before assistance will even begin. Does the First Minister agree with me that this is simply not good enough, and a betrayal of those who have fought for our safety? Diolch i chi am eich ateb, Brif Weinidog. Fe hoffwn i ddilyn ymlaen yn eiddgar ar hynny. A minnau'n gyn-filwr fy hunan, mae angen i ni gael gwybod pan fyddwn ni'n anfon ein lluoedd bod ein pobl ni a'n Llywodraeth ni'r tu cefn i ni. Dros y misoedd diwethaf, mae llawer o gyn-filwyr wedi bod yn dweud wrthyf i fod y negeseuon sy'n dod oddi wrth y Llywodraethau ar ddau ben yr M4 yn ddryslyd iawn. Mae'r ddwy yn dweud eu bod yn gofidio, ond pan gaiff hynny ei roi dan y microsgop, mae yna stori wahanol yn dechrau dod i'r amlwg. Dros yr wythnosau diwethaf yn y Siambr hon, rydym ni wedi eich clywed chi'n galw Sinn Féin yn chwaer blaid—cangen wleidyddol yr IRA a oedd yn gyfrifol am farwolaethau 24 milwr a oedd â chysylltiad â chatrodau o Gymru, gan gynnwys y Gwarchodlu Cymreig, a nifer o anafiadau yng Ngogledd Iwerddon. Yn nesaf, fe welwn ni'r fframwaith moesegol a allai greu risg na fydd offer hanfodol yn cyrraedd dwylo'r rhai sy'n ymladd ar ein rhan. Mae nifer o achosion yn cael eu hadrodd i ASau ar draws y Siambr hon, ac fe gefais innau un neu ddau, ar y cymorth parhaus i gyn-filwyr sydd, er bod cynghorau wedi arwyddo cyfamod y lluoedd arfog, yn cael eu gadael mewn angen: cyn-filwr sydd wedi gorfod cysgu gyda'i fam ei hunan, yn yr un gwely, am wyth mlynedd, am ei fod yn methu â chael tŷ; un sy'n gwella o alcoholiaeth yn gorfod byw uwchben tafarn; cyn-filwyr digartref sy'n gorfod profi eu bod nhw wedi cysgu allan am dri i bedwar diwrnod cyn y bydd cymorth yn dechrau ar eu cyfer hyd yn oed. A yw'r Prif Weinidog yn cytuno â mi nad yw hyn yn ddigon da, ac yn bradychu'r rhai sydd wedi ymladd er ein diogelwch ni? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772895 113 En 2026-09-29T14:28:05 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=3487&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=3487&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Llywydd, I did say that I was pleased that the Member opted to raise this issue of the Sir Galahad here in the Senedd today. I—and I imagine probably a number of others—regret that the Member has opted to use that as a platform to make a series of party political points. I am very proud of the work done by elected colleagues of mine, alongside elected colleagues from other parties, to protect and seek to deepen our commitment under the armed forces covenant, which is important to us, as it is to Members across political party lines here. I, again, refer to the stand that was made jointly by Members across political parties in support of the Sir Galahad families last week. We will support you. Lywydd, fe ddywedais i fy mod i'n falch fod yr Aelod wedi dewis codi mater Syr Galahad yma yn y Senedd heddiw. Rwy'n drist iawn—rwy'n dychmygu y bydd nifer o rai eraill hefyd mae'n debyg—am fod yr Aelod wedi dewis defnyddio hynny i fod yn llwyfan ar gyfer gwneud cyfres o bwyntiau ynglŷn â gwleidyddiaeth y pleidiau. Rwy'n falch iawn o'r gwaith a wnaeth fy nghyd-Aelodau etholedig, ochr yn ochr â chyd-Aelodau etholedig o bleidiau eraill, i amddiffyn a cheisio dyfnhau ein hymrwymiad yn unol â chyfamod y lluoedd arfog, sy'n bwysig i ni, fel mae hwnnw i Aelodau o wahanol bleidiau gwleidyddol yn y fan hon. Rwy'n cyfeirio, unwaith eto, at y safiad a wnaethpwyd ar y cyd gan Aelodau ar draws y pleidiau gwleidyddol i gefnogi teuluoedd Syr Galahad yr wythnos diwethaf. Fe fyddwn ni'n eich cefnogi chi. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772897 114 Cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister B Blaenoriaethau Cyfansoddiadol Constitutional Priorities 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772898 115 Cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister O 212 212 Janet Finch-Saunders AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=212 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=212 Finch-Saunders, Janet 10. Beth yw blaenoriaethau cyfansoddiadol Llywodraeth Cymru ar gyfer Cymru? OQ64572 10. What are the Welsh Government’s constitutional priorities for Wales? OQ64572 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772899 116 En 2026-09-29T14:29:15 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=3557&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=3557&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun The current devolution settlement is outdated, constrains our economic potential and hinders our ability to deliver the best public services to people in Wales. Our immediate constitutional priorities are the devolution of policing and justice, the Crown Estate and rail infrastructure, alongside fair funding and greater fiscal flexibility. As a matter of principle, there is certainly no reason why powers that have been devolved to Scotland shouldn't also be devolved to Wales. Mae'r setliad datganoli presennol wedi dyddio, mae'n cyfyngu ar ein posibiliadau economaidd ac yn rhwystro ein gallu i ddarparu'r gwasanaethau cyhoeddus gorau i bobl yng Nghymru. Ein blaenoriaethau cyfansoddiadol uniongyrchol yw datganoli plismona a chyfiawnder, Ystad y Goron a seilwaith y rheilffyrdd, ochr yn ochr â chyllid teg a mwy o hyblygrwydd cyllidol. Yn fater o egwyddor, nid oes unrhyw reswm pam na ddylai pwerau a gafodd eu datganoli i'r Alban gael eu datganoli i Gymru hefyd. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772901 117 En 2026-09-29T14:29:41 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=3583&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=3583&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 212 212 Janet Finch-Saunders AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=212 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=212 Finch-Saunders, Janet Diolch. The latest YouGov polling, conducted between 7 and 13 September this year, found that just 20 per cent of people in Wales support Welsh independence—the lowest recorded level since 2023. Meanwhile, 72 per cent of people in Wales reported dissatisfaction with the NHS, 57 per cent of Welsh voters placed the economy among their three most important issues, and, furthermore, 20 per cent of pupils leave primary school functionally illiterate, whilst Wales remains at bottom of the UK Programme for International Student Assessment rankings. First Minister, it has been pointed out by our colleague here, Helen Jenner. It has been pointed out by many other Members. We represent those very people who put us here in this Senedd. With no parliamentary majority for it here in the Senedd—and I’d defy you to prove me otherwise—why is constitutional change taking priority for you, above fixing our NHS, fixing our economy and fixing our schools? It's a downright disgrace. Diolch. Mae'r polau piniwn diweddaraf gan YouGov, a gynhaliwyd rhwng 7 a 13 Medi eleni, yn canfod mai dim ond 20 y cant o bobl yng Nghymru sy'n cefnogi annibyniaeth i Gymru—y gyfradd isaf ar gofnod ers 2023. Ar yr un pryd, rodd 72 y cant o bobl yng Nghymru yn adrodd eu bod yn anfodlon gyda'r GIG, 57 o etholwyr Cymru yn ystyried yr economi ymhlith y tri mater pwysicaf yn eu golwg, ac, eto, mae 20 y cant o ddisgyblion yn gadael yr ysgol gynradd yn anllythrennog yn ymarferol, tra bod Cymru yn aros ar waelod rhestr y DU o ran Rhaglen Ryngwladol Asesu Myfyrwyr. Brif Weinidog, fe nodwyd hyn gan ein cyd-Aelod yma, Helen Jenner. Fe'i nodwyd gan lawer o Aelodau eraill. Rydym ni'n cynrychioli'r union bobl hyn sydd wedi ein rhoi ni yma yn y Senedd. Os nad oes mwyafrif seneddol o blaid hynny yma yn y Senedd—ac fe wnaf i'ch herio chi i'm profi i'n anghywir—pam mae newid cyfansoddiadol yn flaenoriaeth i chi, yn fwy pwysig na thrwsio ein GIG, trwsio ein heconomi, a thrwsio ein hysgolion? Mae'n gwbl gywilyddus. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772894 118 En 2026-09-29T14:30:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=3602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=3602&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772900 119 En 2026-09-29T14:31:01 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=3663&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=3663&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I congratulate the Member for being drawn out of the lot to ask a question to the First Minister again. I don't know why she chooses not to ask a question about health, to not ask a question about education, to not ask a question about strengthening the Welsh economy, supporting the family farm, bringing children out of poverty. I think those are the really important issues that are important to the people of Wales, and I believe that empowering Wales to have more tools at our disposal to deal with education, health, job creation and farming is a good thing. The Member is here because we have devolution. She is able to make the case for her constituents because we have devolution. And, as I said earlier, she is able to put forward legislation because we have enhanced devolution.  There is a reality here that we are seeing an obsession with wanting to stop Wales being empowered. The Member has to reflect upon what that says about her. Because I will always want Wales to have the best possible crack at the whip, and that means making sure that we have the tools to do the job for the people of Wales. I'll use the word again: there's an obsession with making damn sure that Wales doesn't get any more ability to get to grips with those issues that really matter to the people of Wales.   Rwy'n llongyfarch yr Aelod ar ennill yn y raffl i ofyn cwestiwn i'r Prif Weinidog unwaith eto. Nid wyf i'n gwybod pam mae hi'n dewis peidio â gofyn cwestiwn ynglŷn ag iechyd, ynglŷn ag addysg, ynglŷn â chryfhau economi Cymru, cefnogi ffermydd teuluol, codi plant o dlodi. Rwyf i o'r farn mai'r rhain yw'r materion gwirioneddol bwysig i bobl Cymru, ac rwyf i o'r farn mai peth da iawn yw grymuso Cymru er mwyn bod â mwy o allu gennym i ymdrin ag addysg, iechyd, creu swyddi ac amaethyddiaeth. Mae'r Aelod yn y fan hon oherwydd bod datganoli gennym ni. Mae hi'n gallu dadlau achos ei hetholwyr oherwydd bod datganoli gennym ni. Ac, fel dywedais i'n gynharach, mae hi'n gallu cyflwyno deddfwriaeth oherwydd ein bod ni wedi gwella datganoli. Mae yna sefyllfa wirioneddol yn hyn o beth, sef ein bod ni'n gweld obsesiwn gydag awydd i rwystro grymuso Cymru. Fe ddylai'r Aelod fyfyrio ar yr hyn y mae hynny'n ei ddweud amdani hi. Oherwydd rwyf i'n awyddus bob amser i Gymru fod â'r cyfle gorau posibl i afael yn yr awenau, ac mae hynny'n golygu sicrhau bod y dulliau gweithredu gennym ni i wneud y gwaith er mwyn pobl Cymru. Rwyf i am ddefnyddio'r gair unwaith eto: mae yna obsesiwn ynglŷn â sicrhau nad oes gan Gymru ddim mwy o allu i fynd i'r afael â'r materion hynny sy'n wirioneddol bwysig i bobl Cymru. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772904 120 Cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister B Tai yng Ngogledd Cymru Housing in North Wales 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772905 121 Cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister O 12183 12183 Tom Montgomery AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12183 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12183 Montomery, Tom 11. Pa asesiad mae'r Prif Weinidog wedi'i wneud o effaith polisi cenedl noddfa ar faint o dai sydd ar gael yng ngogledd Cymru? OQ64566 11. What assessment has the First Minister undertaken regarding the impact of the nation of sanctuary policy on housing availability in north Wales? OQ64566 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772906 122 En 2026-09-29T14:32:33 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=3755&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=3755&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun Our ambition is for everyone in Wales to have access to good-quality affordable housing in the right area for them. The UK Government decides how many people seeking asylum are accommodated in Wales. We work with local authorities and third sector partners to provide fair support and help services plan effectively. The Welsh Government's approach promotes safer communities, focusing on integration, access to support and, all importantly, community cohesion. Ein huchelgais ni yw i bawb yng Nghymru gael mynediad at dŷ fforddiadwy o ansawdd da mewn ardal sy'n briodol ar eu cyfer nhw. Llywodraeth y DU sy'n penderfynu faint o bobl sy'n ceisio lloches a fydd yn cael eu lletya yng Nghymru. Rydym ni'n gweithio gyda'r awdurdodau lleol a phartneriaid trydydd sector i ddarparu cymorth teg a helpu gwasanaethau i gynllunio mewn ffordd effeithiol. Mae dull gweithredu Llywodraeth Cymru yn hyrwyddo cymunedau mwy diogel, gan ganolbwyntio ar integreiddio, mynediad at gymorth ac, yn bwysig iawn, cydlyniant cymunedol. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772911 123 En 2026-09-29T14:33:04 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=3786&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=3786&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 12183 12183 Tom Montgomery AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12183 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12183 Montomery, Tom Thank you, First Minister. The Home Office has written to me confirming that around 70 homes are currently being used for asylum seekers in north-east Wales. That's up 25 per cent on 2025-26. Now, 283 people are housed in this area—that's 43 more than the same time last year. And now the Home Office is looking to move more in. Opposition in villages and towns across north-east Wales is strong, and there is no surprise in that when you consider that 650 local people are still being housed in hotels and bed and breakfasts. I was shocked when a county council in Clwyd explained to me that, often, asylum seekers are moved in without prior notification to the local authority—they're finding out after the fact. First Minister, do you agree with me that local authorities should be consulted before asylum seekers are moved in, and that locals should always be prioritised for housing? Diolch i chi, Brif Weinidog. Mae'r Swyddfa Gartref wedi ysgrifennu ataf i'n cadarnhau bod tua 70 o gartrefi yn cael eu defnyddio yn y gogledd-ddwyrain ar hyn o bryd ar gyfer ceiswyr lloches. Dyna gynnydd o 25 y cant ers 2025-26. Nawr, mae 283 o bobl yn cael eu lletya yn yr ardal hon—43 yn fwy na'r un adeg y llynedd. A nawr mae'r Swyddfa Gartref yn ystyried symud rhagor i mewn. Mae gwrthwynebiad yn gryf mewn pentrefi a threfi ar draws y gogledd-ddwyrain, ac nid oes syndod yn hynny pan feddyliwch chi fod 650 o bobl leol yn dal i gael eu lletya mewn gwestai a gwely a brecwast. Fe gefais i sioc pan esboniodd cyngor sir yng Nghlwyd i mi, yn aml, fod ceiswyr lloches yn cael eu symud i mewn heb roi hysbysiad i'r awdurdod lleol ymlaen llaw—maen nhw'n darganfod hynny ar ôl i hynny ddigwydd. Brif Weinidog, a ydych chi'n cytuno â mi y dylid ymgynghori â'r awdurdodau lleol cyn i geiswyr lloches gael eu symud i mewn, ac y dylid blaenoriaethu pobl leol ar gyfer tai bob amser? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772924 124 En 2026-09-29T14:34:06 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=3848&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=3848&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 2717 2717 Rhun ap Iorwerth AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=2717 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=2717 First Minister of Wales Prif Weinidog Cymru ap Iorwerth, Rhun I don't hesitate in saying that of course I recognise where there are genuine concerns in communities. My colleagues and I have spoken widely about the need for the Home Office to have dispersal processes in place that reflect the needs and pressures of communities, and the needs of people who are within the asylum system. But those are matters for the Home Office. I will deal with these issues always in a way that tries to calm the discussion, tries to deal with facts, recognising genuine concerns. But, ultimately, our powers aren't around how many people come to Wales. Ours are about recognising what our values are as a nation. When people do come here, we want to make sure that they are able—for everybody in society in Wales—to integrate properly. Nid wyf i'n petruso dim cyn dweud wrth gwrs fy mod i'n cydnabod bod yna bryderon gwirioneddol mewn cymunedau. Mae fy nghyd-Aelodau a minnau wedi siarad yn eang ynglŷn â'r angen i'r Swyddfa Gartref fod â phrosesau gwasgaru ar waith sy'n adlewyrchu anghenion a'r pwysau ar gymunedau, ac anghenion pobl sydd yn y system loches. Ond materion yw'r rhain i'r Swyddfa Gartref. Fe wnaf i ymdrin â'r materion hyn bob amser mewn ffordd sy'n ceisio oeri'r drafodaeth, yn ceisio ymdrin â ffeithiau, gan gydnabod pryderon gwirioneddol. Ond, yn y pen draw, nid yw ein pwerau ni'n ymwneud â niferoedd y bobl sy'n dod i Gymru. Mae ein pwerau ni'n ymwneud â chydnabod yr hyn sy'n werthfawr i'n cenedl ni. Pan fydd pobl yn dod yma, rydym ni'n awyddus i sicrhau eu bod nhw'n gallu—er mwyn pawb yn y gymdeithas yng Nghymru—integreiddio yn iawn. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772903 125 En 2026-09-29T14:35:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=3902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=3902&l=cy 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772907 126 Cy 2026-09-29T14:35:05 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=3907&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=3907&l=en 260929-3 2. Cwestiynau i'r Prif Weinidog 2. Questions to the First Minister C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch, Brif Weinidog. Thank you, First Minister. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772910 127 Cy 2026-09-29T14:35:08 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=3910&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=3910&l=en 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn nawr at eitem 3, datganiad a chyhoeddiad busnes. Galwaf ar y Trefnydd, Heledd Fychan. We move on now to item 3, the business statement and announcement. I call on the Trefnydd, Heledd Fychan. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772922 128 Cy 2026-09-29T14:35:15 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=3917&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=3917&l=en 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Trefnydd, Chief Whip and Cabinet Minister for Culture and Sport Trefnydd, Prif Chwip a Gweinidog Cabinet dros Ddiwylliant a Chwaraeon Fychan, Heledd Diolch, Lywydd. Mae dau ddatganiad llafar wedi eu tynnu yn ôl o'r agenda heddiw, sef yr un ar gomisiwn cenedlaethol Cymru, a hefyd yr un ar iechyd y cyhoedd a iechyd ataliol. Mae busnes drafft y tair wythnos nesaf wedi ei nodi yn y datganiad busnes, sydd ar gael i'r holl Aelodau yn electronig. Thank you, Llywydd. Two oral statements have been withdrawn from today's agenda, namely the national commission for Wales statement and the public and preventative health statement. Draft Plenary business for the next three weeks is shown on the business statement, which is available to all Members electronically. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772926 129 En 2026-09-29T14:35:33 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=3935&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=3935&l=cy 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 11971 11971 Llŷr Powell AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=11971 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=11971 Powell, Llyr Trefnydd, I'd be grateful if I could have a statement from the health Minister. A few days after the Senedd election, Audit Wales reported that the Aneurin Bevan health board had awarded £10 million in GP contracts, and that they felt that due diligence wasn't done. I'd be grateful for a statement that could tell us that this is a one-off incident and that this isn't something that is going on throughout Wales, as well as how this could be avoided in future, because that £10 million is a lot of money for a health board to lose. Drefnydd, fe fyddwn i'n dra diolchgar pe cawn i ddatganiad gan y Gweinidog dros iechyd. Ychydig ddyddiau ar ôl yr etholiad i'r Senedd, roedd Archwilio Cymru yn adrodd bod bwrdd iechyd Aneurin Bevan wedi dyfarnu £10 miliwn o gontractau meddygon teulu, a'u bod nhw o'r farn nad oedd diwydrwydd dyladwy wedi bod. Fe fyddwn i'n ddiolchgar am ddatganiad a fyddai'n gallu dweud wrthym ni mai digwyddiad untro oedd hwn ac nad yw hyn yn rhywbeth sy'n digwydd ledled Cymru, yn ogystal â mynegi sut y gellid osgoi hyn yn y dyfodol, oherwydd mae'r £10 miliwn hwnnw'n arian mawr i fwrdd iechyd ei golli. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772928 130 Cy 2026-09-29T14:36:04 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=3966&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=3966&l=en 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod am godi'r mater hwn. Dwi ddim yn gwybod a ydych chi wedi ysgrifennu at y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal ar y mater hwn. Yn amlwg, bydd y Gweinidog yn ateb cwestiynau yn hwyrach y prynhawn yma o ran ein fframwaith, ond mae yna gyfle hefyd wrth gwrs i fod yn codi pryderon o'r fath. Yr hyn y mae'r Gweinidog wedi bod yn ddiamwys amdano fo ydy ein bod ni yn dwyn byrddau iechyd i gyfrif, bod angen iddyn nhw fod yn atebol am wariant, ac mae hynny'n waith, dwi'n gwybod, sydd wrth galon popeth y mae o a'r tîm, o ran Gweinidogion iechyd, yn bwrw ymlaen ag ef.  I thank the Member for raising this issue. I don't know if you have written to the Cabinet Minister for Health and Care on this particular issue. Clearly, the Minister will take questions later this afternoon in terms of our framework, but there's also of course an opportunity to raise such concerns. What the Minister has been unambiguous about is that we are holding health boards to account, that they need to be accountable for expenditure, and that is work that I know is at the heart of everything that he and his team of health Ministers are proceeding with. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772931 131 En 2026-09-29T14:36:42 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=4004&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=4004&l=cy 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 145 145 Paul Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=145 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=145 Davies, Paul Trefnydd, I'd like to request a statement from the Welsh Government regarding the impact of rising energy and fuel costs on Welsh households and businesses. According to RAC Fuel Watch, the average price of diesel has now reached around £2 per litre, and the average price of petrol is around £1.74 per litre. In rural constituencies like Ceredigion Penfro, the increase in fuel prices has a particularly big knock-on effect, as many people have little choice but to rely on their vehicles to access work, healthcare and essential services. These increases are placing significant pressure on families and businesses at a time when many are already struggling with the rising cost of living, and it also has serious consequences for businesses, hauliers and farmers, by squeezing what are already very tight margins. I appreciate that the Welsh Government is not responsible for fuel duty, but it does have some responsibility around energy policy. So, Trefnydd, given the impact of rising fuel and energy costs on Welsh households and businesses, I'd be grateful if we could have a statement from the Welsh Government outlining what representations have so far been made to the UK Government ahead of the autumn budget regarding fuel duty and energy costs, and what support is available in Wales to help those who are struggling as a result of these increases. Drefnydd, fe hoffwn i ofyn am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ynglŷn ag effaith costau cynyddol ynni a thanwydd ar aelwydydd a busnesau Cymru. Yn ôl RAC Fuel Watch, mae pris cyfartalog diesel wedi cyrraedd tua £2 y litr erbyn hyn, ac mae pris cyfartalog petrol tua £1.74 y litr. Mewn etholaethau gwledig fel Ceredigion Penfro, mae'r cynnydd o ran prisiau tanwydd yn cael effaith arbennig o fawr, gan nad oes gan lawer o bobl fawr o ddewis ond dibynnu ar eu cerbydau i gael mynd i'r gwaith, i gael gofal iechyd a chyrraedd gwasanaethau hanfodol. Mae'r cynnydd hwn yn rhoi pwysau sylweddol ar deuluoedd a busnesau ar adeg pan fo llawer yn cael anhawster eisoes gyda'r costau byw cynyddol, ac mae hefyd â chanlyniadau difrifol ar fusnesau, cludwyr a ffermwyr, trwy achosi mwy o wasgfa mewn sefyllfa ariannol gyfyng iawn eisoes. Rwy'n gwerthfawrogi nad Llywodraeth Cymru sy'n gyfrifol am drethiant ar danwydd, ond mae ganddi rywfaint o gyfrifoldeb ynghylch polisi ynni. Felly, Drefnydd, o ystyried effaith costau cynyddol tanwydd ac ynni ar aelwydydd a busnesau Cymru, fe fyddwn i'n ddiolchgar pe caem ni ddatganiad gan Lywodraeth Cymru yn amlinellu pa sylwadau a gafodd eu gwneud i Lywodraeth y DU hyd yn hyn cyn cyllideb yr hydref ynghylch trethi tanwydd a chostau ynni, a pha gymorth sydd ar gael yng Nghymru i gynorthwyo'r rhai sy'n cael anhawster o ganlyniad i'r cynnydd hwn. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772933 132 Cy 2026-09-29T14:38:07 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=4089&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=4089&l=en 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch. Mi fydd yr Aelod yn ymwybodol o'n hymrwymiad ni fel Llywodraeth i fod yn Llywodraeth i Gymru gyfan, a'n bod ni'n cydnabod heriau gwirioneddol y cynnydd hwn mewn prisiau—oherwydd materion rhyngwladol yn bennaf—a'r pwysau y mae hynna'n ei roi ar drigolion, ac maen nhw'n bwysau gwirioneddol. Yn amlwg, fel mae'r Aelod wedi sôn, dydy nifer o'r pethau hyn ddim o fewn ein cyfrifoldeb ni, ond mae'r trafodaethau hynny'n digwydd. Mi ydyn ni fel Llywodraeth wastad yn edrych o ran y ddarpariaeth a'r cymorth rydyn ni'n gallu eu rhoi i'r rheini sydd wirioneddol mewn trafferth oherwydd mesurau fel hyn. Mae'r gefnogaeth ar gael, yn dal i fod, drwy Lywodraeth y Deyrnas Unedig, o ran off-grid, ac mae'r rhain yn drafodaethau byw a pharhaus. Ond yn sicr, mi fyddwn i yn cytuno efo'r Aelod; rydyn ni'n cydnabod bod yna broblemau o ran hyn sy'n effeithio ar rai cymunedau'n benodol yn ddigymesur, ac maen nhw yn drafodaethau byw. Thank you. The Member will be aware of our commitment as a Government to be a Government for all of Wales, and that we do recognise the genuine challenges of this increase in prices—because of international affairs, mainly—and the pressure that's putting on residents, and it's a genuine pressure. Evidently, as the Member has mentioned, a number of these things are not within our responsibilities, but those discussions are happening. We as a Government are always looking in terms of the provision and the support that we can provide for those who genuinely are in difficulties because of these issues. Support is still available through the UK Government in terms of off-grid, and those are live and continuing discussions. But, certainly, I would agree with the Member; we do recognise that there are problems in terms of this that affect some communities specifically disproportionately, and they are live discussions. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772940 133 En 2026-09-29T14:39:07 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=4149&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=4149&l=cy 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 12166 12166 Kiera Marshall AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12166 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12166 Marshall, Kiera Last week, I met with residents in Gwaelod-y-garth impacted by flooding caused by nearby quarry blasting, as well as the quarry operator and other elected representatives. Residents are living in fear that there's this huge body of water sitting above their village, and the quarry is about to restart blasting imminently, before the Health and Safety Executive investigation is even complete. Residents are traumatised by the events that happened this summer and are scared to hear another blast happening above their village. So, can I please ask the Cabinet Minister for Rural Resilience and Sustainability to make representations to the UK Government and Cardiff Council about steps they can take to ensure the safety of quarries and quarry blasting in and around Cardiff, particularly given investigations aren't complete? And please could the Government provide a statement on what it's doing to ensure the safety of those living near quarries, to prevent this from ever happening again? Diolch. Yr wythnos diwethaf, fe wnes i gyfarfod â phreswylwyr yng Ngwaelod-y-garth yr oedd llifogydd a achoswyd gan ffrwydro mewn chwarel gyfagos wedi effeithio arnyn nhw, yn ogystal â gweithredwr y chwarel a chynrychiolwyr etholedig eraill. Mae trigolion yn byw mewn ofn bod y casgliad enfawr hwn o ddŵr yn gorwedd uwch eu pentref, ac mae'r chwarel ar fin ailddechrau ffrwydro ar unwaith, cyn i ymchwiliad yr Awdurdod Gweithredol Iechyd a Diogelwch gael ei gwblhau. Mae trigolion yn cael eu cythryblu gan y digwyddiadau a ddigwyddodd yn yr haf eleni ac yn ofni clywed sŵn ffrwydrad arall uwchlaw eu pentref nhw. Felly, a gaf i ofyn i'r Gweinidog Cabinet dros Wydnwch Gwledig a Chynaliadwyedd gyflwyno sylwadau i Lywodraeth y DU a Chyngor Caerdydd am y camau y gallan nhw eu cymryd i sicrhau diogelwch chwareli a ffrwydro mewn chwareli yng Nghaerdydd a'r cyffiniau, yn enwedig o ystyried na chafodd yr ymchwiliadau eu cwblhau? Ac os gwelwch chi'n dda a wnaiff y Llywodraeth ddarparu datganiad ar yr hyn y mae'n ei wneud i sicrhau diogelwch y rhai sy'n byw ar bwys chwareli, i atal hyn rhag digwydd fyth eto? Diolch. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772954 134 Cy 2026-09-29T14:39:52 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=4194&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=4194&l=en 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Gaf i ddiolch i'r Aelod am y gwaith y mae hi wedi'i wneud i gefnogi trigolion, a'r ffaith eich bod chi wedi bod yn ddiamwys o ran eich cefnogaeth iddyn nhw? O ran y record, mi ddylwn i ddatgan hefyd fy mod i wedi codi pryderon oherwydd ymgyrchu dwi wedi'i wneud fel Aelod lleol am yr effaith y gall chwareli ei chael ar gymunedau. Dwi'n gwybod bod y trafodaethau rhyngoch chi a'r Gweinidog yn rhai byw iawn ac eich bod chi'n cyfathrebu'n gyson. Yn sicr, mi fyddaf i'n gofyn iddo fo sicrhau eich bod chi'n cael y diweddariad hwnnw, oherwydd mae'n bwysig ein bod ni yn parhau i wneud yr achos ar ran trigolion Gwaelod-y-garth a chymunedau eraill a fydd yn pryderu ynghylch hyn. May I thank the Member for the work that she has done in supporting residents, and the fact that you have been unambiguous in your support for those residents? For the record, I would also say that I have raised concerns because of campaigning that I did as a local Member in relation to the impact that quarries can have on communities. I know that the discussions between you and the Minister are live discussions and that you are communicating regularly. I will certainly ask him to ensure that you are given that update, because it's important that we continue to make the case on behalf of the residents of Gwaelod-y-garth and other communities who will be concerned about this. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772923 135 Cy 2026-09-29T14:40:00 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=4202&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=4202&l=en 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772930 136 En 2026-09-29T14:40:42 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=4244&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=4244&l=cy 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 12170 12170 Iain McIntosh AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12170 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12170 McIntosh, Iain I'd like to call for a statement from the Welsh Government on the Global Centre of Rail Excellence, please. Around £70 million of public money has reportedly already gone into the GCRE, including £50 million from the Welsh Government, yet the main rail facility has still not been built. Private investment has not materialised as anticipated, and the future of the project is now under review. I understand the Public Accounts and Public Administration Committee is now asking the Permanent Secretary how that investment has been used and what further funding may be required, and about the Welsh Government's commitment to support the company's liabilities until September 2027. As shadow Minister for Government efficiency, I believe taxpayers deserve answers too. Will the Government therefore make a statement setting out exactly what public money has been spent and what it has delivered; what financial controls, reviews and value for money assessments were undertaken; what timescales and funding assumptions changed; and what further exposure taxpayers may face? Before another penny is committed, the Senedd deserves a clear account of the money already spent and the decisions behind it. Fe hoffwn i alw am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ar y Ganolfan Ragoriaeth Fyd-Eang ar gyfer Rheilffyrdd, os gwelwch chi'n dda. Yn ôl pob sôn, mae tua £70 miliwn o arian cyhoeddus wedi mynd i'r Ganolfan, gan gynnwys £50 miliwn oddi wrth Lywodraeth Cymru, ond ni chafodd y prif gyfleuster rheilffordd ei adeiladu eto. Nid yw buddsoddiad preifat wedi digwydd yn ôl y disgwyl, ac mae dyfodol y prosiect yn cael ei adolygu erbyn hyn. Rwy'n deall bod y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus yn holi'r Ysgrifennydd Gwladol nawr sut mae'r buddsoddiad hwnnw wedi cael ei ddefnyddio a pha gyllid pellach a allai fod yn angenrheidiol, ac ynglŷn ag ymrwymiad y Llywodraeth i gefnogi dyledion y cwmni tan fis Medi 2027. A minnau'n Weinidog yr wrthblaid ar gyfer effeithlonrwydd Llywodraethol, rwyf i o'r farn fod trethdalwyr yn haeddu atebion hefyd. A wnaiff y Llywodraeth felly wneud datganiad yn nodi yn union faint o arian y cyhoedd a gafodd ei wario a'r hyn a gyflawnwyd gan hynny; pa reolaeth, adolygiadau, ac asesiadau o werth am arian yr ymgymerwyd â nhw; pa newidiadau a fu o ran amserlen a rhagdybiaethau cyllidol; a pha gostau pellach y gallai trethdalwyr eu hwynebu? Cyn i geiniog arall gael ei hymrwymo i hyn, mae'r Senedd yn haeddu adroddiad eglur ynghylch yr arian a gafodd ei wario eisoes a'r penderfyniadau y tu ôl i hynny. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772942 137 Cy 2026-09-29T14:41:54 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=4316&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=4316&l=en 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod am godi'r mater hwn. Yn amlwg, nid chi yw'r Aelod cyntaf i godi'r mater hwn. Rydyn ni wedi clywed cwestiynau i'r Prif Weinidog yn benodol, ac ymrwymiad gan y Prif Weinidog i ddysgu gwersi. Yn amlwg, nid ni oedd mewn grym pan wnaed y penderfyniadau hyn, ond rwy'n gobeithio bod yr ymrwymiad gan y Prif Weinidog wedi bod yn gyfan gwbl glir i bawb ein bod ni eisiau sicrhau gwerth am arian, sicrhau gwerth o ran y safle, a bod hwnna'n ystyriaeth lawn i'r Llywodraeth hon o ran bwrw ymlaen. I thank the Member for raising this important issue. Evidently, you are not the first Member to raise this issue. We've heard questions to the First Minister specifically, and a commitment by the First Minister to learn lessons. Evidently, we were not in power when the decisions were made, but I do hope that that commitment from the First Minister was very clear to everyone that we want to ensure value for money, ensure value in terms of the site, and that that is a full consideration for this Government in terms of proceeding. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772944 138 En 2026-09-29T14:42:27 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=4349&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=4349&l=cy 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 12175 12175 Shav Taj AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12175 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12175 Taj, Shav I'd like to request two statements. The first one is in relation to Admiral. I've been inundated on this issue. A group of MPs, my colleague Huw and I met with the employer on Friday. Will the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy make an urgent statement to the Senedd on what action the Welsh Government is taking to protect jobs and ensure major financial service employers, such as Admiral and Legal & General, retain their headquarters, investment and skilled employment in Wales? I'm happy to move to the next one—I'm not quite sure what the sequencing is. The next one is in relation to tackling disinformation, AI, deepfakes and social media scams. Over the weekend, some of you might have received an Instagram request from an account that looked just like me. It had my name, it had my image, and it had a real accurate description of what it is that I do. People had every reason to believe that this account was me. I was being sent all kinds of messages in relation to it. It invited them to join a WhatsApp group for 'finance enthusiasts' to discuss cryptocurrency and stocks— Fe hoffwn i ofyn am ddau ddatganiad. Mae'r un cyntaf ynghylch Admiral. Rwyf i wedi cael llif o ymholiadau am y mater hwn. Fe wnaeth grŵp o ASau, fy nghyd-Aelod i, Huw, a minnau gyfarfod â'r cyflogwr ddydd Gwener. A wnaiff Gweinidog y Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni ddatganiad brys i'r Senedd ar ba gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i ddiogelu swyddi a sicrhau bod cyflogwyr gwasanaethau ariannol mawr, fel Admiral a Legal & General, yn cadw eu pencadlys, eu buddsoddiad a'u cyflogaeth sgil uchel yng Nghymru? Rwy'n hapus i symud i'r un nesaf—nid wyf i'n hollol siŵr beth yw'r dilyniant. Mae'r un nesaf o ran mynd i'r afael â thwyllwybodaeth, deallusrwydd artiffisial, ffugiadau dwfn, a sgamiau yn y cyfryngau cymdeithasol. Dros y penwythnos, efallai fod rhai ohonoch chi wedi cael cais o gyfrif ar Instagram a oedd yn edrych yn hollol fel mai f'un i oedd hwnnw. Roedd fy enw i arno, roedd fy llun i arno, ac roedd y disgrifiad o'r hyn yr ydw i'n ei wneud yn gywir iawn. Roedd gan bobl bob rheswm i gredu mai fy nghyfrif i oedd hwnnw. Roedd pobl yn anfon pob math o negeseuon ynglŷn ag ef. Roedd yn eu gwahodd nhw i ymuno â grŵp WhatsApp ar gyfer rhai oedd â 'diddordeb mewn materion ariannol' ar gyfer trafod drafod cryptoarian a stociau— 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772949 139 En 2026-09-29T14:43:42 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=4424&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=4424&l=cy 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Shav— Shav— 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772953 140 En 2026-09-29T14:43:44 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=4426&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=4426&l=cy 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 12175 12175 Shav Taj AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12175 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12175 Taj, Shav For the record, it had nothing to do with me. Can I ask whether or not we can have a statement from the Welsh Government in terms of what they're doing in terms of working with the police, the UK Government and social media companies to make sure that our trust— I roi hynny ar gofnod, nid oedd gennyf i ddim i'w wneud â'r peth. A gaf i ofyn a gawn ni ddatganiad neu beidio gan Lywodraeth Cymru o ran yr hyn maen nhw'n ei wneud o ran gweithio gyda'r heddlu, Llywodraeth y DU a chwmnïau cyfryngau cymdeithasol i sicrhau bod ein hymddiriedaeth— 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772956 141 En 2026-09-29T14:43:58 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=4440&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=4440&l=cy 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Trefnydd. Drefnydd. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772957 142 En 2026-09-29T14:44:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=4442&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=4442&l=cy 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch. First of all, on that second point, I'm so sorry that happened to you. I know it can be deeply distressing when such instances happen. I know that we are all at risk, and that is a risk acknowledged by the Welsh Government. Obviously, a lot of these matters are not devolved, but these are representations that we do make, because it impacts our democracy, it impacts the people that we represent, day in, day out, who are targeted in such a way. It's not just public figures. So, this is something we do take seriously. I would hope the UK Government does far more to protect citizens as well as those elected democratically. I saw recently comments from people saying that they would not be standing for council again because of such risks, so there is a risk to our democracy as well as a very real personal impact. Diolch. Yn gyntaf i gyd, ar yr ail bwynt yna, mae hi'n ddrwg iawn gen i fod hynny wedi digwydd i chi. Fe wn i fod achosion fel hyn yn bethau gofidus iawn i ddigwydd i rywun. Fe wn i fod pawb ohonom ni mewn perygl, a bod y perygl hwnnw'n cael ei gydnabod gan Lywodraeth Cymru. Yn amlwg, ni chafodd lawer o'r materion hyn eu datganoli, ond fe fyddwn ni'n anfon sylwadau, am fod hynny yn effeithio ar ein democratiaeth, yn effeithio ar y bobl yr ydym ni'n eu cynrychioli, o ddydd i ddydd, sy'n cael eu targedu yn y fath fodd. Nid dim ond enwogion. Felly, mae hyn yn rhywbeth yr ydym ni'n ei gymryd o ddifrif. Fe fyddwn i'n gobeithio y bydd Llywodraeth y DU yn gwneud llawer mwy i amddiffyn dinasyddion yn ogystal â'r rhai sydd wedi eu hethol yn ddemocrataidd. Yn ddiweddar, fe welais i sylwadau oddi wrth bobl a oedd yn dweud na fyddan nhw'n sefyll mewn etholiadau cyngor eto oherwydd risgiau o'r fath, felly mae yna berygl i'n democratiaeth ni yn ogystal â'r effaith bersonol wirioneddol iawn. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772959 143 Cy 2026-09-29T14:44:52 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=4494&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=4494&l=en 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Ar eich pwynt cyntaf, dwi'n siŵr bod pob Aelod yma yn rhannu'r pryderon rydych chi wedi'u mynegi o ran Admiral a Legal & General. Mi fydd y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni yn cwrdd ag Admiral ddydd Iau yma i drafod eu cynlluniau ac i ddeall y rhesymeg yn well. Mae hon yn sefyllfa fyw iawn, ac yn sicr mi fydd o'n diweddaru'r Senedd wrth inni gael gwell dealltwriaeth o beth ydy goblygiadau hwn i Gymru hefyd. Mi fydd swyddogion a'r Llywodraeth yn gweithio gyda'r ddau gwmni er mwyn gweld sut rydyn ni'n gallu diogelu swyddi yma yng Nghymru. On your first point, I'm sure that every Member here shares your concerns in relation to Admiral and Legal & General. The Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy will be meeting with Admiral this Thursday to discuss their plans and to understand the rationale better. This is a live situation, and certainly he will update the Senedd as we get a better understanding of the implications of this for Wales too. Officials and the Government will be working with both companies to see how we can safeguard jobs here in Wales. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772880 144 Cy 2026-09-29T14:45:00 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=4502&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=4502&l=en 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772925 145 Cy 2026-09-29T14:45:33 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=4535&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=4535&l=en 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 5084 5084 Mair Rowlands AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5084 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5084 Rowlands, Mair Gaf i ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb ar y newyddion siomedig y bydd y swyddfa bost ar stryd fawr Bangor yn cau dros dro ym mis Ionawr y flwyddyn nesaf? Er mai cyfnod o chwe mis o darfu yn unig y mae Swyddfa'r Post yn rhagweld cyn bydd gwasanaeth amgen yn cael ei sefydlu, rwy'n pryderu y bydd y cau dros dro yn cael effaith negyddol sylweddol ar drigolion Bangor a'r ardaloedd cyfagos sy'n dibynnu ar y gangen i gael mynediad at wasanaethau hanfodol. Hoffwn ddatganiad gan y Gweinidog sy'n ymhelaethu ar y trafodaethau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cynnal gyda Llywodraeth y Deyrnas Unedig ynghylch diogelu rhwydwaith y canghennau Swyddfa'r Post yng Nghymru a'r camau sy'n cael eu cymryd i sicrhau bod gwasanaethau allweddol Swyddfa'r Post yn parhau i fod yn hygyrch i bawb. Could I request a statement from the Cabinet Minister for Social Justice and Equality on the disappointing news that the post office on Bangor high street will close temporarily in January next year? Although the Post Office only anticipates a period of six months of disruption before an alternative service is established, I am concerned that the temporary closure will have a significant negative impact on the residents of Bangor and the surrounding areas who depend on the branch to access essential services. I would like a statement from the Minister that elaborates on the discussions that the Welsh Government is holding with the UK Government regarding the protection of the network of Post Office branches in Wales and the actions that are being taken to ensure that the key services of the Post Office remain accessible to all.  16264 7 2026-09-29T13:30:01 772929 146 Cy 2026-09-29T14:46:20 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=4582&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=4582&l=en 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch yn fawr iawn i'r Aelod am godi'r mater hwn. Mi ydw i, a nifer o Aelodau yma, dwi'n siŵr, wedi bod yn rhan o ymgyrchoedd i frwydro dros barhad swyddfeydd post yn ein hetholaethau ni oherwydd y rôl hanfodol bwysig maen nhw'n ei chwarae. Wrth feddwl am stryd fawr Bangor, wrth gwrs rydych chi'n meddwl pa mor bwysig ydy hwnnw fel gwasanaeth. Mi wnaeth y Dirprwy Brif Weinidog a Gweinidog Cabinet dros Gyfiawnder Cymdeithasol a Chydraddoldeb gwrdd â Swyddfa'r Post heddiw. Yn amlwg, dydy hwn ddim yn wasanaeth sydd wedi ei ddatganoli, ond, oherwydd yr effaith mae o'n ei gael ar bobl yn ein cymunedau ni, mae'r rhain yn drafodaethau byw iawn ac, yn sicr, os oes gan unrhyw Aelod bryder fel hyn ynglŷn â gwasanaethau Swyddfa'r Post, gan ein bod ni'n cael cyfarfodydd rheolaidd drwy swyddogion, neu drwy'r Dirprwy Brif Weinidog, rydym ni wastad yn barod i godi materion o bwys. Thank you very much to the Member for raising this issue. I, and many Members here, I'm sure, have been involved in campaigns for the preservation of post offices in our own constituencies because of the crucial role that they play. Thinking of Bangor high street, of course, you do understand how important that service is. The Deputy First Minister and Cabinet Minister for Social Justice and Equality did meet with the Post Office today. Clearly, this is not a devolved service, but, because of the impact that it does have on people in our communities, these are ongoing discussions and, certainly, if any Member has similar concerns on Post Office services, as we do have regular meetings through officials, or through the Deputy First Minister, we're always willing to raise these issues. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772946 147 En 2026-09-29T14:47:14 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=4636&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=4636&l=cy 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 4562 4562 Laura Anne Jones AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4562 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4562 Jones, Laura Anne Trefnydd, I would like to request a statement on the shameful neglect of some of Wales's most treasured historic sites, including our Roman remains in Caerwent, known to the Romans as Venta Silurum. These remains are hugely impressive, and the Roman city there is one of the most significant structures in Wales and Europe, dating back nearly 2,000 years. That makes their condition even more disgraceful, that what should be a source of national pride is now being swallowed by weeds—nearly 2,000 years of history left to deteriorate under successive Governments' watches here. As you know, Trefnydd, these sites are vital to our history, education and tourism in Monmouthshire and across Wales. Bizarrely, I asked for an urgent meeting with Cadw about their condition, and was told to ask you first for permission for a meeting. I'm not sure if that's normal. Trefnydd, can I request a statement from you on the upkeep of historic sites in Wales? And can I cheekily use this opportunity to invite you there yourself to see the disgraceful condition that they're in? Diolch. Drefnydd, fe hoffwn i ofyn am ddatganiad am yr esgeulustod cywilyddus a fu ynghylch rai o safleoedd hanesyddol mwyaf gwerthfawr Cymru, gan gynnwys ein holion Rhufeinig yng Nghaerwent, a elwid yn Venta Silurum gan y Rhufeiniaid. Mae'r olion hyn yn hynod drawiadol, ac mae'r ddinas Rufeinig yno yn un o'r adeileddau mwyaf arwyddocaol yng Nghymru ac yn Ewrop, sy'n dyddio o bron i 2,000 o flynyddoedd yn ôl. Mae hynny'n gwneud eu cyflwr nhw'n fwy cywilyddus hyd yn oed, am fod yr hyn a ddylai fod yn destun balchder cenedlaethol bellach yn cael ei orchuddio gan chwyn—bron i 2,000 o flynyddoedd o hanes wedi'i adael i ddirywio dan oruchwyliaeth Llywodraethau yn y fan hon. Fel gwyddoch chi, Drefnydd, mae'r safleoedd hyn yn hanfodol i'n hanes, ein haddysg a'n twristiaeth yn sir Fynwy a ledled Cymru. Yn rhyfedd iawn, fe ofynnais i am gyfarfod brys gyda Cadw am eu cyflwr nhw, ac fe ddywedwyd wrthyf i am ofyn yn gyntaf i chi am ganiatâd i gyfarfod. Nid wyf i'n siŵr a yw hynny'n arferol. Drefnydd, a gaf i ofyn am ddatganiad gennych chi am gynnal a chadw safleoedd hanesyddol yng Nghymru? Ac a gaf i achub ar y cyfle hwn i'ch gwahodd chi yno i weld y cyflwr cywilyddus y maen nhw ynddo drosoch chi eich hun? Diolch. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772951 148 Cy 2026-09-29T14:48:19 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=4701&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=4701&l=en 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod am godi'r mater hwn. Yn amlwg, fel y Gweinidog gyda chyfrifoldeb, dwi'n cymryd y mater hwn o ddifrif. Dyna pam rydym ni'n edrych ar strategaeth diwylliant a chwaraeon newydd, sydd yn edrych ar sut mae ein safleoedd hanesyddol ni yn cael eu trin, oherwydd mae yna danfuddsoddi wedi bod a thanwerthfawrogiad o hanes Cymru, ac mae hwnna'n rhywbeth rydym ni'n ei gydnabod fel Llywodraeth. Mae yna brosesau ffurfiol mae swyddogion yn gorfod mynd trwyddyn nhw. Mi oeddwn i wedi dweud, wrth gwrs, wrth swyddogion Cadw i gwrdd gydag Aelodau sydd ag unrhyw bryder, ac, yn sicr, pan fyddaf i yn yr ardal, byddwn i'n barod iawn i ymweld. Mae'n bwysig iawn hefyd, a byddwn i'n annog unrhyw Aelod yma—. Mae'r alwad am dystiolaeth ar gyfer y strategaeth diwylliant a chwaraeon newydd ar agor tan 18 Rhagfyr. Dwi eisiau clywed gennych chi am y pethau sy'n bwysig i chi, sy'n bwysig i'r rhai rydych chi'n eu cynrychioli. Felly, os gwelwch yn dda, ewch drwy'r broses honno, oherwydd mae hwn yn rhywbeth mae'n rhaid inni ddod i'r afael efo fo. I thank the Member for raising this issue. Obviously, as the Minister with responsibility, I take it very seriously. That's why we're looking at the culture and sport strategy anew, which looks at how our historic sites are being treated, because there has been underinvestment and an underappreciation of the history of Wales, and that is something that we do recognise as a Government. There are formal processes that officials have to go through. I have said, of course, to Cadw officials to meet Members with any concerns, and, certainly, when I am in the area, I would be very willing to visit. It's also very important, and I would encourage any Member here—. The call for evidence for the new culture and sport strategy is open until 18 December. I want to hear from you about the things that are important to you and to those you represent. So, please engage in that process, because we need to tackle this issue. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772960 149 En 2026-09-29T14:49:24 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=4766&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=4766&l=cy 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren Can I call for two statements today, please, Trefnydd? The first is from the Cabinet Minister for Health and Care in relation to Martha's law. As you will know, following the tragic death of Martha Mills, a 13-year-old in England who died of sepsis in 2021, the English NHS is benefiting from the roll-out of Martha's law in emergency departments, in maternity settings, in all in-patient settings. We have a similar approach in Wales, but people are less familiar with it, because it isn't called Martha's law or Martha's rule. And I wonder to what extent the Welsh Government could look at just adopting it lock, stock and barrel to make sure that patients here have the benefit of being able to call for that immediate clinical review of their patients, if they're concerned about patient safety. Secondly, can I call on the Cabinet Minister for Enterprise, Connectivity and Energy on the rising costs of fuel, particularly in relation to home-to-school transport operators, many of whom now are really struggling to make ends meet with the viability of some of the routes that they are supporting, getting kids to and from school? Conwy, Denbighshire and Flintshire councils have all been approached for support by home-to-school operators in the constituency that I represent, but, unfortunately, they do need that national direction from either the Welsh Government or the UK Government in order that they can get the resources that they need to make sure that these routes are still viable. A gaf i alw am ddau ddatganiad heddiw, os gwelwch chi'n dda, Drefnydd? Mae'r cyntaf gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal o ran cyfraith Martha. Fel gwyddoch chi, yn dilyn marwolaeth drasig Martha Mills, merch 13 oed yn Lloegr a fu farw o sepsis yn 2021, mae GIG Lloegr yn manteisio ar gyflwyniad cyfraith Martha mewn adrannau brys, mewn lleoliadau mamolaeth, ym mhob lleoliad cleifion mewnol. Mae dull tebyg gennym ni yma yng Nghymru, ond mae pobl yn llai cyfarwydd â hwnnw, am nad yw'n cael ei alw'n gyfraith Martha nac yn rheol Martha. Ac rwy'n meddwl tybed i ba raddau y gallai Llywodraeth Cymru edrych ar fabwysiadu hynny i sicrhau bod cleifion yma yn gallu manteisio ar allu galw ar unwaith am yr adolygiad clinigol o'u cleifion, os ydyn nhw'n gofidio am ddiogelwch cleifion. Yn ail, a gaf i alw ar y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni ar gostau cynyddol tanwydd, yn enwedig o ran gweithredwyr trafnidiaeth o'r cartref i'r ysgol, y mae llawer ohonyn nhw'n ei chael hi'n anodd iawn gwneud penderfyniadau erbyn hyn o ran hyfywedd rhai o'r llwybrau y maen nhw'n eu cefnogi, wrth gludo plant i'r ysgol ac adref? Cysylltwyd â chynghorau Conwy, sir Ddinbych a sir y Fflint ynglŷn â chymorth gan weithredwyr trafnidiaeth cartref i ysgol yn yr etholaeth yr wyf i'n ei chynrychioli ond, yn anffodus, mae angen y cyfarwyddyd cenedlaethol hwnnw arnyn nhw oddi wrth Lywodraeth Cymru neu Lywodraeth y DU er mwyn iddyn nhw fod â'r adnoddau angenrheidiol i sicrhau bod y llwybrau hyn yn parhau i fod yn hyfyw. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772921 150 En 2026-09-29T14:50:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=4802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=4802&l=cy 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772920 151 Cy 2026-09-29T14:50:46 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=4848&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=4848&l=en 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod am godi dau fater eithriadol o bwysig. Yn amlwg, mi oedd yna lot o gyhoeddusrwydd ynglŷn â Martha's rule yn ddiweddar yma, ac, yn sicr, os ydym ni'n edrych ar yr hyn rydym ni'n trio ei gyflwyno dros y gwasanaeth iechyd o ran Galwad am Bryder, mae hyn yn ceisio mynd i'r afael yn yr un modd. Dwi'n gwybod y byddai'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal yn hapus iawn i drafod hyn ymhellach efo chi'n uniongyrchol. Dwi'n siŵr ein bod ni yn unfrydig o ran y galwadau hynny. Mae o'n fater o weithredu, a dwi'n gwybod bod yna enwau gwahanol i'r math yma o arfer mewn gwledydd eraill—er enghraifft, yn Awstralia, Ryan's rule ydy o. Felly, mae'n bwysig ein bod ni'n gweithredu'r arfer da rhyngwladol o ran hyn. O ran yr ail bwynt, o ran trafnidiaeth ysgol, dwi'n meddwl ein bod ni i gyd yn cydnabod, ledled y Siambr hon, fod hon yn her genedlaethol. Dwi'n gwybod bod y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth wedi bod yn cwrdd gydag ymgyrchwyr ac wedi bod yn gweithredu ar hyn. Dydy'r atebion ddim yn hawdd. Mae rhai pethau yn ofnadwy o heriol, ond rydym ni yn cydnabod bod yna rwystrau ar y funud sydd yn creu anawsterau o ran cludiant ysgol. Dwi'n gwybod y bydd y Dirprwy Weinidog yn parhau i weithio ar hyn. Byddwn i hefyd yn annog unrhyw Aelod sydd efo unrhyw bryderon uniongyrchol o ran eu hetholaethau nhw i ysgrifennu at y Dirprwy Weinidog. I thank the Member for raising those two hugely important issues. Clearly, there was a great deal of publicity around Martha's rule recently, and, certainly, if we look at what we're trying to deliver across the health service in terms of Call for Concern, this tries to address similar issues. I know that the Cabinet Minister for Health and Care would be more than happy to discuss this further with you directly. I'm sure that we are united in terms of those calls. It's a matter of taking action, and I know that there are different names for these practices in other nations—for example, it's Ryan's rule in Australia. So, it's important that we do operate according to best practice internationally in this regard. In terms of the second point, the home-to-school transport issue, I think we would all recognise across this Chamber that this is a national challenge. I know that the Deputy Minister for Transport has been meeting with campaigners and has been acting in this area. The solutions are not easy. There are some things that are extremely challenging, but we do recognise that there are barriers at the moment that are creating difficulties in terms of school transport. I know that the Deputy Minister will continue to work on this. I would encourage any Member who has any direct concerns in terms of their own constituents to write to the Deputy Minister.  16264 7 2026-09-29T13:30:01 772919 152 En 2026-09-29T14:52:13 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=4935&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=4935&l=cy 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 12144 12144 Joshua Kim AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12144 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12144 Kim, Joshua Trefnydd, a recent Care Inspectorate Wales national thematic review found that high turnover among children's social workers can disrupt children's journeys through the care system and cause delays, while practitioners also raised concerns about high case loads. Could the Trefnydd therefore arrange for the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health to make a statement on workforce stability in children's services, including social worker turnover, case loads and what action is being taken to improve continuity for vulnerable children and families, please? Drefnydd, roedd adolygiad thematig cenedlaethol gan Arolygiaeth Gofal Cymru wedi canfod yn ddiweddar y gall trosiant uchel ymhlith gweithwyr cymdeithasol plant amharu ar deithiau plant drwy'r system ofal a pheri oedi, wrth i ymarferwyr godi pryderon hefyd am lwythi mawr o achosion. Felly, a wnaiff y Trefnydd drefnu i'r Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod wneud datganiad ar sefydlogrwydd y gweithlu gwasanaethau plant, gan gynnwys trosiant gweithwyr cymdeithasol, llwythi achosion a pha gamau sy'n cael eu cymryd i wella parhad er mwyn plant a theuluoedd sy'n agored i niwed, os gwelwch chi'n dda? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772918 153 Cy 2026-09-29T14:52:50 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=4972&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=4972&l=en 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Mae hwn yn fater o bwys mawr, ac mi wnaed lot fawr o waith manwl drwy graffu trawsbleidiol yn ystod y Senedd ddiwethaf oedd yn dangos bod angen llawer mwy o gefnogaeth a bod yr heriau hyn yn rhai mae'n rhaid dod i'r afael â nhw. Mi fyddwn i'n gofyn i'r Aelod ysgrifennu at y Gweinidog Cabinet os yw am sgwrs bellach o ran y pryderon hyn. Wrth gwrs, mae'r rhain yn faterion craffu i bwyllgorau hefyd i sicrhau bod yna weithredu'r argymhellion blaenorol, oherwydd dwi'n gwybod bod yna nifer o Aelodau sydd wedi eu hailethol i'r Siambr hon a fu yn rhan o'r gwaith hwn efo diddordeb i'r byw ynddo. Mi glywon ni'n uniongyrchol gan bobl oedd wedi eu heffeithio, o ran pobl ifanc a gweithlu, ac mae hwn yn rhywbeth mae'n rhaid i ni ddod i'r afael â fo, ond dydy'r datrysiadau ddim yn hawdd chwaith. This is an important issue, and a lot of detailed work was done through cross-party scrutiny during the last Senedd that showed that much more support was needed and that these challenges must be tackled. I'd ask the Member to write to the Cabinet Minister if he wants a further conversation about these issues. Of course, these are scrutiny issues for committees as well to ensure that action is taken on previous recommendations, because I know that many re-elected Members in the Chamber were part of that work and have an interest in these issues. We heard directly from those who had been impacted, in terms of young people and the workforce, and this is something that we have to tackle, but the solutions are not easy either. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772917 154 Cy 2026-09-29T14:53:43 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=5025&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=5025&l=en 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Prynhawn da, Drefnydd. Dwi eisiau cario ymlaen tipyn bach efo'r mater yna, os gwelwch chi'n dda. Good afternoon, Trefnydd. I want to continue on that issue, please.  16264 7 2026-09-29T13:30:01 772916 155 En 2026-09-29T14:53:48 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=5030&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=5030&l=cy 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane I'd like to request a statement on the well-being outcomes for care leavers in Wales. Last month, the UK Department of Education published 'You really are on your own', a study of the early deaths of young people who were in care, and its findings are deeply concerning. In 2025 alone, 112 care leavers aged 18 to 24 died in England, an estimated death rate around three to four times that of their peers in the general population. One in five of those deaths occurred at age 18, right when support so often fails and falls away. The report must serve as a warning for us here in Wales. Care-experienced young people have consistently raised here many of the issues around isolation, cliff edges in support, and independence being treated as more important than well-being. So, may I ask, please, Trefnydd, what can we do here in Wales to make sure we've got the data on young people and make sure we've got the services in place to support them? Diolch yn fawr iawn. Fe hoffwn i ofyn am ddatganiad ar ganlyniadau llesiant y rhai sy'n gadael gofal yng Nghymru. Fis diwethaf, fe gyhoeddodd Adran Addysg y DU 'You really are on your own', astudiaeth o farwolaethau cynnar ymhlith pobl ifanc a oedd mewn gofal, ac mae canfyddiadau honno'n bryderus iawn. Yn 2025 yn unig, fe fu 112 o bobl rhwng 18 a 24 oed a oedd yn gadael gofal farw yn Lloegr, cyfradd marwolaeth amcangyfrifedig o dair i bedair gwaith yn uwch na'u cyfoedion yn y boblogaeth gyffredinol. Fe ddigwyddodd un o bob pump o'r marwolaethau hynny yn 18 oed, yr adeg pan fydd cefnogaeth yn methu mor aml ac yn cwympo yn ôl. Mae'n rhaid i'r adroddiad fod yn rhybudd i ni yma yng Nghymru. Mae pobl ifanc sydd â phrofiad o ofal yma wedi codi yn aml fod llawer o'r materion yn ymwneud ag ynysu, ymylon clogwyni o ran cefnogaeth, ac annibyniaeth yn cael eu trin fel eu bod yn bwysicach na llesiant. Felly, a gaf i ofyn, os gwelwch chi'n dda, Drefnydd, beth allwn ni ei wneud yma yng Nghymru i sicrhau bod y data ar bobl ifanc gennym ni a sicrhau bod y gwasanaethau ar waith gennym ni i'w cefnogi nhw? Diolch yn fawr iawn. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772966 156 Cy 2026-09-29T14:54:58 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=5100&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=5100&l=en 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i’r Aelod am godi’r mater hwn. Yn amlwg, mae'r adroddiad yn frawychus, ac mae'r pwynt rydych chi’n ei wneud, sef dydyn ni ddim gyda'r data yna yng Nghymru, yn rhywbeth mae swyddogion yn edrych arno fo rŵan, ac mae'r Gweinidog Cabinet wedi gofyn i ni edrych ar sut rydyn ni'n casglu’r data hwn i ddeall beth ydy'r sefyllfa yma yng Nghymru. Mae hefyd, wrth edrych ar yr adroddiad, yn edrych ar ba wersi y gallwn ni eu dysgu o'r argymhellion hynny. Mi oedden ni wedi ailddechrau'r Wales Leaving Care Forum, sydd yn gwneud gwaith eithriadol o bwysig, felly mi fydd y gwaith hwn yn parhau, ond dwi'n gobeithio fy mod i wedi rhoi'r sicrwydd roeddech chi'n edrych amdano fo ein bod ni yn edrych i ddysgu'r gwersi a'n bod ni'n edrych i gael y data perthnasol, oherwydd mae'n bwysig bod hynny ar gael i ni yma yng Nghymru hefyd. I thank the Member for raising this issue. Clearly, the report is horrific, and the point that you make, that we don't have that data here in Wales, is something that officials are currently looking at, and the Cabinet Minister has asked us to look at how we gather this data so that we can understand what the situation is in Wales. Also, in looking at the report, he is considering what lessons we can learn from those recommendations. We had restarted the Wales Leaving Care Forum, which does exceptionally important work, so this work will continue, but I do hope that I have provided the assurances that you were seeking that we are looking to learn lessons and that we are looking to get that relevant data, because it's important that that is available to us here in Wales too. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772927 157 Cy 2026-09-29T14:55:00 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=5102&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=5102&l=en 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772941 158 En 2026-09-29T14:55:55 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=5157&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=5157&l=cy 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 12160 12160 Stephen Senior AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12160 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12160 Senior, Stephen Business Manager, in July, Sam Rowlands expressed concern to you that protocols were being developed in local government that would restrict the freedom of elected members to communicate directly with Members of this Parliament. In recent weeks, there's been further evidence that councils are still pursuing this agenda. This is clearly unacceptable in any democracy. My apologies—if there's a statement that's already been made on this, I couldn't find it. But, otherwise, I'm requesting a statement from the Welsh Government on this matter. Reolwr Busnes, ym mis Gorffennaf, mynegodd Sam Rowlands bryder i chi fod protocolau yn cael eu datblygu mewn llywodraeth leol a fyddai'n cyfyngu ar ryddid aelodau etholedig i gyfathrebu ag Aelodau'r Senedd hon yn uniongyrchol. Yn ystod yr wythnosau diwethaf, fe gafwyd tystiolaeth bellach fod cynghorau yn dal i fynd ar ôl yr agenda hon. Yn amlwg, mae hyn yn annerbyniol mewn unrhyw ddemocratiaeth. Rwy'n ymddiheuro—os oes datganiad wedi cael ei wneud eisoes ynglŷn â hyn, ni allwn ddod o hyd iddo. Ond, fel arall, rwy'n gofyn am ddatganiad gan Lywodraeth Cymru ar y mater hwn. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772952 159 Cy 2026-09-29T14:56:23 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=5185&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=5185&l=en 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Byddwn i'n gofyn i'r Aelod ddarparu unrhyw dystiolaeth, oherwydd, yn amlwg, mi oedd yna ymrwymiad i ni weithredu, ac mi ofynnwyd cwestiynau yn syth o ran hynny. Mi oedd fy ymateb i yn gyfan gwbl ddiamwys ar y pryd o ran nid dyma ein disgwyl ni o ran gweithredu, ond, yn amlwg, fedrith o ddim, heb inni gael y wybodaeth honno, fod yn rhywbeth rydyn ni'n gallu gweithredu arno fo. Ac mi fyddwn i'n annog unrhyw Aelod i godi unrhyw bryderon gydag awdurdodau lleol. Mae'n bwysig iawn bod awdurdodau lleol yn cydweithio efo ni fel Aelodau etholedig. Dyna ein hymrwymiad ni fel Llywodraeth. Felly, byddwn i yn gofyn i chi ddarparu'r wybodaeth honno, yn benodol felly i Siân Gwenllian fel y Gweinidog Cabinet dros lywodraeth leol. I'd ask the Member to provide any evidence, because, evidently, there was a commitment for us to take action, and questions were asked immediately about that. My response was unambiguous at that time in terms of that that's not our expectation in terms of action, but, evidently, without us having that information, it can't be something we can take action on. And I would encourage any Member to raise any concerns with local authorities. It's very important that local authorities do collaborate with us as elected Members. That's our commitment as a Government. So, I would ask you to provide that information, specifically to Siân Gwenllian as the Cabinet Minister for local government. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772965 160 En 2026-09-29T14:57:10 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=5232&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=5232&l=cy 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 336 336 Natasha Asghar AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=336 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=336 Asghar, Natasha Business Minister, can I please request a statement from the Cabinet Minister for Health and Care about the potential withdrawal of funding for specialist cerebral palsy therapy services within the Aneurin Bevan health board? Families across my constituency are facing deep uncertainty and concern as the health board reviews its service level agreement with Cerebral Palsy Cymru. While other health boards across Wales, including Cwm Taf Morgannwg, Swansea Bay and Hywel Dda, continue to secure access to this highly specialist intervention, children in my constituency risk being left behind. Local NHS therapy teams perform vital work, but they lack the specific advanced training, experience and clinical capacity required to replicate the specialised care provided by Cerebral Palsy Cymru. Withdrawing this contract creates an unacceptable postcode lottery, and also threatens the early intervention programmes that have provided crucial early years support to 79 babies in the Aneurin Bevan area at zero cost to the NHS or Welsh Government, a move that directly contradicts this Government's own preventative health agenda. Decisions like this actively undermine early intervention, harm long-term development outcomes, and place an unfair burden on families. So, will the Cabinet Secretary make an urgent statement outlining how the Welsh Government will intervene to protect these vital services, eliminate a postcode lottery, and commit to a sustainable national pathway for children with cerebral palsy? Thank you. Weinidog Busnes, a gaf i ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal ynglŷn â'r posibilrwydd o dynnu cyllid yn ôl ar gyfer gwasanaethau arbenigol therapi parlys yr ymennydd ym mwrdd iechyd Aneurin Bevan? Mae teuluoedd ar draws fy etholaeth i yn wynebu ansicrwydd a phryder mawr wrth i'r bwrdd iechyd adolygu ei gytundeb lefel gwasanaeth gyda Cerebral Palsy Cymru. Tra bod byrddau iechyd eraill ledled Cymru, gan gynnwys Cwm Taf Morgannwg, Bae Abertawe a Hywel Dda, yn parhau i sicrhau argaeledd yr ymyrraeth hynod arbenigol hon, mae plant yn fy etholaeth i mewn perygl o gael eu gadael ar eu holau. Mae timau therapi lleol y GIG yn gwneud gwaith hanfodol, ond nid yw'r hyfforddiant uwch, y profiad na'r capasiti clinigol penodol sy'n angenrheidiol er mwyn dyblygu'r gofal arbenigol a ddarperir gan Cerebral Palsy Cymru. Mae tynnu'r contract hwn yn ei ôl yn creu loteri cod post sy'n annerbyniol, ac mae'n bygwth y rhaglenni ymyrraeth gynnar hefyd sydd wedi rhoi cymorth blynyddoedd cynnar hanfodol i 79 o fabanod yn ardal Aneurin Bevan heb olygu unrhyw gost i'r GIG neu Lywodraeth Cymru, symudiad sy'n llwyr wyrdroi agenda iechyd ataliol y Llywodraeth hon ei hun. Mae penderfyniadau fel hyn yn tanseilio ymyrraeth gynnar, yn niweidio canlyniadau datblygu hirdymor, ac yn rhoi baich annheg ar deuluoedd. Felly, a wnaiff yr Ysgrifennydd Cabinet ddatganiad brys i amlinellu sut y bydd Llywodraeth Cymru yn ymyrryd i ddiogelu'r gwasanaethau hanfodol hyn, yn diddymu loteri cod post, ac yn ymrwymo i lwybr cenedlaethol cynaliadwy i blant â pharlys yr ymennydd? Diolch i chi. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772968 161 Cy 2026-09-29T14:58:24 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=5306&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=5306&l=en 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch am godi'r mater hwnnw. Mae'r Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal, a hefyd y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol, wedi codi'r mater rydych chi wedi ei godi. Os nad ydych chi wedi ysgrifennu atyn nhw eto, byddwn i'n gofyn i chi wneud hynny. Mi fyddwch chi hefyd yn ymwybodol mai materion i'r byrddau iechyd ydy'r math yma o benderfyniadau, a, drwy'n gwaith a'n hymrwymiad o ran iechyd ataliol, mi ydym ni'n edrych ar sicrhau bod yna fynediad cydradd i wasanaethau ledled Cymru. Ond penderfyniadau unigol i fyrddau iechyd ydyn nhw, a dyna pam byddwn i'n gofyn i chi fod yn codi'r materion hyn, fel ei fod o'n rhan o'n hystyriaeth ni o ran edrych ar y gwasanaethau ataliol a hefyd sut mae sicrhau yr un mynediad, ble bynnag eich bod chi'n byw yng Nghymru, i wasanaethau. Thank you for raising that issue. The Cabinet Minister for Health and Care and the Deputy Minister for Public and Preventative Health have raised the issue that you have raised. If you haven't written to them yet, I would ask you to do so. You will also be aware that these are issues for the health board in terms of these kinds of decisions, and, in terms of our commitment to the preventative agenda, we are looking to ensure that there is equal access to services across Wales. But these are individual decisions for health boards, and that is why I would urge you to raise these issues, so that it's part of our consideration in looking at the preventative services available and how we secure equal access, wherever you live in Wales, to those services. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772972 162 Cy 2026-09-29T14:59:11 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=5353&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=5353&l=en 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Yn olaf, Drefnydd, David Hughes. Finally, Trefnydd, David Hughes. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772973 163 En 2026-09-29T14:59:14 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=5356&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=5356&l=cy 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 12159 12159 David Hughes AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12159 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12159 Hughes, David Thank you. Business Manager, can I ask for a statement from the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning on how local government's funding supports the third sector and charitable organisations? The Welsh Local Government Association estimates budget pressures of £560 million for 2026-27, but this year local government's settlement only increases councils' core funding by £292 million. When budgets are tight, grants and contracts with local charities and voluntary groups are often among the first to be cut. Yet these organisations provide early support to vulnerable people, and can help ease the demand on statutory services. So, can we have a statement on how the Government is working with councils to protect funding for the third sector, and whether assessments have been made of the impact of funding pressures on voluntary organisations? And can I say that I've got to declare an interest because I've got family working in both sectors? Diolch i chi. Reolwr Busnes, a gaf i ofyn am ddatganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio ar sut mae cyllid llywodraeth leol yn cefnogi'r trydydd sector a sefydliadau elusennol? Mae Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru yn amcangyfrif y bydd pwysau cyllidebol o £560 miliwn ar gyfer 2026-27, ond bod setliad llywodraeth leol eleni yn gwneud dim ond rhoi cynnydd o £292 miliwn yng nghyllid craidd y cynghorau. Pan fydd cyllidebau yn dynn, mae grantiau a chontractau gydag elusennau lleol a grwpiau gwirfoddol ymhlith y cyntaf i gael eu torri, yn aml iawn. Ond mae'r sefydliadau hyn yn estyn cymorth cynnar i bobl agored i niwed, ac fe allan nhw helpu i leihau'r galw am wasanaethau statudol. Felly, a gawn ni ddatganiad ar sut mae'r Llywodraeth yn gweithio gyda'r cynghorau i sicrhau cyllid ar gyfer y trydydd sector, ac a oes unrhyw asesiadau wedi bod o effaith pwysau ariannol ar sefydliadau gwirfoddol? Ac a gaf i ddweud bod rhaid i mi ddatgan buddiant am fod gennyf i berthnasau sy'n gweithio yn y ddau sector? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772934 164 En 2026-09-29T15:00:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=5402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=5402&l=cy 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772935 165 En 2026-09-29T15:00:32 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=5434&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=5434&l=cy 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Thank you. Diolch. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772936 166 Cy 2026-09-29T15:00:33 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=5435&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=5435&l=en 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 426 426 Heledd Fychan AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=426 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=426 Fychan, Heledd Diolch i'r Aelod am godi'r materion hyn. Dwi'n gobeithio y byddwch chi wedi clywed yn gynharach heddiw ymateb y Prif Weinidog o ran y pryderon a godwyd ynglŷn â setliad ariannol llywodraeth leol, o ran y cydweithio pwysig sydd efo'r Llywodraeth hon, a'r gydnabyddiaeth hefyd, fel gwrthblaid, ein bod ni wedi blaenoriaethu sicrhau setliad gwell i awdurdodau lleol ledled Cymru, a bod hwnnw'n rhan o'r gyllideb eleni a bleidleisiodd nifer o Aelodau o'r Senedd hon yn ei herbyn. Felly, os ydyn ni eisiau diogelu gwasanaethau cyhoeddus, mae'n bwysig ein bod ni'n cydweithio. Dyna oedd y math o agwedd oedd gennym ni fel gwrthblaid, ac fel Llywodraeth, rydym ni'n dangos yr ymrwymiad hwnnw i gydweithio gyda llywodraeth leol. Rydyn ni hefyd yn cydnabod, wrth gwrs, pwysigrwydd y trydydd sector. Mae'r trydydd sector yn cyflawni gwaith eithriadol o bwysig, ac yn sgil y toriadau rydyn ni wedi eu gweld dros 15 mlynedd a mwy, maen nhw wedi dod yn wasanaethau sydd wedi gorfod cymryd baich oddi ar lot o wasanaethau a ddylai fod yn cael eu darparu gan y pwrs cyhoeddus. Felly, yn sicr mae hwn yn rhywbeth rydyn ni'n ymrwymo i gydweithio efo'r trydydd sector arno, a chydweithio efo llywodraeth leol, a byddwn i'n gofyn i bawb yma ystyried sut rydyn ni'n gallu gweld a sicrhau bod y cyllid ar gael, a chyllid teg i Gymru hefyd gan San Steffan i ni fedru diogelu'r trydydd sector a llywodraeth leol. I thank the Member for raising these issues. I do hope that you will have heard earlier today the response of the First Minister in terms of concerns raised about the financial settlement for local government, in terms of the important collaboration with this Government, and the recognition also that, as an opposition party, we did prioritise ensuring a better settlement for local authorities across Wales, and that that was a part of this year's budget that a number of Members of the Senedd voted against. So, if we want to safeguard public services, it is important that we do collaborate. That's the kind of attitude that we had as an opposition party, and as a Government, we're showing that commitment to collaborate with local government. We also recognise, of course, the importance of the third sector. The third sector does undertake extremely important work, and in the wake of cuts that we've seen over a period of 15 years and more, they have become services that have had to take a great burden off other services that should be provided through the public purse. So, certainly, this is something that we commit to working on with the third sector on, and collaborating with local government, and I'd ask everybody here to consider how we can ensure that the funding is available, and fair funding for Wales as well from Westminster for us to be able to safeguard the third sector and local government. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772943 167 Cy 2026-09-29T15:02:02 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=5524&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=5524&l=en 260929-4 3. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes 3. Business Statement and Announcement C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Diolch, Drefnydd. Thank you, Trefnydd. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772947 168 Cy 2026-09-29T15:02:03 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=5525&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=5525&l=en 260929-5 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Adolygiad o'r Fframwaith Uwchgyfeirio ac Ymyrryd 4. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Review of the Escalation and Intervention Framework C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Symudwn nawr at eitem 4: datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal, adolygiad o'r fframwaith uwchgyfeirio ac ymyrryd. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet, Mabon ap Gwynfor. We'll move now to item 4: a statement by the Cabinet Minister for Health and Care, a review of the escalation and intervention framework. I call on the Cabinet Minister, Mabon ap Gwynfor. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772948 169 Cy 2026-09-29T15:02:19 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=5541&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=5541&l=en 260929-5 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Adolygiad o'r Fframwaith Uwchgyfeirio ac Ymyrryd 4. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Review of the Escalation and Intervention Framework C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 Cabinet Minister for Health and Care Y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal ap Gwynfor, Mabon Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Dwi'n falch o roi'r wybodaeth ddiweddaraf am yr ymrwymiad yn ein cynllun 100 diwrnod cyntaf i gomisiynu adolygiad o effeithiolrwydd fframwaith uwchgyfeirio ac ymyrraeth gwasanaeth iechyd cenedlaethol Cymru. Mi gafodd yr adolygiad ei gomisiynu i sicrhau bod ein trefniadau ar gyfer atebolrwydd, goruchwyliaeth, cymorth ac ymyrraeth yn dal yn addas i'r diben mewn amgylchedd gofal iechyd sy'n mynd yn fwyfwy cymhleth. Mae trafodaethau efo sefydliadau'r GIG dros y misoedd diwethaf wedi atgyfnerthu'r angen am fframwaith sy'n gliriach, yn fwy cyson, ac yn canolbwyntio'n fwy ar sicrhau gwelliant cynaliadwy. Mi ddaeth yr adolygiad i'r casgliad bod trefniadau uwchgyfeirio ac ymyrraeth yn chwarae rhan bwysig wrth nodi pryderon, cryfhau goruchwyliaeth, a darparu cymorth wedi'i dargedu lle bo angen. Er hynny, mi wnaeth yr adolygiad hefyd nodi cyfleoedd i gryfhau'r cysylltiad rhwng prosesau atebolrwydd arferol a threfniadau ymyrryd ffurfiol. Yn benodol, roedd awydd i symud oddi wrth system sy'n canolbwyntio'n bennaf ar lefelau uwchgyfeirio at system newydd, system sy'n rhoi mwy o bwyslais ar asesu parhaus ac ymyrryd yn gynnar, helpu sefydliadau i wella ac, yn y pen draw, sicrhau canlyniadau gwell i gleifion. Heddiw, rydym ni'n cyhoeddi fframwaith atebolrwydd a chymorth newydd, sy'n cyflwyno un dull clir a chydlynol o ymdrin ag atebolrwydd, sicrwydd, cymorth ac ymyrraeth ledled gwasanaeth iechyd cenedlaethol Cymru. Mae'n sefydlu fframwaith cliriach a mwy tryloyw sy'n helpu Llywodraeth Cymru a sefydliadau'r GIG i asesu sut maen nhw'n perfformio, nodi risgiau'n gynnar, a chytuno ar y camau sydd eu hangen i gefnogi gwelliant. Mae hefyd yn egluro'n well sut mae cyfarfodydd atebolrwydd, trefniadau goruchwylio perfformiad arferol, cymorth i wella a gweithgarwch ymyrryd yn cyd-fynd efo'i gilydd. Thank you very much, Llywydd. I'm pleased to provide an update on the commitment in our first 100-day plan to commission a review of the effectiveness of the NHS Wales escalation and intervention framework. The review was commissioned to ensure that our arrangements for accountability, oversight, support and intervention remain fit for purpose in a healthcare environment that is increasingly complex. Discussions with NHS organisations in recent months have reinforced the need for a framework that is clearer, more consistent, and more focused on securing sustainable improvement. The review found that escalation and intervention arrangements provided an important mechanism for identifying concerns, strengthening oversight, and deploying targeted support where necessary. However, the review also found opportunities to strengthen the connection between routine accountability processes and formal intervention arrangements. In particular, there was a desire to move away from a system that is perceived primarily through the lens of escalation levels to a new system, a system that places greater emphasis on continuous assessment and early intervention, helping organisations to improve and, ultimately, ensures better outcomes for patients. Today, we publish a new accountability and support framework, which provides a single, coherent approach to deal with accountability, assurance, support and intervention across NHS Wales. It establishes a more transparent and structured framework that will help the Welsh Government and NHS organisations to assess how they are performing, identify emerging risks, and agree the responses required to support improvement. It also clarifies better the relationship between accountability meetings, routine performance oversight, improvement support and intervention activity. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772958 170 En 2026-09-29T15:04:34 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=5676&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=5676&l=cy 260929-5 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Adolygiad o'r Fframwaith Uwchgyfeirio ac Ymyrryd 4. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Review of the Escalation and Intervention Framework C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon At its heart, the framework establishes a stronger focus on organisational maturity, capability and sustainable improvement. The framework is structured around the core pillars and domain of leadership and organisational effectiveness, quality, delivery and performance, workforce, and finance and planning. This reflects the reality that organisational challenges rarely exist in isolation and often require a system-wide understanding of the factors influencing performance and outcomes. The framework also supports a more proactive approach to intervention. Rather than waiting for issues to become deeply embedded, it provides enhanced mechanisms for earlier identification of risk and earlier deployment of support. The intention is that organisations are helped to address challenges before they become more significant and before formal escalation becomes necessary. This is particularly important given the pressures facing NHS Wales, including increasing demand, workforce challenges, financial constraints and the need to continue improving quality and patient outcomes. This preventative approach is consistent with the wider direction of Government and health policy, which places strong emphasis on earlier action, reducing avoidable harm and supporting long-term sustainability. In practical terms, this means moving from late action when performance has already deteriorated to earlier identification of risk and targeted support before concerns become entrenched. The framework works within the current legislative framework and takes us as far as we can within it, using the powers and levers available to strengthen accountability, deploy support earlier and secure improvement for patients and communities. A key principle underpinning the framework is that intervention and support should always be purposeful, proportionate and time bound. Enhanced monitoring, oversight and support arrangements should not exist for their own sake. Instead, they should support organisations to deliver measurable improvements, strengthen leadership capability, improve governance arrangements and address the underlying causes of poor performance. Equally, organisations receiving support should be able to demonstrate progress within an agreed time frame, with decisions about escalation, continuation of support or de-escalation informed by clear evidence and objective assessment. Recent discussions regarding de-escalation arrangements have reinforced the importance of ensuring that improvement is sustained and that appropriate surveillance arrangements remain in place following any reduction in oversight. Another important development within the framework is the strengthening of accountability arrangements. The revised approach seeks to make expectations clearer for NHS organisations while providing greater consistency in how evidence is reviewed and how organisational assurance is assessed. It also promotes a more comprehensive view of organisational performance, drawing together information from across the various domains to support a rounded assessment of organisational health and capability. The review has also highlighted the importance of leadership, culture and governance in determining organisational success. Recent discussions concerning organisational performance have repeatedly demonstrated that sustainable improvement is dependent not only on operational delivery, but also on strong leadership, effective governance and a culture that supports openness, learning and accountability. Yn ei hanfod, mae'r fframwaith yn sefydlu pwyslais cryfach ar aeddfedrwydd sefydliadol, gallu a gwelliant cynaliadwy. Mae'r fframwaith wedi'i strwythuro o amgylch conglfeini a maes craidd arweinyddiaeth ac effeithiolrwydd sefydliadol, ansawdd, cyflawni a pherfformiad, gweithlu, a chyllid a chynllunio. Mae hyn yn adlewyrchu'r realiti mai anaml y mae heriau sefydliadol yn bodoli ar eu pen eu hunain ac yn aml yn gofyn am ddealltwriaeth system gyfan o'r ffactorau sy'n dylanwadu ar berfformiad a chanlyniadau. Mae'r fframwaith hefyd yn cefnogi dull mwy rhagweithiol o ymyrraeth. Yn hytrach nag aros i faterion gael eu hymgorffori'n ddwfn, mae'n darparu mecanweithiau gwell ar gyfer adnabod risg yn gynharach a chyflwyno cymorth yn gynharach. Y bwriad yw bod sefydliadau yn cael cymorth i fynd i'r afael â heriau cyn iddynt ddod yn fwy arwyddocaol a chyn i uwchgyfeirio ffurfiol ddod yn angenrheidiol. Mae hyn yn arbennig o bwysig o ystyried y pwysau sy'n wynebu GIG Cymru, gan gynnwys galw cynyddol, heriau'r gweithlu, cyfyngiadau ariannol a'r angen i barhau i wella ansawdd a chanlyniadau cleifion. Mae'r dull ataliol hwn yn gyson â chyfeiriad ehangach y Llywodraeth a pholisi iechyd, sy'n rhoi pwyslais cryf ar weithredu cynharach, lleihau niwed y gellir ei osgoi a chefnogi cynaliadwyedd hirdymor. Yn ymarferol, mae hyn yn golygu symud o weithredu hwyr pan fydd perfformiad eisoes wedi dirywio i nodi risg a chymorth wedi'i dargedu cyn i bryderon gael eu gwreiddio. Mae'r fframwaith yn gweithio o fewn y fframwaith deddfwriaethol presennol ac yn mynd â ni cyn belled ag y gallwn ynddo, gan ddefnyddio'r pwerau a'r dulliau ysgogi sydd ar gael i gryfhau atebolrwydd, defnyddio cymorth yn gynharach a sicrhau gwelliant i gleifion a chymunedau. Egwyddor allweddol sy'n sail i'r fframwaith yw y dylai ymyrraeth a chymorth bob amser fod yn bwrpasol, yn gymesur ac yn amser-gyfyngedig. Ni ddylai trefniadau monitro, goruchwylio a chymorth gwell fodoli er eu mwyn eu hunain. Yn hytrach, dylent gefnogi sefydliadau i gyflawni gwelliannau mesuradwy, cryfhau gallu arweinyddiaeth, gwella trefniadau llywodraethu a mynd i'r afael ag achosion sylfaenol perfformiad gwael. Yn yr un modd, dylai sefydliadau sy'n derbyn cymorth allu dangos cynnydd o fewn amserlen y cytunwyd arni, gyda phenderfyniadau ynghylch uwchgyfeirio, parhad cymorth neu isgyfeirio wedi'u llywio gan dystiolaeth glir ac asesiad gwrthrychol. Mae trafodaethau diweddar ynghylch trefniadau isgyfeirio wedi atgyfnerthu pwysigrwydd sicrhau bod gwelliant yn cael ei gynnal a bod trefniadau gwyliadwriaeth priodol yn parhau i fod ar waith ar ôl unrhyw ostyngiad mewn goruchwyliaeth. Datblygiad pwysig arall o fewn y fframwaith yw cryfhau trefniadau atebolrwydd. Mae'r dull diwygiedig yn ceisio gwneud disgwyliadau'n gliriach i sefydliadau'r GIG gan ddarparu mwy o gysondeb o ran sut mae tystiolaeth yn cael ei hadolygu a sut mae sicrwydd sefydliadol yn cael ei asesu. Mae hefyd yn hyrwyddo golwg fwy cynhwysfawr o berfformiad sefydliadol, gan dynnu gwybodaeth at ei gilydd o bob rhan o'r gwahanol feysydd i gefnogi asesiad cynhwysfawr o iechyd a gallu sefydliadol. Mae'r adolygiad hefyd wedi tynnu sylw at bwysigrwydd arweinyddiaeth, diwylliant a llywodraethu wrth bennu llwyddiant sefydliadol. Mae trafodaethau diweddar ynghylch perfformiad sefydliadol wedi dangos dro ar ôl tro bod gwelliant cynaliadwy yn dibynnu nid yn unig ar gyflawni gweithredol, ond hefyd ar arweinyddiaeth gref, llywodraethu effeithiol a diwylliant sy'n cefnogi didwylledd, dysgu ac atebolrwydd. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772932 171 En 2026-09-29T15:05:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=5702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=5702&l=cy 260929-5 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Adolygiad o'r Fframwaith Uwchgyfeirio ac Ymyrryd 4. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Review of the Escalation and Intervention Framework C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772955 172 Cy 2026-09-29T15:08:26 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=5908&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=5908&l=en 260929-5 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Adolygiad o'r Fframwaith Uwchgyfeirio ac Ymyrryd 4. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Review of the Escalation and Intervention Framework C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Yn bwysig, mae'r fframwaith yn cydnabod bod atebolrwydd a chymorth yn mynd law yn llaw. Mae'n rhaid i sefydliadau barhau i fod yn atebol am ddarparu gwasanaethau diogel, cynaliadwy ac o safon uchel, ond mae'n rhaid iddyn nhw hefyd gael y cymorth cywir pan fydd heriau'n codi. Dyna pam mae'r fframwaith yn ceisio taro'r cydbwysedd iawn rhwng her adeiladol a chymorth ymarferol, gan ddefnyddio arbenigedd i helpu sefydliadau i wella. Y nod ydy helpu sefydliadau i feithrin eu gallu eu hunain i wella, yn hytrach na dibynnu ar oruchwyliaeth allanol. Mi gafodd y fframwaith ei ddatblygu drwy weithio'n agos efo swyddogion Llywodraeth Cymru, sefydliadau'r GIG a rhanddeiliaid allweddol. Mae'n adlewyrchu ein huchelgais ar y cyd i gryfhau atebolrwydd, gwella tryloywder a helpu sefydliadau i sicrhau gwelliant cynaliadwy i'r bobl maen nhw'n eu gwasanaethu. Mae adolygu'r hen fframwaith a datblygu'r fframwaith newydd yn gam pwysig ymlaen yn y ffordd rydyn ni'n goruchwylio perfformiad ac yn helpu sefydliadau i wella ledled gwasanaeth iechyd cenedlaethol Cymru. Mae'r fframwaith newydd yn dod ag atebolrwydd, trefniadau uwchgyfeirio a chymorth i wella ynghyd mewn un system integredig. Mae'n darparu atebolrwydd cliriach, goruchwyliaeth fwy cymesur a chymorth cynharach pan fydd risgiau'n dod i'r amlwg. Mae hynny'n helpu i gryfhau tryloywder a chanolbwyntio ar sicrhau canlyniadau gwell i gleifion, staff a chymunedau ledled Cymru.  Yn y pen draw, nod y newidiadau hyn ydy rhoi mwy o hyder i bobl Cymru y bydd gwasanaethau'r gwasanaethau iechyd yn cael y cymorth sydd ei angen i ymateb i heriau a gwella. Mi fydd y fframwaith newydd yn helpu i nodi problemau'n gynharach, darparu cymorth mwy cyson i sefydliadau, a sicrhau bod pryderon yn cael sylw'n brydlon ac yn dryloyw. I gleifion a chymunedau, mae hyn yn golygu gwasanaethau gwell, mwy diogel a dibynadwy, gofal mwy cyson, a sicrhau bod pawb yn cael y driniaeth a'r cymorth y maen nhw'n eu haeddu. Diolch. Importantly, the framework recognises that accountability and support are two sides of the same coin. Organisations must continue to be held accountable for delivering high-quality, safe and sustainable services, but they must also have access to the right support when challenges emerge. That's why the framework seeks to balance constructive challenge with practical support, using expertise to help organisations improve. The aim is to help organisations build their own capability to improve, rather than creating dependency on external oversight. The framework was developed through engagement between Welsh Government officials, NHS organisations and key stakeholders. It reflects a shared ambition to strengthen accountability, improve transparency and support organisations to achieve sustained improvement for the populations they serve. The review of the old framework and the development of the new framework represents an important step forward in the way that we oversee performance and help organisations improve across NHS Wales. The new framework brings together accountability, escalation and improvement support into a single integrated system. It provides clearer accountability, more proportionate oversight and earlier support where risks emerge. That helps to strengthen transparency and focus on ensuring better outcomes for patients, staff and communities across Wales.  Ultimately, the aim of these changes is to give the people of Wales greater confidence that NHS services will receive the necessary support to respond to challenges and improve. The new framework will help identify issues earlier, provide more consistent support to organisations, and ensure that concerns are addressed in a timely and transparent way. For patients and communities, this means services that are better, safer and more reliable, more consistent care, and ensuring that everyone receives the treatment and support that they deserve. Thanks. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772950 173 Cy 2026-09-29T15:10:00 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=6002&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=6002&l=en 260929-5 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Adolygiad o'r Fframwaith Uwchgyfeirio ac Ymyrryd 4. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Review of the Escalation and Intervention Framework C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772962 174 Cy 2026-09-29T15:10:39 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=6041&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=6041&l=en 260929-5 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Adolygiad o'r Fframwaith Uwchgyfeirio ac Ymyrryd 4. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Review of the Escalation and Intervention Framework C 12142 12142 Benjamin Hodge Mckenna AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12142 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12142 Hodge Mckenna, Benjamin Diolch, Weinidog Cabinet, am anfon y datganiad ymlaen llaw. Thank you, Cabinet Minister, for giving us advance sight of the statement. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772963 175 En 2026-09-29T15:10:44 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=6046&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=6046&l=cy 260929-5 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Adolygiad o'r Fframwaith Uwchgyfeirio ac Ymyrryd 4. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Review of the Escalation and Intervention Framework C 12142 12142 Benjamin Hodge Mckenna AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12142 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12142 Hodge Mckenna, Benjamin I'm glad that we are talking about the escalation framework today, because it's clear to me that the current framework is, frankly, ineffective. Health boards across Wales are sitting in level 4 for certain parts of their domains, or indeed, in the case of Betsi Cadwaladr, level 5, and meanwhile waiting lists continue to go up across the country and patients are not seeing the improvements that they deserve. There are things in the statement today and within the review, however, that I do agree with. I fundamentally agree with the outcomes for patients being put at the centre of this review, and alongside the outcomes for patients, the addition of the workforce as one of the key pillars within this framework, as I think one thing that is mentioned less than it should be is that the performance of the NHS is not just letting down the patients who depend on it, but it's also letting down those front-line staff who often have to bear the brunt of the frustrations of people interacting with the system. I also agree that proactivity in intervention should be the objective. We should be ensuring that these health boards are held to a higher quality of standard before the issues arise, and not be seeking to administer remedial action after the issues have already arisen. One thing that is also mentioned in your statement that I do agree with is the importance of leadership and governance in determining the success of organisational capacity, alongside strengthening accountability for leadership within our health organisations. We at Reform were clear that those who operate our health boards should be held accountable for the performance within them, and we would have considered, if necessary, amending the National Health Service (Wales) Act 2006 to ensure that ministerial authority can be held over these health boards, and if necessary, link pay to performance when it comes to some of these health board bosses who are earning large salaries but failing to deliver for our people. It's obviously up to Ministers to make the important decisions, and that's something that's outlined in this new framework, but when I was reading through it earlier, there were a couple of occasions where it seemed to me that lines were blurred between Welsh Government taking meetings and providing information versus Ministers. So, I'd like to ask for clarity in terms of where the line drawn is with this new framework. Where will civil servants or other members working for the Government be taking meetings with health boards, and when will meetings be taken by you or your Deputy Ministers? I'd also like to ask how the lessons learned from intervening with these health boards are being learned and how they will be applied across other health boards in Wales, so that we don't have to keep coming back and deal with the same interventions time and time again. Another thing that's mentioned in the new framework today is escalation boards. So, once these health boards are put into level 3 or above, escalation board meetings can be held. But there was detail lacking, from what I could read, in terms of how frequent these escalation board meetings will be, what will be discussed within them, and who will be doing the discussing and the decision making within those meetings. Criteria were also given in terms of de-escalation within the framework, but in terms of the criteria that I read, these were illustrative criteria. So, I'd like to ask: how will the final criteria be determined? I assume they'll be on a case-by-case basis. And who will be determining the criteria both for escalation and de-escalation through the new framework? Finally, it's mentioned that, in level 5, there will be consideration given to changes of governance within health boards and, at level 4, that there will be leadership and organisational assessments that will be conducted with regard to the leadership of these health boards. So, I would like to ask: how will these assessments be conducted? Who will be reviewed, and on what criteria will they be reviewed by? If, as is the case for many of our health boards across the country, a health board has been sat in level 4 or, indeed, level 5 for an extended period of time, at what point will the Government intervene and pursue organisational changes within the health boards, to ensure that those who are failing to deliver for our patients in Wales are held to account? Diolch yn fawr.  Rwy'n falch ein bod yn siarad am y fframwaith uwchgyfeirio heddiw, oherwydd mae'n amlwg i mi fod y fframwaith presennol, i fod yn onest, yn aneffeithiol. Mae byrddau iechyd ledled Cymru yn eistedd ar lefel 4 ar gyfer rhai rhannau o'u meysydd, neu yn wir, yn achos Betsi Cadwaladr, lefel 5, ac yn y cyfamser mae rhestrau aros yn parhau i godi ledled y wlad ac nid yw cleifion yn gweld y gwelliannau y maent yn eu haeddu. Mae yna bethau yn y datganiad heddiw ac o fewn yr adolygiad, fodd bynnag, yr wyf yn cytuno â nhw. Rwy'n cytuno'n sylfaenol â rhoi canlyniadau cleifion wrth wraidd yr adolygiad hwn, ac ochr yn ochr â chanlyniadau cleifion, ychwanegu'r gweithlu fel un o'r conglfeini allweddol o fewn y fframwaith hwn, gan fy mod yn credu mai un peth sy'n cael ei grybwyll yn llai nag y dylai fod yw bod perfformiad y GIG nid yn unig yn siomi'r cleifion sy'n dibynnu arno, ond hefyd yn siomi'r staff rheng flaen hynny sy'n aml yn gorfod ysgwyddo pwysau rhwystredigaethau pobl sy'n rhyngweithio â'r system. Rwyf hefyd yn cytuno y dylai rhagweithgarwch mewn ymyrraeth fod yr amcan. Dylem fod yn sicrhau bod y byrddau iechyd hyn yn cael eu cadw i safon o ansawdd uwch cyn i'r materion godi, nid ceisio gweinyddu camau adfer ar ôl i'r materion eisoes godi. Un peth sy'n cael ei grybwyll hefyd yn eich datganiad yr wyf yn cytuno ag ef yw pwysigrwydd arweinyddiaeth a llywodraethu wrth benderfynu ar lwyddiant gallu sefydliadol, ochr yn ochr â chryfhau atebolrwydd am arweinyddiaeth o fewn ein sefydliadau iechyd. Roeddem ni yn Reform yn glir y dylai'r rhai sy'n gweithredu ein byrddau iechyd fod yn atebol am y perfformiad ynddynt, a byddem wedi ystyried, os oes angen, diwygio Deddf y Gwasanaeth Iechyd Gwladol (Cymru) 2006 i sicrhau y gellir cynnal awdurdod gweinidogol dros y byrddau iechyd hyn, ac os oes angen, cysylltu cyflog â pherfformiad pan ddaw i rai o'r penaethiaid byrddau iechyd hyn sy'n ennill cyflogau mawr ond sy'n methu â chyflawni ar gyfer ein pobl. Mae'n amlwg bod Gweinidogion yn gwneud y penderfyniadau pwysig, ac mae hynny'n rhywbeth sy'n cael ei amlinellu yn y fframwaith newydd hwn, ond pan oeddwn i'n ei ddarllen yn gynharach, roedd yna ychydig o achlysuron lle roedd yn ymddangos i mi fod llinellau yn aneglur rhwng Llywodraeth Cymru yn cymryd cyfarfodydd a darparu gwybodaeth o gymharu â Gweinidogion. Felly, hoffwn ofyn am eglurder o ran ble mae'r llinell a dynnir o ran y fframwaith newydd hwn. Pryd y bydd gweision sifil neu aelodau eraill sy'n gweithio i'r Llywodraeth yn cynnal cyfarfodydd gyda byrddau iechyd, a phryd y bydd cyfarfodydd yn cael eu cynnal gennych chi neu eich Dirprwy Weinidogion? Hoffwn hefyd ofyn sut mae'r gwersi a ddysgwyd yn sgil ymyrryd â'r byrddau iechyd hyn yn cael eu dysgu a sut y byddant yn cael eu cymhwyso ar draws byrddau iechyd eraill yng Nghymru, fel nad oes rhaid i ni barhau i ddod yn ôl ac ymdrin â'r un ymyriadau dro ar ôl tro. Peth arall sy'n cael ei grybwyll yn y fframwaith newydd heddiw yw byrddau uwchgyfeirio. Felly, unwaith y bydd y byrddau iechyd hyn yn cael eu rhoi ar lefel 3 neu uwch, gellir cynnal cyfarfodydd bwrdd uwchgyfeirio. Ond roedd yna fanylion diffygiol, o'r hyn a ddarllenais, o ran pa mor aml fydd y cyfarfodydd bwrdd uwchgyfeirio hyn, beth fydd yn cael ei drafod ynddynt, a phwy fydd yn trafod ac yn gwneud penderfyniadau o fewn y cyfarfodydd hynny. Rhoddwyd meini prawf hefyd o ran isgyfeirio o fewn y fframwaith, ond o ran y meini prawf a ddarllenais, roedd y rhain yn feini prawf darluniadol. Felly, hoffwn ofyn: sut fydd y meini prawf terfynol yn cael eu pennu? Rwy'n tybio y byddant fesul achos. A phwy fydd yn pennu'r meini prawf ar gyfer uwchgyfeirio ac isgyfeirio trwy'r fframwaith newydd? Yn olaf, sonnir y bydd ystyriaeth yn cael ei rhoi i newidiadau o ran llywodraethu o fewn byrddau iechyd ar lefel 5 ac, ar lefel 4, a bydd asesiadau arweinyddiaeth a sefydliadol yn cael eu cynnal mewn perthynas ag arweinyddiaeth y byrddau iechyd hyn. Felly, hoffwn ofyn: sut bydd yr asesiadau hyn yn cael eu cynnal? Pwy fydd yn cael eu hadolygu, ac ar sail pa feini prawf y byddant yn cael eu hadolygu? Os yw bwrdd iechyd, fel sy'n digwydd i lawer o'n byrddau iechyd ledled y wlad, wedi eistedd ar lefel 4 neu, yn wir, lefel 5 am gyfnod estynedig, ar ba adeg y bydd y Llywodraeth yn ymyrryd ac yn mynd ar drywydd newidiadau sefydliadol o fewn y byrddau iechyd, er mwyn sicrhau bod y rhai sy'n methu â chyflawni ar gyfer ein cleifion yng Nghymru yn cael eu dal i gyfrif? Diolch yn fawr. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772961 176 En 2026-09-29T15:15:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=6302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=6302&l=cy 260929-5 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Adolygiad o'r Fframwaith Uwchgyfeirio ac Ymyrryd 4. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Review of the Escalation and Intervention Framework C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772964 177 Cy 2026-09-29T15:15:17 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=6319&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=6319&l=en 260929-5 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Adolygiad o'r Fframwaith Uwchgyfeirio ac Ymyrryd 4. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Review of the Escalation and Intervention Framework C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Diolch yn fawr iawn am y sylwadau hynny.  Thank you very much for those comments. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772967 178 En 2026-09-29T15:15:19 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=6321&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=6321&l=cy 260929-5 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Adolygiad o'r Fframwaith Uwchgyfeirio ac Ymyrryd 4. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Review of the Escalation and Intervention Framework C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon I welcome you to your post and congratulate you on your appointment as shadow spokesperson for health and care. Good luck with it. I thank your predecessor as well for his contributions.  I welcome the fact that you see the value of what we've put forward here, and that you welcome much of what we've put forward. I would hope that we would have cross-party support for what we are hoping to achieve here. You mentioned putting outcomes at the centre of what we want to achieve, that workforce is important and that we take proactive action, which is all about making sure that we deal with issues before they become major problems that impact on the health outcomes of our people. But you did raise some questions and I'll try my best to respond to as many of them as I can in the few minutes I have. On the blurred lines you mentioned between civil servants and the Minister, ultimately, my civil servants and officials have meetings regularly with health boards, on a weekly basis, and the director general of the NHS will have regular meetings with the chief executives of health boards. When it comes to an escalated level and when we need to look at specific issues within health boards, the agreement on how we escalate them and which matters need to be looked at will be come to between Audit Wales, Healthcare Inspectorate Wales, the Welsh Government and the health boards themselves, so that they are an equal partner in this, that they realise what the issues are, and that they come up with solutions with other partners and stakeholders. Then, the work will be led by NHS Wales Performance and Improvement. NHS Wales Performance and Improvement will lead that work, but, going on to another question you asked about ensuring that lessons are learnt, they will then take those lessons and, in another health board or trust, if an issue arises, they will take those lessons and use them in the learnings for the problems that might arise in other health boards. The assessments that you mentioned and what criteria will be set will be judged by those stakeholders, including the health boards, but they will be transparent so that people can have confidence in the process. We know in the previous process, it was accused of being used as a political weapon more often than not. This shouldn't be about politics—this should be about making sure that health boards improve if they have problems and de-escalate when they can, so that people can have confidence in the healthcare that they receive. The process will be transparent, assessments will be made by the stakeholders transparently, collectively, and then the de-escalation process will also be transparent and show accountability for the process and how they have come to the judgements they've got for de-escalation purposes. I think that has responded to most of the questions you asked, at least. Rwy'n eich croesawu i'ch swydd ac yn eich llongyfarch ar eich penodiad fel llefarydd yr wrthblaid ar iechyd a gofal. Pob lwc. Diolchaf i'ch rhagflaenydd hefyd am ei gyfraniadau. Rwy'n croesawu'r ffaith eich bod chi'n gweld gwerth yr hyn rydyn ni wedi'i gyflwyno yma, a'ch bod chi'n croesawu llawer o'r hyn rydyn ni wedi'i gyflwyno. Byddwn yn gobeithio y byddai gennym gefnogaeth drawsbleidiol i'r hyn yr ydym yn gobeithio ei gyflawni yma. Fe wnaethoch chi sôn am roi canlyniadau wrth wraidd yr hyn yr ydym eisiau ei gyflawni, bod y gweithlu yn bwysig a'n bod yn cymryd camau rhagweithiol, sy'n ymwneud â sicrhau ein bod yn ymdrin â materion cyn iddynt ddod yn broblemau mawr sy'n effeithio ar ganlyniadau iechyd ein pobl. Ond fe wnaethoch chi godi rhai cwestiynau a byddaf yn ceisio fy ngorau i ymateb i gymaint ohonyn nhw ag y gallaf yn yr ychydig funudau sydd gennyf. Ar y llinellau aneglur a grybwyllwyd gennych rhwng gweision sifil a'r Gweinidog, yn y pen draw, mae fy ngweision sifil a swyddogion yn cael cyfarfodydd rheolaidd gyda byrddau iechyd, yn wythnosol, a bydd cyfarwyddwr cyffredinol y GIG yn cael cyfarfodydd rheolaidd gyda phrif weithredwyr byrddau iechyd. Pan ddaw i lefel uwch a phan fydd angen i ni edrych ar faterion penodol o fewn byrddau iechyd, bydd y cytundeb ar sut rydym yn eu huwchgyfeirio a pha faterion y mae angen edrych arnynt yn gytundeb rhwng Archwilio Cymru, Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru, Llywodraeth Cymru a'r byrddau iechyd eu hunain, fel eu bod yn bartneriaid cyfartal yn hyn o beth, eu bod yn sylweddoli beth yw'r problemau, a'u bod yn dod o hyd i atebion gyda phartneriaid a rhanddeiliaid eraill. Yna, bydd y gwaith yn cael ei arwain gan Perfformiad a Gwella GIG Cymru. Bydd Perfformiad a Gwella GIG Cymru yn arwain y gwaith hwnnw, ond, wrth fynd ymlaen at gwestiwn arall a ofynnoch ynghylch sicrhau bod gwersi yn cael eu dysgu, byddant wedyn yn cymryd y gwersi hynny ac, mewn bwrdd iechyd neu ymddiriedolaeth arall, os bydd problem yn codi, byddant yn cymryd y gwersi hynny a'u defnyddio gyda'r hyn a ddysgwyd ar gyfer y problemau a allai godi mewn byrddau iechyd eraill. Bydd yr asesiadau a grybwyllwyd gennych a pha feini prawf fydd yn cael eu gosod yn cael eu barnu gan y rhanddeiliaid hynny, gan gynnwys y byrddau iechyd, ond byddant yn dryloyw fel y gall pobl fod â hyder yn y broses. Gwyddom yn y broses flaenorol, cafodd ei chyhuddo o gael ei defnyddio fel arf gwleidyddol yn amlach na pheidio. Ni ddylai hyn fod yn ymwneud â gwleidyddiaeth—dylai hyn fod yn ymwneud â gwneud yn siŵr bod byrddau iechyd yn gwella os oes ganddynt broblemau ac yn cael eu hisgyfeirio pan allant, fel y gall pobl fod â hyder yn y gofal iechyd y maent yn ei dderbyn. Bydd y broses yn dryloyw, bydd asesiadau'n cael eu gwneud gan y rhanddeiliaid yn dryloyw, gyda'i gilydd, ac yna bydd y broses isgyfeirio hefyd yn dryloyw ac yn dangos atebolrwydd am y broses a sut maen nhw wedi dod i'r dyfarniadau ar gyfer ddibenion isgyfeirio. Rwy'n credu bod hynny wedi ymateb i'r rhan fwyaf o'r cwestiynau a ofynnwyd gennych, o leiaf. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772974 179 En 2026-09-29T15:18:30 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=6512&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=6512&l=cy 260929-5 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Adolygiad o'r Fframwaith Uwchgyfeirio ac Ymyrryd 4. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Review of the Escalation and Intervention Framework C 267 267 Ken Skates AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=267 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=267 Skates, Ken Minister, thanks for the update today on the review of the escalation and intervention framework. One thing that remains unclear to me is around the difference in outcome. What is the difference that you hope to achieve or would expect, and what will the new framework do that couldn't already be done? Furthermore, what exactly are the enhanced mechanisms for earlier identification of risk, and what does earlier deployment of support look like in reality? Turning to the brilliant workforce within the NHS, what additional staffing and resources will be made available, and will there need to be further expertise and funding to go alongside the new framework? If so, who will provide those resources? Will it come from health board budgets, or will it come via the Welsh Government through Welsh Government budgets? Where health boards fail to improve under this new framework, what happens next and who will be held accountable ultimately? Patients want to know that when they go into a hospital they're getting the best possible care, and that they're being treated as quickly as possible. How does this framework help with that? What measurable improvements, for example, will there be in safety, access and quality that patients should expect, and how long until they see those? Finally, waiting lists are still a major problem. They've been going up month after month recently. So when will we see improvements and how will this statement today, and the new framework, help in driving down waiting lists? Diolch. Weinidog, diolch am y diweddariad heddiw ar yr adolygiad o'r fframwaith uwchygyferio ac ymyrryd. Un peth sy'n parhau i fod yn aneglur i mi yw y gwahaniaeth yn y canlyniad. Beth yw'r gwahaniaeth rydych chi'n gobeithio ei gyflawni neu y byddech chi'n ei ddisgwyl, a beth fydd y fframwaith newydd yn ei wneud na ellid ei wneud eisoes? Ar ben hynny, beth yn union yw'r mecanweithiau gwell ar gyfer adnabod risg yn gynharach, a beth yw cyflwyno cymorth yn gynharach mewn gwirionedd? Gan droi at y gweithlu gwych o fewn y GIG, pa staffio ac adnoddau ychwanegol fydd ar gael, ac a fydd angen arbenigedd a chyllid pellach i fynd ochr yn ochr â'r fframwaith newydd? Os felly, pwy fydd yn darparu'r adnoddau hynny? A fydd yn dod o gyllidebau byrddau iechyd, neu a fydd yn dod trwy Lywodraeth Cymru trwy gyllidebau Llywodraeth Cymru? Pan fo byrddau iechyd yn methu â gwella o dan y fframwaith newydd hwn, beth sy'n digwydd nesaf a phwy fydd yn atebol yn y pen draw? Mae cleifion eisiau gwybod pan fyddant yn mynd i ysbyty eu bod yn cael y gofal gorau posibl, a'u bod yn cael eu trin cyn gynted â phosibl. Sut mae'r fframwaith hwn yn helpu gyda hynny? Pa welliannau mesuradwy, er enghraifft, fydd yna o ran diogelwch, mynediad ac ansawdd y dylai cleifion eu disgwyl, a pha mor hir fydd hi nes iddynt weld y rheini? Yn olaf, mae rhestrau aros yn dal i fod yn broblem fawr. Maen nhw wedi bod yn mynd i fyny fis ar ôl mis yn ddiweddar. Felly pryd fyddwn ni'n gweld gwelliannau a sut y bydd y datganiad hwn heddiw, a'r fframwaith newydd, yn helpu i leihau rhestrau aros? Diolch. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772975 180 En 2026-09-29T15:20:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=6602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=6602&l=cy 260929-5 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Adolygiad o'r Fframwaith Uwchgyfeirio ac Ymyrryd 4. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Review of the Escalation and Intervention Framework C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772977 181 Cy 2026-09-29T15:20:26 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=6628&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=6628&l=en 260929-5 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Adolygiad o'r Fframwaith Uwchgyfeirio ac Ymyrryd 4. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Review of the Escalation and Intervention Framework C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Diolch am y cwestiynau yna. Thank you for those questions. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772978 182 En 2026-09-29T15:20:29 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=6631&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=6631&l=cy 260929-5 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Adolygiad o'r Fframwaith Uwchgyfeirio ac Ymyrryd 4. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Review of the Escalation and Intervention Framework C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Thank you for those questions. They are fair questions. I think when you look at what we are proposing and how we propose to improve outcomes, it states early in the document that the difference between this framework and the previous one is that we have clearer thresholds, there's less duplication, there's greater transparency there, and we have an early identification of risk. So, when a health board or a health trust goes into level 2, we identify early on that there's a problem and ensure that it doesn't become a level 3 or a level 4, and we put that intervention in at an earlier stage. There's a stronger focus on outcomes, rather than just dealing with a crisis when it hits. We make sure that we deal with something earlier on so that those outcomes, whether it be ambulance times or urgent and emergency care or finance and performance, are seen at an earlier stage, and that there are better outcomes in that respect. More importantly, it also looks at the patient experience and takes on board patient experience. So that is factored into it. It looks at those four key themes, as I said, so there is the quality of service that is crucial in determining if a health board is escalated. The workforce, and the impact on the workforce, is another pillar. The finance and planning delivery and performance is a third pillar, and the leadership, the culture set there, is crucial when it comes to deciding whether or not they can be de-escalated or need to be escalated further. That's what came through in the review, that's what health boards and health managers and people working in the sector themselves told us they thought was missing—ensuring that we have the proper leadership in place. If I can just make a side note, you mentioned people going to hospitals. I would suggest that we move away from just thinking about hospitals, because the framework looks at all health trusts and health boards, and the health boards delivering primary care as well, primarily. We've got patients that need to look at care closer to home. It also looks at the performance of a health board and the finances of a health board, not just the delivery of services. But absolutely, what we will see is, when a board is put into an escalated measure, there will be transparency around that, so patients know what to expect, what level they're at and what work is being carried out. You ask about what further resource is put into it. As you will know from your time in Government—I presume that you will have seen some of the Cabinet papers by former health Ministers—hundreds of millions of pounds have been put into supporting health boards over the years, so a level of support will be put in there, there's no change in that respect, but the delivery will be carried out by NHS Wales Performance and Improvement. They are currently carrying out a well-led review with us in Betsi Cadwaladr. NHSPI will then be equipped to make sure that, if work needs to be done, if something needs to be done on let's say cancer outcomes, they can go in with a specialist to help deliver that improvement that's needed in a certain health board or trust. Diolch am y cwestiynau yna. Maen nhw'n gwestiynau teg. Rwy'n credu pan edrychwch ar yr hyn rydyn ni'n ei gynnig a sut rydyn ni'n bwriadu gwella canlyniadau, mae'n nodi yn gynnar yn y ddogfen mai'r gwahaniaeth rhwng y fframwaith hwn a'r un blaenorol yw bod gennym drothwyon cliriach, mae llai o ddyblygu, mae mwy o dryloywder yno, ac rydym yn nodi risg yn gynnar. Felly, pan fydd bwrdd iechyd neu ymddiriedolaeth iechyd yn mynd i lefel 2, rydym yn nodi'n gynnar bod problem ac yn sicrhau nad yw'n mynd i lefel 3 neu lefel 4, ac rydym yn rhoi'r ymyrraeth honno i mewn yn gynharach. Mae ffocws cryfach ar ganlyniadau, yn hytrach na dim ond ymdrin ag argyfwng pan fydd yn taro. Rydym yn gwneud yn siŵr ein bod yn ymdrin â rhywbeth yn gynharach fel bod y canlyniadau hynny, boed hynny'n amseroedd ambiwlans neu ofal brys ac argyfwng neu gyllid a pherfformiad, yn cael eu gweld yn gynharach, a bod canlyniadau gwell yn hynny o beth. Yn bwysicach fyth, mae hefyd yn edrych ar brofiad y claf ac yn ystyried profiad y claf. Felly mae hwnnw'n cael ei gynnwys ynddo. Mae'n edrych ar y pedair thema allweddol hynny, fel y dywedais, felly mae ansawdd y gwasanaeth yn hanfodol wrth benderfynu a yw bwrdd iechyd yn cael ei uwchgyfeirio. Mae'r gweithlu, a'r effaith ar y gweithlu, yn gonglfaen arall. Mae'r cyflawni a'r perfformiad cyllid a chynllunio yn drydydd conglfaen, ac mae'r arweinyddiaeth, y diwylliant sydd wedi'i osod yno, yn hanfodol pan ddaw i benderfynu a ellir eu hisgyfeirio neu a oes angen eu huwchgyfeirio ymhellach. Dyna beth ddaeth drwodd yn yr adolygiad, dyna beth ddywedodd byrddau iechyd a rheolwyr iechyd a phobl sy'n gweithio yn y sector eu hunain wrthym sef yr hyn yr oeddent yn credu oedd ar goll—sicrhau bod gennym yr arweinyddiaeth briodol ar waith. Os caf grybwyll un peth arall, fe wnaethoch chi sôn am bobl yn mynd i ysbytai. Byddwn yn awgrymu ein bod yn symud i ffwrdd o feddwl am ysbytai yn unig, oherwydd mae'r fframwaith yn edrych ar yr holl ymddiriedolaethau iechyd a byrddau iechyd, a'r byrddau iechyd sy'n darparu gofal sylfaenol hefyd, yn bennaf. Mae gennym gleifion sydd angen edrych ar ofal yn agosach at adref. Mae hefyd yn edrych ar berfformiad bwrdd iechyd a chyllid bwrdd iechyd, nid darparu gwasanaethau yn unig. Ond yn hollol, yr hyn y byddwn yn ei weld yw, pan fydd bwrdd yn cael ei roi mewn mesur uwchgyfeirio, bydd tryloywder o gwmpas hynny, fel bod cleifion yn gwybod beth i'w ddisgwyl, ar ba lefel y maen nhw a pha waith sy'n cael ei wneud. Rydych chi'n gofyn am ba adnodd pellach sy'n cael ei gynnig. Fel y gwyddoch o'ch cyfnod yn y Llywodraeth—rwy'n tybio y byddwch wedi gweld rhai o bapurau'r Cabinet gan gyn-Weinidogion Iechyd—mae cannoedd o filiynau o bunnau wedi'u rhoi i gefnogi byrddau iechyd dros y blynyddoedd, felly bydd lefel o gefnogaeth yn cael ei roi yno, nid oes unrhyw newid yn hynny o beth, ond bydd Perfformiad a Gwella GIG Cymru yn gyfrifol am gyflawni. Ar hyn o bryd maen nhw'n cynnal adolygiad wedi'i arwain yn dda gyda ni yn Betsi Cadwaladr. Yna bydd Perfformiad a Gwella GIG Cymru yn gallu gwneud yn siŵr, os oes angen gwneud gwaith, os oes angen gwneud rhywbeth ar ganlyniadau canser, y gallant fynd gydag arbenigwr i helpu i gyflawni'r gwelliant hwnnw sydd ei angen mewn bwrdd iechyd neu ymddiriedolaeth benodol. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772984 183 En 2026-09-29T15:23:46 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=6828&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=6828&l=cy 260929-5 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Adolygiad o'r Fframwaith Uwchgyfeirio ac Ymyrryd 4. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Review of the Escalation and Intervention Framework C 336 336 Natasha Asghar AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=336 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=336 Asghar, Natasha I thank the Cabinet Minister for his statement this afternoon. Reviewing the escalation and intervention framework is an incredibly important piece of work, and patient outcomes should be at the heart of this. Let's be totally honest: existing arrangements have failed in the past. They have not delivered the sustained improvement that patients and staff rightfully deserve and need. If we use Betsi Cadwaladr University Health Board as an example, it has been in the highest level of intervention for several years now, and things sadly aren't improving. In fact, it was reported only last week that Betsi reported 13 never events, which are serious, largely preventable incidents that should not be happening at all. Betsi has spent longer in special measures than any other organisation in the history of the NHS. This is a damning indictment of the current framework. So, Cabinet Minister, my question is simple: what are your plans doing to deliver the much-needed improvements? Sticking with Betsi just for a minute, in June this year, Cabinet Minister, you gave the health board a final chance to improve. You said that all options were on the table as you were sick and tired of the health board being a byword for dysfunction and declining standards. So, will the Cabinet Minister provide an update on the current situation and where you expect Betsi to fall under this new framework? We also know that special measures and health board interventions can be used as a political tool, as we saw, unfortunately, with the Labour politicians here in the Chamber. Take Vaughan Gething, for example: during his time as health Minister he removed Betsi from special measures just before the 2021 Senedd election in what I can only describe as a desperate attempt to curry favour with voters. So, can I get a commitment from you today, Minister, that this Government will not fall under the same trap as Mr Gething and will not use these interventions for political gain?  Cabinet Minister, you've set out your ambitions going forward, but this afternoon's statement was a little bit light for me on the detail of what the review unearthed. Perhaps you can elaborate on that for us, please, here in the Chamber. Was the problem the escalation criteria, the speed at which previous Governments acted, the quality of information available, or a broader failure to hold health boards to account when agreed improvements were not delivered? The Cabinet Minister has spoken about the need for earlier intervention when things start going wrong, so what will trigger intervention earlier, and how will the Government act swiftly to prevent situations becoming embedded within health boards? We all want to see improvements, and I hope for the sake of patients and staff that this is a success, but what happens if the interventions don't work? As I've already said, Betsi has been in some form of special measures for years, so I'm really curious to know what your backup plan is when agreed improvements are not delivered, Minister. At what point does this Government move from supporting a health board to directing it? And will any additional powers become available as part of this new framework? Finally, Cabinet Minister, how will you monitor the success of your new framework? Anyone who knows me knows that I love a good KPI, so what are your KPIs? In my mind, the only way this will be judged successful is if it leads to genuine improvements for patients, rather than just changing how many health boards are moved between escalation levels. Thank you very much.  Diolchaf i'r Gweinidog Cabinet am ei ddatganiad y prynhawn yma. Mae adolygu'r fframwaith uwchgyfeirio ac ymyrryd yn ddarn o waith hynod o bwysig, a dylai canlyniadau cleifion fod wrth wraidd hyn. Gadewch i ni fod yn hollol onest: mae'r trefniadau presennol wedi methu yn y gorffennol. Nid ydynt wedi cyflawni'r gwelliant parhaus y mae cleifion a staff yn ei haeddu a'i angen. Os ydym yn defnyddio Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr fel enghraifft, mae wedi bod ar y lefel uchaf o ymyrraeth ers sawl blwyddyn bellach, ac yn anffodus nid yw pethau'n gwella. Mewn gwirionedd, adroddwyd dim ond yr wythnos diwethaf bod Betsi wedi adrodd am 13 o ddigwyddiadau, sy'n ddigwyddiadau difrifol, y gellir eu hatal i raddau helaeth na ddylai fod yn digwydd o gwbl. Mae Betsi wedi treulio mwy o amser mewn mesurau arbennig nag unrhyw sefydliad arall yn hanes y GIG. Mae hwn yn gyhuddiad damniol o'r fframwaith presennol. Felly, Weinidog Cabinet, mae fy nghwestiwn yn syml: beth mae eich cynlluniau yn ei wneud i gyflawni'r gwelliannau mawr eu hangen? Gan gadw at Betsi am funud yn unig, ym mis Mehefin eleni, Weinidog Cabinet, fe wnaethoch chi roi cyfle olaf i'r bwrdd iechyd wella. Dywedoch fod yr holl opsiynau ar y bwrdd gan eich bod wedi hen alaru ar glywed bod y bwrdd iechyd yn gyfystyr â chamweithrediad a safonau sy'n dirywio. Felly, a wnaiff y Gweinidog Cabinet roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y sefyllfa bresennol a ble rydych chi'n disgwyl i Betsi fod o dan y fframwaith newydd hwn? Gwyddom hefyd y gellir defnyddio mesurau arbennig ac ymyriadau byrddau iechyd fel offeryn gwleidyddol, fel y gwelsom, yn anffodus, gyda'r gwleidyddion Llafur yma yn y Siambr. Cymerwch Vaughan Gething, er enghraifft: yn ystod ei gyfnod fel Gweinidog iechyd tynnodd Betsi o fesurau arbennig ychydig cyn etholiad y Senedd 2021 yn yr hyn y gallaf ei ddisgrifio fel ymgais anobeithiol i ennill cefnogaeth pleidleiswyr. Felly, a gaf i ymrwymiad gennych chi heddiw, Weinidog, na fydd y Llywodraeth hon yn syrthio i'r un trap fel Mr Gething ac na fydd yn defnyddio'r ymyriadau hyn er budd gwleidyddol? Weinidog Cabinet, rydych wedi nodi eich uchelgeisiau ar gyfer y dyfodol, i mi roedd datganiad y prynhawn 'ma ychydig yn brin o fanylion ynghylch yr hyn yr oedd yr adolygiad wedi ei ddarganfod. Efallai y gallwch ymhelaethu ar hynny i ni, os gwelwch yn dda, yma yn y Siambr. Ai'r broblem oedd y meini prawf uwchgyfeirio, cyflymder gweithredodd Llywodraethau blaenorol, ansawdd yr wybodaeth a oedd ar gael, neu fethiant ehangach i ddal byrddau iechyd i gyfrif pan na chyflawnwyd gwelliannau y cytunwyd arnynt? Mae'r Gweinidog Cabinet wedi siarad am yr angen am ymyrraeth gynharach pan fydd pethau'n dechrau mynd o chwith, felly beth fydd yn sbarduno ymyrraeth yn gynharach, a sut y bydd y Llywodraeth yn gweithredu'n gyflym i atal sefyllfaoedd rhag cael eu hymgorffori o fewn byrddau iechyd? Rydyn ni i gyd eisiau gweld gwelliannau, ac rwy'n gobeithio er mwyn cleifion a staff bod hwn yn llwyddiant, ond beth sy'n digwydd os nad yw'r ymyriadau yn gweithio? Fel y dywedais eisoes, mae Betsi wedi bod mewn rhyw fath o fesurau arbennig ers blynyddoedd, felly rwy'n chwilfrydig iawn i wybod beth yw eich cynllun wrth gefn pan nad yw'r gwelliannau y cytunwyd arnynt yn cael eu cyflawni, Weinidog. Ar ba adeg y mae'r Llywodraeth hon yn symud o gefnogi bwrdd iechyd i fod yn ei gyfarwyddo? Ac a fydd unrhyw bwerau ychwanegol ar gael fel rhan o'r fframwaith newydd hwn? Yn olaf, Weinidog Cabinet, sut fyddwch chi'n monitro llwyddiant eich fframwaith newydd? Mae unrhyw un sy'n fy adnabod yn gwybod fy mod yn hoff iawn o Ddangosydd Perfformiad Allweddol da, felly beth yw eich Dangosyddion Perfformiad Allweddol? Yn fy marn i, yr unig ffordd y bydd hwn yn cael ei farnu fel rhywbeth llwyddiannus yw os yw'n arwain at welliannau gwirioneddol i gleifion, yn hytrach na dim ond newid faint o fyrddau iechyd sy'n cael eu symud rhwng lefelau uwchgyfeirio. Diolch yn fawr iawn. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772969 184 En 2026-09-29T15:25:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=6902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=6902&l=cy 260929-5 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Adolygiad o'r Fframwaith Uwchgyfeirio ac Ymyrryd 4. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Review of the Escalation and Intervention Framework C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772970 185 Cy 2026-09-29T15:26:44 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=7006&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=7006&l=en 260929-5 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Adolygiad o'r Fframwaith Uwchgyfeirio ac Ymyrryd 4. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Review of the Escalation and Intervention Framework C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Diolch yn fawr iawn, Natasha, am y gyfres yna o gwestiynau. Thank you very much, Natasha, for that series of questions. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772971 186 En 2026-09-29T15:26:47 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=7009&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=7009&l=cy 260929-5 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Adolygiad o'r Fframwaith Uwchgyfeirio ac Ymyrryd 4. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Review of the Escalation and Intervention Framework C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Thank you for those. You ask what will it do to secure improvements. I've got to just remind you that responsibility and accountability for delivery of day-to-day services is still held by the health boards. I don't personally run the health board or go in there and dictate what staff do or what theatre spaces are used and so forth. That's why we have to make sure that we have a system in place that people can have confidence in, that is transparent, where people know what the issues are, and that is consistent across Wales, and that's what we're putting in place here. Following up on part of the question that you asked at the end there, which was what the problem was with the previous framework, it's exactly that—there wasn't confidence in it. I wrote a paper on this three years ago. It's in the library upstairs if you want to go and read it. It's a very good paper. So, it shouldn't come as a surprise that we're doing this. The health boards, trusts and organisations didn't have confidence in that process, because they didn't know by what criteria they were being escalated or downgraded. There wasn't transparency around that. One health board had a different criteria set to another health board. So, we needed to set in place a consistent process whereby everybody knew what they were being measured against, which is what we're doing here. Running at the best part of 20 pages with a lot of detail in it, it is a comprehensive framework, and it will be reviewed over the next 12 months. So, you can have confidence that any lessons from implementing it that need to be learned will be learned over the next 12 months. I would, in fact, welcome and invite you to provide your own evidence at the end of the process to see if you have confidence in the process along with others within 12 months' time. So, we will be monitoring it over that 12-month period. It won't be, therefore, used as a political football. I can promise you I won't use it as a political football. I want to depoliticise things. That's why we've put transparency central in this new framework. Diolch am y rheina. Rydych chi'n gofyn beth fydd yn ei wneud i sicrhau gwelliannau. Mae'n rhaid i mi eich atgoffa bod cyfrifoldeb ac atebolrwydd am ddarparu gwasanaethau o ddydd i ddydd yn dal i fod yn gyfrifoldeb y byrddau iechyd. Dydw i ddim yn bersonol yn rhedeg y bwrdd iechyd nac yn mynd i mewn yno a phenderfynu beth mae staff yn ei wneud neu pa theatrau sy'n cael eu defnyddio ac ati. Dyna pam mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr bod gennym system ar waith y gall pobl fod yn hyderus ynddi, sy'n dryloyw, lle mae pobl yn gwybod beth yw'r problemau, ac sy'n gyson ledled Cymru, a dyna beth rydyn ni'n ei roi ar waith yma. O ran y cwestiwn a ofynnoch ar y diwedd yna, sef beth oedd y broblem gyda'r fframwaith blaenorol, dyna'n union yw e'—doedd dim hyder ynddo. Ysgrifennais bapur ar hyn dair blynedd yn ôl. Mae yn y llyfrgell i fyny'r grisiau os ydych chi eisiau mynd i'w ddarllen. Mae'n bapur da iawn. Felly, ni ddylai fod yn syndod ein bod ni'n gwneud hyn. Nid oedd gan y byrddau iechyd, ymddiriedolaethau a sefydliadau hyder yn y broses honno, oherwydd nid oeddent yn gwybod yn ôl pa feini prawf yr oeddent yn cael eu huwchgyfeirio neu eu hisgyfeirio. Doedd dim tryloywder ynghylch hynny. Roedd gan un bwrdd iechyd feini prawf gwahanol i fwrdd iechyd arall. Felly, roedd angen i ni sefydlu proses gyson lle roedd pawb yn gwybod yn erbyn beth yr oedden nhw'n cael eu mesur, a dyna beth rydyn ni'n ei wneud yma. Mae'n cynnwys tua 20 tudalen gyda llawer o fanylion ynddo, mae'n fframwaith cynhwysfawr, a bydd yn cael ei adolygu dros y 12 mis nesaf. Felly, gallwch fod yn hyderus y bydd unrhyw wersi o'i weithredu sydd angen eu dysgu yn cael eu dysgu dros y 12 mis nesaf. Byddwn yn eich croesawu a'ch gwahodd i ddarparu eich tystiolaeth eich hun ar ddiwedd y broses i weld a oes gennych hyder yn y broses ynghyd ag eraill o fewn 12 mis. Felly, byddwn yn ei fonitro dros y cyfnod hwnnw o 12 mis. Ni fydd, felly, yn cael ei ddefnyddio fel pêl droed wleidyddol. Gallaf addo i chi na fyddaf yn ei ddefnyddio fel pêl droed wleidyddol. Rydw i eisiau dadwleidyddoli pethau. Dyna pam rydyn ni wedi rhoi tryloywder yn ganolog i'r fframwaith newydd hwn. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772976 187 Cy 2026-09-29T15:29:09 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=7151&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=7151&l=en 260929-5 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Adolygiad o'r Fframwaith Uwchgyfeirio ac Ymyrryd 4. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Review of the Escalation and Intervention Framework C 5083 5083 Gwyn Williams https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5083 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5083 Williams, Gwyn Croesawaf gyhoeddiad y fframwaith cyfrifoldeb a chefnogaeth genedlaethol newydd, yn enwedig y pwyslais ar ganfod ymyrraeth gynnar ac ymyrraeth bwrpasol. Fel dywedodd Benjamin Hodge Mckenna, dyw'r fframwaith presennol ddim yn gweithio. Mae atal a'i gwneud hi'n haws i fynd i'r afael â heriau cyn iddynt ddod yn argyfwng yn agwedd rwy'n cytuno â hi, a dwi'n meddwl y bydd pawb yn y Siambr yn cytuno gyda hwnna hefyd. Dwi'n falch ei fod e'n cael ei ddefnyddio ym maes iechyd a'r gwasanaeth iechyd, ond hefyd yn fwy eang, fel egwyddor arweiniol cyffredinol.  Gobeithiaf y bydd y fframwaith newydd yn cryfhau cyfrifoldeb ac yn gwella gwasanaethau, ond o ystyried y gwahaniaethau mawr yn rhanbarthol mewn gwasanaethau a pherfformiad—rhywbeth dwi fy hun yn siarad yn aml amdano—sut byddwch chi'n sicrhau bod y fframwaith yn cael ei gymhwyso'n gyson ar draws pob bwrdd iechyd yng Nghymru, lle mae cymaint o amrywiaeth? Diolch yn fawr. I welcome the publication of the new accountability and support framework, in particular its emphasis on early identification and purposeful intervention. As Benjamin Hodge Mckenna said, the current framework isn't working. Preventing and making it easier to tackle challenges before they become crises is an approach that I agree with, and I think that everyone in the Chamber would agree with that too. I'm pleased that it's being used in the area of health and our NHS, but also more broadly, as a general guiding principle.  I hope that the new framework will strengthen accountability and improve services, but given such regional variation in services and performance—something I myself regularly talk about—how will you ensure that the framework is applied consistently across all health boards in Wales, where there is so much variation at present? Thank you.  16264 7 2026-09-29T13:30:01 772979 188 Cy 2026-09-29T15:30:00 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=7202&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=7202&l=en 260929-5 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Adolygiad o'r Fframwaith Uwchgyfeirio ac Ymyrryd 4. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Review of the Escalation and Intervention Framework C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772982 189 Cy 2026-09-29T15:30:12 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=7214&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=7214&l=en 260929-5 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Adolygiad o'r Fframwaith Uwchgyfeirio ac Ymyrryd 4. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Review of the Escalation and Intervention Framework C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Diolch yn fawr iawn, Gwyn, am y cwestiynau yna. A dwi’n gyndyn bob tro o fynd i’r afael ag unrhyw gwestiynau y mae clinigwyr arbenigol fel Gwyn, ac, yn wir, Safa, yn medru ymgymryd â nhw, felly, dwi’n falch ein bod ni’n sôn am rywbeth mwy technegol fan hyn. Ond mae’r Aelod yn berffaith gywir, Lywydd, i nodi bod ymyrraeth gynnar yn greiddiol i egwyddor y Llywodraeth yma—gwneud yn siŵr ein bod ni’n adnabod problem ac ein bod ni’n mynd i’r afael ag e cyn ei fod o’n digwydd. A dyna pam mae hynna yn ganolog i’r fframwaith newydd yma. Ond sut mae sicrhau bod cysondeb yn y ddarpariaeth ar draws Cymru? Mi fydd hwnna trwy’r ffaith ein bod ni’n ymgynnull rhanddeiliaid—HIW, fel dwi’n dweud, Archwilio Cymru, Llywodraeth Cymru, a’r byrddau iechyd eu hunain—er mwyn cael y cysondeb yna pan fo materion yn codi, a'i fod o’n cael ei weithredu gan NHSPI, a bod hwnna i gyd yn gyhoeddus. Nawr, o ran y cysondeb, yr un elfen na fydd yn gyson, hwyrach, drwy’r amser yw bod problemau unigol, unigryw yn mynd i fod mewn rhanbarthau gwahanol, a bod y byrddau iechyd yn rhoi mewnbwn yn y broses yma. Felly, bydd yna elfennau ychydig yn wahanol er mwyn galluogi ar gyfer y gwahaniaethau rhanbarthol, ond mi fydd y drefn, y fframwaith a'r system yn gweithio oddi fewn yn gyson ar draws Cymru. Thank you, Gwyn, for those questions. And I'm always reluctant to tackle any questions that specialist clinicians such as Gwyn, and, indeed, Safa, can ask, so I'm very pleased that we're talking about something more technical here.  But the Member is perfectly right to note that early intervention is a core part of this Government's principles—ensuring that we recognise problems and that we tackle them before they arise. And that's why this is central to the new framework. But how do we ensure that there is consistent provision across Wales? Well, that will happen through the fact that we will gather stakeholders—Healthcare Inspectorate Wales, Audit Wales, Welsh Government, and the health boards themselves—in order to have that consistency when issues arise, and that it'll be undertaken through NHSPI, and that it's all public.  In terms of consistency, one element that won't be consistent, perhaps, every time is that different regions will have unique problems, and that the health boards will provide input into that process. So, there will be slightly different elements in terms of enabling for those regional differences, but the framework will be consistent across Wales.  16264 7 2026-09-29T13:30:01 772998 190 En 2026-09-29T15:31:41 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=7303&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=7303&l=cy 260929-5 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Adolygiad o'r Fframwaith Uwchgyfeirio ac Ymyrryd 4. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Review of the Escalation and Intervention Framework C 12182 12182 Louise Emery AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12182 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12182 Emery, Louise I thank you, Minister, for your statement, and, genuinely, I hope this does work, for all of my constituents in Clwyd, but also for myself and my family. Certainly, with Betsi Cadwaladr health board, you never quite know when you're going there what's going to happen, and we've had some horror stories over the last 12 months, particularly. But I just wanted to focus on this idea of health boards setting their own criteria and the assessments being made by stakeholders. I'm just a bit concerned about that, because, obviously, there's senior management in place right now, and chief executives in place right now, who are overseeing health boards that really aren't doing a good enough job. And you're sort of asking them to mark their own homework. I'd hope they would be very nervous about this framework coming in and they'd need to pull their socks up. Because this is about leadership and culture. So, that's down to human beings inside organisations just not doing a good enough job, and trying to change that culture has to be carrot and stick. So, I'm slightly concerned about them setting their own criteria, so a little bit more about that, please.  And then, in terms of making the public aware of what we're doing, it's a pretty dry document, isn't it? And it's trying to make sure that the public understand that all of us want to make sure the NHS is a much better-run organisation. How are we going to get that across to the public about these changes? And, particularly, I was interested that the accountability review may be held in public for health boards. So, tell us a little bit more about that, and about setting your own criteria. Diolch.  Diolchaf i chi, Weinidog, am eich datganiad, ac, yn wir, rwy'n gobeithio y bydd hyn yn gweithio, i fy holl etholwyr yng Nghlwyd, ond hefyd i mi a fy nheulu. Yn sicr, gyda bwrdd iechyd Betsi Cadwaladr, nid ydych byth yn gwybod pan ewch yno beth sy'n mynd i ddigwydd, ac rydym wedi cael rhai straeon arswydus dros y 12 mis diwethaf, yn enwedig. Ond roeddwn i eisiau canolbwyntio ar y syniad hwn o fyrddau iechyd yn gosod eu meini prawf eu hunain a'r asesiadau sy'n cael eu gwneud gan randdeiliaid. Rwy'n poeni ychydig am hynny, oherwydd, yn amlwg, mae uwch reolwyr ar waith ar hyn o bryd, a phrif weithredwyr ar waith ar hyn o bryd, sy'n goruchwylio byrddau iechyd nad ydynt yn gwneud gwaith digon da. Ac rydych chi'n gofyn iddyn nhw farcio eu gwaith cartref eu hunain. Byddwn i'n gobeithio y byddent yn nerfus iawn ynghylch cyflwyno'r fframwaith hwn a byddai angen iddyn nhw dorchi llewys. Oherwydd mae hyn yn ymwneud ag arweinyddiaeth a diwylliant. Felly, mae'n ymwneud â bobl o fewn sefydliadau ddim yn gwneud gwaith digon da, a bydd rhaid cael abwyd a ffon er mwyn ceisio newid y diwylliant hwnnw. Felly, rwy'n poeni ychydig am eu bod nhw'n gosod eu meini prawf eu hunain, felly ychydig mwy am hynny, os gwelwch yn dda. Ac yna, o ran gwneud y cyhoedd yn ymwybodol o'r hyn rydyn ni'n ei wneud, mae'n ddogfen eithaf sych, onid yw? Ac mae'n ceisio gwneud yn siŵr bod y cyhoedd yn deall bod pob un ohonom eisiau gwneud yn siŵr bod y GIG yn sefydliad llawer gwell. Sut ydyn ni'n mynd i gyfleu hynny i'r cyhoedd, sef y newidiadau hyn? Ac, yn arbennig, roedd gen i ddiddordeb yn y ffaith y gall yr adolygiad atebolrwydd gael ei gynnal yn gyhoeddus ar gyfer byrddau iechyd. Felly, dywedwch ychydig mwy wrthym am hynny, ac am osod eich meini prawf eich hun. Diolch. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773009 191 En 2026-09-29T15:33:10 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=7392&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=7392&l=cy 260929-5 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Adolygiad o'r Fframwaith Uwchgyfeirio ac Ymyrryd 4. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Review of the Escalation and Intervention Framework C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Diolch, Louise. Very good points there. You're very, very right, it's a dry document, isn't it, and I think it shows in the numbers present here. It's not, probably, the most exciting thing, but it's one of the foundational pieces of work that we have to get to grips with if we're going to see improvement in the health service in Wales, hence why we've commissioned the work and we're announcing it today.  It's not that health boards will be setting their own criteria; they'll be working with HIW, Audit Wales and the Welsh Government, who will be key stakeholders in that. But what we want is for health boards to take ownership and be answerable for problems in their health boards, rather than wash their hands of it and deny any responsibility and try and palm it off to somebody else. So, we want health boards, and trusts as well, to realise, if there is a problem, they identify it—we identify it early, collectively, we put in place the intervention measures required to deal with it at an early stage before it escalates, and then they can move on in confidence that that problem has been dealt with at an earlier stage. That's why they have to be key in identifying those problems. It's not that they say, 'Well, we think that this problem is small and we're not going to deal with it.' It's taking ownership, answerability and accountability—crucial when it comes to ensuring that we have improvement in the health service. I welcome the fact that you're hopeful that this will work. I think we're all hopeful that it will work. And I'm confident that we've got a new framework in place that will ensure clarity, consistency and transparency, and that it will hold health boards to account far more than the previous framework that we had.  Diolch, Louise. Pwyntiau da iawn yna. Rydych chi'n hollol iawn, mae'n ddogfen sych, onid yw, ac rwy'n credu fod hynny'n amlwg oherwydd y niferoedd sy'n bresennol yma. Nid dyma'r peth mwyaf cyffrous, ond mae'n un o'r darnau sylfaenol o waith y mae'n rhaid i ni fynd i'r afael ag ef os ydym am weld gwelliant yn y gwasanaeth iechyd yng Nghymru, felly dyna pam rydyn ni wedi comisiynu'r gwaith ac rydyn ni'n ei gyhoeddi heddiw. Nid yw'n golygu y bydd byrddau iechyd yn gosod eu meini prawf eu hunain; byddant yn gweithio gydag AGIC, Archwilio Cymru a Llywodraeth Cymru, a fydd yn rhanddeiliaid allweddol yn hynny. Ond yr hyn yr ydym yn dymuno yw i fyrddau iechyd gymryd perchnogaeth a bod yn atebol am broblemau yn eu byrddau iechyd, yn hytrach na golchi eu dwylo a gwadu unrhyw gyfrifoldeb a cheisio ei roi i rywun arall. Felly, rydyn ni eisiau i fyrddau iechyd, ac ymddiriedolaethau hefyd, sylweddoli, os oes problem, eu bod yn ei nodi—rydyn ni'n ei nodi'n gynnar, gyda'n gilydd, rydyn ni'n rhoi'r mesurau ymyrryd sydd eu hangen i ymdrin â hi yn gynnar cyn iddi waethygu, ac yna gallant symud ymlaen a bod yn hyderus bod y broblem honno wedi'i thrin yn gynharach. Dyna pam mae'n rhaid iddyn nhw fod yn allweddol wrth nodi'r problemau hynny. Nid dweud, 'Wel, rydyn ni'n meddwl bod y broblem hon yn fach ac nid ydym yn mynd i ymdrin â hi.' Mae'n ymwneud â chymryd perchnogaeth, cyfrifoldeb ac atebolrwydd—hanfodol pan ddaw i sicrhau bod gennym welliant yn y gwasanaeth iechyd. Rwy'n croesawu'r ffaith eich bod chi'n gobeithio y bydd hwn yn gweithio. Rwy'n credu ein bod ni i gyd yn gobeithio y bydd yn gweithio. Ac rwy'n hyderus bod gennym fframwaith newydd ar waith a fydd yn sicrhau eglurder, cysondeb a thryloywder, ac y bydd yn dal byrddau iechyd i gyfrif llawer mwy na'r fframwaith blaenorol a oedd gennym ni. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772983 192 En 2026-09-29T15:35:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=7502&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=7502&l=cy 260929-5 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Adolygiad o'r Fframwaith Uwchgyfeirio ac Ymyrryd 4. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Review of the Escalation and Intervention Framework C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Prynhawn da, Weinidog. We're all going to use current examples, because that's exactly how we can relate the statement to what's going on in our current health boards. The statement does stress leadership, governance and openness as central to organisational success. Powys Teaching Health Board has none of those. It has lost trust from its residents—we've lost confidence in their leadership and governance. Nine thousand and three hundred people have signed a petition to say, 'Stop the closure of community beds in eight of our community hospitals across Powys'. They want to centralise them into the middle, so, if you live in Machynlleth, or live in Ystradgynlais, you have to travel. We've held six public meetings; 1,500 people have been to them. Last night, we held one in Knighton. Once again, people are saying they have absolutely no confidence in the board at Powys Teaching Health Board. We want the process stopped, we want the board to be sacked. Please don't say we need to wait for the consultation to happen—it will be too late. So, how does this statement, how does this review, help the people of Powys right now to stop what is going on? Diolch yn fawr iawn. Prynhawn da, Weinidog. Rydyn ni i gyd yn mynd i ddefnyddio enghreifftiau cyfredol, oherwydd dyna'n union sut y gallwn gysylltu'r datganiad â'r hyn sy'n digwydd yn ein byrddau iechyd presennol. Mae'r datganiad yn pwysleisio arweinyddiaeth, llywodraethu a didwylledd fel pethau canolog i lwyddiant sefydliadol. Nid oes gan Fwrdd Iechyd Addysgu Powys unrhyw un o'r rheini. Mae wedi colli ymddiriedaeth ei drigolion—rydym wedi colli hyder yn eu harweinyddiaeth a'u llywodraethiant. Mae naw mil a thri chant o bobl wedi llofnodi deiseb i ddweud, 'Stopiwch gau gwelyau cymunedol mewn wyth o'n hysbytai cymunedol ledled Powys'. Maen nhw eisiau eu canoli i'r canol, felly, os ydych chi'n byw ym Machynlleth, neu'n byw yn Ystradgynlais, mae'n rhaid i chi deithio. Rydym wedi cynnal chwe chyfarfod cyhoeddus; mae 1,500 o bobl wedi bod iddyn nhw. Neithiwr, fe wnaethon ni gynnal un yn Trefyclo. Unwaith eto, mae pobl yn dweud nad oes ganddynt unrhyw hyder yn y bwrdd ym Mwrdd Iechyd Addysgu Powys. Rydyn ni eisiau i'r broses ddod i ben, rydyn ni eisiau i'r bwrdd gael ei ddiswyddo. Peidiwch â dweud bod angen i ni aros tan fydd yr ymgynghoriad yn digwydd—bydd hi'n rhy hwyr. Felly, sut mae'r datganiad hwn, sut mae'r adolygiad hwn, yn helpu pobl Powys ar hyn o bryd i atal yr hyn sy'n digwydd? Diolch yn fawr iawn. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772994 193 Cy 2026-09-29T15:36:13 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=7575&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=7575&l=en 260929-5 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Adolygiad o'r Fframwaith Uwchgyfeirio ac Ymyrryd 4. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Review of the Escalation and Intervention Framework C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Diolch am hwnna. Dwi yn siomedig eich bod chi'n cymryd y cyfle yma i wneud pwyntiau gwleidyddol am faterion sydd y tu hwnt i'r hyn rydym ni'n edrych arno. Hynny ydy, rydych chi'n gwybod yn iawn fod y Llywodraeth yn methu ymyrryd yn y broses sydd yn mynd ymlaen ar hyn o bryd pan fo'n dod i ail-edrych ar drefniadau darpariaeth iechyd ym Mhowys, neu yn unrhyw fwrdd iechyd arall. Byddwn i'n gobeithio bod pawb sy'n bresennol yn gwbl, gwbl ymwybodol o'r rheolau sy'n dweud nad yw Gweinidog yn gallu ymyrryd yn y broses honno; mae wedi bod yn wybyddus erioed. Felly, dwi ddim yn mynd i drafod y broses sydd yn mynd ymlaen ym Mhowys ar hyn o bryd. Mae Powys mewn lefel 4 o ran y drefn uwchgyfeirio presennol pan fo'n dod i gyllideb, strategaeth a chynllunio. Mae hynny'n benderfyniad a gafodd ei wneud gan y rhanddeiliad, fel dwi wedi sôn. Ac unwaith eto, pan fydd hi'n dod at edrych ar ddarpariaeth gwasanaeth iechyd ym Mhowys yn ei gyfanrwydd, yn yr un modd ag unrhyw fwrdd arall, mi fyddan nhw'n cael eu mesur yn erbyn yr un drefn ag y mae pob bwrdd iechyd arall yn mynd i gael ei fesur yn ei erbyn. Ond mi fyddwn i yn annog pobl i gysylltu os oes ganddyn nhw bryderon am yr hyn sydd yn digwydd o ran argymhellion Powys. Does yna ddim penderfyniad wedi'i wneud eto—mae'n broses fyw. Felly, os ydy pobl eisiau cyfrannu at y broses yna, yna gwnewch hynny, cysylltwch efo'r bwrdd iechyd. Yn fwy na hynny, cysylltwch efo Llais—gwnewch yn siŵr bod Llais yn ymwybodol o unrhyw bryderon neu gefnogaeth sydd gennych chi. Dwi wedi'i gwneud hi'n glir, mewn unrhyw ail-drefnu darpariaeth gwasanaeth mewn unrhyw ranbarth yng Nghymru, fod yn rhaid ystyried ffactorau fel pa mor wledig ydy'r ardal, trafnidiaeth leol, mynediad at wasanaethau. Mae'r rhain i gyd yn gorfod bod yn ystyriaethau wrth i unrhyw fwrdd iechyd lunio cynllun gwasanaethau iechyd lleol yn eu hardal nhw. Thank you for that. I am disappointed that you're taking this opportunity to make political points on issues that are beyond what we're addressing today. You know full well that the Government can't intervene in the process that is currently ongoing when it comes to reviewing healthcare provision in Powys or in any other health board. I would hope that everyone present would be entirely aware of the rules saying that a Minister cannot intervene in that process; it's been well known for a very long period of time. So, I'm not going to discuss the process that's ongoing in Powys at the moment. Powys is at level 4 in relation to the current escalation framework when it comes to budget, strategy and planning. That's a decision that was made by stakeholders, as I've mentioned. And once again, when it comes to looking at the provision of health services in Powys in its entirety, just like any other health board, they will be measured according to the same system as every other health board. But I would encourage people to get in touch if they have concerns about what's happening in terms of the recommendations in Powys. No decision has yet been made—it is a live process. So, if people want to contribute to that process, then do so, contact the health board. More than that, contact Llais—ensure that Llais is aware of any concerns or support that you may have. I've made it clear, in terms of any reorganisation of services in any region in Wales, that we must take into account factors like rurality, local transport, access to services. All of these have to be considerations as any health board draws up its local health services plan in their area. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773000 194 Cy 2026-09-29T15:38:14 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=7696&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=7696&l=en 260929-5 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Adolygiad o'r Fframwaith Uwchgyfeirio ac Ymyrryd 4. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Review of the Escalation and Intervention Framework C 5053 5053 Huw Irranca-Davies AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5053 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5053 Llywydd Llywydd Irranca-Davies, Huw Yn olaf, Weinidog Cabinet, Anna Nicholl. Finally, Cabinet Minister, Anna Nicholl. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773001 195 En 2026-09-29T15:38:20 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=7702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=7702&l=cy 260929-5 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Adolygiad o'r Fframwaith Uwchgyfeirio ac Ymyrryd 4. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Review of the Escalation and Intervention Framework C 12178 12178 Anna Nicholl AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12178 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12178 Nicholl, Anna Thank you, Cabinet Minister. I welcome this new national accountability and support framework. In the past, we've seen organisations remain in escalation for years without it being clear that the intervention itself was delivering improvement. I'm particularly concerned about Hywel Dda health board, where finance, strategy and planning, and urgent and emergency care, have risen to level 4. Digital Health and Care Wales, which should be helping to transform services and deliver sustainable solutions, actually moved from level 1 in 2024 to whole-organisation level 4 intervention in April 2026. So whilst, Cabinet Minister, I welcome the emphasis on prevention, transparency and better outcomes, how will you ensure that this new framework creates the space needed for leadership and for investment for the long term so it does make meaningful, sustainable change for patients? Diolch. Diolch, Weinidog Cabinet. Rwy'n croesawu'r fframwaith atebolrwydd a chymorth cenedlaethol newydd hwn. Yn y gorffennol, rydym wedi gweld sefydliadau yn parhau i uwchgyfeirio ers blynyddoedd heb fod yn glir bod yr ymyrraeth ei hun yn cyflawni gwelliant. Rwy'n arbennig o bryderus am fwrdd iechyd Hywel Dda, lle mae cyllid, strategaeth a chynllunio, a gofal brys ac argyfwng, wedi codi i lefel 4. Symudodd Iechyd a Gofal Digidol Cymru, a ddylai fod yn helpu i drawsnewid gwasanaethau a darparu atebion cynaliadwy, o lefel 1 yn 2024 i ymyrraeth lefel 4 sefydliad cyfan ym mis Ebrill 2026. Felly, er fy mod yn croesawu'r pwyslais ar atal, tryloywder a chanlyniadau gwell, sut y byddwch chi'n sicrhau bod y fframwaith newydd hwn yn creu'r lle sydd ei angen ar gyfer arweinyddiaeth ac ar gyfer buddsoddiad ar gyfer y tymor hir fel ei fod yn cyflawni newid ystyrlon, cynaliadwy i gleifion? Diolch. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773090 196 Cy 260929-5 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Adolygiad o'r Fframwaith Uwchgyfeirio ac Ymyrryd 4. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Review of the Escalation and Intervention Framework I Daeth y Dirprwy Lywydd (Kerry Ferguson) i’r Gadair. The Deputy Presiding Officer (Kerry Ferguson) took the Chair. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773004 197 Cy 2026-09-29T15:39:21 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=7763&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=7763&l=en 260929-5 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Adolygiad o'r Fframwaith Uwchgyfeirio ac Ymyrryd 4. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Review of the Escalation and Intervention Framework C 269 269 Mabon ap Gwynfor AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=269 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=269 ap Gwynfor, Mabon Diolch yn fawr iawn i Anna Nicholl am y gyfres yna o gwestiynau andros o bwysig pan fo'n dod i edrych ar sut mae sicrhau ein bod ni'n creu'r lle yna i wella arweinyddiaeth. Mae arweinyddiaeth yn ganolog yn y fframwaith newydd yma. Mae'n un o'r pethau yna lle rydym ni'n ymwybodol, os ydy'r diwylliant yn iawn o'r brig, yna mi fydd hynny'n arwain at ganlyniadau gwell ar draws y bwrdd. Mae'r Aelod yn iawn i ddweud bod Hywel Dda mewn lefel 4, ac, yn wir, lefel 3 ar gyfer gofal wedi'i gynllunio, ac, yn wir, mae Digital Health and Care Wales mewn lefel 4 hefyd. Felly, does dim un o'r byrddau iechyd mewn sefyllfa ddelfrydol. Dydyn ni ddim eisiau eu gweld nhw yn y sefyllfa yma. Mae'r fframwaith rydym ni wedi ei lunio yn un sydd yn mynd mor bell ag y gallwn ni o fewn y fframweithiau deddfwriaethol sydd gennym ni, sef yr National Health Service (Wales) Act 2006, yr National Health Service Finance (Wales) Act 2014, yr Health and Social Care (Quality and Engagement) (Wales) Act 2020, a'r Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015. Oddi fewn i'r rheini i gyd, a'r fframweithiau eraill, mae hyn yn mynd i fynd â ni mor bell â phosib er mwyn inni fedru dal byrddau iechyd i gyfrif, ond, yn fwy na hynny, sicrhau bod yna adnabyddiaeth gynnar, mor gynnar â phosib, o unrhyw broblemau, fod yna gymorth yn cael ei roi fewn yno, a'n bod ni'n mynd â byrddau iechyd ar daith i wella, er mwyn inni wella—yr union bwynt hynny—canlyniadau i bobl Cymru. Oherwydd nid y bwriad bellach ydy pwyntio bys a beirniadu a defnyddio'r fframwaith uwchgyfeirio fel erfyn gwleidyddol; ein bwriad ni rŵan ydy creu fframwaith sydd yn mynd i fynd â byrddau iechyd ar daith er mwyn gwella canlyniadau pobl yng Nghymru, o Fôn i Fynwy. Thank you very much to Anna Nicholl for that series of hugely important questions when it comes to looking at how we ensure that we create that space to improve leadership. Leadership is at the heart of this new framework. It is one of those things where we are aware, if the culture is right from the top down, then that will lead to better results across the board. The Member is right in saying that Hywel Dda is at level 4, and, indeed, level 3 for planned care, and, indeed, Digital Health and Care Wales is in level 4 too. So, not one of the health boards is in an ideal position. We don't want to see them in this position. The framework that we've drawn up is one that goes as far as possible within the legislative frameworks available to us, namely the National Health Service (Wales) Act 2006, the National Health Service Finance (Wales) Act 2014, the Health and Social Care (Quality and Engagement) (Wales) Act 2020, and the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015. Within all of those, and the other frameworks, this will take us as far as possible in terms of holding the health boards to account, but, more than that, ensure that there is early identification of any problems, that support is provided, and that we take the health boards on an improvement journey so that— exactly as you said—we improve outcomes for the people of Wales. Because the intention is no longer to point the finger and to criticise and to use the escalation framework as a political tool; our intention now is to create a framework that will take health boards on a journey in order to improve outcomes for the people of Wales, from Anglesey to Monmouthshire. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772980 198 Cy 2026-09-29T15:40:00 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=7802&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=7802&l=en 260929-5 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Adolygiad o'r Fframwaith Uwchgyfeirio ac Ymyrryd 4. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Review of the Escalation and Intervention Framework C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772987 199 Cy 2026-09-29T15:41:08 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=7870&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=7870&l=en 260929-5 4. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Iechyd a Gofal: Adolygiad o'r Fframwaith Uwchgyfeirio ac Ymyrryd 4. Statement by the Cabinet Minister for Health and Care: Review of the Escalation and Intervention Framework C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch yn fawr iawn i chi, Weinidog Cabinet. Thank you very much, Cabinet Minister. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772990 200 Cy 2026-09-29T15:41:10 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=7872&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=7872&l=en 260929-6 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Diwygio Fframwaith Datblygu Cenedlaethol a Sgwrs Genedlaethol 5. Statement by the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning: The Revision of the National Development Framework and National Conversation C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Symudwn ymlaen i'r datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio, diwygio fframwaith datblygu cenedlaethol a sgwrs genedlaethol. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio, Siân Gwenllian. We'll move now to a statement by the Cabinet Minister for Local Government Housing and Planning, the revision of the national development framework and national conversation. I call on the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning, Siân Gwenllian. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772991 201 Cy 2026-09-29T15:41:26 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=7888&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=7888&l=en 260929-6 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Diwygio Fframwaith Datblygu Cenedlaethol a Sgwrs Genedlaethol 5. Statement by the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning: The Revision of the National Development Framework and National Conversation C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4981 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning Y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio Gwenllian, Sian Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd. Heddiw, mae'n bleser gen i roi gwybod i'r Aelodau fy mod wedi lansio sgwrs genedlaethol am ddyfodol Cymru drwy greu fframwaith datblygu cenedlaethol newydd. Mae'r fframwaith datblygu cenedlaethol wrth wraidd y system gynllunio yng Nghymru, yn darparu'r cyfeiriad strategol ar gyfer cynlluniau datblygu rhanbarthol a lleol, a'r fframwaith ar gyfer penderfyniadau cynllunio a datblygu ledled Cymru. Wrth i Gymru barhau i ymateb i heriau sylweddol, gan gynnwys newid hinsawdd, adferiad natur, yr angen am dai, twf economaidd a chyflenwi seilwaith, mae'n hanfodol bod ein fframwaith cynllunio cenedlaethol ni yn addas i'r diben ac yn gallu cefnogi uchelgais ein cenedl ar gyfer y dyfodol. O fewn 100 niwrnod cyntaf y Llywodraeth newydd yma, fe lansiwyd ymgynghoriad cyhoeddus i nodi dechrau'r broses ar gyfer diwygio’r fframwaith a dechrau sgwrs genedlaethol am ddyfodol hirdymor Cymru. Yn hytrach nag ymgynghori ar faterion cynllunio yn unig, fe fydd y gwaith ymgysylltu drwy gydol y broses yn gwahodd pobl i ystyried dyfodol hirdymor Cymru a rôl lleoedd, cymunedau, seilwaith, yr amgylchedd, yr iaith Gymraeg a diwylliant wrth lunio dyfodol ein gwlad hyd at 2050. Rydym ni’n gwahodd pobl Cymru i helpu i lunio cyfeiriad, blaenoriaethau a chwmpas y fframwaith datblygu cenedlaethol newydd. Mae hyn yn adlewyrchu ein hymrwymiad i weithio efo awdurdodau lleol, partneriaid rhanbarthol a rhanddeiliaid ledled Cymru i ddatblygu fframwaith sy'n diwallu anghenion Cymru, yn grymuso llywodraeth leol, ac yn lleihau costau, biwrocratiaeth a dyblygu. Mae hefyd yn cefnogi ein huchelgais i symud tuag at ddull cynllunio sy'n canolbwyntio ar y gymuned, gan roi llais go iawn i gymunedau ar sut rydym ni’n diogelu'r cartrefi, y gweithleoedd a'r seilwaith sydd eu hangen arnynt. Fe fydd y fframwaith yn chwarae rôl gyffredinol allweddol yn y ffordd y mae'r penderfyniadau hynny'n cael eu gwneud yn lleol, yn rhanbarthol ac yn genedlaethol. Yn bwysig, fe fydd y sgwrs genedlaethol hefyd yn helpu i gydlynu ar draws ystod o gynlluniau a strategaethau sy'n cael eu symud ymlaen yn ystod tymor y Llywodraeth hon, fel yr amlinellir yn ein rhaglen lywodraethu a gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf. Bydd y dull cydweithredol a chydgysylltiedig yma o alinio blaenoriaethau cenedlaethol yn sicrhau bod amcanion y Llywodraeth yn cael eu cyflawni'n fwy effeithiol. Mae'r penderfyniadau a wneir drwy'r system gynllunio yn cyffwrdd â phob agwedd ar fywyd bob dydd. Maen nhw’n dylanwadu ar ble mae cartrefi yn cael eu hadeiladu, sut mae pobl yn teithio, ble mae busnesau yn buddsoddi, sut mae ynni yn cael ei gynhyrchu a'i ddosbarthu, a sut rydym ni’n diogelu ac yn gwella ein hamgylchedd naturiol. Dyna pam mae hi mor bwysig bod y fframwaith datblygu cenedlaethol newydd yn cael ei siapio gan ystod eang o leisiau, profiadau a thystiolaeth. Dwi am i hon fod yn sgwrs genedlaethol agored, gynhwysol ac ystyrlon. Mae'r fframwaith datblygu cenedlaethol yn perthyn i bawb o ystyried ei bwysigrwydd wrth ddarparu fframwaith ar gyfer datblygiadau newydd ledled Cymru gyfan. Rydyn ni’n croesawu ac yn annog sylwadau gan bawb, ac mae gan bob grŵp, sefydliad, busnes ac unigolyn gyfraniad i'w wneud wrth ddatblygu'r cynllun gofodol cenedlaethol. Ochr yn ochr â'r cyfle i gyflwyno sylwadau ysgrifenedig a chyflwyno tystiolaeth i gefnogi'r gwaith diwygio, mae'r ymgynghoriad presennol yn cynnwys cyfres o ddigwyddiadau i'r cyhoedd a rhanddeiliaid ledled Cymru sy'n cael eu cynnal yng Nghaerdydd yfory, 30 Medi, yn Aberystwyth ar 6 Hydref ac yn Llandudno ar 23 Hydref. Maen nhw’n rhoi cyfle i bawb, gan gynnwys awdurdodau lleol, busnesau, datblygwyr, darparwyr seilwaith, sefydliadau amgylcheddol, cyrff tai, grwpiau cymunedol, pobl ifanc ac aelodau o'r cyhoedd i gael lleisio eu barn. Bydd tystiolaeth hefyd yn chwarae rôl hanfodol drwy gydol y broses yma. Drwy'r ymgynghoriad yma, dwi’n gwahodd rhanddeiliaid i gyfrannu gwybodaeth, ymchwil, dadansoddiad a mewnwelediad ar y cyfleoedd a'r heriau y mae Cymru yn debygol o’u hwynebu dros y degawdau nesaf. Bydd y dystiolaeth hon yn helpu i lywio'r gwaith o baratoi'r fframwaith newydd, ei weledigaeth gyffredinol, yr opsiynau a fydd yn cael eu hystyried a'r polisïau fydd yn cael eu cynnwys ynddo. Yn ei hanfod, mae cynllunio yn ymwneud â chreu lleoedd gwell i bobl a'r amgylchedd. Felly, rhaid i'r fframwaith datblygu cenedlaethol newydd gefnogi twf economaidd cynaliadwy, cymunedau gwydn, stiwardiaeth amgylcheddol a lles hirdymor cenedlaethau'r presennol a'r dyfodol. Felly, dwi'n annog pawb sydd â diddordeb yn nyfodol Cymru i fod yn rhan o'r ymgynghoriad yma a chyfrannu at y sgwrs genedlaethol bwysig yma. Mae modd cyflwyno ymatebion ar-lein, drwy e-bost neu drwy'r post, hyd at 20 Tachwedd eleni, ond mi fydd yna fwy o gyfleon i ymgysylltu maes o law hefyd. Diolch. Thank you very much, Dirprwy Lywydd. Today, I'm pleased to inform Members that I've launched a national conversation about the future of Wales through the creation of a new national development framework. The national development framework sits at the heart of the planning system in Wales, providing the strategic direction for regional and local development plans, and the framework for planning and development decisions across Wales. As Wales continues to respond to significant challenges, including climate change, nature recovery, housing need, economic growth and infrastructure delivery, it's essential that our national planning framework is fit for purpose and capable of supporting our nation's ambitions for the future. Within the first 100 days of this new Government, a public consultation was launched marking the start of the process for revising the framework and beginning a national conversation about the long-term future of Wales. Rather than consulting solely on planning matters, engagement work throughout the process will invite people to consider the long-term future of Wales and the role that places, communities, infrastructure, the environment, the Welsh language and culture should play in shaping our nation's future to 2050. We are inviting the people of Wales to help shape the direction, priorities and scope of the new national development framework. This reflects our commitment to work with local authorities, regional partners and stakeholders across Wales to develop a framework that meets Wales's needs, empowers local government, and reduces costs, bureaucracy and duplication. It also supports our ambition to move towards a community-centred approach to planning, giving communities a real say on how we secure the homes, the workplaces and infrastructure they need. The framework will play a key, overarching role in how those decisions are made locally, regionally and nationally. Importantly, the national conversation will also help co-ordination across a range of plans and strategies that are being taken forward during this Government term, as outlined in our programme for government that was published last week. This collaborative and co-ordinated approach to align national priorities will ensure more effective delivery of Government objectives. The decisions made through the planning system touch every aspect of daily life. They influence where homes are built, how people travel, where businesses invest, how energy is generated and distributed, and how we protect and enhance our natural environment. That is why it's so important that the new national development framework is shaped by a broad range of voices, experiences and evidence. I want this to be an open, inclusive and meaningful national conversation. The national development framework belongs to everybody, considering its importance in providing a framework for new development across Wales. We welcome and encourage representations from everyone, and every group, institution, business and individual has a contribution to make in developing the national spatial plan. Alongside the opportunity to submit written representations and submit evidence to support the revision work, the current consultation includes a series of public and stakeholder events across Wales. They'll be taking place in Cardiff tomorrow, on 30 September, Aberystwyth on 6 October and Llandudno on 23 October. They provide the opportunity for all, including local authorities, businesses, developers, infrastructure providers, environmental organisations, housing bodies, community groups, young people and members of the public to have their say and give their views. Evidence will also play a critical role throughout this process. Through this consultation, I’m inviting stakeholders to contribute information, research, analysis and insight on the opportunities and challenges that Wales is likely to face over the coming decades. This evidence will help inform the preparation of the revised framework, its overall vision, the options that will be considered and the policies contained within it. At its core, planning is about creating better places for people and the environment. Therefore, the revised national development framework must support sustainable economic growth, resilient communities, environmental stewardship and the long-term well-being of current and future generations. I therefore encourage everyone with an interest in the future of Wales to engage with this consultation and contribute to this important national conversation. Responses can be submitted online, by e-mail or by post until 20 November this year, but there will be more opportunities to engage shortly as well. Thank you. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772981 202 Cy 2026-09-29T15:45:00 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=8102&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=8102&l=en 260929-6 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Diwygio Fframwaith Datblygu Cenedlaethol a Sgwrs Genedlaethol 5. Statement by the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning: The Revision of the National Development Framework and National Conversation C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772992 203 En 2026-09-29T15:47:40 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=8262&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=8262&l=cy 260929-6 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Diwygio Fframwaith Datblygu Cenedlaethol a Sgwrs Genedlaethol 5. Statement by the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning: The Revision of the National Development Framework and National Conversation C 12190 12190 Francesca O'Brien AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12190 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12190 O'Brien, Francesca Thank you to the Minister for her response this afternoon. Minister, Wales is not short of plans, it is short of homes, though, and this statement offers the people of Wales potentially four more years of plans. So, this really is just a plan for a plan. The Minister has told us that this revision will cut costs, bureaucracy and duplication, and I certainly welcome that, Minister, but I've read your party's manifesto, and it points in a completely opposite direction. Plaid promised Welsh language impact assessments in the planning system. They've promised community ownership stakes in larger energy companies, a new Welsh water regulator and a review of second homes and holiday lets, not to mention a new climate and nature action plan. Some of these, though, Minister, are not mentioned in this statement. But every one of those is another piece of red tape, another stakeholder, more paperwork for local sites to wade through, and another reason for planners to say 'no'. So, firstly, can the Minister tell this Chamber which of these new layers is she prepared to drop in the name of efficiency, which she wants? Because the numbers demand it. When 'Future Wales' was adopted, the Government said that Wales needed 7,400 homes a year. In 2024-25, we built under 5,000, and last year we built just over 5,000, still well below the levels pre-pandemic. Her own experts now say we need 8,700 a year. We in Reform said plainly during the election that Wales needs at least 10,000 additional homes just to catch up. So, I ask the Minister: will this framework finally contain a delivery figure for all tenures that this Senedd can hold her and the Government to account on? And we need to include all tenures because, as I mentioned before, Minister, 83 per cent of Welsh homes are owner-occupied or are private rented accommodation, yet this Government acts like the private sector is irrelevant. Almost every housing headline this Government produces is about social housing, about speeding up development for social housing or anything that ticks the box for net zero. This country already has one of the largest housing stocks in Europe for social housing. So, in the framework, will the Minister rule out any two-tier systems for private and social, making sure that any cuts to red tape also apply to private developments, to help the majority who are private renters and mortgage holders, because, Minister, private developers deliver almost half of so-called affordable housing? Of course, the only way to have generally affordable housing is by making sure that market supply actually meets demand. The young couple saving up for a home, or a family renting privately, deserve a Government that is on their side too. Where is the ambition for people to want to own their own home? Then there is drainage. Since 2019, any development in Wales of more than one home has needed a separate sustainable drainage system approval before a spade goes into the ground. England has never switched that regime on; drainage is handled through planning and expected on schemes of 10 houses or more. So, a small, local builder building two houses faces a second approval, a second fee and a second delay that his competitor over the border doesn't have. So, as you launch a national conversation—perhaps Plaid are out of ideas—let me contribute to it with these ideas that Reform have already published. Put clear statutory time limits on planning decisions and put financial penalties on planning departments that fail to meet them. Limit repeat consultations, relax the rules so that farming families can build homes on their own land and, finally, commit that the new framework carries a burden test, which is what I've asked for previously. None of this needs a conversation. Our planning system doesn't need another long review. We, on these benches, will back measures that get homes built faster. But if this revision simply adds Plaid's new layers on top of Labour's old ones, this whole process will cause more harm than good. Diolch i'r Gweinidog am ei hymateb y prynhawn yma. Weinidog, nid yw Cymru yn brin o gynlluniau, mae'n brin o gartrefi, fodd bynnag, ac mae'r datganiad hwn yn cynnig pedair blynedd arall o gynlluniau i bobl Cymru. Felly, dim ond cynllun ar gyfer cynllun yw hwn mewn gwirionedd. Mae'r Gweinidog wedi dweud wrthym y bydd y diwygiad hwn yn lleihau costau, biwrocratiaeth a dyblygu, ac rwy'n sicr yn croesawu hynny, Weinidog, ond rydw i wedi darllen maniffesto eich plaid, ac mae'n pwyntio i gyfeiriad hollol gyferbyniol. Addawodd Plaid Cymru asesiadau effaith ar y Gymraeg yn y system gynllunio. Maen nhw wedi addo cyfranddaliadau perchnogaeth gymunedol mewn cwmnïau ynni mwy, rheoleiddiwr dŵr newydd yng Nghymru ac adolygiad o ail gartrefi a llety gwyliau, heb sôn am gynllun gweithredu hinsawdd a natur newydd. Nid yw rhai o'r rhain, fodd bynnag, yn cael eu crybwyll yn y datganiad hwn. Ond mae pob un o'r rheiny yn ddarn arall o fiwrocratiaeth, rhanddeiliad arall, mwy o waith papur i lafurio trwyddo, a rheswm arall i gynllunwyr ddweud 'na'. Felly, yn gyntaf, a all y Gweinidog ddweud wrth y Siambr hon pa un o'r haenau newydd hyn y mae hi'n barod i'w tynnu yn enw effeithlonrwydd, sef yr hyn y mae hi'n ei ddymuno? Oherwydd bod y niferoedd yn mynnu hynny. Pan fabwysiadwyd 'Cymru'r Dyfodol', dywedodd y Llywodraeth fod angen 7,400 o gartrefi y flwyddyn ar Gymru. Yn 2024-25, fe wnaethom adeiladu o dan 5,000, a'r llynedd fe wnaethom adeiladu ychydig dros 5,000, yn dal i fod llawer yn is na'r lefelau cyn y pandemig. Mae ei harbenigwyr ei hun bellach yn dweud bod angen 8,700 y flwyddyn arnom. Dywedom yn glir yn ystod yr etholiad bod angen o leiaf 10,000 o gartrefi ychwanegol ar Gymru i ddal i fyny. Felly, gofynnaf i'r Gweinidog: a fydd y fframwaith hwn o'r diwedd yn cynnwys ffigur cyflawni ar gyfer pob deiliadaeth y gall y Senedd hon ei dal hi a'r Llywodraeth i gyfrif amdano? Ac mae angen i ni gynnwys pob deiliadaeth oherwydd, fel y soniais o'r blaen, Weinidog, mae 83 y cant o gartrefi Cymru yn eiddo i berchen-feddianwyr neu'n llety rhent preifat, ond mae'r Llywodraeth hon yn gweithredu fel bod y sector preifat yn amherthnasol. Mae bron pob pennawd tai y mae'r Llywodraeth hon yn ei chreu yn ymwneud â thai cymdeithasol, am gyflymu datblygiad ar gyfer tai cymdeithasol neu unrhyw beth sy'n ticio'r blwch ar gyfer sero net. Mae gan y wlad hon eisoes un o'r stociau tai mwyaf yn Ewrop ar gyfer tai cymdeithasol. Felly, yn y fframwaith, a wnaiff y Gweinidog ddiystyru unrhyw systemau dwy haen ar gyfer preifat a chymdeithasol, gan wneud yn siŵr bod unrhyw doriadau i fiwrocratiaeth hefyd yn berthnasol i ddatblygiadau preifat, i helpu'r mwyafrif sy'n rhentwyr preifat a deiliaid morgeisi, oherwydd, Weinidog, datblygwyr preifat sy'n darparu bron i hanner yr hyn a elwir yn dai fforddiadwy? Wrth gwrs, yr unig ffordd i gael tai fforddiadwy yn gyffredinol yw trwy wneud yn siŵr bod cyflenwad y farchnad mewn gwirionedd yn cwrdd â'r galw. Mae'r cwpl ifanc yn cynilo ar gyfer cartref, neu deulu sy'n rhentu yn breifat, yn haeddu Llywodraeth sydd ar eu hochr nhw hefyd. Ble mae'r uchelgais i bobl fod eisiau bod yn berchen ar eu cartref eu hunain? Yna mae draenio. Ers 2019, mae angen cymeradwyaeth system ddraenio gynaliadwy ar wahân ar unrhyw ddatblygiad yng Nghymru cyn i unrhyw raw fynd i mewn i'r ddaear. Nid yw Lloegr erioed wedi mabwysiadu'r drefn honno; mae draenio yn cael ei drin trwy gynllunio ac fe'i disgwylir ar gynlluniau o 10 tŷ neu fwy. Felly, mae adeiladwr bach lleol sy'n adeiladu dau dŷ yn wynebu ail gymeradwyaeth, ail ffi ac ail oedi nad oes gan ei gystadleuydd dros y ffin. Felly, wrth i chi lansio sgwrs genedlaethol—efallai bod Plaid Cymru heb syniadau bellach—gadewch i mi gyfrannu ati gyda'r syniadau hyn y mae Reform eisoes wedi'u cyhoeddi. Gosod terfynau amser statudol clir ar benderfyniadau cynllunio a rhoi cosbau ariannol ar adrannau cynllunio sy'n methu â'u bodloni. Cyfyngu ar ymgynghoriadau ailadroddus, llacio'r rheolau fel y gall teuluoedd ffermio adeiladu cartrefi ar eu tir eu hunain ac, yn olaf, rhoi ymrwymiad y bydd y fframwaith newydd yn cario prawf baich, a dyna beth rydw i wedi gofyn amdano o'r blaen. Nid oes angen sgwrs ynghylch hyn. Nid oes angen adolygiad hir arall ar ein system gynllunio. Byddwn ni, ar y meinciau hyn, yn cefnogi mesurau sy'n gweld cartrefi yn cael eu hadeiladu yn gyflymach. Ond os yw'r adolygiad hwn yn ychwanegu haenau newydd Plaid Cymru ar ben hen rai Llafur, bydd yr holl broses hon yn achosi mwy o niwed nag o les. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772986 204 En 2026-09-29T15:50:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=8402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=8402&l=cy 260929-6 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Diwygio Fframwaith Datblygu Cenedlaethol a Sgwrs Genedlaethol 5. Statement by the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning: The Revision of the National Development Framework and National Conversation C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772995 205 Cy 2026-09-29T15:52:15 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=8537&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=8537&l=en 260929-6 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Diwygio Fframwaith Datblygu Cenedlaethol a Sgwrs Genedlaethol 5. Statement by the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning: The Revision of the National Development Framework and National Conversation C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4981 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch yn fawr iawn am y sylwadau yna, a diolch yn arbennig am y syniadau a wnaethoch chi gyflwyno ar ddiwedd eich anerchiad—y syniadau ynglŷn â phethau ymarferol y gellid eu gwneud. Dyna'n union ydy pwrpas yr ymgynghoriad yma: i wahodd pobl fel chi, fel pawb ohonom ni yn y Siambr yma, i feddwl o ddifrif am sut allwn ni wella'r gyfundrefn gynllunio fel ei bod hi'n gallu ymateb yn gynt i geisiadau cynllunio pan fydd yna broblemau yn codi efo'r materion roeddech chi'n sôn amdanyn nhw. Felly, mae ambell syniad yn fanna yn werth ymchwilio ymhellach iddo fo, a dwi'n gwahodd ambell un ohonoch chi sydd efo diddordeb yn y maes yma—nifer ohonom ni wedi bod yn gynghorwyr sir ac yn ymwybodol iawn, iawn fod y system gynllunio weithiau'n gallu dal datblygiadau tai yn ôl. Dyna'n union pam rydyn ni'n cynnal yr ymgynghoriad yma. Mae'n ymgynghoriad ynglŷn â sut mae'r broses gynllunio angen cael ei gwneud yn fwy effeithiol, ond mae o hefyd yn ymgynghoriad ynglŷn â'n gweledigaeth tymor hir ni ar gyfer Cymru. Y rheswm ein bod ni'n gwneud hyn ydy ein bod ni'n teimlo, dros fodolaeth y Senedd yma, fod y cyfeiriad clir ar gyfer dyfodol ein gwlad ni ddim wedi bod yn ddigon amlwg. Felly, mae yna gyfle, efo Llywodraeth newydd, i ddefnyddio'r broses sydd yna mewn statud yn barod, sef diwygio'r fframwaith datblygu cenedlaethol, i gael y sgwrs yna efo pobl Cymru ynglŷn â dyfodol hirdymor ein gwlad ni. Mae Plaid Cymru yn coelio mewn adeiladu Cymru, mewn adeiladu'r genedl, a chreu Cymru sy'n gweithio i bobl Cymru, gan gysylltu Cymru'n well o ran trafnidiaeth, er enghraifft. Dydy hynny ddim yn digwydd ar hyn o bryd, fel y mae rhywun yn gwybod wrth geisio teithio o gwmpas ein gwlad ni. Dydyn ni ddim yn cael ein cysylltu, felly mae trafnidiaeth yn dod i mewn o dan yr ymgynghoriad yma. Mae cyfle i drafod polisi ynni. Rydyn ni'n gwybod bod yna heriau o'n blaenau ni o ran symud ymlaen efo mwy o ddatblygiadau ynni adnewyddadwy. Felly, o dan y fframwaith yma, mae yna nifer o gynlluniau eraill yn mynd i fod yn gorwedd. A dwi'n deall beth rydych chi'n ei ddweud ynglŷn â strategaethau a chynlluniau, ac yn y blaen, a dwi'n rhannu rhywfaint o rwystredigaeth efo hynny. Beth rydyn ni ei eisiau ydy gweithredu, gweld pethau yn digwydd. Ond mae'n rhaid iddyn nhw ddigwydd mewn ffordd sydd wedi'i chydlynu ac mewn ffordd sydd wedi cael ei thrafod o ran y cyfeiriad hirdymor rydyn ni am weld ein gwlad ni'n mynd iddo fo. A dwi ddim yn meddwl bod 'Future Wales', y cynllun sydd yna rŵan, yn rhoi'r darlun clir yna o ba fath o ddyfodol sydd ei angen ar Gymru. Ac yn sicr, dydy 'Future Wales', y cynllun sydd yna ar hyn o bryd, ddim wedi gallu adnabod rhai o'r heriau mawr, rhai ohonyn nhw sy'n datblygu wrth i ni siarad, wrth gwrs, achos mae'r cynllun yn hen, ond mae yna heriau newydd yn dod i'n hwynebu ni drwy'r amser ac mae'n rhaid i ni, felly, ddiwygio er mwyn ein bod ni'n cymryd i ystyriaeth y materion eraill sydd yn rhan o'n gweledigaeth ni ar gyfer datblygu'n gwlad. Diolch. Thank you very much for those comments, and thank you in particular for the ideas that you put forward at the end of your contribution—those ideas on practical steps that could be taken. That's the exact purpose of this consultation: to invite people like you, like all of us in this Chamber, to give serious consideration to how we can improve the planning system so that it can respond more quickly to planning applications when problems arise with the issues that you mentioned in your contribution. So, there are a few ideas there that are worth looking into, and I would encourage some of you who are interested in this area—many of us have been county councillors and are highly aware that the planning system can sometimes hold back housing development. That is exactly why we are carrying out this consultation. It is a consultation on how the planning process needs to be made more effective and efficient, but it is also a consultation on our long-term vision for Wales. The reason for doing this is that we feel that, during the existence of this Senedd, a clear direction in terms of the future of our nation hasn't been adequately apparent. So, there is an opportunity, with a new Government, to use the process that exists in statute already, namely the reform of the national planning framework, to have that conversation with the people of Wales on the long-term future of our nation. Plaid Cymru firmly believes in building Wales, in building the nation, and creating a Wales that works for the people of Wales, connecting Wales more effectively in terms of transport, for example. That isn't happening at the moment, as anyone who travels around our country will know. We are not well connected, so transport comes into this consultation. There is an opportunity to discuss energy policy too. We know that we are facing challenges in moving forward with more renewable energy developments. So, under this framework, there are a number of different plans that will sit underneath it. And I understand the comments that you make about plans and strategies, and so on, and I share some of that frustration. What we want is action, to see things happening. But they have to happen in a co-ordinated way and in a way that has been properly discussed in terms of the long-term direction of travel that we want to see for our nation. I don't think that 'Future Wales', the current plan, provides that clear picture as to what kind of future Wales needs. And certainly, 'Future Wales', the existing plan, hasn't been able to identify some of the major challenges, some of which are developing as we speak, of course, because the plan is old, and there are new challenges coming to face us all the time and we must, therefore, reform in order to take into account all those other issues that are part of our vision for developing our nation. Thank you. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772985 206 Cy 2026-09-29T15:55:00 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=8702&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=8702&l=en 260929-6 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Diwygio Fframwaith Datblygu Cenedlaethol a Sgwrs Genedlaethol 5. Statement by the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning: The Revision of the National Development Framework and National Conversation C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772996 207 En 2026-09-29T15:56:18 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=8780&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=8780&l=cy 260929-6 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Diwygio Fframwaith Datblygu Cenedlaethol a Sgwrs Genedlaethol 5. Statement by the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning: The Revision of the National Development Framework and National Conversation C 5107 5107 Vikki Howells AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5107 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5107 Howells, Vikki Thank you, Cabinet Minister, for your statement here today. Let me start by saying that it is a good thing that the Government is in listening mode, but having said that, this national conversation can't become an excuse for Ministers not to act and nor can it be allowed to hold up delivery elsewhere. So far, this Government's instinct has too often been to announce reviews and outsource decisions, rather than take the action needed. We've already seen more than 30 talking shops, reviews and expert panels announced, but precious little action, and planning is an area where we really need that speedy reform, not least to build the homes that Wales needs and to power the clean energy revolution. So, Cabinet Minister, can you confirm that the Government will use every lever available through the planning system to support the growth of Wales's renewable energy sector? Cabinet Minister, you also said today that this national conversation will help co-ordinate a range of plans and strategies in the programme for government. But can you explain exactly what that means? Are other Government policies dependent on the outcome of this conversation, and if so, which ones? Lastly, Cabinet Minister, you say that you want this to be an open, inclusive and meaningful conversation, but today, we've heard about just three events across the whole of Wales—in Cardiff, Aberystwyth and Llandudno. So, what reassurance can you provide, Minister, that communities in every part of Wales will have a meaningful opportunity to be heard? And will you commit to publishing what people tell the Government and what policy changes actually come out of this conversation? Diolch, Weinidog Cabinet, am eich datganiad yma heddiw. Gadewch i mi ddechrau trwy ddweud ei bod yn beth da bod y Llywodraeth yn gwrando, ond wedi dweud hynny, ni all y sgwrs genedlaethol hon ddod yn esgus i Weinidogion beidio â gweithredu ac ni ellir caniatáu iddi atal cyflawni mewn mannau eraill. Hyd yn hyn, greddf y Llywodraeth hon yn rhy aml yw cyhoeddi adolygiadau ac allanoli penderfyniadau, yn hytrach na chymryd y camau angenrheidiol. Rydym eisoes wedi gweld mwy na 30 o siopau siarad, adolygiadau a phaneli arbenigol yn cael eu cyhoeddi, ond ychydig o weithredu gwerthfawr, ac mae cynllunio yn faes lle mae angen y diwygiad cyflym hwnnw, yn enwedig i adeiladu'r cartrefi sydd eu hangen ar Gymru ac i bweru'r chwyldro ynni glân. Felly, Weinidog Cabinet, a allwch chi gadarnhau y bydd y Llywodraeth yn defnyddio pob dull o ddylanwadu sydd ar gael drwy'r system gynllunio i gefnogi twf sector ynni adnewyddadwy Cymru? Weinidog Cabinet, dywedoch chi hefyd heddiw y bydd y sgwrs genedlaethol hon yn helpu i gydlynu ystod o gynlluniau a strategaethau yn y rhaglen lywodraethu. Ond allwch chi esbonio'n union beth mae hynny'n ei olygu? A yw polisïau eraill y Llywodraeth yn dibynnu ar ganlyniad y sgwrs hon, ac os felly, pa rai? Yn olaf, Weinidog Cabinet, rydych chi'n dweud eich bod eisiau i hon fod yn sgwrs agored, gynhwysol ac ystyrlon, ond heddiw, rydym wedi clywed am dri digwyddiad yn unig ledled Cymru gyfan—yng Nghaerdydd, Aberystwyth a Llandudno. Felly, pa sicrwydd allwch chi ei roi, Weinidog, y bydd cymunedau ym mhob rhan o Gymru yn cael cyfle ystyrlon i'w lleisiau gael eu clywed? Ac a fyddwch chi'n ymrwymo i gyhoeddi'r hyn y mae pobl yn ei ddweud wrth y Llywodraeth a pha newidiadau polisi mewn gwirionedd sy'n deillio o'r sgwrs hon? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772999 208 Cy 2026-09-29T15:58:01 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=8883&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=8883&l=en 260929-6 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Diwygio Fframwaith Datblygu Cenedlaethol a Sgwrs Genedlaethol 5. Statement by the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning: The Revision of the National Development Framework and National Conversation C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4981 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch yn fawr, a diolch yn fawr iawn, Vikki, am groesawu'r ffaith ein bod ni'n ymgynghori ar y fframwaith datblygu cenedlaethol. Yn sicr, dydy ymgynghori ar hwn ddim yn golygu nad ydyn ni'n gwneud pethau eraill yn y cyfamser. Gyda 'Polisi Cynllunio Cymru', er enghraifft, mae yna ffordd i ni fod yn dod â diwygiadau i mewn i'r polisi hwnnw, fel yr oeddwn i'n sôn yn flaenorol, er mwyn prysuro rhai o'n huchelgeisiau ni. Ond dwi yn grediniol bod yn rhaid i ni gael gweledigaeth hirdymor ar gyfer ein gwlad, a dyna, mewn ffordd, ydy'r cyfle rŵan, a chyfle i wrando ar beth mae pobl Cymru yn eu gweld fel y prif heriau. Mi fydd y fframwaith yma yn fframwaith gofodol, mae'n debyg—dyna'r ffordd i egluro'r peth—er mwyn bod rhywun yn gallu gweld ar fap sut byddai'r datblygiadau mewn gwahanol feysydd yn ffitio at ei gilydd. O ran yr ymgysylltu, mae'r broses o ymgysylltu ar y fframwaith yma wedi cael ei gosod i lawr mewn deddfwriaeth yn mynd yn ôl i 2015, cyn fy mod i yn y Senedd yma, hyd yn oed. Yn ystod y cyfnod yna, pasiwyd Deddf Cynllunio (Cymru) 2015, ac yn hwnna mae yna ofyniad i'r Llywodraeth fod yn creu strategaeth ddatblygu genedlaethol. Wedyn, mae'r Ddeddf hefyd yn gosod allan y math o broses sydd angen digwydd er mwyn diwygio neu greu fframwaith newydd. Cyn 2015, doedd yna ddim fframwaith cenedlaethol statudol. Bydd rhai ohonoch chi'n cofio'r Wales spatial plan, ond doedd yna ddim statud y tu ôl iddo fo. Dwi'n meddwl roedd hi'n rhywbeth i'w groesawu pan ddaeth y ddeddfwriaeth newydd yma i mewn. Mae'r broses o greu a diwygio'r fframwaith yn un hirwyntog, buaswn i'n cytuno efo hynny, a dwi'n siŵr efallai bod angen diwygio hynny. Cychwyn y broses ydyn ni heddiw a gofyn am dystiolaeth o bob cyfeiriad. Ar ôl hynny, mi fydd yna gyfleoedd pellach. Os edrychwch chi ar yr ymgynghoriad presennol, mae o'n gofyn cwestiynau ynglŷn ag ydyn ni'n gofyn y cwestiynau cywir ac yn rhoi cyfle i bawb i feddwl, 'Dydyn ni ddim yn gofyn am hyn, dydyn ni ddim yn mynd ar ôl y mater yma, efallai y dylem ni fod yn gwneud hynny.' Wedyn, mae yna broses o ail ymgynghoriad. Mae hwn yn mynd i gymryd dwy neu dair  blynedd i ni weithredu arno fo. Dyna ydy'r Ddeddf. Ydw i'n cytuno efo hynna i gyd? Nac ydw, mae'n debyg. Mi ddylem ni allu gwneud rhywbeth llawer iawn cynt, ond dyna'r sefyllfa rydyn ni ynddi hi ar hyn o bryd. Felly, yn ogystal â'r tri gweithdy, bydd yna lawer iawn mwy o gyfleoedd i bawb yng Nghymru gymryd rhan a bod yn rhan o'r sgwrs yma. Mi fyddwch chi'n clywed mwy gennyf i ar y pwnc yma dros y ddwy neu dair blynedd nesaf yma. Thank you very much, and thank you, Vikki, for welcoming the fact that we are consulting on the national development framework. Certainly, consulting on this doesn't mean that we aren't doing other things in the meantime. With 'Planning Policy Wales', for example, there is a way for us to bring reforms into that policy, as I mentioned previously, in order to move ahead with some of our ambitions swiftly. But I do believe that we need a long-term vision for our nation, and that, in a way, is the opportunity that we have now, and an opportunity to listen to what the people of Wales see as the main challenges. This framework will be a spatial framework, it seems—that's the way of explaining it—so that people can see on a map how the developments in different areas would fit together. In terms of engagement, the process of engaging on this framework is set out in legislation going back to 2015, before I was in this Senedd, even. During that period, the Planning (Wales) Act 2015 was passed, and there's a requirement in that for the Government to create a national development framework. The Act also sets out the kind of process required in order to reform or create a new framework. Before 2015, there wasn't a statutory national framework. Some of you will remember the Wales spatial plan, but that didn't have any statutory basis. I think it was something to be welcomed when this legislation was introduced. The process of creating and revising the framework is a long-winded one, I would agree with that, and I'm sure that perhaps there's a need to revise that. We are starting the process today and asking for evidence from every direction. Following that, there will be further opportunities. If you look at the current consultation, it asks questions about whether we're asking the right questions and providing everyone with an opportunity to think, 'We're not asking this, we're not going after this issue, perhaps we should be doing that.' Then there's a process of another consultation. It’s going to take two to three years to take action on it. That’s the Act. Do I agree with all of that? No, probably not. We should be able to do things much quicker, but that's the situation we are in currently. So, as well as the three workshops, there will be many more opportunities for everybody in Wales to take part and to be part of this conversation. You will be hearing more from me on this subject over the next two to three years. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772989 209 Cy 2026-09-29T16:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=9002&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=9002&l=en 260929-6 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Diwygio Fframwaith Datblygu Cenedlaethol a Sgwrs Genedlaethol 5. Statement by the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning: The Revision of the National Development Framework and National Conversation C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773007 210 En 2026-09-29T16:01:49 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=9111&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=9111&l=cy 260929-6 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Diwygio Fframwaith Datblygu Cenedlaethol a Sgwrs Genedlaethol 5. Statement by the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning: The Revision of the National Development Framework and National Conversation C 336 336 Natasha Asghar AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=336 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=336 Asghar, Natasha Can I thank the Cabinet Minister for today's statement? A national development framework should be one of the most important documents produced by our Government. It shapes how and where we build homes, where investment goes, how our transport networks develop, how we support businesses, and, ultimately, what kind of Wales we will leave for our next generation. The Cabinet Minister has described this process as a national conversation about the future of Wales to 2050. I also echo what Vikki Howells just said. Whilst engagement is important, people will rightly expect this exercise to result in real change on the ground, rather than simply another consultation process. Whilst we welcome the decision to review the current framework, the real question is whether this process will lead to meaningful change or simply result in another strategy document, unless the Government is prepared to follow through with meaningful and measurable reforms, because Wales needs action, not bureaucracy. The Government's own first 100 days plan states that it wants 'a new National Development Framework that...empowers local government and reduces costs, bureaucracy and duplication.'  Those are objectives that I think many Members across the Chamber could indeed support. The challenge, however, will be whether this Government is prepared to deliver the reforms necessary to achieve them. The Minister has highlighted this review has been launched within the Government's first 100 days. Can she therefore explain what concrete reforms she expects this process to deliver beyond consultation and engagement exercises? For too long, communities, businesses and local authorities have expressed frustration at a planning system that is often complex, slow and difficult to navigate. We are in the midst of a housing crisis. Too many young people are finding home ownership out of reach. Social housing waiting lists remain too high. Local authorities are under pressure to meet housing demand, whilst balancing infrastructure and environmental considerations. At the same time, businesses often face delays and uncertainty when seeking planning consent for developments that could bring jobs and investments into our local communities. If this revised framework is to be judged a success, it must help address these challenges. It must support the delivery of more homes in the places people actually want and need them. It must help regenerate our town centres, it must support better transport connectivity and infrastructure, and it must create the conditions for economic growth in every part of Wales. Planning should be about enabling opportunity, not creating obstacles. Housing must remain a central priority, but this review must also address the wider infrastructure that allows communities to thrive. New homes must be accompanied by transport links, utilities, healthcare provision and employment opportunities. Planning policies should help deliver balanced and sustainable communities, rather than simply allocating land. The Cabinet Minister has also referred to a national conversation. Of course, it is right that the public should have a voice in shaping the future development of Wales. But that conversation must be rooted in the practical concerns raised by people every day. When I speak to residents, they are concerned about whether their children will ever be able to afford a home in their community. They're concerned about congestion and poor transport links. They're concerned about attracting jobs and investments into their towns and cities. They're also concerned about the future sustainability of their local services. Those are the conversations that really and truly matter. It is essential that local communities feel their voices are genuinely influencing decisions, rather than simply being consulted after key decisions are made already here in the Chamber. The Government has also spoken about empowering local government. Again, it's a welcome aspiration, but this has to be more than warm words. It means trusting councils and local communities to shape their own future, reducing unnecessary duplication between national, regional and local structures, and it means ensuring that planning decisions are taken as close as possible to the people affected by them. I would therefore welcome further detail from the Minister on what specific planning processes she believes are creating unnecessary duplication, and what additional freedoms local authorities can expect under the new framework. I hope the Cabinet Minister will ensure this review recognises that different parts of Wales have different challenges. The needs of rural communities are often very different to those of cities. Coastal communities face different pressures from those in the Valleys. A successful framework must recognise those differences, rather than attempting to impose a one-size-fits-all solution from Cardiff Bay. The Minister also said that the revised framework will help align a range of Government plans and strategies. Whilst better co-ordination is indeed welcome, we must avoid creating additional layers of complexity that slow down decision making, investment and development. The ultimate test of this review will be whether it makes the planning system more effective, more responsive and easier to navigate for communities, businesses and local authorities alike. So, Cabinet Minister, we must approach this process constructively. We will support reforms that reduce bureaucracy. We will support measures that help deliver homes, infrastructure and investment. And we will support genuine efforts to strengthen local democracy and improve planning outcomes. Ultimately, this review must be judged not by the number of consultations undertaken, reports commissioned or strategies produced, but whether it delivers tangible improvements for communities across Wales. The people of Wales need a planning system that helps build homes, create jobs and strengthen community support as well as economic growth. With that in mind—and my final area of questioning will be on this—can the Minister clarify how local authorities will be given greater influence under the revised framework, what specific measures will be introduced to reduce bureaucracy and duplication, and what timetable the Government is working to for moving from consultation to implementation? That is the standard against which we will assess this Government's proposals. Thank you. A gaf i ddiolch i'r Gweinidog Cabinet am y datganiad heddiw? Dylai fframwaith datblygu cenedlaethol fod yn un o'r dogfennau pwysicaf a gynhyrchir gan ein Llywodraeth. Mae'n llunio sut a ble rydym yn adeiladu cartrefi, ble mae buddsoddiad yn mynd, sut mae ein rhwydweithiau trafnidiaeth yn datblygu, sut rydym yn cefnogi busnesau, ac, yn y pen draw, pa fath o Gymru y byddwn yn ei gadael i'n cenhedlaeth nesaf. Mae'r Gweinidog Cabinet wedi disgrifio'r broses hon fel sgwrs genedlaethol am ddyfodol Cymru hyd at 2050. Rwyf hefyd yn adleisio'r hyn a ddywedodd Vikki Howells. Er bod ymgysylltu yn bwysig, bydd pobl yn iawn i ddisgwyl i'r ymarfer hwn arwain at newid gwirioneddol ar lawr gwlad, yn hytrach na dim ond proses ymgynghori arall. Er ein bod yn croesawu'r penderfyniad i adolygu'r fframwaith presennol, y gwir gwestiwn yw a fydd y broses hon yn arwain at newid ystyrlon neu'n arwain at ddogfen strategaeth arall, oni bai bod y Llywodraeth yn barod i gyflawni diwygiadau ystyrlon a mesuradwy, oherwydd mae angen gweithredu ar Gymru, nid biwrocratiaeth. Mae cynllun 100 diwrnod cyntaf y Llywodraeth ei hun yn nodi ei bod eisiau 'Fframwaith Datblygu Cenedlaethol newydd sy'n...grymuso llywodraeth leol ac yn lleihau costau, biwrocratiaeth a dyblygu.' Mae'r rhain yn amcanion yr wyf yn credu y gallai llawer o Aelodau ar draws y Siambr eu cefnogi. Yr her, fodd bynnag, fydd a yw'r Llywodraeth hon yn barod i gyflwyno'r diwygiadau angenrheidiol ar gyfer eu cyflawni. Mae'r Gweinidog wedi amlygu'r ffaith bod yr adolygiad hwn wedi'i lansio o fewn 100 diwrnod cyntaf y Llywodraeth. A all hi felly esbonio pa ddiwygiadau pendant y mae'n disgwyl i'r broses hon eu cyflawni y tu hwnt i ymarferion ymgynghori ac ymgysylltu? Am gyfnod rhy hir, mae cymunedau, busnesau ac awdurdodau lleol wedi mynegi rhwystredigaeth am system gynllunio sy'n aml yn gymhleth, yn araf ac yn anodd ei llywio. Rydym yng nghanol argyfwng tai. Mae gormod o bobl ifanc yn gweld bod cyfle i fod yn berchen ar gartref allan o gyrraedd. Mae rhestrau aros tai cymdeithasol yn parhau i fod yn rhy uchel. Mae awdurdodau lleol dan bwysau i ateb y galw am dai, gan gydbwyso ystyriaethau seilwaith ac amgylcheddol. Ar yr un pryd, mae busnesau yn aml yn wynebu oedi ac ansicrwydd wrth geisio caniatâd cynllunio ar gyfer datblygiadau a allai ddod â swyddi a buddsoddiadau i'n cymunedau lleol. Os yw'r fframwaith diwygiedig hwn i'w ystyried yn llwyddiant, rhaid iddo helpu i fynd i'r afael â'r heriau hyn. Rhaid iddo gefnogi darparu mwy o gartrefi yn y lleoedd y mae pobl eu heisiau ac sydd eu hangen mewn gwirionedd. Rhaid iddo helpu i adfywio canol ein trefi, rhaid iddo gefnogi gwell cysylltedd trafnidiaeth a seilwaith, a rhaid iddo greu'r amodau ar gyfer twf economaidd ym mhob rhan o Gymru. Dylai cynllunio ymwneud â galluogi cyfleoedd, nid creu rhwystrau. Rhaid i dai barhau i fod yn flaenoriaeth ganolog, ond rhaid i'r adolygiad hwn hefyd fynd i'r afael â'r seilwaith ehangach sy'n caniatáu i gymunedau ffynnu. Rhaid i gymunedau cartrefi newydd gael cysylltiadau trafnidiaeth, cyfleustodau, darpariaeth gofal iechyd a chyfleoedd cyflogaeth. Dylai polisïau cynllunio helpu i gyflawni cymunedau cytbwys a chynaliadwy, yn hytrach na dyrannu tir yn unig. Mae'r Gweinidog Cabinet hefyd wedi cyfeirio at sgwrs genedlaethol. Wrth gwrs, mae'n iawn y dylai'r cyhoedd gael llais wrth lunio datblygiad Cymru yn y dyfodol. Ond mae'n rhaid i'r sgwrs honno fod wedi'i gwreiddio yn y pryderon ymarferol a godir gan bobl bob dydd. Pan fyddaf yn siarad â thrigolion, maen nhw'n poeni a fydd eu plant yn gallu fforddio cartref yn eu cymuned. Maen nhw'n poeni am dagfeydd a chysylltiadau trafnidiaeth gwael. Maen nhw'n poeni am ddenu swyddi a buddsoddiadau i'w trefi a'u dinasoedd. Maen nhw hefyd yn pryderu am gynaliadwyedd eu gwasanaethau lleol yn y dyfodol. Dyna'r sgyrsiau sy'n wirioneddol bwysig. Mae'n hanfodol bod cymunedau lleol yn teimlo bod eu lleisiau yn dylanwadu ar benderfyniadau, yn hytrach na dim ond derbyn gwybodaeth ar ôl i benderfyniadau allweddol gael eu gwneud eisoes yma yn y Siambr. Mae'r Llywodraeth hefyd wedi siarad am rymuso llywodraeth leol. Unwaith eto, mae'n uchelgais i'w groesawu, ond mae'n rhaid i hyn fod yn fwy na geiriau calonogol. Mae'n golygu ymddiried mewn cynghorau a chymunedau lleol i lunio eu dyfodol eu hunain, lleihau dyblygu diangen rhwng strwythurau cenedlaethol, rhanbarthol a lleol, ac mae'n golygu sicrhau bod penderfyniadau cynllunio yn cael eu gwneud mor agos â phosibl at y bobl yr effeithir arnynt. Felly, byddwn yn croesawu rhagor o fanylion gan y Gweinidog ar ba brosesau cynllunio penodol y mae'n credu sy'n creu dyblygu diangen, a pha ryddid ychwanegol y gall awdurdodau lleol ei ddisgwyl o dan y fframwaith newydd. Rwy'n gobeithio y bydd y Gweinidog Cabinet yn sicrhau bod yr adolygiad hwn yn cydnabod bod gan wahanol rannau o Gymru heriau gwahanol. Mae anghenion cymunedau gwledig yn aml yn wahanol iawn i anghenion dinasoedd. Mae cymunedau arfordirol yn wynebu pwysau gwahanol i'r rhai yn y Cymoedd. Rhaid i fframwaith llwyddiannus gydnabod y gwahaniaethau hynny, yn hytrach na cheisio cyflwyno un ateb sy'n addas i bawb o Fae Caerdydd. Dywedodd y Gweinidog hefyd y bydd y fframwaith diwygiedig yn helpu i alinio ystod o gynlluniau a strategaethau'r Llywodraeth. Er bod croeso i well cydgysylltu, rhaid i ni osgoi creu haenau ychwanegol o gymhlethdod sy'n arafu gwneud penderfyniadau, buddsoddi a datblygu. Prawf terfynol yr adolygiad hwn fydd a yw'n gwneud y system gynllunio'n fwy effeithiol, yn fwy ymatebol ac yn haws i'w llywio i gymunedau, busnesau ac awdurdodau lleol fel ei gilydd. Felly, Weinidog Cabinet, mae'n rhaid i ni fynd i'r afael â'r broses hon yn adeiladol. Byddwn yn cefnogi diwygiadau sy'n lleihau biwrocratiaeth. Byddwn yn cefnogi mesurau sy'n helpu i ddarparu cartrefi, seilwaith a buddsoddiad. A byddwn yn cefnogi ymdrechion gwirioneddol i gryfhau democratiaeth leol a gwella canlyniadau cynllunio. Yn y pen draw, rhaid barnu'r adolygiad hwn nid yn ôl nifer yr ymgynghoriadau a gynhaliwyd, yr adroddiadau a gomisiynwyd neu strategaethau a gynhyrchiwyd, ond p'un a yw'n cyflawni gwelliannau diriaethol i gymunedau ledled Cymru. Mae angen system gynllunio ar bobl Cymru sy'n helpu i adeiladu cartrefi, creu swyddi a chryfhau cymorth cymunedol yn ogystal â thwf economaidd. Gyda hynny mewn golwg—a dyma fydd fy maes olaf o ran cwestiynau—a all y Gweinidog egluro sut y bydd awdurdodau lleol yn cael mwy o ddylanwad o dan y fframwaith diwygiedig, pa fesurau penodol fydd yn cael eu cyflwyno i leihau biwrocratiaeth a dyblygu, a pha amserlen y mae'r Llywodraeth yn ei dilyn ar gyfer symud o ymgynghoriad i weithredu? Dyna'r safon y byddwn yn asesu cynigion y Llywodraeth hon yn ei herbyn. Diolch. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772993 211 En 2026-09-29T16:05:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=9302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=9302&l=cy 260929-6 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Diwygio Fframwaith Datblygu Cenedlaethol a Sgwrs Genedlaethol 5. Statement by the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning: The Revision of the National Development Framework and National Conversation C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 772997 212 Cy 2026-09-29T16:06:54 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=9416&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=9416&l=en 260929-6 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Diwygio Fframwaith Datblygu Cenedlaethol a Sgwrs Genedlaethol 5. Statement by the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning: The Revision of the National Development Framework and National Conversation C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4981 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch yn fawr iawn a diolch am godi nifer o bwyntiau pwysig yn fan hyn. Tra bod yr ymgynghoriad yma yn digwydd, ac mae'n ymgynghoriad pwysig, wrth gwrs, mae llawer iawn o weithredu yn digwydd hefyd gan y Llywodraeth yma. Fel mam a fu'n magu pedwar o blant ar fy mhen fy hun, dwi'n gwybod yn iawn beth ydy jyglo rhwng gwahanol ofynion a chadw lot o blatiau yn troi ar yr un pryd. Felly, dydy sôn bod rhywun jest yn gwneud un peth ac yn methu â gwneud llu o bethau eraill ddim yn realistig yn fy mhrofiad i. Rydw i a nifer o'r Gweinidogion efo peth wmbreth o wahanol bethau a materion maen nhw'n gweithredu arnyn nhw wrth inni fod yn siarad heddiw. Mae'r ymgynghoriad yma yn un peth dwi'n canolbwyntio arno fo a dwi'n meddwl bod hwnna'n hollbwysig. Ond dwi hefyd yn canolbwyntio ar gyflawni'r targed o 20,000 o dai cymdeithasol newydd erbyn diwedd cyfnod y Senedd yma. Dwi'n croesawu eich ymrwymiad chi i fod yn cynyddu'r stoc tai cymdeithasol. Mae'r hawl i bawb gael cartref yn greiddiol i'r gwaith dwi'n ei wneud yn y Senedd yma. Ond cymerwch gam yn ôl rŵan. Mae'r cynllun datblygu a'r fframwaith datblygu cenedlaethol yma hefyd yn edrych ar faterion yn ymwneud efo tai. Mae o hefyd yn edrych ar faterion yn ymwneud efo twf yr economi. Fy ngobaith i ydy, ar ôl gwrando a sgwrsio, y bydd gennym ni gynllun newydd a fydd yn creu gweledigaeth realistig ar gyfer datblygu pob rhan o Gymru. Fel roeddech chi'n sôn, mae hynna yn hollbwysig. Mae angen i'r cynllun a'r fframwaith yma ein galluogi ni i ddosbarthu cyfoeth a thwf i bob rhan o Gymru, gan gadw'r grym economaidd sydd yng Nghaerdydd a Chasnewydd, ond hefyd y twf economaidd yn cyrraedd y gogledd, y canolbarth a'r de-orllewin. Felly, mae angen strategaethau rhanbarthol ystyrlon, a fydd yn rhan o'r weledigaeth hirdymor yna. Rydych chi'n sôn am leihau biwrocratiaeth a'r prosesau cynllunio. Wel, dowch â'ch syniadau ymlaen. Mae pawb yn dweud wrthyf fi bod eisiau prysuro'r gyfundrefn gynllunio, bod eisiau gwneud pethau'n haws, a dwi'n cytuno, ac mae gen i rai syniadau ynglyn â sut i symud hynny ymlaen. Dwi'n hapus iawn i glywed syniadau ymarferol ynglân â sut ydyn ni'n gwneud hynny, yn ymarferol, ar lawr gwlad, fel ein bod ni yn tynnu rhai o'r rhwystrau yma sydd yn dal datblygiadau yn ôl, gan gynnwys datblygiadau hollbwysig, sef tai. Thank you very much, and thank you for raising a number of important points there. Whilst this consultation is ongoing, and it is an important consultation, of course, there is also a great deal of action taking place in this Government. As a mother who brought up four children alone, I know full well what it means to juggle different priorities and to keep many plates spinning simultaneously. So, the suggestion that one simply does one thing and therefore can't do anything else just isn't realistic in my own experience. Many Ministers and I have a whole host of different issues that we are working on as we speak today. This consultation is one issue that I'm focused on, and I think that's crucially important. But I'm also focusing on delivering the target of 20,000 new social homes by the end of this Senedd term. I welcome your commitment to increasing the social housing stock too. The right for everyone to have a home is at the heart of the work that I am doing in this Senedd. But take a step back now. The development plan and the national development framework also look at issues related to housing. It also looks at issues related to economic growth. My hope is, having listened and had those conversations, that we will have a new plan that will provide a realistic vision for the development of all parts of Wales. As you mentioned, that's crucially important. The plan and framework must enable us to distribute wealth and growth to all parts of Wales, retaining the economic powerhouses of Cardiff and Newport, but also distributing that economic growth to north, mid and south-west Wales. So, we need meaningful regional strategies too, which will be part of the long-term vision. You mentioned reducing bureaucracy and planning processes. Well, bring your ideas forward. Everyone tells me that we need to accelerate the planning system, that we need to make things easier, and I agree, and I have some ideas as to how we can make progress in that area. I'm very happy to hear practical ideas as to how we deliver that, in practice, on the ground, so that we do remove some of these barriers that can hold developments back, including crucial housing developments. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773002 213 Cy 2026-09-29T16:10:00 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=9602&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=9602&l=en 260929-6 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Diwygio Fframwaith Datblygu Cenedlaethol a Sgwrs Genedlaethol 5. Statement by the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning: The Revision of the National Development Framework and National Conversation C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773021 214 En 2026-09-29T16:14:49 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=9891&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=9891&l=cy 260929-6 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Diwygio Fframwaith Datblygu Cenedlaethol a Sgwrs Genedlaethol 5. Statement by the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning: The Revision of the National Development Framework and National Conversation C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773003 215 Cy 2026-09-29T16:10:15 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=9617&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=9617&l=en 260929-6 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Diwygio Fframwaith Datblygu Cenedlaethol a Sgwrs Genedlaethol 5. Statement by the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning: The Revision of the National Development Framework and National Conversation C 12173 12173 Nick Carter AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12173 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12173 Carter, Nick Diolch am eich datganiad heddiw. Thank you for your statement today. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773005 216 En 2026-09-29T16:10:17 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=9619&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=9619&l=cy 260929-6 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Diwygio Fframwaith Datblygu Cenedlaethol a Sgwrs Genedlaethol 5. Statement by the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning: The Revision of the National Development Framework and National Conversation C 12173 12173 Nick Carter AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12173 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12173 Carter, Nick I'm looking forward to a new development framework for Wales so that it better serves our people, communities and businesses. Simplifying the planning process will be very welcome and will play a crucial role in increasing economic development and improving productivity. Wales is increasingly being recognised as a strategic location for the infrastructure needed to support the digital economy, but it is essential that the benefits of any investment are felt in the communities affected. Energy and resource consumption is a critical requirement for data centres, and the lack of grid capacity means these developments are often little more than power stations generating electricity from fossil fuels, with industrial-scale diesel generators as backup. In my own constituency of Caerdydd Ffynnon Taf, a 47 MW gas-fired power station is proposed on the Cardiff east park-and-ride site, in an entirely unsuitable urban location close to schools, care homes and the new Maple Fields housing development. Therefore, the holding directive to give time for Planning and Environment Decisions Wales to consider whether to call in this application is welcome, but communities across Wales are seeking reassurance that we will avoid an unsustainable proliferation of data centres. Please can you provide an update on a specific data centre strategy for Wales as part of the national development framework? Diolch. Rwy'n edrych ymlaen at fframwaith datblygu newydd i Gymru fel y gall wasanaethu ein pobl, ein cymunedau a'n busnesau yn well. Bydd symleiddio'r broses gynllunio yn cael ei groesawu'n fawr a bydd yn chwarae rhan hanfodol wrth gynyddu datblygiad economaidd a gwella cynhyrchiant. Mae Cymru'n cael ei chydnabod fwyfwy fel lleoliad strategol ar gyfer y seilwaith sydd ei angen i gefnogi'r economi ddigidol, ond mae'n hanfodol bod manteision unrhyw fuddsoddiad yn cael eu teimlo yn y cymunedau yr effeithir arnynt. Mae defnydd o ynni ac adnoddau yn ofyniad hanfodol ar gyfer canolfannau data, ac mae diffyg capasiti'r grid yn golygu bod y datblygiadau hyn yn aml yn ddim mwy na gorsafoedd pŵer sy'n cynhyrchu trydan o danwydd ffosil, gyda generaduron diesel ar raddfa ddiwydiannol fel darparwyr pŵer wrth gefn. Yn fy etholaeth fy hun, Caerdydd Ffynnon Taf, cynigir gorsaf bŵer nwy 47 MW ar safle parcio a theithio dwyrain Caerdydd, mewn lleoliad trefol cwbl anaddas yn agos at ysgolion, cartrefi gofal a datblygiad tai newydd Caeau Masarn. Felly, croesewir y gyfarwyddeb ddaliol er mwyn rhoi amser i Penderfyniadau Cynllunio ac Amgylchedd Cymru ystyried a ddylid galw'r cais hwn i mewn, ond mae cymunedau ledled Cymru yn ceisio sicrwydd y byddwn yn osgoi ymlediad canolfannau data anghynaliadwy. A allwch roi'r wybodaeth ddiweddaraf am strategaeth canolfannau data penodol ar gyfer Cymru fel rhan o'r fframwaith datblygu cenedlaethol? Diolch. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773014 217 Cy 2026-09-29T16:11:31 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=9693&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=9693&l=en 260929-6 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Diwygio Fframwaith Datblygu Cenedlaethol a Sgwrs Genedlaethol 5. Statement by the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning: The Revision of the National Development Framework and National Conversation C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4981 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch yn fawr iawn. Gwnes i sôn ar y dechrau bod angen fframwaith datblygu cenedlaethol newydd oherwydd bod yna heriau a chyfleoedd newydd yn wynebu Cymru, yn wahanol i 2015 pan ddechreuwyd y broses yma, ac yn wahanol i gyfnod 2020-21 pan ffurfiwyd y fframwaith sydd yn dal yn bodoli heddiw. Mae yna heriau newydd yn dod ar ein traws ni, ac un o'r rheini ydy canolfannau data. Medraf i ddweud wrthych chi fod y Gweinidog economi a menter, beth bynnag ydy enw Adam Price y dyddiau yma, ei rôl o—. Mae fy nghydweithiwr Adam Price wedi comisiynu gwaith sydd yn mynd i fod yn edrych ar ganolfannau data a'r defnydd o ddeallusrwydd artiffisial ac yn y blaen, achos yn ei bortffolio fo fel Gweinidog mae'r maes penodol yna. Fel roeddwn i'n sôn, dyma un o'r pethau newydd sydd yn dod ymlaen, ac mae'n bwysig ofnadwy i ni gydnabod, efo'r twf mewn canolfannau data yng Nghymru, bod angen fframwaith polisi sydd yn un cadarn ac un sydd yn mynd i fod yn ddefnyddiol ar gyfer y dyfodol. Mae'n debyg bod angen inni wneud hynny mewn ffordd sydd yn rhoi balans rhwng y buddion economaidd, ond hefyd yn cydnabod y pryder gwirioneddol sydd gan bobl ar lefel cymunedol, a hefyd y pryder ynglŷn â defnydd o ynni a dŵr ac yn y blaen, a defnydd tir. Dwi'n meddwl bod Adam Price wedi gosod allan yr wythnos diwethaf y byddwn ni yn dod â pholisi gerbron cyn gynted â phosib. Yn amlwg, dydy o ddim yn briodol i fi wneud sylwadau am y cynllun penodol rydych chi'n sôn amdano fo. Thank you very much. I mentioned at the beginning that there's a need for a new national development framework because there are new challenges and opportunities facing Wales, which was different to the situation in 2015 when this process began, and different to the 2020-21 period, when the framework that still exists today was formed. There are new challenges facing us, and one of those is data centres. I can tell you that the Minister for economy and enterprise, whatever Adam Price's name is now, in his role—. My colleague Adam Price has commissioned work that is going to be looking at data centres and the use of artificial intelligence and so forth, because that specific area lies in his portfolio as Minister. As I mentioned, this is one of the new things that is coming forward, and it's crucially important that we recognise, with the growth in data centres in Wales, that there is a need for a policy framework that is robust, and one that is going to be useful for the future. Probably we need to do that in a way that provides a balance between the economic benefits, but also recognises the real concerns that people have on a community level, and also the concern about the use of energy and water and so forth, and land use. I think that Adam Price has set out last week that we will be bringing a policy forward as soon as possible. Clearly, it's not appropriate for me to comment on the specific scheme that you've mentioned. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773019 218 En 2026-09-29T16:13:48 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=9830&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=9830&l=cy 260929-6 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Diwygio Fframwaith Datblygu Cenedlaethol a Sgwrs Genedlaethol 5. Statement by the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning: The Revision of the National Development Framework and National Conversation C 12183 12183 Tom Montgomery AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12183 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12183 Montomery, Tom Can I thank the Minister for bringing this statement forward? But, Members, this revision will include at least seven different reports, 10 different assessments, and is not expected to be completed until the winter of 2029, a matter of months before the next Senedd election and, possibly, a change of Government, who may then choose to start this process all over again. This timeline is symbolic of the planning system in Wales—broken, costly and painfully slow. For example, planning rules require councils to decide on applications within 91 days, but the average wait for a council in my constituency is 223 days. Minister, I often hear from businesses across Wales who point to costly and long waits linked to the planning process as a significant barrier to investment in Wales. Would it not be better to get a grip on the planning crisis at Welsh planning authorities before starting years of work on changing the national framework? We need action now, not a three-year wait. Thank you. A gaf i ddiolch i'r Gweinidog am gyflwyno'r datganiad hwn? Ond, Aelodau, bydd y diwygiad hwn yn cynnwys o leiaf saith adroddiad gwahanol, 10 asesiad gwahanol, ac nid oes disgwyl iddo gael ei gwblhau tan aeaf 2029, mater o fisoedd cyn etholiad nesaf y Senedd ac, o bosibl, newid Llywodraeth. Mae'r amserlen hon yn symbol o'r system gynllunio yng Nghymru—wedi torri, costus ac yn boenus o araf. Er enghraifft, mae rheolau cynllunio yn ei gwneud yn ofynnol i gynghorau benderfynu ar geisiadau o fewn 91 diwrnod, ond yr arhosiad cyfartalog am benderfyniad cyngor yn fy etholaeth yw 223 diwrnod. Weinidog, rwy'n aml yn clywed gan fusnesau ledled Cymru sy'n nodi arosiadau costus a hir sy'n gysylltiedig â'r broses gynllunio fel rhwystr sylweddol rhag buddsoddi yng Nghymru. Oni fyddai'n well mynd i'r afael â'r argyfwng cynllunio yn awdurdodau cynllunio Cymru cyn dechrau blynyddoedd o waith ar newid y fframwaith cenedlaethol? Mae angen gweithredu nawr, nid arhosiad o dair blynedd. Diolch. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773006 219 En 2026-09-29T16:15:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=9902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=9902&l=cy 260929-6 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Diwygio Fframwaith Datblygu Cenedlaethol a Sgwrs Genedlaethol 5. Statement by the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning: The Revision of the National Development Framework and National Conversation C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773008 220 Cy 2026-09-29T16:15:02 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=9904&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=9904&l=en 260929-6 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Diwygio Fframwaith Datblygu Cenedlaethol a Sgwrs Genedlaethol 5. Statement by the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning: The Revision of the National Development Framework and National Conversation C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4981 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch yn fawr iawn. Dwi'n cydymdeimlo efo'r hyn rydych chi'n ei ddweud. Mae'r broses gynllunio'n cymryd gormod o amser. Mae'r broses gynllunio'n gymhleth. Dydy llais y gymuned ddim yn cael ei chlywed digon o fewn y broses o ddatblygu cynlluniau datblygu lleol, er enghraifft. Mi fedrwn i fynd ymlaen ac ymlaen. Rydych chi fel cynghorydd lleol wedi dod ar draws y rhwystredigaeth yna pan ydym ni'n ceisio cael datblygiadau i ddigwydd. Mae'n rhaid dweud, wrth gwrs, fod adrannau cynllunio—. Heb sôn am y broses ei hun, mae adrannau cynllunio o dan bwysau sylweddol yn ein cynghorau sir ni. Un o ganlyniadau blynyddoedd o dorri ar wasanaethau cyhoeddus ydy torri ar wasanaethau cynllunio ac ar wasanaethau o'r math yna er mwyn, wrth gwrs, gwarchod addysg a gwasanaethau cymdeithasol ac ati. Felly, mae gen i gydymdeimlad mawr efo'r crebachu sydd wedi digwydd ar ein hunedau cynllunio ni ar lawr gwlad, ac mae'r Sefydliad Cynllunio Trefol Brenhinol wedi tynnu sylw mewn adroddiad diweddar at hyn ac yn bryderus nad oes gennym ni ddigon o gyflenwad o gynllunwyr yn dod trwy'r system, hyd yn oed pe baem ni'n newid y broses, er mwyn medru delio efo'r gwaith. Mi ydym ni fel Llywodraeth yn ceisio gwneud rhyw fymryn ynghylch hynny, ac rydym ni wedi cefnogi'r gwaith o hyfforddi cynllunwyr cymwys newydd ledled Cymru ac wedi creu cynllun bwrsariaeth newydd hefyd ar y cyd efo Cyngor Sir Ceredigion i greu hyd at 12 o gynllunwyr cymwys ychwanegol mewn ardaloedd gwledig, lle mae'r heriau recriwtio hyd yn oed yn waeth. Felly, cytuno efo rhan o beth rydych chi'n ei ddweud; pwyntio allan, wrth gwrs, fod yna broblemau o fewn y system fel mae hi ar hyn o bryd, ond mae yna gyfle gwych i chi rŵan i roi eich sylwadau i mewn yn yr ymgynghoriad—a ddim jest rhoi o yn yr ymgynghoriad, ysgrifennwch ataf i, pawb ohonoch chi, efo syniadau ymarferol o sut rydym ni'n gallu cael datblygiadau i ddod yn eu blaenau'n gynt nag y maen nhw ar hyn o bryd. Thank you very much. I do sympathise with your comments. The planning process does take too long. The planning process is complex. The voice of the community isn't heard sufficiently within the process of the development of local development plans, for example. I could go on and on. You as a local councillor will have come across some of those frustrations when we try and get developments through. I have to say, of course, that planning departments—. Never mind the process itself, the planning departments are under significant pressure in our local authorities. One of the outcomes of years of cuts in public services is cuts to planning services and services of those kinds in order to protect education and social services and so on. So, I have great sympathy with the decline in our planning departments on the ground, and the Royal Town Planning Institute has drawn attention to this in a recent report and is very concerned that we don't have an adequate supply of planners coming through the system, even if we were to change the process, in order to deal with the level of work. Now, we as a Government are trying to do something to address that issue, and we've supported the work of training new qualified planners across Wales and have created a new bursary scheme jointly with Ceredigion County Council in order to create up to an additional 12 qualified planners in rural areas, where the recruitment challenges are even greater. So, I agree with some of what you said; I would point out, of course, that there are problems within the system as it's constituted at the moment, but there's now a wonderful opportunity for you to submit your ideas into the consultation—and not just the consultation, write to me, each and every one of you, with your practical ideas as to how we can get developments to move forward more quickly than they do at the moment. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773010 221 Cy 2026-09-29T16:17:34 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=10056&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=10056&l=en 260929-6 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Diwygio Fframwaith Datblygu Cenedlaethol a Sgwrs Genedlaethol 5. Statement by the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning: The Revision of the National Development Framework and National Conversation C 12164 12164 Elyn Stephens AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12164 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12164 Stephens, Elyn Weinidog, yn wahanol i'r Aelod o Reform UK, rwy'n croesawu'n fawr y pwyslais ar gynnal sgwrs genedlaethol am ddyfodol cynllunio yng Nghymru. Y mwyaf o bobl a all ymwneud â'r ymgynghoriad yna, y gorau oll: yn y pen draw, nhw fydd yn cael eu heffeithio gan y penderfyniadau cynllunio. Gan fod y sgwrs bellach ar y gweill, mae gen i ddiddordeb arbennig mewn sut rydym yn sicrhau ei bod yn cyrraedd y bobl nad ydynt fel arfer yn ymgysylltu â'r system gynllunio. Mewn llawer o'n cymunedau yn y Cymoedd ac mewn ardaloedd ôl-ddiwydiannol, gall bobl gael eu heffeithio'n uniongyrchol gan benderfyniadau cynllunio mawr, ond efallai na fyddent yn ymateb i ymgynghoriadau ffurfiol a mynychu cyfarfodydd cyhoeddus, nac yn teimlo, o reidrwydd, fod y system gynllunio wedi'i chynllunio i'w galluogi i gymryd rhan. A allwch sôn ychydig am sut mae'r Llywodraeth yn mynd ati'n rhagweithiol i gyrraedd y cymunedau hynny yn ystod y broses hon, a sut byddwch yn asesu wedyn a yw'r sgwrs genedlaethol wedi llwyddo i ehangu cyfranogiad y tu hwnt i'r rhai sydd eisoes yn ymgysylltu â chynllunio? Minister, in contrast to the Reform UK MS, I very much welcome the emphasis on holding a national conversation about the future of planning in Wales. The more people who can engage in that consultation, the better: they are the ones who ultimately will be affected by the planning decisions. As the conversation is now ongoing, I'm interested in how we ensure that it reaches the people who don't usually engage with the planning system. In many of our communities in the Valleys and in post-industrial areas, people can be impacted directly by major planning decisions, but perhaps won't respond to formal consultations and won't attend public meetings and won't feel that the planning system has been planned necessarily for them to take part. Could you talk a little bit about how the Government is going to reach out to those communities proactively, and how will you assess then whether the national conversation has succeeded in extending participation beyond those who already engage with planning? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773013 222 Cy 2026-09-29T16:18:44 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=10126&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=10126&l=en 260929-6 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Diwygio Fframwaith Datblygu Cenedlaethol a Sgwrs Genedlaethol 5. Statement by the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning: The Revision of the National Development Framework and National Conversation C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4981 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Diolch yn fawr iawn am y cwestiynau yna. Dwi'n meddwl bod yna ddwy ran i'ch cwestiwn chi. Yn gyntaf, ynglŷn ag ymgysylltu ynglŷn â'r broses benodol yma o greu fframwaith datblygu cenedlaethol newydd, dwi'n cytuno'n llwyr efo chi: mae rhaid inni wneud ymdrech fawr i gyrraedd pawb ar draws Cymru fel bod llais pawb yn cael ei chlywed. Fel roeddwn i'n dweud, rownd gyntaf ydy'r ymgysylltu sydd yn digwydd cyn y Nadolig, ac mae'r rheini wedi bod yn ddigwyddiadau, neu maen nhw'n ddigwyddiadau, sydd yn cael eu hyrwyddo drwy grwpiau trydydd sector fel Cymorth Cynllunio Cymru, er enghraifft, i annog cymaint o bobl i gymryd rhan ynddyn nhw. Wrth i ni symud i gamau nesaf y broses, dwi yn awyddus iawn i edrych ar hwyluso'r ymgysylltiad yn union fel rydych chi'n sôn amdano fo, efo mwy o ffocws ar y grwpiau hynny sy'n anoddach i'w cyrraedd, yn enwedig, efallai, mewn cymunedau sy'n wynebu mwy o heriau costau byw, er enghraifft. Felly, byddwn i'n meddwl o ddifrif ynglŷn â'r ail gam o'r ymgynghori. O ran eich cwestiwn mwy eang chi ynglŷn â sut i gael mwy o bobl i gymryd rhan yn y broses gynllunio drwyddi draw ac i gymryd diddordeb yn yr hyn sy'n digwydd, dwi yn meddwl bod yna gyfle o fewn datblygu cynlluniau datblygu lleol i lais y gymuned allu cael ei chlywed llawer iawn yn gynt ac yn fwy pwerus, yn fwy grymus, o fewn y broses honno. Pan mae o'n gweithio, pan mae'r gymuned wedi bod yn ymwybodol o'u gallu nhw i helpu siapio dyfodol eu cymunedau nhw—. Dwi wedi ei weld o ar waith, yn digwydd mewn ffordd sydd yn caniatáu datblygiadau tai, er enghraifft, sydd efallai'n gallu bod yn gynhennus mewn rhai ardaloedd, ond os ydy pobl wedi bod yn rhan o'r broses o'r cychwyn cyntaf mae llawer iawn o'r pryderon yn diflannu. Ac felly, dwi yn awyddus i edrych ar yr agwedd yna yn benodol. Felly, diolch i chi am dynnu sylw at hynny. Thank you very much for those questions. I think there were two parts to your contribution there. First of all, in terms of engagement and this particular process of creating a new national development framework, I agree entirely with you that we must make a great effort to reach everyone across Wales so that everyone's voice is heard. As I mentioned, this engagement is just the first round, in terms of what will happen before Christmas, and those events have been and are being promoted through third sector groups such as Planning Aid Wales to encourage as many people as possible to participate. As we move to the next phases of the process, I am very eager to look at facilitating that engagement just as you mentioned, with a greater focus on those harder to reach groups, particularly, perhaps, in communities facing more cost-of-living challenges, for example. So, I will be thinking seriously about that second phase of the consultation. In terms of your broader question as to how we encourage more people to participate in the planning process more generally and to take an interest in what's happening, I do think that there is an opportunity within the development of LDPs to ensure that the community voice can be heard at an earlier stage and more powerfully within that process. When it works, when the community is made aware and is involved in shaping the future of their communities—. I've seen it in action, happening in a way that allows housing developments that perhaps could be contentious in certain areas, but if people have been involved in the process from the outset then many of those concerns can be allayed. And therefore, I am eager to look at that aspect specifically. So, thank you for highlighting those issues. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773011 223 Cy 2026-09-29T16:20:00 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=10202&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=10202&l=en 260929-6 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Diwygio Fframwaith Datblygu Cenedlaethol a Sgwrs Genedlaethol 5. Statement by the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning: The Revision of the National Development Framework and National Conversation C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773018 224 Cy 2026-09-29T16:21:05 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=10267&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=10267&l=en 260929-6 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Diwygio Fframwaith Datblygu Cenedlaethol a Sgwrs Genedlaethol 5. Statement by the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning: The Revision of the National Development Framework and National Conversation C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry A'r cwestiwn olaf, Weinidog. John Clark. And the final question, Minister. John Clark. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773020 225 En 2026-09-29T16:21:12 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=10274&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=10274&l=cy 260929-6 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Diwygio Fframwaith Datblygu Cenedlaethol a Sgwrs Genedlaethol 5. Statement by the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning: The Revision of the National Development Framework and National Conversation C 12169 12169 John Clark AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12169 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12169 Clark, John Thank you, Deputy Llywydd. Minister, a conversation that closes in November and a framework that arrives in 2029 is not a plan for homes, jobs or high streets now. The current framework already tells north Wales where it sits—national growth in Wrexham and Deeside, while Bangor Conwy Môn is offered only managed coastal growth. If this revision merely re-badges that map, businesses along the A55 will see no change. Will the Minister confirm three things: first, that the engagement in the north-west will be as serious as in Cardiff; second, that empty and broken high streets will not be treated as lower priority issues; and, thirdly, that this revision will treat Bangor, Caernarfon, Llandudno and Holyhead as more than a supporting act to Wrexham and Deeside and that we won't have to wait until 2029 for a confirmation of that? Conversations do matter, but towns across the north-west cannot wait for the next plan. Diolch, Ddirprwy Lywydd. Weinidog, nid yw sgwrs sy'n cau ym mis Tachwedd a fframwaith sy'n cyrraedd yn 2029 yn gynllun ar gyfer cartrefi, swyddi na strydoedd mawr nawr. Mae'r fframwaith presennol eisoes yn dweud wrth y gogledd ble mae'n eistedd—twf cenedlaethol yn Wrecsam a Glannau Dyfrdwy, tra bod Bangor Conwy Môn dim ond yn cael cynnig twf arfordirol a reolir. Os ailfrandio'r map hwnnw yw'r diwygiad hwn yn unig, ni fydd busnesau ar hyd yr A55 yn gweld unrhyw newid. A wnaiff y Gweinidog gadarnhau tri pheth: yn gyntaf, y bydd yr ymgysylltiad yn y gogledd-orllewin mor ddifrifol ag yng Nghaerdydd; yn ail, na fydd strydoedd mawr gwag ac wedi torri yn cael eu trin fel materion â blaenoriaeth is; ac, yn drydydd, na fydd y diwygiad hwn yn trin Bangor, Caernarfon, Llandudno a Chaergybi fel artist cefnogi ar gyfer Wrecsam a Glannau Dyfrdwy ac na fydd yn rhaid i ni aros tan 2029 am gadarnhad o hynny? Mae sgyrsiau yn bwysig, ond ni all trefi ar draws y gogledd-orllewin aros am y cynllun nesaf. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773023 226 Cy 2026-09-29T16:22:14 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=10336&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=10336&l=en 260929-6 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Diwygio Fframwaith Datblygu Cenedlaethol a Sgwrs Genedlaethol 5. Statement by the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning: The Revision of the National Development Framework and National Conversation C 4981 4981 Sian Gwenllian AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4981 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4981 Gwenllian, Sian Dwi'n cytuno'n llwyr efo chi, fel rhywun sydd yn cynrychioli ardal yn yr union le rydych chi'n sôn amdano fo yn y gogledd-orllewin, ac wedi bod yn cynrychioli'r ardal, ac â'r fraint o gael gwneud hynny, ers dros 10 mlynedd bellach. Felly, peidiwch â sôn wrthyf fi am y ffaith bod cymunedau yn y gogledd-orllewin yn teimlo weithiau eu bod nhw'n cael eu hanghofio. Dydy'r Llywodraeth yma ddim yn mynd i fod yn anghofio'r un gymuned ar draws Cymru. Dyna'r weledigaeth, yn y pen draw, gobeithio, fydd yn gallu cael ei datblygu fel rhan o'r fframwaith newydd yma—fod pob rhan o Gymru yn bwysig a bod angen dosbarthu cyfoeth, dosbarthu'r twf economaidd a chyfleon economaidd ar draws Cymru i gyrraedd bob rhan. Ie, mae'n mynd i gymryd sbel, achos rydym ni'n sôn am rywbeth sydd yn bwysig iawn—dyfodol ein gwlad ni. Fedrwn ni ddim jest wneud o mewn wythnos neu ddwy; mae'n rhaid inni fod yn cael y sgyrsiau yna a dod â phobl efo ni yn ystod y sgyrsiau yna. Ond dydy hynna ddim yn golygu nad ydym ni'n gwneud pethau eraill hefyd. Yfory nesaf, dwi yn cyfarfod y tasglu canol trefi, sydd yn ymgynnull am y tro cyntaf a bydd yn dod ag argymhellion clir erbyn dechrau flwyddyn nesaf ynglŷn â rhai o'r heriau sy'n wynebu canol ein trefi ni, efo argymhellion am ffyrdd o weithredu er mwyn gwella ein strydoedd mawr ni. Ac mae yna nifer o faterion fel yna yn digwydd wrth i ni siarad. Dwi wedi sôn am y tasglu, dwi wedi sôn am dai cymdeithasol, mae yna waith yn digwydd ynglŷn ag uwchraddio tai, retrofit ac yn y blaen—ac mae hwnna jest yn fy mhortffolio fi. Gall bob un Gweinidog sôn wrthoch chi am o leiaf 10 o bethau maen nhw heddiw yn gweithio arnyn nhw, yn gweithio i newid. Ond mae'n rhaid inni feddwl am y pen draw a'r dyfodol hefyd a pheidio ag anghofio, yng nghanol gwneud y pethau dydd i ddydd pwysig iawn yma sydd yn gwella bywydau pobl, fod rhaid inni gael gweledigaeth glir ar gyfer adeiladu ein gwlad ni i fod yn wlad sydd yn ffit ar gyfer y dyfodol, ac sydd yn crynhoi dyheadau pawb yma inni fod yn llawer mwy uchelgeisiol yn sut rydym ni'n mynd ati i gynllunio ac i drefnu'n hunain i'r dyfodol. Diolch. I agree entirely with you, as one who represents an area in the very area that you've mentioned in the north-west of Wales, and having represented the area, and having had the privilege of doing so, for over 10 years now. So, you don't need to tell me that communities in the north-west sometimes feel that they are forgotten. This Government won't be forgetting those communities or any community across Wales. That is the vision, ultimately, that I hope can be developed as part of this new framework—that every part of Wales is important and that we need to distribute wealth and economic growth and opportunities across Wales so that we reach every part of the country. Yes, it's going to take a while, because we are talking about something that is hugely important—the future of our nation. We can't just do it in a week or two; we do have to have those conversations and we need to bring people with us on that journey. But that doesn't mean that we aren't doing other things too. Just tomorrow, I will be meeting the town-centre taskforce, which will be gathering for the first time and that will bring clear recommendations forward by the beginning of next year on some of the challenges facing our town centres, with recommendations on ways of taking action in order to improve our high streets. And there are a number of other, similar issues that are ongoing as we speak. I've mentioned the taskforce, I've mentioned social housing, there is work happening on retrofitting homes and so on—and that's just in my portfolio. Every Minister can talk to you about at least 10 other things that they are working on today in order to deliver change. But we do have to think of the destination and the future too and not forget, in the midst of those day-to-day important things that we're doing to improve people's lives, that we have to also have a clear vision for building our nation so that it is a nation that is fit for the future, and that brings together the aspirations of everyone here so that we can be far more ambitious in how we go about planning for the future. Thank you. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773031 227 Cy 2026-09-29T16:24:54 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=10496&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=10496&l=en 260929-6 5. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio: Diwygio Fframwaith Datblygu Cenedlaethol a Sgwrs Genedlaethol 5. Statement by the Cabinet Minister for Local Government, Housing and Planning: The Revision of the National Development Framework and National Conversation C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch yn fawr iawn, Weinidog Cabinet. Thank you very much, Cabinet Minister. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773034 228 Cy 2026-09-29T16:24:56 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=10498&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=10498&l=en 260929-7 6. Datganiad gan y Gweinidog Cabinet dros Effeithiolrwydd Llywodraeth a'r Cyfansoddiad: Comisiwn Cenedlaethol Cymru 6. Statement by the Cabinet Minister for Government Effectiveness and the Constitution: National Commission for Wales C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Mae eitem 6 wedi'i gohirio. Item 6 has been postponed. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773091 229 Cy 2026-09-29T16:24:58 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=10500&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=10500&l=en 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Felly, symudaf ymlaen i eitem 7, datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod, gwella gofal newyddenedigol sy'n canolbwyntio ar y teulu yng Nghymru, cynnydd tuag at siarter babanod Bliss. Galwaf ar y Gweinidog Cabinet dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod, Delyth Jewell. So, I will move on to item 7, a statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health, improving family-centred neonatal care in Wales, progress towards the Bliss baby charter. I call on the Cabinet Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health, Delyth Jewell. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773056 230 Cy 2026-09-29T16:25:00 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=10502&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=10502&l=en 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773012 231 Cy 2026-09-29T16:25:00 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=10502&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=10502&l=en 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773015 232 Cy 2026-09-29T00:00:00 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=-48598&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=-48598&l=en 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773028 233 Cy 2026-09-29T16:25:19 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=10521&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=10521&l=en 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women’s Health Y Dirprwy Weinidog Gofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod Jewell, Delyth Diolch, Ddirprwy Lywydd. Heddiw, dwi'n falch o roi diweddariad i’r Aelodau ac i'r Siambr ar y cynnydd ledled Cymru i wella profiadau babanod a theuluoedd sy’n derbyn gofal newyddenedigol, a hynny drwy siarter babanod Bliss. Dyma arwydd o’n hymrwymiad parhaus i wasanaethau diogel, tosturiol a theg, sy’n canolbwyntio ar deuluoedd.  Thank you, Dirprwy Lywydd. Today, I am pleased to provide Members with an update on the progress being made across Wales to improve the experience of babies and families receiving neonatal care through the Bliss baby charter. This is a sign of our ongoing commitment to safe, compassionate and equitable services that are centred on families. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773039 234 En 2026-09-29T16:25:46 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=10548&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=10548&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Each year, around 2,800 premature and sick babies in Wales receive neonatal care. For many families, admission to a neonatal unit is one of the most fraught experiences they will ever have to face. Parents may spend weeks or months in hospital dealing with daily uncertainty about their baby's health while they balance travelling to and from the hospital, their job, any other caring responsibilities they have, their family life.  In those most difficult of circumstances, the care and support that families receive has a lasting impact. Parents need clear information, they need practical and emotional support, and they need to have meaningful opportunities to be involved in their baby's care. Parents should never be treated as visitors but as vital to the care team. Because parents know their baby. They provide comfort, reassurance and continuity, and they have an important role in those decisions about the baby's care. Supporting that relationship is at the heart of the Bliss baby charter and the principles of family integrated care. I'm so pleased to report that all neonatal units in Wales are now engaged with the charter, either having achieved bronze accreditation or more, or submitted themselves for assessment. The charter is a practical programme that helps services place babies and families at the heart of units. It supports parents to participate in ways that reflect their circumstances and wishes, including hands-on care, involvement in decisions, accessible information and help to remain close to their baby. The charter is not simply about achieving an accreditation award. It gives a structured framework for neonatal teams to recognise good practice, to identify gaps and to agree practical actions for improvement. It encourages services to use families' experiences to shape care and support. Bob blwyddyn, mae tua 2,800 o fabanod cynamserol a sâl yng Nghymru yn derbyn gofal newyddenedigol. I lawer o deuluoedd, mae mynd i uned newyddenedigol yn un o'r profiadau mwyaf anodd y bydd yn rhaid iddyn nhw ei wynebu fyth. Gall rhieni dreulio wythnosau neu fisoedd yn yr ysbyty yn delio ag ansicrwydd dyddiol am iechyd eu babi wrth iddyn nhw gydbwyso teithio i'r ysbyty ac oddi yno, eu swydd, unrhyw gyfrifoldebau gofalu eraill sydd ganddyn nhw, eu bywyd teuluol. Yn yr amgylchiadau mwyaf anodd, mae'r gofal a'r gefnogaeth y mae teuluoedd yn eu derbyn yn cael effaith barhaol. Mae angen gwybodaeth glir ar rieni, mae angen cymorth ymarferol ac emosiynol arnyn nhw, ac mae angen iddyn nhw gael cyfleoedd ystyrlon i fod yn rhan o ofal eu babi. Ni ddylid byth trin rhieni fel ymwelwyr ond fel rhai hanfodol i'r tîm gofal. Oherwydd bod rhieni yn adnabod eu babi. Maen nhw'n darparu cysur, sicrwydd a pharhad, ac mae ganddyn nhw swyddogaeth bwysig yn y penderfyniadau hynny am ofal y babi. Mae cefnogi'r berthynas honno wrth wraidd siarter babanod Bliss ac egwyddorion gofal integredig teuluol. Rwy'n falch iawn o adrodd bod pob uned newyddenedigol yng Nghymru bellach yn ymwneud â'r siarter, naill ai ar ôl ennill achrediad efydd neu fwy, neu wedi cyflwyno eu hunain i'w hasesu. Mae'r siarter yn rhaglen ymarferol sy'n helpu gwasanaethau i roi babanod a theuluoedd wrth galon unedau. Mae'n cefnogi rhieni i gymryd rhan mewn ffyrdd sy'n adlewyrchu eu hamgylchiadau a'u dymuniadau, gan gynnwys gofal ymarferol, cymryd rhan mewn penderfyniadau, gwybodaeth hygyrch a helpu i aros yn agos at eu babi. Nid yw'r siarter yn ymwneud â chyflawni dyfarniad achrediad yn unig. Mae'n rhoi fframwaith strwythuredig i dimau newyddenedigol gydnabod arferion da, nodi bylchau a chytuno ar gamau gweithredu ymarferol ar gyfer gwella. Mae'n annog gwasanaethau i ddefnyddio profiadau teuluoedd i lywio gofal a chymorth. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773045 235 Cy 2026-09-29T16:28:06 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=10688&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=10688&l=en 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Ym mis Medi 2025, fe wnaeth Llywodraeth Cymru roi bron i £100,000 i Bliss ar gyfer sefydlu rhaglen gwella gwasanaethau newyddenedigol genedlaethol i Gymru. Ers hynny, mae pob uned newyddenedigol naill ai wedi cyflawni achrediad lefel efydd neu wedi cyflwyno tystiolaeth i’w hasesu o dan siarter babanod Bliss. Mae hon yn garreg filltir bwysig i’r gwasanaethau hyn yng Nghymru. Ond nid dyna ddiwedd yr hanes. Rydyn ni wedi gweld rhagor o gynnydd eto: mae un uned wedi cyflawni achrediad lefel arian yn barod, ac mae tair uned arall yn paratoi i gyflwyno cais am asesiad ar y lefel hon. Felly, mae ymrwymiad ein timau i wella’n barhaus yn gwbl amlwg. Maen nhw’n awyddus i sicrhau bod babanod a theuluoedd sy’n derbyn gofal ganddyn nhw yn cael profiad gwell.  Dros y flwyddyn ddiwethaf, mae Bliss wedi gweithio’n uniongyrchol gyda thimau mewn unedau dros Gymru gyfan. Mae unedau wedi cael cymorth i asesu eu sefyllfa yn erbyn safonau’r siarter, i gynnal adolygiadau ac archwiliadau, i nodi blaenoriaethau lleol, ac i ddatblygu camau ar gyfer gwella. Diolch i’r rhaglen, mae gan wasanaethau gyfle hefyd i rannu arferion da a’r hyn y maen nhw wedi ei ddysgu ar hyd y daith. Nawr, dyw pob uned ddim yn union yr un fath. Maen nhw’n amrywio o ran eu maint, maen nhw'n amrywio o ran y ddarpariaeth arbenigol sy’n cael ei chynnig ganddyn nhw, ac o ran eu cyfleusterau a’u hadnoddau, a’u staff. Maen nhw hefyd yn gwasanaethu gwahanol gymunedau. Mae’r siarter yn gosod uchelgais genedlaethol i bob uned ar y cyd, ond mae hi hefyd yn caniatáu i bob gwasanaeth yn unigol ganolbwyntio ar newidiadau a fydd yn gwneud y gwahaniaeth mwyaf yn lleol. Ni fyddai hyn yn bosibl heb ymroddiad staff yr unedau newyddenedigol ledled Cymru, a hoffwn i dalu teyrnged i ymrwymiad a gwaith caled y staff hynny. Bydd cyflawni’r rhaglen hon yn gofyn am arweinyddiaeth ac ymgysylltu parhaus, ochr yn ochr â’r pwysau dyddiol sy’n gysylltiedig â darparu gofal arbenigol. Mae nyrsys, meddygon, gweithwyr proffesiynol perthynol i iechyd, seicolegwyr, gweithwyr cymorth ac eraill yn gweithio gyda’i gilydd i roi mwy o bwyslais ar gynnwys teuluoedd wrth ddatblygu’r ddarpariaeth, a gwneud gwelliannau ystyrlon i ofal.  In September 2025, the Welsh Government provided almost £100,000 to Bliss to establish a national neonatal service improvement programme for Wales. Since then, every neonatal unit has either achieved bronze-level accreditation or submitted evidence for assessment under the Bliss baby charter. This marks an important milestone for these services in Wales. However, that is not the end of the story. We have seen further progress: one unit has already achieved silver-level accreditation, and three other units are preparing to submit applications for assessment at this level. Therefore, the commitment of our teams to continuous improvement is abundantly clear. They are keen to ensure that the babies and families receiving their care have a better experience. Over the past year, Bliss has worked directly with teams in neonatal units across Wales. Units have received support to assess their position against the charter's standards, to carry out reviews and audits, identify local priorities, and develop actions for improvement. Thanks to the programme, services also have the opportunity to share good practice and lessons learned along the way. Now, not every unit is exactly the same. They vary in size, they vary in the specialist services they provide, and in their facilities, resources, and their staff. They also serve different communities. The charter sets out a national ambition for all units, a shared national ambition, and, at the same time, it allows each individual service to focus on the changes that will make the greatest difference locally. This would not be possible without the commitment of staff in these units across Wales, and I'd like to pay tribute to the commitment and hard work of those members of staff. Achievement of this programme requires strong leadership and continuous engagement, alongside the daily pressures associated with providing specialist care. Nurses, doctors, allied health professionals, psychologists, support workers and others are working together to place a greater emphasis on including and involving families in the development of services, and delivering meaningful improvements to care. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773016 236 Cy 2026-09-29T16:30:00 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=10802&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=10802&l=en 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773022 237 En 2026-09-29T16:30:50 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=10852&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=10852&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth And we know, of course, that some parents will face additional barriers to being close to or involved in their baby’s care. These could include distance from their home, financial pressures, work, other caring responsibilities, language and communication needs, disability or difficulties in accessing accommodation and practical support. Equity is therefore central to the national programme. Bliss is developing bilingual resources, improving access to information and support for families in Wales, with particular attention to minority ethnic communities and areas of socioeconomic disadvantage. This will help services consider not only whether support is available, but whether every family can understand, can access and can benefit from that support. Ac rydym ni'n gwybod, wrth gwrs, y bydd rhai rhieni yn wynebu rhwystrau ychwanegol i fod yn agos at eu babi neu i fod â rhan yn ei ofal. Gallai'r rhain gynnwys pellter o'u cartref, pwysau ariannol, gwaith, cyfrifoldebau gofalu eraill, anghenion iaith a chyfathrebu, anabledd neu anawsterau wrth gael mynediad at lety a chymorth ymarferol. Felly, mae tegwch yn ganolog i'r rhaglen genedlaethol. Mae Bliss yn datblygu adnoddau dwyieithog, gan wella mynediad at wybodaeth a chymorth i deuluoedd yng Nghymru, gyda sylw arbennig i gymunedau ethnig lleiafrifol ac ardaloedd o anfantais economaidd-gymdeithasol. Bydd hyn yn helpu gwasanaethau i ystyried nid yn unig a yw cymorth ar gael, ond a all pob teulu ddeall, cael mynediad at y cymorth hwnnw ac elwa ohono. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773024 238 Cy 2026-09-29T16:31:41 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=10903&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=10903&l=en 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Mae siarter babanod Bliss yn cefnogi’r datganiad ansawdd ar gyfer gwasanaethau mamolaeth a newyddenedigol. Hwn sydd yn amlinellu ein gweledigaeth genedlaethol, sef darparu gofal diogel a theg sy’n canolbwyntio ar yr unigolyn. Argymhelliad y datganiad ansawdd yw y dylai byrddau iechyd ddilyn safonau’r siarter. Mae hefyd yn cydnabod bod gwrando ar brofiadau teuluoedd, a’u cynnwys, yn gwbl sylfaenol i sicrhau ansawdd a diogelwch.  Mae’r gwelliannau sy’n deillio o’r rhaglen hon yn rhan o’n hymateb ehangach, wrth gwrs, i argymhellion adroddiad 'Y llwybr tuag at ddechrau mwy diogel yng Nghymru'. Mae’r gwaith hwnnw yn cadarnhau pwysigrwydd sicrhau trefniadau arweinyddiaeth genedlaethol gyson a llywodraethiant effeithiol. Mae hefyd yn cadarnhau pa mor bwysig yw hi ein bod ni wir yn gwrando ar deuluoedd, gan barhau i ganolbwyntio ar ddiogelwch, ansawdd a thegwch. The Bliss baby charter supports the quality statement for maternity and neonatal services. This sets out our national vision of providing safe, equitable and person-centred care. The quality statement recommends that health boards should follow the standards of the Bliss baby charter. It also recognises that listening to families' experiences, and involving them, is fundamental to ensuring quality and safety. The improvements arising from this programme form part, of course, of our wider response to the recommendations set out in 'The path to safer beginnings in Wales' report. That work reinforces the importance of ensuring consistent national leadership arrangements and effective governance. It also confirms how important it is that we genuinely listen to families, while maintaining a strong focus on safety, quality and equity. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773027 239 En 2026-09-29T16:32:43 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=10965&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=10965&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Now, while today is an opportunity to recognise progress, the work is not complete. Bronze accreditation is an important foundation, but accreditation must not become an end point. Lasting improvement will depend on units continuing to listen to families, to review their practices, to measure the impact of any changes, and to build on what they have achieved. We have therefore secured continued funding throughout this financial year to further embed the national programme, to support units as they progress through the charter, and to strengthen the sustainability of improvements across health boards.  During the next phase, Bliss will continue to provide tailored support to neonatal teams and strengthen access to bilingual information for families. Lessons from the programme will build an understanding of where individual units may require further assistance to meet the needs of their local population, and where common barriers may require national action. We will continue to expect clear evidence of progress. Now, as I've said, success cannot be judged solely by whether accreditation is awarded. It must be seen and felt in the experiences of babies and families—whether parents feel welcomed, informed and respected on the ward, whether they can participate in their baby’s care, and whether services listen and respond when families point out that things need to change. I am really grateful to Bliss for their partnership and their expertise, and to neonatal teams across Wales for their ongoing commitment. Most importantly, though, I thank the parents and families who've shared their experiences and helped to shape this programme for the sake of other families in the future. Their honesty and insight have been invaluable, so too has been their bravery. I am indebted to them and I thank them. Dirprwy Lywydd, every baby that is born prematurely or is unwell when they’re born deserves the best possible care, and every family deserves to be treated with dignity and compassion. The progress being seen through the Bliss baby charter shows what can be achieved when families, clinicians, health boards, the third sector and Government work together with a shared purpose. Now, we remain committed to supporting neonatal services across Wales to continue this journey to deliver the highest standards of care. Our ambition is clear that neonatal services in Wales should be clinically safe and effective, compassionate and equitable, and genuinely designed around the needs of babies and their families. Diolch. Nawr, er bod heddiw yn gyfle i gydnabod cynnydd, nid yw'r gwaith wedi'i gwblhau. Mae achrediad efydd yn sylfaen bwysig, ond ni ddylai achrediad fod yn bwynt terfynol. Bydd gwelliant parhaol yn dibynnu ar unedau yn parhau i wrando ar deuluoedd, i adolygu eu harferion, i fesur effaith unrhyw newidiadau, ac i adeiladu ar yr hyn maen nhw wedi'i gyflawni. Felly, rydym ni wedi sicrhau cyllid parhaus trwy gydol y flwyddyn ariannol hon i ymgorffori'r rhaglen genedlaethol ymhellach, i gefnogi unedau wrth iddyn nhw symud ymlaen drwy'r siarter, ac i gryfhau cynaliadwyedd gwelliannau ar draws byrddau iechyd. Yn ystod y cam nesaf, bydd Bliss yn parhau i ddarparu cymorth wedi'i deilwra i dimau newyddenedigol a chryfhau mynediad at wybodaeth ddwyieithog i deuluoedd. Bydd gwersi o'r rhaglen yn meithrin dealltwriaeth o ble y gallai unedau unigol fod angen cymorth pellach i ddiwallu anghenion eu poblogaeth leol, a lle gall rhwystrau cyffredin fod angen gweithredu cenedlaethol. Byddwn yn parhau i ddisgwyl tystiolaeth glir o gynnydd. Nawr, fel rydw i wedi dweud, ni ellir barnu llwyddiant yn unig yn ôl a yw achrediad yn cael ei ddyfarnu. Rhaid ei weld a'i deimlo ym mhrofiadau babanod a theuluoedd—p'un a yw rhieni yn teimlo eu bod yn cael eu croesawu, eu bod yn cael eu hysbysu a'u parchu ar y ward, a allan nhw gymryd rhan yng ngofal eu babi, ac a yw gwasanaethau yn gwrando ac yn ymateb pan fydd teuluoedd yn dweud bod angen i bethau newid. Rwy'n ddiolchgar iawn i Bliss am eu partneriaeth a'u harbenigedd, ac i dimau newyddenedigol ledled Cymru am eu hymrwymiad parhaus. Yn bwysicaf oll, fodd bynnag, diolchaf i'r rhieni a'r teuluoedd sydd wedi rhannu eu profiadau ac wedi helpu i lunio'r rhaglen hon er lles teuluoedd eraill yn y dyfodol. Mae eu gonestrwydd a'u dirnadaeth wedi bod yn amhrisiadwy, felly hefyd eu dewrder. Rwy'n ddyledus iddyn nhw ac rwy'n diolch iddyn nhw. Ddirprwy Lywydd, mae pob babi sy'n cael ei eni yn gynamserol neu sy'n sâl pan gaiff ei eni yn haeddu'r gofal gorau posibl, ac mae pob teulu yn haeddu cael ei drin gydag urddas a thosturi. Mae'r cynnydd sy'n cael ei weld trwy siarter babanod Bliss yn dangos beth y gellir ei gyflawni pan fydd teuluoedd, clinigwyr, byrddau iechyd, y trydydd sector a'r Llywodraeth yn gweithio gyda'i gilydd i'r un perwyl. Nawr, rydym ni'n parhau i fod yn ymrwymedig i gefnogi gwasanaethau newyddenedigol ledled Cymru i barhau â'r daith hon i ddarparu'r safonau gofal uchaf. Mae ein huchelgais yn glir y dylai gwasanaethau newyddenedigol yng Nghymru fod yn glinigol ddiogel ac effeithiol, tosturiol a theg, ac wedi'u cynllunio'n wirioneddol o amgylch anghenion babanod a'u teuluoedd. Diolch. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773017 240 En 2026-09-29T16:35:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=11102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=11102&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773025 241 En 2026-09-29T16:35:36 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=11138&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=11138&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 12154 12154 Catherine Cullen AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12154 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12154 Cullen, Catherine I need to declare an interest: I have a close relative who's a hospital consultant. I welcome the opportunity to respond to the Deputy Minister's statement today, and I acknowledge that the Minister, from previous speeches in the Chamber, values the sanctity of life and how important this is. And I want to begin by recognising the extraordinary work being carried out every day by neonatal doctors, nurses and support staff across Wales. When a baby is born premature or seriously ill, parents find themselves in a world they never expected to enter. Instead of taking the precious baby home, they spend days, weeks, months beside an incubator. For those families, neonatal care is not simply another NHS service, it just becomes their entire world. This is why the principles behind the Bliss baby charter are so important. Family-centred care means recognising that parents are not visitors to their own babies, they are parents, and, wherever clinically possible, they should be supported to participate in baby's care and contact. But we must make sure that today's statement represents measurable change for families rather than simply being another commitment. The Welsh Government announced funding for Bliss so that neonatal units across Wales could work towards bronze Bliss baby charter accreditation. So, my first set of questions: can you tell us exactly how many neonatal units in Wales have now achieved bronze accreditation? How many have yet to achieve it, and by what date does she expect every neonatal unit in Wales to have reached that standard? Moreover, why is it the case that out of the 14 accredited units throughout the UK, not one of top standard is located in Wales? These accredited centres elsewhere are rated gold and even platinum in some cases. For a Government that talks about ambition, where is the ambition for these little ones? Can the Minister pledge that at least one neonatal unit in Wales will become gold or above, and an accredited centre, within the term? Because families should not receive one standard of family-centred care in one part of Wales and a different standard elsewhere. And there is another issue I believe we need to urgently address, and that is keeping families together. Bliss has highlighted the difficulties parents can face in staying overnight to be close to their sick or premature babies. Imagine giving birth, leaving the hospital without your baby, and having to travel back and fore, sometimes hundreds of miles every day, simply to be with them. And for families living significant distances from specialised neonatal care, that means travel costs, parking costs, food costs, loss of earnings and early maternity leave at precisely the moment when their sole concern should be their child. You mentioned family-centred neonatal care, but it can't simply mean telling parents they are partners in their baby's care. We have to make it practically possible for them to be there. You say in the statement you are listening and responding. So, my next question is: what specific action will the Welsh Government take to increase overnight accommodation for parents on neonatal units? And will the Deputy Minister commit to a clear national minimum standard so that, wherever possible, a parent is not forced to leave their sick and newborn child because there is nowhere for them to stay? Finally, we need to talk about what parents experience emotionally. A neonatal admission is frightening and overwhelming. Parents need clear information. They need staff to listen to them and they need to understand what's happening to their baby and know how to participate in their care. And where they raise concerns, they need confidence that those concerns will be heard. Practices such as placing mothers on wards with mothers who've had their babies and not clearing corridors for bereaved parents have not changed since the 1960s. The Government’s recent introduction of Call for Concern into maternity and neonatal services is therefore welcome, but a system is only effective if families know it exists, staff understand it and parents genuinely feel able to use it. And psychological support cannot be an optional extra. You said in the statement that care should be compassionate. Supporting the baby means supporting the family around that baby. So, does the Welsh Government have sufficient neonatal and psychological workforce capacity to deliver these family-centred standards consistently, and what support is being provided to units where staffing pressures are preventing progress? And will the Deputy Minister guarantee that every neonatal family in Wales has access to proper psychological support, no matter where they live, and explain how the Government will measure whether families themselves believe that the Bliss charter is actually improving the experience of neonatal care? Diolch. Mae angen i mi ddatgan diddordeb: Mae gen i berthynas agos sy'n feddyg ymgynghorol. Rwy'n croesawu'r cyfle i ymateb i ddatganiad y Dirprwy Weinidog heddiw, ac rwy'n cydnabod bod y Gweinidog, o areithiau blaenorol yn y Siambr, yn gwerthfawrogi sancteiddrwydd bywyd a pha mor bwysig yw hyn. Ac fe hoffwn i ddechrau trwy gydnabod y gwaith rhyfeddol sy'n cael ei wneud bob dydd gan feddygon, nyrsys a staff cymorth newyddenedigol ledled Cymru. Pan fydd babi yn cael ei eni yn gynamserol neu'n ddifrifol wael, mae rhieni'n canfod eu hunain mewn byd nad oedden nhw erioed wedi disgwyl bod yn rhan ohono. Yn hytrach na mynd â'r babi gwerthfawr adref, maen nhw'n treulio dyddiau, wythnosau, misoedd wrth ymyl crud cynnal. I'r teuluoedd hynny, nid yw gofal newyddenedigol yn ddim byd ond gwasanaeth arall gan y Gwasanaeth iechyd, mae'n dod yn fyd cyfan. Dyma pam mae'r egwyddorion y tu ôl i'r siarter babanod Bliss mor bwysig. Mae gofal sy'n canolbwyntio ar y teulu yn golygu cydnabod nad yw rhieni yn ymwelwyr â'u babanod eu hunain, maen nhw'n rhieni, a, lle bynnag y bo'n glinigol bosibl, dylid eu cefnogi i gymryd rhan yng ngofal a chysylltiad y babi. Ond mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr bod y datganiad heddiw yn cynrychioli newid mesuradwy i deuluoedd yn hytrach na dim ond bod yn ymrwymiad arall. Cyhoeddodd Llywodraeth Cymru gyllid ar gyfer Bliss fel y gallai unedau newyddenedigol ledled Cymru weithio tuag at achrediad siarter babanod Bliss efydd. Felly, fy nghyfres gyntaf o gwestiynau: allwch chi ddweud wrthym ni yn union faint o unedau newyddenedigol yng Nghymru sydd bellach wedi ennill achrediad efydd? Faint sydd eto i gyflawni hynny, ac erbyn pa ddyddiad mae hi'n disgwyl i bob uned newyddenedigol yng Nghymru fod wedi cyrraedd y safon honno? Ar ben hynny, o'r 14 uned achrededig ledled y Deyrnas Unedig, pam nad oes unrhyw rai o'r safon uchaf yng Nghymru? Mae'r canolfannau achrededig hyn mewn mannau eraill yn cael eu graddio'n aur a hyd yn oed platinwm mewn rhai achosion. I Lywodraeth sy'n siarad am uchelgais, ble mae'r uchelgais i'r rhai bach hyn? A all y Gweinidog addo y bydd o leiaf un uned newyddenedigol yng Nghymru yn dod yn aur neu uwch, ac yn ganolfan achrededig, o fewn y tymor? Oherwydd ni ddylai teuluoedd dderbyn un safon o ofal teuluol mewn un rhan o Gymru a safon wahanol mewn mannau eraill. Ac mae yna fater arall rwy'n credu bod angen i ni fynd i'r afael ag o ar frys, a hynny yw cadw teuluoedd gyda'i gilydd. Mae Bliss wedi tynnu sylw at yr anawsterau y gall rhieni eu hwynebu wrth aros dros nos i fod yn agos at eu babanod sâl neu gynamserol. Dychmygwch roi genedigaeth, gadael yr ysbyty heb eich babi, a gorfod teithio yn ôl ac ymlaen, weithiau cannoedd o filltiroedd bob dydd, dim ond i fod gyda nhw. Ac i deuluoedd sy'n byw pellter sylweddol o ofal newyddenedigol arbenigol, mae hynny'n golygu costau teithio, costau parcio, costau bwyd, colli enillion ac absenoldeb mamolaeth cynnar ar yr union adeg pan ddylai eu plentyn fod eu hunig bryder. Fe wnaethoch chi sôn am ofal newyddenedigol teuluol, ond ni all olygu dweud wrth rieni eu bod yn bartneriaid yng ngofal eu babi. Mae'n rhaid i ni ei gwneud hi'n ymarferol bosibl iddyn nhw fod yno. Rydych chi'n dweud yn y datganiad eich bod yn gwrando ac yn ymateb. Felly, fy nghwestiwn nesaf yw: pa gamau penodol y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gynyddu llety dros nos i rieni ar unedau newyddenedigol? Ac a fydd y Dirprwy Weinidog yn ymrwymo i safon isafswm cenedlaethol glir fel nad yw rhiant yn cael ei orfodi i adael eu plentyn sâl a newydd-anedig oherwydd nad oes lle iddyn nhw aros? Yn olaf, mae angen i ni siarad am yr hyn y mae rhieni yn ei brofi yn emosiynol. Mae mynd i uned newyddenedigol yn frawychus ac yn llethol iawn. Mae angen gwybodaeth glir ar rieni. Mae angen staff arnyn nhw i wrando arnyn nhw ac mae angen iddyn nhw ddeall beth sy'n digwydd i'w babi a gwybod sut i gymryd rhan yn eu gofal. A lle maen nhw'n codi pryderon, mae angen hyder arnyn nhw y bydd y pryderon hynny'n cael eu clywed. Nid yw arferion fel gosod mamau ar wardiau gyda mamau sydd wedi cael eu babanod a pheidio â chlirio coridorau ar gyfer rhieni mewn profedigaeth wedi newid ers y 1960au. Felly, mae cyflwyno Galwad am Bryder yn ddiweddar gan y Llywodraeth i wasanaethau mamolaeth a newyddenedigol yn cael ei groesawu, ond mae system yn effeithiol dim ond os yw teuluoedd yn gwybod ei bod yn bodoli, staff yn ei deall a rhieni yn teimlo eu bod yn gallu ei defnyddio. Ac ni all cefnogaeth seicolegol fod yn ychwanegiad dewisol. Fe ddywedoch chi yn y datganiad y dylai gofal fod yn dosturiol. Mae cefnogi'r babi yn golygu cefnogi'r teulu o amgylch y babi hwnnw. Felly, a oes gan Lywodraeth Cymru ddigon o weithlu newyddenedigol a seicolegol i gyflawni'r safonau teuluol hyn yn gyson, a pha gefnogaeth sy'n cael ei ddarparu i unedau lle mae pwysau staffio yn atal cynnydd? Ac a wnaiff y Dirprwy Weinidog warantu bod gan bob teulu yng Nghymru sydd â phlant mewn unedau newyddenedigol fynediad at gymorth seicolegol priodol, waeth ble maen nhw'n byw, ac egluro sut y bydd y Llywodraeth yn mesur a yw teuluoedd eu hunain yn credu bod y siarter Bliss yn gwella profiad gofal newyddenedigol mewn gwirionedd? Diolch. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773026 242 En 2026-09-29T16:40:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=11402&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=11402&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773030 243 En 2026-09-29T16:40:58 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=11460&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=11460&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch, Catherine. Welcome to your role. The work that is being carried out in neonatal units across Wales is indeed, well, absolutely life-changing. I think it would do us all good to pause and reflect on the phenomenal work that is happening across Wales right at this moment to save babies' lives. So, thank you for highlighting that. As you said—I was struck by your phrase—it becomes their entire world, that unit, exactly. We need to be making sure that those units, the environment that families and that parents are in, are welcoming, that they are comfortable and that families feel that it's not a hindrance for them to be there, that they are central to the whole thing. How this is rolled out in different units will vary because, of course, there are lots of different reasons why there will be local considerations. But, fundamentally, it's about making sure that parents and families feel that they are part of care, and I can go through some of the practical examples of how that can be done. You asked me about what exactly the situation is with different units, and I'm happy to provide the current position. So, all nine neonatal units in Wales are now engaged with the process, as I said. At present, Singleton Hospital and Wrexham Maelor Hospital have achieved silver accreditation. Ysbyty Gwynedd, Ysbyty Glangwili, the Princess of Wales Hospital, Prince Charles Hospital, the Grange University Hospital and Ysbyty Glan Clwyd have achieved bronze accreditation. The University Hospital of Wales in Cardiff has achieved pledge status and is working towards the bronze accreditation. Obviously, this is a staged improvement programme. You asked earlier about the possibility—and I hope that this will happen, indeed—that we will be seeing units progressing to gold and platinum status as well. That has to be our ambition, because our babies deserve nothing less than excellence in this. So, yes, I will absolutely be pushing to make sure—. Obviously, this is a matter that health boards will be monitoring, but anything that we can do nationally to be making sure that excellence is pushed for at all costs, then, yes, of course that is something that we will be very keen to look into. You mentioned the situation across the UK and that there are other places across the UK where gold and platinum have been achieved. Of course, this is a UK-wide programme. It has developed at different rates across nations, and the flip side of it, I suppose, is the fact that all neonatal units in Wales being engaged with the programme puts us, in some ways, in a better position than other nations. But we cannot be complacent about that at all. We have to make sure that these units progress through that journey. And when a unit has had that accreditation, that doesn't mean that accreditation has to stay; they have to be continually reassessed to make sure that the improvements are continuous and that they are consistent for families. You asked as well about keeping families together, and absolutely that is really important. I'll just share some of the practical examples of how units that have achieved the bronze accreditation and are moving further through the charter can do this. There are wards and units that have made it easier for parents to spend time with their baby with more flexible visiting arrangements, but some wards have actually introduced reclining chairs in the wards so that parents can stay as well. Absolutely, I'm really interested in the points that you made about accommodation, making that easier as well, and signposting to psychological support. All of these different components are going to be so vitally important. You said in closing that this is only going to be effective if families know that it exists. Absolutely, because what is the point of having something that is available if it doesn't benefit the families and the parents that need it? So, we need to be making certain, and this needs to be constantly monitored to make sure that this isn't just something that is signposted, but that people know it, it's on a Post-it. It's like the Call for Concern statement that I made a couple of weeks ago now, and those two elements are going to be working together really closely too. We have to be making sure that these environments are supportive, welcoming and lead to better care, so thank you so much. Diolch, Catherine. Croeso i'ch rôl. Mae'r gwaith sy'n cael ei wneud mewn unedau newyddenedigol ledled Cymru yn wir, wel, yn newid bywydau yn llwyr. Rwy'n credu y byddai'n beth da i ni i gyd oedi a myfyrio ar y gwaith rhyfeddol sy'n digwydd ledled Cymru ar hyn o bryd i achub bywydau babanod. Felly, diolch am dynnu sylw at hynny. Fel y dywedoch chi—cefais fy nharo gan eich ymadrodd—dyna yw eu holl fyd, yr uned honno, yn union. Mae angen i ni fod yn gwneud yn siŵr bod yr unedau hynny, yr amgylchedd y mae teuluoedd a rhieni ynddo, yn groesawgar, eu bod yn gyfforddus a bod teuluoedd yn teimlo nad yw'n rhwystr iddyn nhw fod yno, eu bod yn ganolog i'r holl beth. Bydd sut mae hyn yn cael ei gyflwyno mewn gwahanol unedau yn amrywio oherwydd, wrth gwrs, mae yna lawer o wahanol resymau pam y bydd ystyriaethau lleol. Ond, yn y bôn, mae'n ymwneud â gwneud yn siŵr bod rhieni a theuluoedd yn teimlo eu bod yn rhan o ofal, ac fe allaf i sôn am rai o'r enghreifftiau ymarferol o sut y gellir gwneud hynny. Fe wnaethoch chi ofyn i mi beth yn union yw'r sefyllfa gyda gwahanol unedau, ac rwy'n hapus i daflu goleuni ar y sefyllfa bresennol. Felly, mae pob un o'r naw uned newyddenedigol yng Nghymru bellach yn ymwneud â'r broses, fel y dywedais i. Ar hyn o bryd, mae Ysbyty Singleton ac Ysbyty Maelor Wrecsam wedi ennill achrediad arian. Mae Ysbyty Gwynedd, Ysbyty Glangwili, Ysbyty Tywysoges Cymru, Ysbyty'r Tywysog Siarl, Ysbyty Athrofaol y Faenor ac Ysbyty Glan Clwyd wedi ennill achrediad efydd. Mae Ysbyty Athrofaol Cymru yng Nghaerdydd wedi ennill statws addewid ac mae'n gweithio tuag at yr achrediad efydd. Yn amlwg, mae hon yn rhaglen wella fesul cam. Fe wnaethoch chi ofyn yn gynharach am y posibilrwydd—ac rwy'n gobeithio y bydd hyn yn digwydd, yn wir—y byddwn yn gweld unedau yn symud ymlaen i statws aur a phlatinwm hefyd. Dyna yw ein huchelgais, oherwydd mae ein babanod yn haeddu dim llai na rhagoriaeth yn hyn. Felly, byddaf, byddaf yn ddigamsyniol yn gwthio i wneud yn siŵr—. Yn amlwg, mae hwn yn fater y bydd byrddau iechyd yn cadw golwg arno, ond unrhyw beth y gallwn ni ei wneud yn genedlaethol i wneud yn siŵr yr anelir at ragoriaeth ym mhob achos, yna, ydy, wrth gwrs mae hynny'n rhywbeth y byddwn yn awyddus iawn i edrych arno. Fe wnaethoch chi sôn am y sefyllfa ar draws y Deyrnas Unedig a bod yna leoedd eraill ar draws y Deyrnas Unedig lle mae dyfarniad aur a phlatinwm wedi cael eu cyflawni. Wrth gwrs, mae hon yn rhaglen ledled y Deyrnas Unedig. Mae wedi datblygu ar gyfraddau gwahanol ar draws cenhedloedd, ac ochr arall y geiniog, mae'n debyg, yw'r ffaith bod pob uned newyddenedigol yng Nghymru sy'n ymwneud â'r rhaglen yn ein rhoi ni, mewn rhai ffyrdd, mewn sefyllfa well na chenhedloedd eraill. Ond ni allwn ni fod yn hunanfodlon am hynny o gwbl. Mae'n rhaid i ni wneud yn siŵr bod yr unedau hyn yn symud ymlaen trwy'r daith honno. A phan fydd uned wedi cael yr achrediad hwnnw, nid yw hynny'n golygu bod yn rhaid i achrediad aros; mae'n rhaid eu hailasesu'n barhaus i wneud yn siŵr bod y gwelliannau yn barhaus a'u bod yn gyson i deuluoedd. Fe wnaethoch chi ofyn hefyd am gadw teuluoedd gyda'i gilydd, ac mae hynny'n hollol bwysig iawn. Byddaf yn rhannu rhai o'r enghreifftiau ymarferol o sut y gall unedau sydd wedi cyflawni'r achrediad efydd ac sy'n symud ymhellach trwy'r siarter wneud hyn. Mae yna wardiau ac unedau sydd wedi ei gwneud hi'n haws i rieni dreulio amser gyda'u babi gyda threfniadau ymweld mwy hyblyg, ond mae rhai wardiau wedi cyflwyno cadeiriau gorwedd yn y wardiau fel y gall rhieni aros hefyd. Heb amheuaeth, mae gen i ddiddordeb mawr yn y pwyntiau a wnaethoch chi am lety, gwneud hynny'n haws hefyd, a chyfeirio at gymorth seicolegol. Mae'r holl elfennau gwahanol hyn yn mynd i fod mor hanfodol bwysig. Fe ddywedoch chi wrth gloi mai dim ond os yw teuluoedd yn gwybod ei fod yn bodoli y bydd hyn yn effeithiol. Yn hollol, oherwydd pa ddiben yw hi i rywbeth fod ar gael os nad yw o fudd i'r teuluoedd a'r rhieni sydd ei angen? Felly, mae angen i ni fod yn siŵr, ac mae angen cadw golwg gyson ar hyn i wneud yn siŵr nad yw hyn yn rhywbeth sy'n ddim byd ond testun cyfeirio, ond bod pobl yn gwybod amdano, ei fod ar nodyn gludiog fel petai. Mae'n debyg i'r datganiad Galwad am Bryder a wnes i ychydig wythnosau yn ôl nawr, a bydd y ddwy elfen hynny'n gweithio'n agos iawn gyda'i gilydd hefyd. Mae'n rhaid i ni fod yn gwneud yn siŵr bod y mannau hyn yn gefnogol, yn groesawgar ac yn arwain at well gofal, felly diolch yn fawr. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773029 244 En 2026-09-29T16:45:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=11702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=11702&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773033 245 En 2026-09-29T16:45:23 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=11725&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=11725&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 5038 5038 Jayne Bryant AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5038 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5038 Bryant, Jayne I'd like to thank the Deputy Minister for her statement today. I know that this is something that she cares very much about. The admission of a baby to a neonatal unit is unbearably difficult and a concerning time for any family. The specialist care provided in these units helps to ensure that babies have the best possible chance of survival and quality of life, yet parents often have to put their lives on hold during this time, impacting their income, well-being and other children in their family. The charity Bliss supports parents during this time and champions the rights of premature and sick babies.  The Bliss Wales programme was introduced with funding from the Welsh Labour Government in 2025, and I'm really glad to hear that the Deputy Minister acknowledges the important role that this has played in improving family-centred neonatal care across Wales. It's good to see that progress has been made towards the Bliss baby charter since 2025, and it's evident that funding for the whole Bliss Wales programme is now required beyond March next year. So, Deputy Minister, you state today that funding has been secured to continue the programme through this financial year, but we know that that's only a matter of months. Parents and health professionals want to know whether the Plaid Cymru Government will fund the Bliss Wales programme after March next year.  Whilst positive steps have been made with the Bliss baby charter, you've outlined today that the work is not complete, and my understanding is that neonatal units at the Grange and University Hospital of Wales are both at the pledge of improvement—that's the initial stage for the Bliss baby charter—and they need support to progress. Meanwhile, the other seven neonatal units, which you've mentioned, in Wales need to be able to take action to achieve the higher levels of accreditation. So, I'd be interested to know what is being doing to share that learning about the baby charter between those neonatal units to encourage the development of best practice. Tackling health inequalities is an important aspect of this work to ensure parity in the care received by babies and families in every neonatal unit across Wales. One particular disparity faced by families has already been mentioned, and that's overnight accommodation. Parents, of course, should be able to stay with their babies at all times of day and night, but accommodation is not routinely provided. So, I'd like to know what the Welsh Government is doing to ensure that there is suitable overnight accommodation available for parents, wherever they live. I'd also like to mention the early conversations pilot. This is separate from the Bliss baby charter, but both are part of the Bliss Wales programme. Implementation of the early conversations pilot is under way at all three neonatal units in north Wales, with further units in the south joining the pilot for its second phase. Again, funding is required to ensure parity across Wales for babies and families. I'm glad to hear you refer to the 'The path to safer beginnings in Wales' report again in the Siambr today. That report was commissioned by the previous Welsh Labour Government, and the voices and experiences of women and families were at the centre of that assessment. So, Deputy Minister, can you give an indication of when the recommendations of the 'The path to safer beginnings in Wales' report will be fully implemented and when can we expect more clarity around delivery timelines and transparent reporting? You'll also be aware, Deputy Minister, that the 'The path to safer beginnings in Wales' report highlighted the dedication and professionalism of the workforce in maternity services across Wales. And I know that you are also aware that the Royal College of Midwives is among those who have identified workforce capacity as the most pressing challenge currently facing maternity services in Wales. So, can the Deputy Minister provide reassurance that targeted investment in midwifery staffing, as well as improvements in workforce planning and retention, are a priority for this Government? It would also be good to know what discussions she has had with the Cabinet Minister for Health about the current situation facing midwifery graduates since the Senedd returned from recess. Babies in neonatal units require care from a multidisciplinary team of healthcare professionals. We also know that access to perinatal mental health and parent-infant services are vital. So, finally, will the Deputy Minister confirm today the delivery and full funding of the strategic perinatal workforce plan to ensure safe staffing levels across Wales? Diolch. Fe hoffwn i ddiolch i'r Dirprwy Weinidog am ei datganiad heddiw. Rwy'n gwybod bod hyn yn rhywbeth y mae hi'n poeni llawer amdano. Mae derbyn babi i uned newyddenedigol yn annioddefol o anodd ac yn amser pryderus i unrhyw deulu. Mae'r gofal arbenigol a ddarperir yn yr unedau hyn yn helpu i sicrhau bod babanod yn cael y cyfle gorau posibl o oroesi ac ansawdd bywyd, ond mae rhieni yn aml yn gorfod gohirio eu bywydau yn ystod y cyfnod hwn, gan effeithio ar eu hincwm, eu lles a phlant eraill yn eu teulu. Mae'r elusen Bliss yn cefnogi rhieni yn ystod y cyfnod hwn ac yn hyrwyddo hawliau babanod cynamserol a sâl. Cyflwynwyd rhaglen Bliss Wales gyda chyllid gan Lywodraeth Lafur Cymru yn 2025, ac rwy'n falch iawn o glywed bod y Dirprwy Weinidog yn cydnabod y rôl bwysig y mae hyn wedi'i chwarae wrth wella gofal newyddenedigol teuluol ledled Cymru. Mae'n dda gweld bod cynnydd wedi'i wneud tuag at gyflawni amcanion siarter babanod Bliss ers 2025, ac mae'n amlwg bod angen cyllid ar gyfer rhaglen gyfan Bliss Wales y tu hwnt i fis Mawrth y flwyddyn nesaf. Felly, Ddirprwy Weinidog, rydych chi'n dweud heddiw bod cyllid wedi'i sicrhau i barhau â'r rhaglen drwy'r flwyddyn ariannol hon, ond rydym ni'n gwybod mai dim ond mater o fisoedd yw hynny. Mae rhieni a gweithwyr iechyd proffesiynol eisiau gwybod a fydd Llywodraeth Plaid Cymru yn ariannu rhaglen Bliss Wales ar ôl mis Mawrth y flwyddyn nesaf. Er bod camau cadarnhaol wedi'u gwneud gyda siarter babanod Bliss, rydych chi wedi amlinellu heddiw nad yw'r gwaith wedi'i gwblhau, a fy nealltwriaeth i yw bod unedau newyddenedigol yn Ysbyty'r Faenor ac Ysbyty Athrofaol Cymru ill dau ar y statws addewid o wella—dyna'r cam cychwynnol ar gyfer siarter babanod Bliss—ac mae angen cymorth arnyn nhw i symud ymlaen. Yn y cyfamser, mae angen i'r saith uned newyddenedigol arall, rydych chi wedi sôn amdanyn nhw, yng Nghymru allu cymryd camau i gyflawni'r lefelau uwch o achrediad. Felly, byddai gen i ddiddordeb gwybod beth sy'n cael ei wneud i rannu'r dysgu hwnnw am y siarter babanod rhwng yr unedau newyddenedigol hynny i annog datblygu arferion da. Mae mynd i'r afael ag anghydraddoldebau iechyd yn agwedd bwysig ar y gwaith hwn i sicrhau cydraddoldeb yn y gofal a dderbynnir gan fabanod a theuluoedd ym mhob uned newyddenedigol ledled Cymru. Mae un gwahaniaeth penodol sy'n wynebu teuluoedd eisoes wedi'i grybwyll, a hynny yw llety dros nos. Dylai rhieni, wrth gwrs, allu aros gyda'u babanod bob amser o'r dydd a'r nos, ond nid yw llety yn cael ei ddarparu yn rheolaidd. Felly, fe hoffwn i wybod beth mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i sicrhau bod llety dros nos addas ar gael i rieni, ble bynnag maen nhw'n byw. Fe hoffwn i hefyd sôn am y cynllun peilot sgyrsiau cynnar. Mae hyn ar wahân i'r siarter babanod Bliss, ond mae'r ddau yn rhan o raglen Bliss Wales. Mae gweithredu'r cynllun peilot sgyrsiau cynnar ar y gweill ym mhob un o'r tair uned newyddenedigol yng ngogledd Cymru, gydag unedau pellach yn y de yn ymuno â'r cynllun peilot ar gyfer ei ail gam. Unwaith eto, mae angen cyllid i sicrhau cydraddoldeb ledled Cymru i fabanod a theuluoedd. Rwy'n falch o'ch clywed yn cyfeirio at yr adroddiad 'Y llwybr tuag at ddechrau mwy diogel yng Nghymru' eto yn y Siambr heddiw. Comisiynwyd yr adroddiad hwnnw gan Lywodraeth Lafur flaenorol Cymru, ac roedd lleisiau a phrofiadau menywod a theuluoedd wrth wraidd yr asesiad hwnnw. Felly, Ddirprwy Weinidog, allwch chi awgrymu pryd y bydd argymhellion yr adroddiad 'Y llwybr tuag at ddechrau mwy diogel yng Nghymru' yn cael eu gweithredu'n llawn a phryd y gallwn ni ddisgwyl mwy o eglurder ynghylch amserlenni cyflawni ac adrodd tryloyw? Byddwch hefyd yn ymwybodol, Ddirprwy Weinidog, fod yr adroddiad 'Y llwybr tuag at ddechrau mwy diogel yng Nghymru' yn tynnu sylw at ymroddiad a phroffesiynoldeb y gweithlu mewn gwasanaethau mamolaeth ledled Cymru. Ac rwy'n gwybod eich bod hefyd yn ymwybodol bod Coleg Brenhinol y Bydwragedd ymhlith y rhai sydd wedi nodi mai capasiti'r gweithlu yw'r her fwyaf dybryd sy'n wynebu gwasanaethau mamolaeth yng Nghymru ar hyn o bryd. Felly, a all y Dirprwy Weinidog roi sicrwydd bod buddsoddiad wedi'i dargedu mewn staffio bydwreigiaeth, yn ogystal â gwelliannau mewn cynllunio a chadw'r gweithlu, yn flaenoriaeth i'r Llywodraeth hon? Byddai hefyd yn dda gwybod pa drafodaethau mae hi wedi'u cael gyda Gweinidog Iechyd y Cabinet am y sefyllfa bresennol sy'n wynebu graddedigion bydwreigiaeth ers i'r Senedd ddychwelyd o'r toriad. Mae angen gofal ar fabanod mewn unedau newyddenedigol gan dîm amlddisgyblaethol o weithwyr gofal iechyd proffesiynol. Rydym ni hefyd yn gwybod bod mynediad at iechyd meddwl amenedigol a gwasanaethau rhieni-babanod yn hanfodol. Felly, yn olaf, a wnaiff y Dirprwy Weinidog gadarnhau heddiw gyflawni'r cynllun gweithlu amenedigol strategol a'i ariannu'n llawn i sicrhau lefelau staffio diogel ledled Cymru? Diolch. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773035 246 En 2026-09-29T16:50:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=12002&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=12002&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773037 247 En 2026-09-29T16:50:27 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=12029&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=12029&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch, Jayne, for those questions. I know this is something really close to your heart, as well. Indeed, as you say, and it is right to put that on the record again, the work that was undertaken by the previous Government on this was foundationally important here, and I'm really proud to be continuing with that work. I think it was an incredibly valuable foundation that was laid there. Of course, we want to go further than that. You asked, firstly, about funding. Now, as I've set out, for the second year, there is £52,000 that's been provided to support the implementation of Bliss in health boards. In terms of future funding, that is being considered as part of the broader maternity, neonatal programme planning and spending decisions, and this is clearly doing a lot of really good work, so I would be very open-minded to that, indeed. And I think we as a Government would be very open-minded to it, because we are committed to supporting improvements in maternity and neonatal services. So, that is something that we're keeping under very close review. In terms of what you had asked about different units and making sure that they're being supported to go further with the accreditation journey, that is something that absolutely has to be happening, because accreditation on its own is a milestone, but it's not an end point. And we need to make sure that it's a staged improvement programme, as I've said, and that's something that our NHS partners are going to be working really closely with different units, with different health boards on, to support that. It's something I'm going to be keeping a really close eye on as well. In terms of accommodation, as Catherine raised as well, already, I want to be making sure that any family, regardless of their circumstances, will be able to be involved in their baby's care. So, however we can be encouraging there to be initiatives to make sure that accommodation is part of this, of course it's something I'd be really interested in being involved in. And I would implore Members, if you are aware of circumstances where that has become a barrier, please write to me about it, because I think we need to see where—. Fundamental to Bliss is seeing where the gaps are, so it's about what can be done in the units themselves, but it's also about wider provision. So, please write to me if you see that there are gaps like that that are emerging. Thank you, as well, for talking about the early conversations pilots—something that I know, again, is really close to your heart. As I've confirmed before, we will be implementing 'The path to safer beginnings in Wales' report's recommendations in full and that will be over a period of time. Obviously, there are some that will have to be done at a much greater pace because of their urgency, but each of those recommendations are going to be implemented in full. You asked about the situation with midwifery, and I really recognise the significant workforce pressures that are being experienced across midwifery, maternity, neonatal and wider children's services. This is something that the Cabinet Minister and I, each of us, are really concerned about, and it is weighing heavily on us. We are encouraging health boards to maximise all opportunities, because, of course, we expect health boards to take all reasonable steps to maintain safe standards, to support staff, to ensure that workforce planning arrangements respond to current and future service needs. It's something that we are keeping under really close review. Finally, thank you for raising perinatal mental health. It's something that was very, very close to the heart of my predecessor in this role, Steffan Lewis. Again, if you or other Members are—. It's something I'm really passionate about, making sure that the support is there for mothers across Wales, so if you are noticing any gaps in provision, please write to me so that we can arrange— .  And I make that offer, please, to Members across the Chamber, because it's something that we have to get right. Diolch, Jayne. Diolch, Jayne, am y cwestiynau hynny. Rwy'n gwybod bod hyn yn rhywbeth sy'n agos iawn at eich calon chi hefyd. Yn wir, fel y dywedwch chi, ac mae'n iawn rhoi hynny ar y cofnod eto, roedd y gwaith a wnaed gan y Llywodraeth flaenorol ar hyn yn sylfaenol bwysig yma, ac rwy'n falch iawn o fod yn parhau â'r gwaith hwnnw. Rwy'n credu ei fod yn sylfaen hynod werthfawr a osodwyd yn y fan yna. Wrth gwrs, rydym ni eisiau mynd ymhellach na hynny. Fe wnaethoch chi ofyn, yn gyntaf, am gyllid. Nawr, fel yr wyf wedi nodi, am yr ail flwyddyn, mae £52,000 wedi'i ddarparu i gefnogi'r gwaith o weithredu Bliss mewn byrddau iechyd. O ran cyllid yn y dyfodol, mae hynny'n cael ei ystyried fel rhan o'r penderfyniadau ehangach ar gynllunio rhaglenni mamolaeth, cynllunio a gwariant newyddenedigol, ac mae hyn yn amlwg yn gwneud llawer o waith da iawn, felly byddwn yn agored iawn i hynny, yn wir. Ac rwy'n credu y byddwn ni fel Llywodraeth yn agored iawn iddo, oherwydd rydym ni wedi ymrwymo i gefnogi gwelliannau mewn gwasanaethau mamolaeth a newyddenedigol. Felly, mae hynny'n rhywbeth rydym ni'n ei gadw dan adolygiad agos iawn. O ran yr hyn roeddech chi wedi'i ofyn am wahanol unedau a gwneud yn siŵr eu bod yn cael eu cefnogi i fynd ymhellach gyda'r daith achredu, mae hynny'n rhywbeth y mae'n rhaid digwydd heb os nac oni bai, oherwydd mae achredu ar ei ben ei hun yn garreg filltir, ond nid yw'n bwynt terfynol. Ac mae angen i ni wneud yn siŵr ei bod yn rhaglen wella fesul cam, fel rydw i wedi dweud, ac mae hynny'n rhywbeth y bydd ein partneriaid yn y Gwasanaeth Iechyd yn gweithio'n agos iawn gyda gwahanol unedau, gyda gwahanol fyrddau iechyd arno, i gefnogi hynny. Mae'n rhywbeth rydw i'n mynd i gadw llygad agos iawn arno hefyd. O ran llety, fel y crybwyllodd Catherine hefyd, eisoes, mae arnaf i eisiau gwneud yn siŵr y bydd unrhyw deulu, waeth beth fo'u hamgylchiadau, yn gallu bod yn rhan o ofal eu babi. Felly, fodd bynnag, fe allwn ni fod yn annog mentrau i wneud yn siŵr bod llety yn rhan o hyn, wrth gwrs mae'n rhywbeth y byddai gen i ddiddordeb mawr bod yn rhan ohono. A byddwn yn erfyn ar Aelodau, os ydych chi'n ymwybodol o amgylchiadau lle mae hynny wedi dod yn rhwystr, ysgrifennwch ataf i amdano, oherwydd rwy'n credu bod angen i ni weld ble—. Rhan sylfaenol o Bliss yw gweld ble mae'r bylchau, felly mae'n ymwneud â'r hyn y gellir ei wneud yn yr unedau eu hunain, ond mae hefyd yn ymwneud â darpariaeth ehangach. Felly, ysgrifennwch ataf os ydych chi'n gweld bod bylchau fel yna sy'n dod i'r amlwg. Diolch, hefyd, am siarad am y cynlluniau peilot sgyrsiau cynnar—rhywbeth rwy'n gwybod, unwaith eto, sy'n agos iawn at eich calon. Fel yr wyf wedi cadarnhau o'r blaen, byddwn yn gweithredu'n llawn argymhellion yr adroddiad 'Y llwybr tuag at ddechrau mwy diogel yng Nghymru' a bydd hynny dros gyfnod o amser. Yn amlwg, mae yna rai y bydd yn rhaid eu gwneud ar gyflymder llawer mwy oherwydd eu brys, ond caiff pob un o'r argymhellion hynny eu gweithredu'n llawn. Fe wnaethoch chi ofyn am y sefyllfa gyda bydwreigiaeth, ac rwy'n cydnabod yn fawr y pwysau sylweddol ar y gweithlu ym meysydd bydwreigiaeth, mamolaeth, gofal newyddenedigol a gwasanaethau plant ehangach. Mae hyn yn rhywbeth y mae'r Gweinidog Cabinet a minnau, pob un ohonom ni, yn bryderus iawn amdano, ac mae'n pwyso'n drwm arnom ni. Rydym ni'n annog byrddau iechyd i wneud y mwyaf o'r holl gyfleoedd, oherwydd, wrth gwrs, rydym ni'n disgwyl i fyrddau iechyd gymryd pob cam rhesymol i gynnal safonau diogel, i gefnogi staff, i sicrhau bod trefniadau cynllunio'r gweithlu yn ymateb i anghenion gwasanaeth nawr ac yn y dyfodol. Mae'n rhywbeth rydym ni'n ei gadw dan adolygiad agos iawn. Yn olaf, diolch am godi iechyd meddwl amenedigol. Mae'n rhywbeth a oedd yn agos iawn, iawn at galon fy rhagflaenydd yn y rôl hon, Steffan Lewis. Unwaith eto, os ydych chi neu Aelodau eraill yn—. Mae'n rhywbeth rydw i'n angerddol iawn amdano, gwneud yn siŵr bod y gefnogaeth yno i famau ledled Cymru, felly os ydych chi'n sylwi ar unrhyw fylchau yn y ddarpariaeth, ysgrifennwch ataf i er mwyn i ni allu trefnu— . Ac rwy'n gwneud y cynnig hwnnw, os gwelwch yn dda, i Aelodau ar draws y Siambr, oherwydd mae'n rhywbeth y mae'n rhaid i ni ei wneud yn iawn. Diolch, Jayne. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773048 248 En 2026-09-29T16:54:49 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=12291&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=12291&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 336 336 Natasha Asghar AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=336 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=336 Asghar, Natasha Can I thank the Deputy Minister for this afternoon's statement on what is an incredibly emotive area? I welcome this statement, as we haven't really received an update on the Bliss baby charter since it was introduced in September last year. To be clear, my Welsh Conservative colleagues and I support the charter and its aims of improving outcomes for the most vulnerable babies all across Wales. I cannot even begin to imagine what it must be like for families having to navigate life with a premature or seriously ill baby. It must be incredibly frightening and difficult for so many, and so any action being taken to improve neonatal care in Wales will have our unwavering support. Parents should be treated as partners in their baby's care, properly informed and supported, and able to spend as much time with their baby as circumstances allow. The previous Welsh Government invested £100,000 in ensuring all neonatal units in Wales are working towards the bronze level of the Bliss baby charter, and I'm pleased to hear, as per your statement, that all units have either reached or are about to, hopefully, reach bronze, with some excelling further already. Following Jayne Bryant's question about funding, I'd like to know by what date and time will funding support from this Government be put in place to help this progress further. Deputy Minister, as we heard earlier, this year, 'The path to safer beginnings in Wales' assessment of maternity and neonatal services was published. That piece of work identified a number of issues and challenges, including poor co-ordination between units regarding cot and maternity bed availability, uncertainty around neonatal cot configuration and even provision of transitional care and delays in transport arrangements. You confirmed that this Government would implement the assessment's recommendations, but can you please elaborate on what steps this Plaid Government has already taken in this area to date? In particular, I would be keen to hear more about the Government's plans to implement a national maternity bed and neonatal cot finder, and when families will be able to access it. The charity Bliss carried out a survey of neonatal units across Wales that found that 85 per cent of babies could not have even one parent stay in a room with them overnight. This was due to a lack of appropriate accommodation and the condition of some estates. This will have a hugely detrimental impact on this Government's ambition to deliver a more family-centred approach. So, Deputy Minister, how is this Government going to be addressing this moving forward? Families and premature children also need support long after they have left the neonatal unit. Parents of children admitted to neonatal care are more than likely to experience mental health needs, yet less than a third of parents told the charity The Smallest Things that they received formal emotional support after having left the unit. Also, just one in five parents agree that their GP understands their or their baby's needs, and a little over a third felt that their health visitors understood their and their baby's needs. Parents cite the lack of understanding and joined-up support between health and education. So, I'd like to know what action the Welsh Government is taking to ensure children born prematurely receive joined-up support following discharge from neonatal care, including appropriate sharing of their neonatal history between health visiting, early years and education services. How will they ensure professionals across these services understand the potential impact premature birth can have on learning and development, and are ready to identify and meet those needs? Deputy Minister, parents should be at the heart of neonatal care, and I sincerely hope with every ounce of my being that this Welsh Government gets this important piece of work right. Thank you. A gaf i ddiolch i'r Dirprwy Weinidog am y datganiad y prynhawn yma ar yr hyn sy'n faes hynod emosiynol? Rwy'n croesawu'r datganiad hwn, gan nad ydym ni wedi derbyn diweddariad ar y siarter babanod Bliss ers ei chyflwyno ym mis Medi y llynedd. I fod yn glir, mae fy nghyd-aelodau yn y Ceidwadwyr Cymreig a minnau yn cefnogi'r siarter a'i nodau o wella canlyniadau i'r babanod mwyaf agored i niwed ledled Cymru. Ni allaf hyd yn oed ddechrau dychmygu sut beth yw hi i deuluoedd sy'n gorfod byw gyda babi cynamserol neu ddifrifol wael. Mae'n rhaid ei fod yn hynod frawychus ac anodd i gymaint o bobl, ac felly bydd unrhyw beth a wneir i wella gofal newyddenedigol yng Nghymru yn cael ein cefnogaeth ddiwyro. Dylai rhieni gael eu trin fel partneriaid yng ngofal eu babi, cael eu hysbysu a'u cefnogi'n briodol, a gallu treulio cymaint o amser gyda'u babi ag y mae amgylchiadau'n caniatáu. Buddsoddodd Llywodraeth flaenorol Cymru  £100,000 i sicrhau bod yr holl unedau newyddenedigol yng Nghymru yn gweithio tuag at lefel efydd siarter babanod Bliss, ac rwy'n falch o glywed, yn unol â'ch datganiad, bod pob uned naill ai wedi cyrraedd neu ar fin cyrraedd efydd, gobeithio, gyda rhai yn rhagori ymhellach eisoes. Yn dilyn cwestiwn Jayne Bryant am gyllid, fe hoffwn i wybod erbyn pa ddyddiad ac amser y bydd cymorth ariannol gan y Llywodraeth hon yn cael ei roi ar waith i helpu'r cynnydd hwn ymhellach. Ddirprwy Weinidog, fel y clywsom ni'n gynharach, eleni fe gyhoeddwyd 'Y llwybr tuag at ddechrau mwy diogel yng Nghymru', sef asesiad o wasanaethau mamolaeth a newyddenedigol. Nododd y darn hwnnw nifer o faterion a heriau, gan gynnwys cydlynu gwael rhwng unedau ynghylch argaeledd cotiau a gwelyau mamolaeth, ansicrwydd ynghylch trefniant cotiau newyddenedigol a hyd yn oed darparu gofal trosiannol ac oedi mewn trefniadau trafnidiaeth. Fe wnaethoch chi gadarnhau y byddai'r Llywodraeth hon yn gweithredu argymhellion yr asesiad, ond a allwch chi ymhelaethu ar ba gamau y mae'r Llywodraeth Plaid Cymru hon eisoes wedi'u cymryd yn y maes hwn hyd yn hyn? Yn benodol, byddwn yn awyddus i glywed mwy am gynlluniau'r Llywodraeth i roi adnodd cenedlaethol ar waith i ddarganfod gwelyau mamolaeth a chotiau newyddenedigol, a phryd y bydd teuluoedd yn gallu cael mynediad iddo. Cynhaliodd yr elusen Bliss arolwg o unedau newyddenedigol ledled Cymru a ganfu na allai 85 y cant o fabanod gael hyd yn oed un rhiant yn aros mewn ystafell gyda nhw dros nos. Roedd hyn oherwydd diffyg llety priodol a chyflwr rhai ystadau. Bydd hyn yn cael effaith niweidiol iawn ar uchelgais y Llywodraeth hon i gyflwyno dull sy'n canolbwyntio ar y teulu. Felly, Ddirprwy Weinidog, sut fydd y Llywodraeth hon yn mynd i'r afael â hyn wrth symud ymlaen? Mae teuluoedd a phlant cynamserol hefyd angen cymorth ymhell ar ôl iddyn nhw adael yr uned newyddenedigol. Mae rhieni plant sy'n cael eu derbyn i ofal newyddenedigol yn fwy na thebygol o brofi anghenion iechyd meddwl, ond dywedodd llai na thraean o rieni wrth yr elusen The Smallest Things eu bod wedi derbyn cefnogaeth emosiynol ffurfiol ar ôl gadael yr uned. Hefyd, dim ond un o bob pump o rieni sy'n cytuno bod eu meddyg teulu yn deall anghenion eu babi, ac ychydig dros draean sy'n teimlo bod eu hymwelwyr iechyd yn deall eu hanghenion nhw a'u babi. Mae rhieni yn nodi'r diffyg dealltwriaeth a chefnogaeth gydweithredol rhwng iechyd ac addysg. Felly, fe hoffwn i wybod pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau bod plant sy'n cael eu geni'n gynamserol yn derbyn cymorth ar y cyd ar ôl eu rhyddhau o ofal newyddenedigol, gan gynnwys rhannu eu hanes newyddenedigol yn briodol rhwng y gwasanaethau addysg, ymweliadau iechyd a blynyddoedd cynnar. Sut y byddant yn sicrhau bod gweithwyr proffesiynol ar draws y gwasanaethau hyn yn deall yr effaith bosibl genedigaeth gynamserol ar ddysgu a datblygiad, ac yn barod i adnabod a diwallu'r anghenion hynny? Ddirprwy Weinidog, dylai rhieni fod wrth wraidd gofal newyddenedigol, ac rwy'n gobeithio yn ddiffuant o waelod fy nghalon y bydd y Llywodraeth hon sydd gan Gymru yn gweithredu'n briodol ar y darn pwysig hwn o waith. Diolch. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773036 249 En 2026-09-29T16:55:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=12302&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=12302&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773047 250 En 2026-09-29T16:57:58 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=12480&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=12480&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch, Natasha, and as you said at the start, it is an emotive area, and I really welcome the fact that there is cross-party support for the principles here. Of course, in terms of how it is rolled out in terms of how the accreditation progresses, all of you in the Chamber will want to be as fervently as me checking to see that that continues to progress, because this is something, as I say, we can't afford not to get right. That was an awkwardly phrased sentence, but this is something that is so important. As you said earlier too, I can't begin to imagine what it is like. There will be people in this Chamber and there will be people watching who have been through this. It is incumbent on all of us to make sure to take every action so that some of the most difficult moments in a person's life, in a parent's life, will be filled with compassion, with love, with support, with practical actions. There's nothing that can make that magically better, but each of the—. I'll go through again some of the steps that hospitals can take in supporting skin-to-skin care, which is sometimes known as kangaroo care—I love that—it can help support bonding, improving parental confidence, contribute positively to a baby's development. It's making sure that there's support there for feeding, for comfort care, for routine care, so that when the transition happens and when a baby is able to go home, the parents can feel supported and can feel more ready and more confident that they will know what steps they need to take every day to take care of their precious baby. In terms of communication, regular updates, you had raised again about accommodation. There's a reason why the same themes are coming up time and again. These are the things that are most vitally important to parents across Wales. We cannot afford to have a situation where families are facing these additional barriers. So, again, please, I would ask Members: when you come across examples, if there are examples of where this is not working well, please tell me, so that we can see what else can be done with this. You asked as well about future funding. Again, it is committed for this financial year. My colleague the finance Minister is in her place. I will not incur her wrath by speculating about future budgets, but it is something that we want to take—. We need, of course, to see how this works—[Interruption.] Yes, I name-checked you there. We need to make sure that we see how this roll-out keeps progressing. Again, there will be variations in different localities. I want to empower these units to be able to keep going on this journey on their own. We need to make sure— Diolch, Natasha, ac fel y dywedoch chi ar y dechrau, mae'n faes emosiynol, ac rwy'n croesawu'n fawr y ffaith bod cefnogaeth drawsbleidiol i'r egwyddorion yma. Wrth gwrs, o ran sut mae'n cael ei gyflwyno o ran sut mae'r achrediad yn mynd rhagddo, bydd pob un ohonoch chi yn y Siambr eisiau bod mor frwd â fi yn gwirio i weld bod hynny'n parhau i symud ymlaen, oherwydd mae hyn yn rhywbeth, fel y dywedaf, na allwn ni fforddio i beidio â'i chael yn iawn. Roedd hynny'n frawddeg lletchwith, ond mae hyn yn rhywbeth sydd mor bwysig. Fel y dywedoch chi'n gynharach hefyd, allaf i ddim dechrau dychmygu sut beth ydyw. Bydd pobl yn y Siambr hon a bydd pobl yn gwylio sydd wedi bod trwy hyn. Mae'n ddyletswydd ar bob un ohonom ni i wneud yn siŵr ein bod yn cymryd pob cam fel y bydd rhai o'r eiliadau anoddaf ym mywyd person, ym mywyd rhiant, yn cael eu llenwi â thosturi, gyda chariad, gyda chefnogaeth, gyda gweithredoedd ymarferol. Nid oes unrhyw beth sy'n gallu gwneud hynny'n well fel ffon hud, ond mae pob un o'r—. Byddaf yn mynd trwy rai o'r camau y gall ysbytai eu cymryd i gefnogi gofal cysylltiad croen â chroen, a elwir weithiau yn ofal cangarŵ—rwy'n gwirioni ar hynny—gall helpu i gefnogi meithrin cyswllt, gwella hyder rhieni, cyfrannu'n gadarnhaol at ddatblygiad babi. Mae'n gwneud yn siŵr bod cefnogaeth yno ar gyfer bwydo, ar gyfer gofal cysur, ar gyfer gofal arferol, fel pan fydd y pontio yn digwydd a phan fydd babi yn gallu mynd adref, gall y rhieni deimlo eu bod yn cael eu cefnogi ac fe allan nhw deimlo'n fwy parod ac yn fwy hyderus y byddan nhw'n gwybod beth mae angen iddyn nhw ei wneud bob dydd i ofalu am eu babi gwerthfawr. O ran cyfathrebu, diweddariadau rheolaidd, roeddech chi wedi crybwyll materion llety eto. Mae yna reswm pam fod yr un themâu yn codi dro ar ôl tro. Dyma'r pethau sydd fwyaf pwysig i rieni ledled Cymru. Allwn ni ddim fforddio bod â sefyllfa lle mae teuluoedd yn wynebu'r rhwystrau ychwanegol hyn. Felly, eto, os gwelwch yn dda, byddwn yn gofyn i'r Aelodau: pan fyddwch chi'n dod ar draws enghreifftiau, os oes enghreifftiau o ble nad yw hyn yn gweithio'n dda, dywedwch wrtha i, fel y gallwn ni weld beth arall y gellir ei wneud gyda hyn. Fe wnaethoch chi ofyn hefyd am gyllid yn y dyfodol. Unwaith eto, mae wedi ei ymrwymo ar gyfer y flwyddyn ariannol hon. Mae fy nghyd-Aelod y Gweinidog Cyllid yn ei sedd. Wnaf i ddim ennyn ei dicter trwy ddyfalu am gyllidebau yn y dyfodol, ond mae'n rhywbeth mae arnom ni eisiau ei gymryd—. Mae angen i ni, wrth gwrs, weld sut mae hyn yn gweithio—[Torri ar draws.] Do, fe wnes i eich enwi chi yn y fan yna. Mae angen i ni wneud yn siŵr ein bod yn gweld sut mae'r cyflwyno hwn yn parhau i symud ymlaen. Unwaith eto, bydd amrywiadau mewn gwahanol ardaloedd. Mae arnaf i eisiau grymuso'r unedau hyn i allu parhau ar y daith hon ar eu pennau eu hunain. Mae angen i ni wneud yn siŵr— 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773038 251 En 2026-09-29T17:00:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=12602&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=12602&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773052 252 Cy 2026-09-29T17:02:06 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=12728&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=12728&l=en 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773054 253 En 2026-09-29T17:02:07 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=12729&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=12729&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773040 254 Cy 2026-09-29T17:00:54 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=12656&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=12656&l=en 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth —eu bod nhw'n cael eu grymuso— —that they are empowered— 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773041 255 En 2026-09-29T17:00:56 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=12658&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=12658&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth —and that they have those tools at their disposal to be able to do this. But of course, if we see that there is a need for us to consider that further, of course that's something we'd be open to. I can't know exactly how this is going to roll out in the future, but it's something, of course, we're going to be keeping really closely in mind. In terms of the psychological support, that is really vitally important. I've lost my place. I don't know which were your points and which were Jayne's. But in terms of making sure that when parents leave the units there is specialist psychological care available for them, this will be true regardless of what has happened with their baby. It can be a deeply traumatic—I can only imagine—experience for parents to come close to losing a baby as well, so they will need that wraparound care, and there's fantastic work that is happening across Wales. It's something that we really need to make sure that we're getting right. Diolch. If I have inadvertently missed one of your questions, please could you write to me? I didn't mean to. [Interruption.] Okay. —a bod ganddyn nhw'r offer hynny ar gael i allu gwneud hyn. Ond wrth gwrs, os gwelwn ni fod angen i ni ystyried hynny ymhellach, wrth gwrs mae hynny'n rhywbeth y byddwn yn agored iddo. Ni allaf wybod yn union sut y cyflwynir hyn yn y dyfodol, ond mae'n rhywbeth, wrth gwrs, y byddwn ni'n cadw'n agos iawn mewn cof. O ran y gefnogaeth seicolegol, mae hynny'n hanfodol bwysig. Rydw i wedi colli fy lle. Nid wyf yn gwybod pa rai oedd eich pwyntiau a pha rai oedd rhai Jayne. Ond o ran gwneud yn siŵr bod gofal seicolegol arbenigol ar gael iddyn nhw pan fydd rhieni yn gadael yr unedau, bydd hyn yn wir waeth beth sydd wedi digwydd gyda'u babi. Gall fod yn brofiad trawmatig iawn i rieni ddod yn agos at golli babi hefyd, felly bydd angen y gofal cofleidiol hwnnw arnyn nhw, ac mae gwaith gwych sy'n digwydd ledled Cymru. Mae'n rhywbeth y mae wir angen i ni wneud yn siŵr ein bod ni'n ei gyflwyno'n briodol. Diolch. Os ydw i wedi colli un o'ch cwestiynau yn anfwriadol, allech chi ysgrifennu ataf i os gwelwch yn dda? Doeddwn i ddim yn bwriadu. [Torri ar draws.] Iawn. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773042 256 Cy 2026-09-29T17:02:14 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=12736&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=12736&l=en 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Weinidog, mae gen i naw Aelod sydd eisiau dod i mewn a chyfrannu, ac mae gen i wyth munud a hanner ar ôl. Felly, dwi'n gofyn am eich amynedd. Dwi eisiau trio cynnwys pawb, a dwi'n gofyn i'r Aelodau fod yn gryno os gwelwch yn dda. Minister, I have nine Members who want to contribute and I have eight and a half minutes remaining. So, I would ask for your patience. I want to try and include everyone and I ask Members to be succinct, please. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773057 257 Cy 2026-09-29T17:02:28 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=12750&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=12750&l=en 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Ocê, ac i fi fod yn gryno, dwi'n cymryd, hefyd. Okay, and for me to be succinct too, I would imagine. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773058 258 Cy 2026-09-29T17:02:30 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=12752&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=12752&l=en 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Fyddwn i ddim yn mynd mor bell â dweud wrth y Gweinidog i fod yn gryno. Sara Crowley. I wouldn't go as far as to tell the Minister that. Sara Crowley.  16264 7 2026-09-29T13:30:01 773043 259 En 2026-09-29T17:02:39 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=12761&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=12761&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 12150 12150 Sara Crowley AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12150 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12150 Crowley, Sara Diolch. Following on from psychological support, this question will be timely. Deputy Minister, I welcome the progress being made towards the Bliss baby charter, but family-centred neonatal care can only succeed if the specialist workforce is there to support families when they need it most. In my constituency of Pontypridd Cynon Merthyr, the experience of Chloe and her son Theo illustrates why this is so important. After Theo was admitted to neonatal intensive care in Merthyr Tydfil shortly after birth, Chloe spoke about the fear, anxiety and trauma that followed, and how those feelings stayed with her long after Theo came home. She has said that access to specialist psychological support could have helped her process that experience and lessen its lasting impact on her family. Bliss has found a 62 per cent shortfall in neonatal allied health professionals, psychology and pharmacy staffing across Wales, with the shortfall in psychology provision standing at 90 per cent, the second highest in the UK. Given that Cwm Taf Morgannwg health board currently has no neonatal psychologist provision in either Merthyr or Bridgend, what specific action is the Welsh Government taking to address these workforce gaps? Will you, Deputy Minister, commit to ensuring that psychological support is a central and properly funded part of delivering the Bliss baby charter in Wales? Diolch o galon. Diolch. Yn dilyn cefnogaeth seicolegol, bydd y cwestiwn hwn yn amserol. Ddirprwy Weinidog, rwy'n croesawu'r cynnydd sy'n cael ei wneud tuag at gyflawni siarter babanod Bliss, ond gall gofal newyddenedigol teuluol ddim ond gweithio os yw'r gweithlu arbenigol yno i gefnogi teuluoedd pan fydd angen hynny arnyn nhw fwyaf. Yn fy etholaeth i, Pontypridd Cynon Merthyr, mae profiad Chloe a'i mab Theo yn dangos pam mae hyn mor bwysig. Ar ôl i Theo gael ei dderbyn i ofal dwys newyddenedigol ym Merthyr Tudful yn fuan ar ôl ei eni, siaradodd Chloe am yr ofn, y pryder a'r trawma a ddilynodd, a sut y mae'r teimladau hynny wedi aros gyda hi ymhell ar ôl i Theo ddod adref. Mae hi wedi dweud y gallai mynediad at gymorth seicolegol arbenigol fod wedi ei helpu i brosesu'r profiad hwnnw a lleihau ei effaith barhaol ar ei theulu. Mae Bliss wedi canfod diffyg o 62 y cant o ran lefelau staffio gweithwyr iechyd newyddenedigol proffesiynol perthynol i iechyd, seicoleg a fferylliaeth ledled Cymru, gyda'r diffyg yn y ddarpariaeth seicoleg yn 90 y cant, yr ail fwyaf yn y Deyrnas Unedig. O ystyried nad oes gan fwrdd iechyd Cwm Taf Morgannwg ddarpariaeth seicolegydd newyddenedigol ym Merthyr na Phen-y-bont ar Ogwr ar hyn o bryd, pa gamau penodol y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i fynd i'r afael â'r bylchau hyn yn y gweithlu? A wnewch chi, Ddirprwy Weinidog, ymrwymo i sicrhau bod cymorth seicolegol yn rhan ganolog ac wedi'i ariannu'n briodol o gyflawni siarter babanod Bliss yng Nghymru? Diolch o galon. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773044 260 En 2026-09-29T17:04:02 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=12844&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=12844&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Sorry, but awkwardly with the Chamber, I have to have my back to you when I'm answering you. Thank you, Sara, for sharing Chloe and Theo's story with the Chamber. We all know that neonatal admission can have that really lasting psychological effect and impact on parents and families. As has been raised by, I think, every Member so far in the Chamber, psychological support is a really vitally important component. That's why we've commissioned an independent evaluation of the Onnen service. That includes recommendations relating to neonatal workforce models and the contribution of specialist allied health professionals, including psychological services. That evaluation will help inform our understanding of current provision and future workforce requirements across Wales. Through the Bliss baby charter, we need to be looking again—this is something that many Members have raised—at the wider needs of families, emotional well-being, and making sure that people are signposted to support. Workforce deployment, of course, remains an operational matter for health boards, but we will continue to work closely with NHS Wales, health boards and partner organisations, including Bliss, to better understand again where those gaps are, to make sure that we make the improvements that we have to and that we need to. Mae'n ddrwg gen i, ond mae hi'n lletchwith gyda'r Siambr, mae'n rhaid i mi gael fy nghefn i chi pan fyddaf yn eich ateb chi. Diolch, Sara, am rannu stori Chloe a Theo gyda'r Siambr. Rydym ni i gyd yn gwybod y gall derbyn baban i uned newyddenedigol gael effaith seicolegol barhaol ar rieni a theuluoedd. Fel y mae pob Aelod sydd wedi siarad yn y Siambr hyd yma wedi'i nodi, mae cymorth seicolegol yn elfen hollbwysig. Dyna pam rydym ni wedi comisiynu gwerthusiad annibynnol o wasanaeth Onnen. Mae hynny'n cynnwys argymhellion ynghylch modelau gweithlu ar gyfer unedau newyddenedigol a chyfraniad gweithwyr proffesiynol arbenigol perthynol i iechyd, gan gynnwys gwasanaethau seicolegol. Bydd y gwerthusiad hwnnw'n helpu i lywio ein dealltwriaeth o'r ddarpariaeth bresennol a gofynion y gweithlu yn y dyfodol ledled Cymru. Drwy siarter babanod Bliss, mae angen i ni edrych eto—mae hyn yn fater y mae llawer o Aelodau wedi'i godi—ar anghenion ehangach teuluoedd, lles emosiynol, a sicrhau bod pobl yn cael eu cyfeirio at gymorth. Wrth gwrs, mater gweithredol i fyrddau iechyd yw sut y caiff y gweithlu ei ddefnyddio, ond byddwn yn parhau i gydweithio'n agos â Gwasanaeth Iechyd Gwladol Cymru, byrddau iechyd a sefydliadau partner, gan gynnwys Bliss, i ddeall yn well ble mae'r bylchau hynny, ac i sicrhau ein bod yn gwneud y gwelliannau sy'n angenrheidiol ac y mae'n rhaid i ni eu gwneud. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773046 261 En 2026-09-29T17:05:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=12902&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=12902&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773049 262 En 2026-09-29T17:05:28 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=12930&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=12930&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 212 212 Janet Finch-Saunders AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=212 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=212 Finch-Saunders, Janet I will declare an interest, as my family and I have been affected deeply by this very issue over the past seven days, and continue to be so. I'm sure Members would also agree with me how tragic it is that North Wales Police have been in touch with us as Members to say that a baby's body has been found on the shoreline near Bangor, in my constituency. There are calls for the mum to come forward. Please contact North Wales Police or the Betsi board. They will give you the support that you very much need at this moment in time. I'd like to thank you, Delyth, for bringing forward the update on the Bliss baby charter, and thank every single person that's involved in trying to improve neonatal care here in Wales. The core principles are around family-centred care and are known as the seven standards, with further standards being published as we go along—specialist services and staff, benchmarking, unit information and support for families. The Bliss baby charter is now a tool that helps to examine the procedures, practices and environment of a neonatal unit. Whilst this is good, there is still a long way to go. And I have to say it now, being as I've declared an interest: I want to put on record my deep thanks, and that of my family, to Alder Hey, and to Ysbyty Gwynedd, who recognised the emergency. We need that over-the-border continuation of fantastic neonatal care. Byddaf yn datgan diddordeb, gan fod fy nheulu a minnau wedi cael eu heffeithio'n ddwfn gan y mater hwn dros y saith diwrnod diwethaf, ac yn parhau i fod felly. Rwy'n siŵr y byddai Aelodau hefyd yn cytuno â mi pa mor drasig yw hi y bu Heddlu Gogledd Cymru mewn cysylltiad â ni fel Aelodau i ddweud bod corff babi wedi cael ei ddarganfod ar y traeth ger Bangor, yn fy etholaeth i. Mae galwadau ar y fam i ddod ymlaen. Cysylltwch â Heddlu Gogledd Cymru neu fwrdd Betsi. Byddant yn rhoi'r gefnogaeth sydd ei angen arnoch chi ar hyn o bryd. Fe hoffwn i ddiolch i chi, Delyth, am gyflwyno'r diweddariad ar y siarter babanod Bliss, a diolch i bob person sy'n ymwneud â cheisio gwella gofal newyddenedigol yma yng Nghymru. Mae'r egwyddorion craidd yn ymwneud â gofal teuluol ac fe'u hadwaenir fel y saith safon, gyda safonau pellach yn cael eu cyhoeddi ar gyfer y dyfodol. Mae siarter babanod Bliss bellach yn offeryn sy'n helpu i archwilio gweithdrefnau, arferion ac amgylchedd uned newyddenedigol. Er bod hyn yn dda, mae ffordd bell i fynd o hyd. Ac mae'n rhaid i mi ddweud hyn nawr, gan fy mod i wedi datgan diddordeb: fe hoffwn i ddiolch o galon ar goedd, a diolch ar ran fy nheulu, i Alder Hey, ac i Ysbyty Gwynedd, y bu iddyn nhw gydnabod yr argyfwng. Mae angen y parhad trawsffiniol hwn o ofal newyddenedigol gwych arnom ni. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773065 263 En 2026-09-29T17:07:15 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=13037&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=13037&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Janet, I'm sorry to push for a question. Janet, mae'n ddrwg gen i ofyn am gwestiwn. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773067 264 En 2026-09-29T17:07:18 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=13040&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=13040&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 212 212 Janet Finch-Saunders AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=212 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=212 Finch-Saunders, Janet The model is about no two births are the same. We need this individualised care process. And bear in mind that, sometimes, it isn't mum and baby, it can be a mum and twins or triplets. So, all I would ask you, Deputy Minister, is if you will commit to ensuring that you work, as far as I am concerned, with the Betsi Cadwaladr University Health Board—and the other health boards—to establish a comprehensive review of its maternity services and neonatal care, and ensure that there is absolute implementation of individualised care plans. Because no two births are the same and no two babies are the same. Diolch. Mae'r model yn ymwneud â'r ffaith nad yw unrhyw ddwy enedigaeth yr un peth. Mae angen y broses gofal unigol hon arnom ni. A chofiwch, weithiau, nid mam a babi yw hi, gall fod yn fam a gefeilliaid neu drilliaid. Felly, y cyfan y byddwn yn gofyn i chi, Ddirprwy Weinidog, yw a fyddwch chi'n ymrwymo i sicrhau eich bod yn gweithio, cyn belled ag yr ydw i yn y cwestiwn, gyda Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr—a'r byrddau iechyd eraill—i sefydlu adolygiad cynhwysfawr o'i wasanaethau mamolaeth a'i ofal newyddenedigol, a sicrhau bod cynlluniau gofal unigol yn cael eu gweithredu. Oherwydd nid oes unrhyw ddwy enedigaeth yr un fath ac nid oes dau fabi yr un peth. Diolch. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773068 265 En 2026-09-29T17:08:09 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=13091&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=13091&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Janet, I am so sorry for the experience that you have just talked about in your family, and I think the thoughts of everyone in the Chamber will be with your family. I really hope everything will be all right. You also mentioned the incredibly distressing incident that's occurred at Bangor pier. I echo what you said. It is an extremely sad, extremely distressing situation. My thoughts, and I think the thoughts of everyone in the Chamber, are going to be with everyone who is affected by this. It is the subject of an ongoing police investigation, so I wouldn't be able to comment further on the specific circumstances, but the Welsh Government is being kept informed as the situation develops. Our immediate focus is on supporting everyone affected and allowing the investigating agencies the time and the space to establish the facts of an incredibly distressing incident. I agree with you; in terms of Bliss, there is a long way still for us to go, of course. I am determined that we have to see continued progress. We and I will work with all health boards to do everything we can to make sure of that. Janet, mae'n wirioneddol ddrwg iawn gen i am y profiad rydych chi newydd sôn amdano yn eich teulu, ac rwy'n credu bod meddyliau pawb yn y Siambr gyda'ch teulu. Rwy'n wirioneddol obeithio y bydd popeth yn iawn. Fe wnaethoch chi hefyd sôn am y digwyddiad hynod ofidus ar bier Bangor. Rwy'n cytuno'n llwyr â'r hyn a ddywedoch chi. Mae'n sefyllfa hynod drist a hynod ofidus. Mae fy meddyliau i, ac rwy'n credu meddyliau pawb yn y Siambr, gyda phawb sy'n cael eu heffeithio gan hyn. Mae'n destun ymchwiliad parhaus gan yr heddlu, felly ni allaf wneud sylwadau pellach ar yr amgylchiadau penodol, ond mae Llywodraeth Cymru yn cael gwybod am y sefyllfa wrth iddi ddatblygu. Ein prif bwyslais ar hyn o bryd yw cefnogi pawb sy'n cael eu heffeithio a rhoi'r amser a'r lle i'r asiantaethau ymchwilio i ganfod y ffeithiau ynghylch y digwyddiad hynod ofidus hwn. Rwy'n cytuno â chi; o ran Bliss, mae ffordd bell i ni fynd, wrth gwrs. Rwy'n benderfynol bod yn rhaid i ni weld cynnydd parhaus. Byddwn ni, a fi, yn gweithio gyda'r holl fyrddau iechyd i wneud popeth y gallwn ni i wneud yn siŵr o hynny. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773070 266 En 2026-09-29T17:09:22 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=13164&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=13164&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 12179 12179 Claire Archibald AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12179 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12179 Archibald, Claire Thank you, Deputy Minister. I welcome the progress being made to the Bliss baby charter today, but I particularly want to highlight the challenges faced by families in rural Wales. You have said in your statement today that individual services should focus on the changes that make the greatest difference locally. Long before the current charter programme, the neonatal team at Glangwili Hospital recognised the challenges of rurality and lack of transport, and the financial pressures facing families travelling backwards and forwards for appointments. They responded by changing the way they worked, bringing specialist appointments together to make things easier for families. Where families couldn't get to the hospital because of rurality, transport or financial pressures, the neonatal team would go out and see them at home. You mentioned earlier what happens after they leave, which I think is just as important. They bridge the gap between hospital and home—such things as the dietician, occupational therapy, physio, speech and language. All of these are really important afterwards. They actually went on to win the Bliss project of the year award, which I think is really good for such a rural hospital. Minister, almost £1,000 was invested in this national programme in 2025. As the programme is still in its early stages, how will you make sure that good practice, like that at Glangwili, is identified, shared and implemented across Wales, rather than simply focusing on whether units meet the charter standard? Diolch. Diolch, Ddirprwy Weinidog. Rwy'n croesawu'r cynnydd sy'n cael ei wneud gyda siarter babanod Bliss heddiw, ond fe hoffwn i dynnu sylw'n arbennig at yr heriau sy'n wynebu teuluoedd yng nghefn gwlad Cymru. Rydych chi wedi dweud yn eich datganiad heddiw y dylai gwasanaethau unigol ganolbwyntio ar y newidiadau sy'n gwneud y gwahaniaeth mwyaf yn lleol. Ymhell cyn y rhaglen siarter bresennol, roedd y tîm newyddenedigol yn Ysbyty Glangwili wedi cydnabod yr heriau sy'n gysylltiedig â byw mewn ardaloedd gwledig a diffyg trafnidiaeth, yn ogystal â'r pwysau ariannol ar deuluoedd oedd yn teithio yn ôl ac ymlaen ar gyfer apwyntiadau. Bu iddyn nhw ymateb drwy newid eu ffordd o weithio, gan gydlynu apwyntiadau arbenigol i wneud pethau'n haws i deuluoedd. Pan na allai teuluoedd gyrraedd yr ysbyty oherwydd eu lleoliad gwledig, problemau trafnidiaeth neu bwysau ariannol, byddai'r tîm newyddenedigol yn mynd allan i'w gweld nhw gartref. Fe sonioch chi yn gynharach am yr hyn sy'n digwydd ar ôl iddyn nhw adael yr ysbyty, ac rwy'n credu bod hynny yr un mor bwysig. Maen nhw'n pontio'r bwlch rhwng yr ysbyty a'r cartref—gan gynnwys gwasanaethau fel dietegydd, therapi galwedigaethol, ffisiotherapi, ac iaith a lleferydd. Mae'r rhain oll yn hynod bwysig yn y cyfnod dilynol. Yn wir, fe aethon nhw ymlaen i ennill gwobr prosiect y flwyddyn Bliss, sy'n gamp wych i ysbyty gwledig o'r fath, yn fy marn i. Weinidog, buddsoddwyd bron i £1,000 yn y rhaglen genedlaethol hon yn 2025. Gan ei bod hi'n ddyddiau cynnar o hyd ar y rhaglen, sut y byddwch chi'n sicrhau bod arfer dda, fel yr un yn Glangwili, yn cael ei adnabod, ei rannu a'i weithredu ledled Cymru, yn hytrach na chanolbwyntio'n unig ar a yw unedau'n bodloni safon y siarter? Diolch. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773050 267 En 2026-09-29T17:10:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=13202&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=13202&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773051 268 En 2026-09-29T17:10:50 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=13252&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=13252&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch, Claire, for that. Indeed, in terms of the challenges that are going to be there for longer travel times for rural communities, as I said earlier, no two units will be the same, no two localities will be the same, and equity is a really important component of this, making sure that the different needs of different communities, and different communities within those communities too, are going to be addressed, and again, looking at socioeconomic disadvantage as well, looking at longer travel distances, looking at ethnic minority communities, looking at different languages, different accessibility requirements, accommodation—all of these components need to be working and need to be available to units where they're needed. In terms of celebrating the highlights, as you have just done, I think that that is fantastic, and thank you so much for putting that on the record. We need to be making sure that, again—and this theme keeps coming up—accreditation is not an end point. The way that Bliss is structured encourages units to be progressing further through. And also, if progress isn't sustained, then accreditation can be lost. So, we need to make sure that this isn't just making sure that we get the base level of accreditation. But I want to be in a Wales where every unit is excelling, and of course that's what we should be aiming for. Diolch, Claire, am hynny. Yn wir, o ran y heriau fydd yn bodoli o ran teithiau hirach i gymunedau gwledig, fel y dywedais i yn gynharach, fydd dwy uned ddim yr un fath, fydd dau leoliad ddim yr un fath, ac mae tegwch yn elfen bwysig iawn o hyn, sef sicrhau y bydd anghenion gwahanol wahanol gymunedau, a gwahanol gymunedau o fewn y cymunedau hynny hefyd, yn cael sylw, ac eto, edrych ar anfantais economaidd-gymdeithasol hefyd, edrych ar bellteroedd teithio hirach, edrych ar gymunedau ethnig lleiafrifol, edrych ar ieithoedd gwahanol, gofynion hygyrchedd gwahanol, llety—mae angen i'r holl elfennau hyn fod yn gweithio ac mae angen iddyn nhw fod ar gael i unedau lle mae eu hangen. O ran dathlu'r uchafbwyntiau, fel rydych chi newydd wneud, rwy'n credu bod hynny'n wych, a diolch yn fawr iawn am roi hynny ar gofnod. Mae angen i ni wneud yn siŵr, unwaith eto—ac mae'r thema hon yn codi'n gyson—nad achrediad yw'r man terfyn. Mae'r ffordd y mae Bliss wedi'i strwythuro yn annog unedau i symud ymlaen ymhellach. A hefyd, os nad yw cynnydd yn cael ei gynnal, yna gall achrediad gael ei golli. Felly, mae angen i ni wneud yn siŵr nad dim ond gwneud yn siŵr ein bod ni'n cael y lefel sylfaenol o achrediad y mae hyn yn ei wneud. Ond rydw i eisiau bod mewn Cymru lle mae pob uned yn rhagori, ac wrth gwrs dyna'r hyn y ddylem fod yn anelu ato. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773053 269 En 2026-09-29T17:12:33 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=13355&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=13355&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry We are over time. If I can just remind Members, please try and keep it to the time allotted, which is one minute. Mair Rowlands. Rydyn ni dros amser. Os gallaf i atgoffa Aelodau, ceisiwch gadw at yr amser sydd wedi'i neilltuo, sef munud. Mair Rowlands. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773055 270 Cy 2026-09-29T17:12:42 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=13364&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=13364&l=en 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 5084 5084 Mair Rowlands AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5084 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5084 Rowlands, Mair Diolch yn fawr iawn, Lywydd, a diolch, Ddirprwy Weinidog. Hoffwn ategu geiriau'r Gweinidog a Janet Finch-Saunders ynglŷn â'r newyddion hynod o drist am farwolaeth babi ym Mangor, sy'n ergyd drom i'r gymuned leol. Dyma hefyd ddatgan buddiant, gan fy mod i am sôn ychydig am brofiad personol. Rydw i'n croesawu'r ffocws ar ofal newyddenedigol sy'n canolbwyntio ar y teulu a'r cynnydd sydd wedi'i wneud drwy siarter fabanod Bliss. Mae'n fater personol iawn i mi. Cafodd fy mab ei eni'n gynamserol ar ôl 32 wythnos, a threuliodd bron i fis yn uned gofal arbenigol babanod Ysbyty Gwynedd. Cawsom ofal arbennig gan y staff yno, a byddaf bob amser yn ddiolchgar am hynny. Roedd y profiad hefyd yn amlygu'r heriau y mae teuluoedd yn eu hwynebu, sy'n cynnwys fy mhartner yn dal yn gorfod gweithio yn ystod y cyfnod yna. Hefyd, oherwydd yr ôl-ofal roeddwn i'n ei dderbyn, ni chefais weld fy mab am nifer o oriau, ac roeddwn i mewn ward efo nifer o famau eraill efo'u babanod newydd, efo fy mab i mewn inciwbetor yn yr uned arbenigol. Ond un o'r pethau pwysicaf i ni oedd cael ein cynnwys yng ngofal ein mab. Roedd y staff yn ein trin fel rhan o'r tîm o'i gwmpas, ac mae hynny'n adlewyrchu egwyddorion y siarter. Roedd hyn yn cynnwys pethau fel ein dysgu ni sut i'w fwydo fo trwy diwb, yr elfen skin-to-skin, ac mi roedd yna lety ar gael yno i ni aros, ond efallai nad oedd yr adnoddau ddim y gorau y gallen nhw fod— Thank you very much, Llywydd, and thank you, Deputy Minister. I would like to echo the words of Janet Finch-Saunders and the Deputy Minister about the very sad news about the death of a baby in Bangor, which is a great blow to the community. I would also declare an interest, as I am going to talk about my personal experience. I welcome the focus on family-centred neonatal care and the progress that has been made to the Bliss baby charter. This is a very personal matter for me. My son was born prematurely after 32 weeks, and he spent almost a month in the infant specialist care unit at Ysbyty Gwynedd. We received exceptional care from the staff there, and I will always be grateful for that. The experience also highlighted the challenges that families face, including my partner still having to work during that period. Also, because of the aftercare that I received, I didn't get to see my son for a number of hours, and I was in a ward with a number of other mothers with their newborns, with my son in an incubator in the specialist unit. But one of the most important things for us was to be included in our son's care. The staff treated us as part of the team around him, and that reflects the principles of the charter. That includes things such as being able to feed him through a tube and the skin-to-skin element, and there was accommodation available there for us to stay, but maybe the resources weren't the best they could have been— 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773061 271 Cy 2026-09-29T17:14:09 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=13451&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=13451&l=en 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Mair, allwn ni gael y cwestiwn, os gwelwch yn dda? Mair, could we have the question, please? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773063 272 Cy 2026-09-29T17:14:11 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=13453&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=13453&l=en 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 5084 5084 Mair Rowlands AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5084 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5084 Rowlands, Mair Sori. Felly, sut bydd y Llywodraeth yn sicrhau bod yr arferion gorau hyn yn cael eu rhannu a'u hymgorffori'n gyson ym mhob rhan o Gymru, a sut ydych chi'n sicrhau bod barn rhieni a'u profiadau nhw'n cael eu casglu a'u defnyddio'n rheolaidd i lywio gwelliannau pellach i wasanaethau? Diolch yn fawr. Sorry. So, how will the Government ensure that the best practices are shared and incorporated consistently in all neonatal units across Wales, and how will you ensure that the experiences and views of parents are collected and used regularly to inform further improvements to neonatal services in Wales? Thank you. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773064 273 Cy 2026-09-29T17:14:29 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=13471&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=13471&l=en 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch yn fawr iawn, Mair, am rannu eich stori chi. Rydw i'n falch iawn i glywed bod y gofal roeddech chi wedi'i gael a'ch teulu wedi'i gael mor gefnogol i chi. Mae yna nifer o heriau rydych chi wedi sôn amdanyn nhw yn fanna o ran dewis iaith, o ran y ffaith roedd eich partner chi'n dal i weithio. Gallaf i ond dychmygu pa mor anodd oedd hwnna, felly dwi wir yn ddiolchgar i chi am rannu hynna gyda ni. Ond, fel roeddech chi'n dweud, pan mae hyn yn gweithio'n dda, bydd teuluoedd a rhieni yn cael eu cynnwys yng ngofal eu plentyn. Mae angen inni sicrhau bod—. Beth dŷn ni angen ei wneud yw cysoni hyn a sicrhau bod profiadau teuluoedd dros Gymru'r un mor gadarnhaol, achos bydd profiadau teuluoedd yn siapio fel mae hyn yn digwydd. Mae'n rhaid inni fod yn gwrando ar deuluoedd ac mae'n rhaid inni gymryd y feedback yna gan deuluoedd pan mae problemau'n digwydd er mwyn sicrhau bod prosesau a systemau a phobl yn dysgu o hynny, achos dylai pob teulu gael yr un gofal. Diolch, Mair. Thank you very much, Mair, for sharing your own story. I'm delighted to hear that the care that you and your family received was so supportive of your needs. There are a number of challenges that you've referred to there in terms of language of choice, the way your partner had to continue to work. I can only imagine how difficult that must have been, so I'm grateful to you for sharing that with us. But, as you said, when this works well, families and parents will be included in the care of their child. We need to ensure—. What we need to do is ensure consistency in this area and ensure that the experiences of families across Wales are just as positive, because family experience will shape how this works. We have to listen to families and we have to take that feedback from families when problems occur in order to ensure that processes, systems and people learn from those experiences, because every family should have the same care. Thank you, Mair. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773059 274 Cy 2026-09-29T17:15:00 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=13502&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=13502&l=en 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773093 275 Cy 2026-09-29T17:15:00 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=13502&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=13502&l=en 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773069 276 En 2026-09-29T17:15:38 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=13540&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=13540&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 12185 12185 Cristiana Emsley AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12185 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12185 Emsley, Cristiana Deputy Minister, for most women, giving birth is supposed to be the moment when they finally hold and care for the baby they have carried for months. But, when a baby is born premature or is seriously unwell, that moment can instead mean an incubator, alarms, wires and the mother suddenly feeling that everyone else knows how to care for her baby better than she does. A mother should never feel like a visitor at her own baby's bedside. So, I welcome the progress being made through the Bliss baby charter, because family-centred care must mean mothers and families being listened to, informed and genuinely involved in their baby's care, but Bliss themselves tell us that there are main areas of neonatal care and family support desperately needing attention. So, Deputy Minister, beyond accreditation and targets, how will you measure what really matters—whether mothers across neonatal units in Wales actually feel supported, involved and able to be a mother to their new baby? Ddirprwy Weinidog, i'r rhan fwyaf o fenywod, rhoi genedigaeth yw'r foment, i fod, pan maen nhw'n dal ac yn gofalu am y babi maen nhw wedi'i gario ers misoedd. Ond, pan fydd babi yn cael ei eni cyn amser neu'n wirioneddol sâl, gall y foment honno olygu deorydd, larymau, gwifrau ac, yn sydyn, mae'r fam yn teimlo bod pawb arall yn gwybod sut i ofalu am ei babi yn well na hi. Ddylai mam byth deimlo fel ymwelydd wrth ochr gwely ei babi ei hun. Felly, rwy'n croesawu'r cynnydd sy'n cael ei wneud trwy siarter babanod Bliss, oherwydd rhaid i ofal sy'n canolbwyntio ar y teulu olygu bod mamau a theuluoedd yn cael rhywun yn gwrando arnyn nhw, yn cael gwybodaeth ac yn cael eu cynnwys go iawn yn y gofal y mae eu babi yn ei gael, ond mae Bliss eu hunain yn dweud wrthym fod yna brif feysydd o ofal i fabanod newyddenedigol a chymorth i deuluoedd y mae angen rhoi sylw iddyn nhw ar frys. Felly, Ddirprwy Weinidog, y tu hwnt i achredu a thargedau, sut fyddwch chi'n mesur yr hyn sy'n wirioneddol bwysig—a yw cael mamau mewn unedau babanod newyddenedigol ledled Cymru yn teimlo eu bod yn cael cymorth, eu bod yn cael eu cynnwys a'u bod yn gallu bod yn fam i'w babi newydd? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773072 277 En 2026-09-29T17:16:48 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=13610&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=13610&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch, Cristiana, for that, and what you described there in terms of the expectation and the hope that every mother will have, that this will be the moment that she has dreamt of, and the gap between that and what some mothers then go through and the really desperately painful reality that they would have to face, and what Mair had described a moment ago as well, about their baby being in an incubator on another ward and being surrounded by other mothers with their own babies, and emphasising that gap. I think that the design of wards is really fundamental here, and having that compassion built into how they are designed. Absolutely, no parent should ever feel like a visitor in their child's care, in their baby's care. As I've said earlier, this will only be deemed to be successful, by me or by anyone in this Chamber, if it leads to families feeling welcomed. And I know that's something very difficult. Of course, there are things that we can measure; they are the practical things that I've set out about how we can—. And it's very specific; I think there are more than 120 accreditation criteria that Bliss go through. But it's also about making sure that the experience of families has materially changed, that families feel part of care. So, it's, of course, about the criteria that you can put down on a piece of paper, but it's more than that too. So, thank you so much. Diolch, Cristiana, am hynny, a'r hyn y gwnaethoch chi ei ddisgrifio yn y fan yna o ran y disgwyliad a'r gobaith y bydd gan bob mam, mai dyma'r foment y mae hi wedi breuddwydio amdani, a'r bwlch rhwng hynny a'r hyn y mae rhai mamau yn mynd drwyddo wedyn a'r realiti poenus y byddai'n rhaid iddyn nhw ei wynebu, a'r hyn a ddisgrifiodd Mair ychydig funudau yn ôl hefyd, am eu babi sydd mewn deorydd ar ward arall a'u bod nhw'n cael eu hamgylchynu gan famau eraill gyda'u babanod eu hunain, ac am bwysleisio'r bwlch hwnnw. Rwy'n meddwl bod dyluniad wardiau yn gwbl sylfaenol yn hyn o beth, a bod tosturi yn cael ei ystyried wrth fynd ati i'w dylunio. Yn sicr, ni ddylai unrhyw riant byth deimlo fel ymwelydd o ran y gofal y mae ei blentyn yn ei gael, y gofal y mae ei babi yn ei gael. Fel y dywedais i yn gynharach, dim ond os bydd hyn yn arwain at sefyllfa lle mae teuluoedd yn teimlo eu bod yn cael croeso y byddaf i neu unrhyw un arall yn y Siambr hon yn ystyried ei fod yn llwyddiannus. Ac rwy'n gwybod bod hynny'n rhywbeth anodd iawn. Wrth gwrs, mae yna bethau y gallwn ni eu mesur; dyna'r pethau ymarferol rwyf wedi eu nodi ynghylch sut y gallwn ni—. Ac mae'n benodol iawn; rwy'n credu bod mwy na 120 o feini prawf achredu y mae Bliss yn mynd drwyddyn nhw. Ond mae hefyd yn ymwneud â sicrhau bod profiad teuluoedd wedi newid yn sylweddol, bod teuluoedd yn teimlo'n rhan o'r gofal. Felly, wrth gwrs, mae'n ymwneud â'r meini prawf y gallwch chi eu nodi ar bapur, ond mae'n fwy na hynny hefyd. Felly, diolch yn fawr iawn. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773074 278 En 2026-09-29T17:18:20 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=13702&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=13702&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 12175 12175 Shav Taj AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12175 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12175 Taj, Shav Talking of babies and local support, Deputy Minister, Cerebral Palsy Cymru is based in my constituency, and I recently had the privilege of visiting the centre in Llanishen and seeing first-hand the specialist support that they provide to children and families. And I've since received a really moving letter from Glenys Evans, one of the founding parents. Thirty-seven years ago, Glenys and a small group of parents helped establish this charity because they wanted better specialist therapy for their children. Her son, Thomas, who has cerebral palsy, is now 42, and she remains just as passionate as she was then about making sure that the next generation gets the very best start in life. Now, this is also an organisation whose values have previously been recognised by the Welsh Government, including receiving capital support towards the purchase of their current home in 2019. Now, Glenys has raised concerns with me about the charity's financial future, and changing health board commissioning arrangements specifically. And, at the heart of this, I think, is something that we've all really shared here today, and it's really important, about early intervention and that specialist support can make that real difference to children and their families. So, Deputy Minister, building on the previous Welsh Labour Government support that was there, how can the new Government work with health boards and Cerebral Palsy Cymru to secure sustainable, equitable access to specialist cerebral palsy support for children and families across Wales regardless of where they live? Wrth siarad am fabanod a chymorth lleol, Ddirprwy Weinidog, mae Cerebral Palsy Cymru wedi'i leoli yn fy etholaeth i, ac yn ddiweddar fe ges i'r fraint o ymweld â'r ganolfan yn Llanisien a gweld drosof fi fy hun y cymorth arbenigol maen nhw'n ei ddarparu i blant a theuluoedd. Ac ers hynny rwyf wedi derbyn llythyr teimladwy gan Glenys Evans, un o'r rhieni a'i sefydlodd. Dri deg saith mlynedd yn ôl, gwnaeth Glenys a grŵp bach o rieni helpu i sefydlu'r elusen hon oherwydd roedden nhw eisiau therapi arbenigol gwell i'w plant. Mae ei mab, Thomas, sydd â pharlys yr ymennydd, yn 42 oed erbyn hyn, ac mae hi'n parhau i fod yr un mor angerddol ag yr oedd bryd hynny am sicrhau bod y genhedlaeth nesaf yn cael y dechrau gorau mewn bywyd. Nawr, mae hwn hefyd yn sefydliad y mae ei werthoedd wedi'u cydnabod yn flaenorol gan Lywodraeth Cymru, gan gynnwys derbyn cymorth cyfalaf tuag at brynu eu cartref presennol yn 2019. Nawr, mae Glenys wedi codi pryderon gyda mi am ddyfodol ariannol yr elusen, a'r newid o ran trefniadau comisiynu byrddau iechyd yn benodol. Ac, wrth wraidd hyn, rwy'n credu, mae rhywbeth rydyn ni i gyd wedi'i rannu yma heddiw, ac mae'n bwysig iawn, am ymyrraeth gynnar a'r ffaith y gall cymorth arbenigol wneud y gwahaniaeth gwirioneddol hwnnw i blant a'u teuluoedd. Felly, Ddirprwy Weinidog, gan adeiladu ar y cymorth a gafwyd gan Lywodraeth Lafur flaenorol Cymru, sut all y Llywodraeth newydd weithio gyda byrddau iechyd a Cerebral Palsy Cymru i sicrhau mynediad cynaliadwy, cyfartal at gymorth arbenigol ar gyfer parlys yr ymennydd i blant a theuluoedd ledled Cymru, ni waeth ble maen nhw'n byw? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773077 279 En 2026-09-29T17:19:41 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=13783&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=13783&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Thank you so much for raising that really, really important point and for sharing those stories as well, because it is by sharing lived experiences that we need to see where things are going well and where people's lives have been materially improved. So, thank you so much for sharing that. Evidently—. And I know that you'll appreciate that commissioning is for local health boards, but of course it's something that we're keeping a really close eye on, because Cerebral Palsy Cymru is doing such fantastic work and changing people's lives. So, it's something that we're keeping a really close eye on, and I really value the fact that you've raised that today in the Chamber. Thank you so much. Diolch yn fawr am godi'r pwynt pwysig iawn hwnnw ac am rannu'r straeon hynny hefyd, oherwydd trwy rannu profiadau bywyd y mae angen i ni weld lle mae pethau'n mynd yn dda a lle mae bywydau pobl wedi cael eu gwella'n sylweddol. Felly, diolch yn fawr am rannu hynny. Yn amlwg—. Ac rwy'n gwybod y byddwch chi'n gwerthfawrogi mai mater i fyrddau iechyd lleol yw comisiynu, ond wrth gwrs mae'n rhywbeth rydyn ni'n cadw llygad agos iawn arno, oherwydd mae Cerebral Palsy Cymru yn gwneud gwaith mor wych ac yn newid bywydau pobl. Felly, mae'n rhywbeth rydyn ni'n cadw llygad agos iawn arno, ac rwyf wir yn gwerthfawrogi'r ffaith eich bod chi wedi codi hynny heddiw yn y Siambr. Diolch yn fawr iawn. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773062 280 En 2026-09-29T17:20:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=13802&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=13802&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773066 281 Cy 2026-09-29T17:20:17 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=13819&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=13819&l=en 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 4983 4983 Jane Dodds AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=4983 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=4983 Dodds, Jane Mae'n glir, onid ydy, fod yna gefnogaeth i'r siarter dros y Siambr, a dwi'n falch o ddweud, wrth gwrs, fod y Democratiaid Rhyddfrydol yma yng Nghymru yn ei gefnogi o hefyd. Gaf i jest gofyn: sut ydych chi am sicrhau bod yna weithlu arbenigol ar gyfer y siarter yma? Achos rydych chi wedi sôn am ddarparu gwasanaethau yn Gymraeg, yn ddwyieithog, a dwi'n siŵr ei fod o'n anodd trio recriwtio a chadw staff dros y gweithlu. Felly, a oes gennych chi gynllun i sicrhau bod staff yn y maes yma yn cael eu cadw yn y maes ac yn cael eu recriwtio a chael cefnogaeth hefyd? Diolch yn fawr iawn.  It's clear, isn't it, that there is support for the charter across the Chamber, and I'm pleased to say, of course, that the Liberal Democrats here in Wales also support it. May I just ask: how will you ensure that there is a specialist workforce available to deliver this charter? Because you've mentioned providing services through the medium of Welsh and bilingually, and I'm sure it must be difficult to try and recruit and retain staff across the workforce. So, do you have a plan in place to ensure that there are staff available in this area and that they can be retained and recruited and receive the support that they need? Thank you. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773071 282 Cy 2026-09-29T17:21:05 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=13867&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=13867&l=en 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch, Jane, ac, yn gyntaf, diolch am eich cefnogaeth chi hefyd. Mae fe'n codi calon bod yna feysydd fel hyn sydd yn uno pob person yn y Siambr yma, achos dŷn ni i gyd eisiau sicrhau dyfodol gwell i'n babanod ni. Felly, diolch am hwnna. O ran gweithlu arbenigol a sicrhau bod y sgiliau ieithyddol, fel roeddech chi wedi sôn amdanynt, ar gael, mae fe'n rhywbeth ar gyfer y byrddau iechyd, iddyn nhw sicrhau eu hunain. Ond dwi'n meddwl bod hwnna yn codi cwestiwn rili pwysig, felly buaswn i'n gofyn i chi—. Pe byddech chi'n fodlon ysgrifennu ataf i, efallai y bydden ni'n gallu cael sgwrs bellach am hwnna, achos mae fe'n rhywbeth dwi eisiau—. Dwi'n ceisio meddwl sut i ddweud hyn yn Saesneg. Thank you, Jane, and, first of all, thank you for your support. It's heartening that there are areas like this that unify everyone in this Chamber, because we all want to ensure a better future for our babies. So, thanks for that. In terms of a specialist workforce and ensuring that the linguistic skills, as you mentioned, are available, this is something for the health boards to ensure themselves. But I think that that does raise some important questions, so I'd ask you—. If you would be willing to write to me, maybe we could have a further conversation about that, because that's something—. I'm trying to think about how to say this in English. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773075 283 En 2026-09-29T17:21:48 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=13910&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=13910&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth I want to reassure myself that every step is being taken— Rwyf am roi sicrwydd i mi fy hun bod pob cam yn cael ei gymryd— 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773076 284 Cy 2026-09-29T17:21:07 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=13869&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=13869&l=en 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth —gyda hwnna. Felly, buaswn i'n ei werthfawrogi pe byddech chi'n gallu ysgrifennu, ac yna y bydden ni'n gallu cael sgwrs bellach. Fel dwi'n dweud, mae fe'n fater ar gyfer byrddau iechyd, ond bydden ni i gyd eisiau sicrhau bod pob cam yn cael ei gymryd. Felly, diolch, Jane. —with that one. So, I'd appreciate it if you could write to me, and then we could have a further conversation. As I said, this is an issue for the health boards, but all of us would want to ensure that every action is taken. So, thank you. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773080 285 En 2026-09-29T17:22:07 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=13929&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=13929&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 12184 12184 Becca Martin AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12184 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12184 Martin, Becca I've been contacted by a constituent, Alexia, who has bravely given me permission to share her own personal story. Precious Maya was born at 29+3 weeks last year after fears for Alexia's life. Born on the sub-regional neonatal intensive care centre at Glan Clwyd, the care Maya and her family received was, in Alexia's words, more than they could have asked for. Although living near to the hospital, they were offered accommodation, allowing them to stay close to their daughter, alleviating the stress of travelling and the financial burden of paying for accommodation. However, Alexia is acutely aware that this experience is not typical, and research from Bliss shows that, on average, for every 10 babies on neonatal wards, there is only accommodation for one family. I really, really welcome the eagerness to work with Bliss in terms of family accommodation, but would the Government commit to looking into a review of the current provision of overnight accommodation for parents of babies receiving care, and work with local health boards and Bliss to improve accommodation sufficiency, so that no parent is separated from their baby due to financial constraints? Mae un o'm hetholwyr, Alexia, wedi cysylltu â mi ac wedi bod yn ddewr yn rhoi caniatâd i mi rannu ei stori bersonol ei hun. Cafodd annwyl Maya ei geni yn 29+3 wythnos y llynedd ar ôl ofnau am fywyd Alexia. Wedi'i geni yn y ganolfan gofal dwys newyddenedigol is-ranbarthol yng Nglan Clwyd, roedd y gofal a gafodd Maya a'i theulu, yng ngeiriau Alexia, yn fwy nag y gallen nhw fod wedi gofyn amdano. Er eu bod nhw'n byw yn agos at yr ysbyty, cawsant gynnig llety a sicrhaodd eu bod yn gallu aros yn agos at eu merch, gan leddfu'r straen o deithio a'r baich ariannol o dalu am lety. Fodd bynnag, mae Alexia yn ymwybodol iawn nad yw'r profiad hwn yn nodweddiadol, ac mae ymchwil gan Bliss yn dangos, am bob 10 o fabanod ar wardiau i fabanod newyddenedigol, mai dim ond llety i un teulu sydd ar gael. Rwyf wir yn croesawu'r awydd i weithio gyda Bliss o ran llety i deuluoedd, ond a fyddai'r Llywodraeth yn ymrwymo i ystyried adolygiad o'r ddarpariaeth bresennol o lety dros nos i rieni babanod sy'n derbyn gofal, a gweithio gyda byrddau iechyd lleol a Bliss i wella digonolrwydd llety, fel nad oes unrhyw riant yn cael ei wahanu oddi wrth ei fabi oherwydd cyfyngiadau ariannol? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773084 286 En 2026-09-29T17:23:11 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=13993&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=13993&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch yn fawr iawn, Becca, and I'm sorry again I have to have my back to you when I'm answering, because of where the microphone is. I really appreciate how Members have shared both their own experiences with me and with the Chamber today, and also the experiences of constituents. I really am grateful to all of those constituents too for being willing to have their stories shared. I know that that is no small thing, and you have enriched our understanding, you have enriched our proceedings here this afternoon, and we are all so grateful to you, and we all send our very best wishes to you. In terms of Alexia and Maya's experiences, of course parents need to remain close to their baby, and that is a key principle of everything we've been talking about. It's a key principle of the Bliss baby charter. Of course, access to accommodation is something that has come up from a number of Members in how it can vary. Claire had raised this as well. It can vary across different services, different parts of Wales, it can create that additional stress and financial pressure for families when they least can cope with that. As I say, neonatal units are being encouraged to review how they are supporting family presence and participation in care, including practical issues like accommodation, particularly, again, for families who need to travel that extra distance. We as a Government will continue to work with Bliss and health boards and families to understand where those barriers remain—again, I encourage Members to write to me if you see those gaps emerging—and where further improvements might be needed, because no family should face any avoidable obstacle at this most difficult time. Diolch yn fawr iawn, Becca, ac mae'n flin gen i eto bod yn rhaid i mi droi fy nghefn atoch chi wrth i mi ateb, oherwydd lle mae’r meicroffon. Rwyf wir yn gwerthfawrogi sut mae Aelodau wedi rhannu eu profiadau eu hunain gyda mi a chyda’r Siambr heddiw, a hefyd brofiadau eu hetholwyr. Rwy’n wirioneddol ddiolchgar i’r holl etholwyr hynny hefyd am fod yn barod i rannu eu straeon. Rwy'n gwybod nad yw hynny’n beth bach, ac rydych chi wedi cyfoethogi ein dealltwriaeth, rydych chi wedi cyfoethogi ein trafodion yma y prynhawn yma, ac rydyn ni i gyd mor ddiolchgar i chi, ac rydyn ni i gyd yn anfon ein dymuniadau gorau atoch. O ran profiadau Alexia a Maya, wrth gwrs mae angen i rieni aros yn agos at eu babi, ac mae hynny'n egwyddor allweddol o bopeth rydyn ni wedi bod yn siarad amdano. Mae'n un o egwyddorion allweddol siarter babanod Bliss. Wrth gwrs, mae mynediad at lety yn rhywbeth sydd wedi cael ei godi gan nifer o Aelodau o ran y ffordd y mae'n gallu amrywio. Roedd Claire wedi codi hyn hefyd. Gall amrywio ar draws gwahanol wasanaethau, gwahanol rannau o Gymru, gall greu'r straen ychwanegol a'r pwysau ariannol hwnnw i deuluoedd ar adeg pan na allan nhw ymdopi â hynny. Fel y dywedais i, mae unedau i fabanod newyddenedigol yn cael eu hannog i adolygu'r ffordd y maen nhw'n cefnogi presenoldeb y teulu a'u cyfranogiad mewn gofal, gan gynnwys materion ymarferol fel llety, yn enwedig, unwaith eto, i deuluoedd sydd angen teithio'r pellter ychwanegol hwnnw. Byddwn ni fel Llywodraeth yn parhau i weithio gyda Bliss a byrddau iechyd a theuluoedd i ddeall ble mae'r rhwystrau hynny'n bodoli o hyd—unwaith eto, rwy'n annog Aelodau i ysgrifennu ataf os byddwch chi'n gweld y bylchau hynny yn dod i'r amlwg—a lle gall fod angen gwelliannau pellach, oherwydd ni ddylai unrhyw deulu wynebu unrhyw rwystr y gellir ei osgoi ar yr adeg anoddaf hon. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773085 287 Cy 2026-09-29T17:24:51 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=14093&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=14093&l=en 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Ac yn olaf, Weinidog, Darren Millar. And finally, Minister, Darren Millar. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773086 288 En 2026-09-29T17:24:53 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=14095&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=14095&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 171 171 Darren Millar AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=171 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=171 Millar, Darren Diolch. Just a couple of questions, if I may. Can I thank you for your statement today? I fully appreciate the ambition that the Welsh Government's got to make sure that all of the centres that we have meet the Bliss standards. One of the challenges we have in north Wales is that we don't have a level 3 neonatal service; we have a sub-regional neonatal intensive care centre. It does some phenomenal work, but we're still having to transfer babies over the border, generally to Arrowe Park Hospital. What work will the Welsh Government do to review the status of that sub-regional neonatal intensive care centre, with a view to potentially raising the standard to make it a level 3 provision for north Wales and, indeed, get people transferred in from over the border rather than the opposite way out? And I would say that it's got some excellent accommodation on site as well at Dawn Elizabeth House, Tŷ Croeso at Glan Clwyd Hospital—a fantastic service. And secondly, Minister, one of the issues that you and I have visited many times in this Chamber in the past is this issue of baby loss certificates. We know the trauma that people face when they lose a baby and, sadly, at the moment, Wales is the only nation within the UK where these certificates are not available. That's causing a huge amount of unnecessary trauma, and Sands and Bliss and a whole host of other organisations are calling for us to get these things sorted as soon as we can. Can you give us an update? Diolch. Dim ond cwpl o gwestiynau, os gallaf. A gaf fi ddiolch i chi am eich datganiad heddiw? Rwy'n gwerthfawrogi'n llawn yr uchelgais sydd gan Lywodraeth Cymru i sicrhau bod yr holl ganolfannau sydd gennym yn cyrraedd safonau Bliss. Un o'r heriau sydd gennym yn y gogledd yw nad oes gennym wasanaeth newyddenedigol lefel 3; mae gennym ni ganolfan gofal dwys newyddenedigol is-ranbarthol. Mae'n gwneud gwaith anhygoel, ond rydyn ni'n dal i orfod trosglwyddo babanod dros y ffin, i Ysbyty Arrowe Park fel arfer. Pa waith y bydd Llywodraeth Cymru yn ei wneud i adolygu statws y ganolfan gofal dwys newyddenedigol is-ranbarthol honno, gyda'r bwriad o godi'r safon, o bosibl, i'w gwneud hi'n ddarpariaeth lefel 3 ar gyfer y gogledd ac, yn wir, i gael pobl yn cael eu trosglwyddo o dros y ffin yn hytrach nag i'r gwrthwyneb? A byddwn i'n dweud bod ganddo lety ardderchog ar y safle hefyd yn Nhŷ Dawn Elizabeth, Tŷ Croeso yn Ysbyty Glan Clwyd—gwasanaeth gwych. Ac yn ail, Weinidog, un o'r materion rydych chithau a minnau wedi sôn amdano sawl gwaith yn y Siambr hon yn y gorffennol yw'r mater hwn o dystysgrifau colli babanod. Rydyn ni'n gwybod y trawma y mae pobl yn ei wynebu pan fyddan nhw'n colli babi ac, yn anffodus, ar hyn o bryd, Cymru yw'r unig genedl yn y DU lle nad yw'r tystysgrifau hyn ar gael. Mae hynny'n achosi llawer iawn o drawma diangen, ac mae Sands a Bliss a llu o sefydliadau eraill yn galw arnom i gael trefn ar y pethau hyn cyn gynted ag y gallwn. Allwch chi roi diweddariad i ni? 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773060 289 En 2026-09-29T17:25:00 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=14102&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=14102&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773073 290 En 2026-09-29T17:26:18 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=14180&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=14180&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Diolch, Darren. Those are really important questions. In terms of the situation in north Wales and still having to transfer babies across the border, that is something that my colleague Mabon would be leading on, but I'm really happy to have a conversation with him about that, because, obviously, that's something that we need to be taking very, very seriously. So, I'm very happy to take that up with Mabon as the Cabinet Minister. On baby loss certificates, I'm really glad that this has come up. It's something that, as you know, I feel very passionately about. I want very much for us to be in a position in Wales where we can deliver bilingual baby loss certificates in a way that is safe, in a way that is sustainable. We are looking into how this can be done at the moment. We're in a different situation from England or Scotland, because we don't have our own national records service. And Northern Ireland has decided to go down a different route, where they're not having the same layers of verification. And I want to make sure, and officials want to make sure—and this is what we're looking into—that there wouldn't be unintended consequences from doing something like that. We want to make sure that baby loss certificates are delivered in a way that the right people are getting the right certificates, because, of course, that is so sensitive. But it is something that I pledge to you, I promise, I care deeply about. And so it is something we are looking at very carefully and very urgently. So, diolch, Darren. I really appreciate that you brought that up.  Diolch, Darren. Mae'r rheini'n gwestiynau pwysig iawn. O ran y sefyllfa yn y gogledd a'r ffaith bod babanod yn dal i orfod cael eu trosglwyddo dros y ffin, mae hynny'n rhywbeth y byddai fy nghyd-Aelod Mabon yn arwain arno, ond rwy'n hapus iawn i gael sgwrs gydag ef am hynny, oherwydd, yn amlwg, mae hynny'n rhywbeth y mae angen i ni fod yn ei gymryd o ddifrif. Felly, rwy'n hapus iawn i drafod hynny gyda Mabon fel Gweinidog Cabinet. O ran tystysgrifau colli babanod, rwy'n falch iawn bod hyn wedi cael ei godi. Mae'n rhywbeth rwy'n teimlo'n angerddol iawn amdano, fel y gwyddoch. Rwyf am i ni fod mewn sefyllfa yng Nghymru lle gallwn ni gyflwyno tystysgrifau colli babanod dwyieithog mewn ffordd sy'n ddiogel, mewn ffordd sy'n gynaliadwy. Rydyn ni wrthi'n edrych ar sut y gellir gwneud hyn. Rydyn ni mewn sefyllfa wahanol i Loegr neu'r Alban, oherwydd does ganddon ni ddim ein gwasanaeth cofnodion cenedlaethol ein hunain. Ac mae Gogledd Iwerddon wedi penderfynu mynd i lawr llwybr gwahanol, lle nad ydyn nhw'n cael yr un haenau dilysu. Ac rwyf eisiau gwneud yn siŵr, ac mae swyddogion eisiau gwneud yn siŵr—a dyma'r hyn rydyn ni'n edrych ynddo—na fyddai canlyniadau anfwriadol o wneud rhywbeth fel yna. Rydyn ni eisiau gwneud yn siŵr bod tystysgrifau colli babanod yn cael eu cyflwyno mewn ffordd lle mae'r bobl gywir yn cael y tystysgrifau cywir, oherwydd, wrth gwrs, mae hynny mor sensitif. Ond mae'n rhywbeth rwy'n addo i chi, rwy'n addo, fy mod i'n poeni'n fawr yn ei gylch. Ac felly mae'n rhywbeth rydyn ni'n edrych arno yn ofalus iawn ac ar frys. Felly, diolch, Darren. Rwyf wir yn gwerthfawrogi eich bod chi wedi codi hynny. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773078 291 Cy 2026-09-29T17:27:53 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=14275&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=14275&l=en 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Diolch, Weinidog Cabinet.  Thank you, Cabinet Minister. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773079 292 En 2026-09-29T17:27:54 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=14276&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=14276&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth I'm sorry that we've gone over. Mae'n ddrwg gen i ein bod ni wedi mynd dros amser. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773081 293 Cy 2026-09-29T17:27:56 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=14278&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=14278&l=en 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Mae'n iawn. Diolch i bawb am eu hamynedd. It's fine. Thank you to everyone for their patience.  16264 7 2026-09-29T13:30:01 773082 294 En 2026-09-29T17:27:57 http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=14279&l=en http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=14279&l=cy 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 5207 5207 Delyth Jewell AC https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=5207 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=5207 Jewell, Delyth Everyone's questions were important.  Roedd cwestiynau pawb yn bwysig. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773083 295 Cy 2026-09-29T17:27:59 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=14281&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=14281&l=en 260929-8 7. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Ofal Cymdeithasol, Iechyd Meddwl ac Iechyd Menywod: Gwella Gofal Newyddenedigol sy'n Canolbwyntio ar y Teulu yng Nghymru: Cynnydd tuag at Siarter Babanod Bliss 7. Statement by the Deputy Minister for Social Care, Mental Health and Women's Health: Improving Family-centred Neonatal Care in Wales: Progress Towards the Bliss Baby Charter C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Yn union. Mae cwestiynau pawb yn bwysig o hyd, ond, ie, diolch am adael inni ymestyn i awr.  Exactly. Everyone's questions are always important, but thank you for extending that to an hour. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773088 296 Cy 2026-09-29T17:28:05 http://www.senedd.tv/cy/16264?startPos=14287&l=cy http://www.senedd.tv/en/16264?startPos=14287&l=en 260929-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 8. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Public and Preventative Health C 12177 12177 Kerry Ferguson AS https://business.senedd.wales/mgUserInfo.aspx?UID=12177 https://busnes.senedd.cymru/mgUserInfo.aspx?UID=12177 Deputy Presiding Officer Dirprwy Lywydd Ferguson, Kerry Mae eitem 8, yr eitem nesaf, wedi cael ei thynnu'n ôl. Felly, cyn i fi ddod â thrafodion heddiw i ben, mae gen i ganlyniad y bleidlais gudd ar gyfer Cadeirydd y Pwyllgor deddfwriaeth. Mae gen i nifer y pleidleisiau: ar gyfer Cai Parry-Jones 15, Cristiana Emsley 52, ymatal eu pleidleisiau saith, a phleidleisiau sydd wedi eu difetha dim. Felly, rwy'n datgan bod Cristiana Emsley wedi ei hethol yn Gadeirydd y Pwyllgor deddfwriaeth. Llongyfarchiadau. A daw hynny â thrafodion heddiw i ben. Diolch yn fawr iawn i chi.   Item 8, the next item, has been withdrawn. So, before I bring today's proceedings to a close, I have the result of the secret ballot for Chair of the legislation Committee. The number of votes were: for Cai Parry-Jones 15, Cristiana Emsley 52, abstentions seven, and spoiled ballots zero. So, I declare that Cristiana Emsley is elected Chair of the Legislation committee. Congratulations. And that brings today's proceedings to a close. Thank you. 16264 7 2026-09-29T13:30:01 773089 297 Cy 260929-9 8. Datganiad gan y Dirprwy Weinidog dros Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol: Iechyd Cyhoeddus ac Ataliol 8. Statement by the Deputy Minister for Public and Preventative Health: Public and Preventative Health I Daeth y cyfarfod i ben am 17:28. The meeting ended at 17:28.