Cynulliad Cenedlaethol Cymru

Yn ôl i Chwilio

Y Cyfarfod Llawn

Plenary

19/06/2019

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair. 

1. Cwestiynau i Weinidog yr Amgylchedd, Ynni a Materion Gwledig

Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni'r prynhawn yma yw'r cwestiynau i Weinidog yr Amgylchedd, Ynni a Materion Gwledig, ac mae'r cwestiwn cyntaf gan Nick Ramsay.

Datgarboneiddio

1. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i ddatgarboneiddio? OAQ54045

Ym mis Mawrth, lansiwyd ein cynllun datgarboneiddio statudol cyntaf ar gyfer y Llywodraeth gyfan, 'Ffyniant i Bawb: Cymru Carbon Isel'. Mae'n nodi 100 o bolisïau a chynigion, ar draws pob sector o'n heconomi, er mwyn cyflawni ein cyllideb garbon gyfredol, a phennu trywydd datgarboneiddio mwy hirdymor i Gymru.

Diolch, Weinidog. Roeddwn yn falch o glywed yn ddiweddar fod Llywodraeth y DU wedi gosod rhai targedau llym iawn ar gyfer datgarboneiddio erbyn canol y ganrif hon. Ac rwy'n credu ein bod i gyd yn cytuno bod angen gweithredu eithafol. Felly byddai'n ddiddorol clywed sut y mae eich Llywodraeth yn bwriadu gweithredu'n unol â hynny. Yn ail, yn ddiweddar, gofynnais i'r Prif Weinidog mewn sesiwn gwestiynau ynglŷn â gwaith diddorol ar adfer yr hinsawdd a oedd yn digwydd ym Mhrifysgol Caergrawnt. Ac mae'r gwaith hwnnw'n cynnwys adfer yr hinsawdd nid yn unig trwy dorri allyriadau, ond trwy ddalfeydd carbon—coed i gael gwared ar garbon deuocsid o'r atmosffer. Atebodd fod gwaith yn mynd rhagddo ar brosiect coedwigoedd newydd yng Nghymru, yng nghanolbarth Cymru, rwy’n credu, ond byddai gennych chi fwy o fanylion ar hynny. A allech roi’r wybodaeth ddiweddaraf inni ynglŷn â natur y gwaith hwnnw? Rwy'n credu ei fod yn syniad ardderchog. Rwy’n credu bod Cymru yn dirwedd berffaith, ac fel cyrchfan i dwristiaid, ar gyfer cael llawer mwy o blannu coed a choedwigoedd newydd, ac rwy'n credu y byddai gan bobl Cymru ddiddordeb mawr mewn clywed mwy am eich cynlluniau ar gyfer datgarboneiddio'r hinsawdd fel hyn.

Mewn ymateb i ran gyntaf eich cwestiwn, gofynnodd Llywodraeth y DU, fy aelod cyfatebol yn yr Alban a minnau i Bwyllgor y DU ar Newid Hinsawdd am gyngor ynglŷn â’r targedau. Ac fe fyddwch yn gwybod, yr wythnos diwethaf, fy mod wedi cael cyngor y pwyllgor hwnnw y dylem geisio lleihau ein hallyriadau carbon 95 y cant erbyn 2050. Rwyf wedi derbyn y cyngor hwnnw. Fodd bynnag, rwyf wedi dweud mai ein huchelgais yw cyrraedd sero net, felly rwy'n sicr yn mynd i weithio'n agos iawn gyda rhanddeiliaid i sicrhau ein bod yn gallu gwneud hynny.

Mewn perthynas ag ail ran eich cwestiwn, ynglŷn â’r ateb a roddwyd i chi gan y Prif Weinidog, un o ymrwymiadau maniffesto'r Prif Weinidog pan ddaeth yn Brif Weinidog ym mis Rhagfyr oedd cael coedwig genedlaethol. Felly, mae swyddogion yn gweithio ar opsiynau yn awr, ond rydym wedi cael llawer o drafodaethau dros y pedwar neu bum mis diwethaf mewn perthynas â hyn. Felly nid wyf yn credu mai'r cynllun yw cael coedwig yng nghanol Cymru; y cynllun yw ystyried cael gwahanol safleoedd fel bod y goedwig genedlaethol o ddifrif yn rhywbeth ar gyfer Cymru gyfan. A byddwn yn edrych ar sut y ffurfiwn y polisi hwnnw wrth symud ymlaen. Rwy'n credu fy mod am gael rhai opsiynau erbyn diwedd y mis hwn, felly gobeithio y byddaf mewn sefyllfa i wneud rhai penderfyniadau, ac yn amlwg, gan weithio'n agos gyda'r Prif Weinidog, rwy’n gobeithio gallu rhoi’r newyddion diweddaraf i'r Cynulliad, yn yr hydref mae'n debyg.

Rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn cyrraedd sero net, ond credaf fod angen i ni fod yn fwy uchelgeisiol na hynny—a dechrau tynnu mwy o garbon deuocsid o'r atmosffer na’r hyn rydym yn ei roi i mewn mewn gwirionedd. Felly mae sero net yn ffordd dda, ond mae angen inni ragori ar hynny. Ac rydym yn rhagori ar hynny drwy blannu mwy o goed a mwy o blanhigion. Trwy ffotosynthesis, maent yn troi carbon deuocsid yn ocsigen—mae'n ei dynnu allan o'r atmosffer. Rwy'n credu bod hynny'n bwysig iawn. Rwy'n croesawu'r syniad o blannu coed yn fawr iawn ond a gawn ni dargedau? A gawn ni ddweud faint o goed y bwriadwn eu plannu ym mhob ardal bob blwyddyn? Ac nid ffon i daro'r Llywodraeth â hi yw hynny—rydych chi'n dweud eich bod chi'n mynd i blannu 1,000 ond dim ond 900 a blannoch chi—ond ffordd o roi gwybod i bawb beth y ceisir ei gyflawni. Ac yn sicr ni fuaswn i yn eich beirniadu am blannu 900 pan oedd i fod yn 1,000, ond mae'n bwysig iawn ein bod yn plannu'r coed hyn, i gael y carbon deuocsid allan o'r atmosffer.

Rwy'n cytuno'n llwyr â chi fod angen i ni blannu mwy o goed. Nid ydym yn plannu digon o goed—heb fod yn agos at y nifer o goed rwyf am eu gweld. A dywedais yn glir iawn fod angen i ni ystyried cynyddu'r nifer. Roedd gennym darged. Ni chyraeddasom y targed hwnnw. Fe'm cynghorwyd y dylem fod yn plannu o leiaf 2,000 hectar y flwyddyn. Unwaith eto, nid wyf yn meddwl bod hynny'n ddigon. Ac yn sicr, os ydym am liniaru newid hinsawdd, mae angen inni ystyried dal a storio carbon, sy’n amlwg yn elfen hanfodol o'r cynllun cyflawni carbon isel y cyfeiriais ato yn fy ateb agoriadol i Nick Ramsay. Felly mae angen i ni gynyddu coedwigoedd ledled Cymru. Soniais am y goedwig genedlaethol. Unwaith eto, credaf y bydd y cynlluniau rydym yn eu cyflwyno ar gyfer hynny yn cyflymu ailgoedwigo, a bydd hefyd yn sicrhau manteision economaidd ac amgylcheddol mawr. Hefyd, mae gennym gynllun creu coetiroedd Glastir, y bydd yr Aelod yn ymwybodol ohono. Daeth y cyfnod ymgeisio olaf i ben ym mis Mai, ac roedd llawer iawn o ddiddordeb, felly rwy'n sicr yn awyddus i gael rownd bellach yn yr hydref, ac mae'n debyg y bydd ganddi gyllideb o tua £1 filiwn.

13:35
Bioamrywiaeth ym Merthyr Tudful a Rhymni

2. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am flaenoriaethau Llywodraeth Cymru ar gyfer bioamrywiaeth ym Merthyr Tudful a Rhymni? OAQ54053

Diolch. Mae'r cynllun gweithredu ar adfer natur a'n polisi adnoddau naturiol yn nodi ein blaenoriaethau ar gyfer bioamrywiaeth. Yn ddiweddar cyhoeddais gyllid i gefnogi nifer o brosiectau galluogi adnoddau naturiol a llesiant ym Merthyr Tudful a'r ardal gyfagos er mwyn cyflawni'r blaenoriaethau hyn ac i helpu i fynd i'r afael â'r argyfwng bioamrywiaeth sy'n wynebu pawb ohonom.

Diolch, Weinidog. Yn amlwg, mae'r holl gyngor arbenigol a dderbyniwyd yn dynodi dirywiad llawer o'n bioamrywiaeth, felly credaf ei bod yn hanfodol parhau i gryfhau'r cysylltiadau rhwng pobl, y cymunedau lleol a'u hamgylchedd ehangach, ac mae llawer i'w gymeradwyo yn y cymunedau lleol hynny. Ym Merthyr Tudful a Rhymni, er enghraifft, rydym wedi gweld y gymdeithas bysgota leol yn rheoli dyfrffyrdd a glannau afonydd, grŵp rhandiroedd Royal Crescent yn datblygu parthau pryfed ar gyfer plant ysgol, ac mae'r plant bellach wedi dod yn wenynwyr bach hefyd, a grwpiau fel Coed Actif Cymru yn darparu cyfleoedd lles yn yr amgylchedd lleol, sy'n gyfle gwych ar gyfer presgripsiynu cymdeithasol, a cheir llawer o fentrau tebyg eraill. Ond mae rhai o'r grwpiau hynny’n dweud wrthyf am y problemau mawr y maent yn eu hwynebu gyda chwyn ymledol, fel clymog Japan a jac y neidiwr, sy'n peryglu llawer o'r gwaith a wnânt. Felly, beth arall y gall Llywodraeth Cymru ei wneud i helpu i fynd i'r afael â phroblem rhywogaethau goresgynnol er mwyn gwella bioamrywiaeth?

Diolch. Mae rhywogaethau estron goresgynnol yn herio goroesiad rhai o'n rhywogaethau mwyaf prin ac yn niweidio rhai o'n hecosystemau mwyaf sensitif, ac mae eu heffaith ar ein bioamrywiaeth ddomestig a byd-eang yn cynyddu, ac rwy'n credu eu bod hefyd yn cynyddu o ran eu difrifoldeb. Amcangyfrifir eu bod yn costio dros £1.7 biliwn y flwyddyn i economi Prydain, felly gallwch weld pa mor ddifrifol ydynt. Rydym wedi bod yn gweithio gyda'n partneriaid, ac mae hynny'n cynnwys Cyfoeth Naturiol Cymru, Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, diwydiant y trydydd sector, a cheir ysgrifenyddiaeth rhywogaethau estron Prydain, i edrych ar ba gamau blaenoriaethol y mae angen i ni eu cymryd i reoli a dileu rhywogaethau estron goresgynnol yng Nghymru. Efallai y byddwch yn ymwybodol, ym mis Mawrth, fy mod wedi cyflwyno Gorchymyn Rhywogaethau Goresgynnol Estron (Gorfodi a Thrwyddedu) 2019. Daw'r Gorchymyn hwnnw i rym ar 1 Hydref, a bydd yn darparu'r troseddau, yr amddiffyniadau a'r cosbau ar gyfer y cyfyngiadau a nodir yn rheoliadau'r UE ar atal a rheoli cyflwyno a lledaenu'r rhywogaethau estron goresgynnol hynny, a bydd y Gorchymyn yn sicrhau y gellir gorfodi rheoliadau’r UE yn effeithiol.

Weinidog, mae ffermwyr Cymru’n chwarae rhan hanfodol yn diogelu a gwella cefn gwlad. Mae llawer o'r cynefinoedd a'r rhywogaethau gwerthfawr a geir ar dir ffermio Cymru’n dibynnu ar reolaeth weithredol gan ffermwyr. Mae RSPB Cymru yn honni nad yw'r lefelau cymorth presennol yn diogelu'r amgylchedd ac maent yn methu cadw busnesau fferm yn hyfyw na ffermwyr ar y tir. Rwy'n siŵr, Weinidog, eich bod yn cydnabod bod cynhyrchu bwyd a manteision amgylcheddol cadarnhaol i lawer o rywogaethau wedi'u cysylltu'n sylfaenol. Weinidog, rwy'n eithaf sicr fod yr hyn a wnewch i sicrhau rheolaeth weithredol gan ffermwyr yn cael ei wobrwyo'n deg yng Nghymru.

Ni allaf anghytuno ag unrhyw beth a ddywedwch, ac fe fyddwch yn ymwybodol o'r cyhoeddiad a'r datganiad a gyflwynais i’r Siambr yr wythnos diwethaf ynghylch 'Brexit a’n tir' 2, fel y’i gelwir ar hyn o bryd, a fydd yn ail ran yr ymgynghoriad ar y polisi amaethyddol ar ôl Brexit. Rwyf bob amser wedi bod o’r farn fod cynhyrchu bwyd yn bwysig tu hwnt. Rwy'n credu mai ni oedd yr unig ran o'r DU a oedd yn cynnwys bwyd yn yr ymgynghoriad. Yn sicr nid wyf yn credu bod ‘Iechyd a Harmoni’ wedi gwneud hynny, oherwydd rwy'n cydnabod pwysigrwydd cynhyrchu bwyd a'n sector amaethyddol yn llwyr.

Hefyd, mae canlyniadau amgylcheddol yn bwysig iawn, a gwnaethom yn glir iawn y bydd ein system taliadau amaethyddol yn y dyfodol, ar ôl Brexit, yn gwobrwyo canlyniadau amgylcheddol, a buaswn yn annog pawb i gymryd rhan yn yr ymgynghoriad hwnnw pan fyddaf yn ei lansio ddechrau mis Gorffennaf. .

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd Plaid Cymru, Llyr Gruffydd. 

Diolch, Llywydd. Weinidog, byddwch chi'n gwybod bod Plaid Cymru wedi bod yn ymgyrchu yn ddiwyd yn erbyn llwybr du yr M4, ac mi roeddem ni, wrth gwrs, yn croesawu'r penderfyniad, pan ddaeth e, i beidio bwrw ymlaen â'r cynllun penodol hwnnw. Roeddem ni'n teimlo y byddai gwario £1.5 biliwn o leiaf o gyllid cyfalaf ar greu mwy o draffig yn annoeth. Ond gan nad yw'r arian yna nawr yn mynd i gael ei wario i'r union ddiben hwnnw, gaf i ofyn pa achos rŷch chi yn ei wneud yn y Cabinet i'r pres gael ei ddefnyddio i gryfhau is-adeiledd gwyrdd yng Nghymru, i leihau allyriadau ac i daclo newid hinsawdd? Oherwydd mi fyddai £1.5 biliwn o bunnoedd, wrth gwrs, yn gallu, er enghraifft, trawsnewid y sector ynni adnewyddadwy yng Nghymru, ac mi fyddai gan hynny hefyd botensial i gynhyrchu incwm i’r pwrs cyhoeddus mewn blynyddoedd i ddod. Felly, a allwch chi ddweud wrthym ni ba achos rydych chi wedi ei wneud dros ddefnyddio’r cyllid cyfalaf yma at bwrpas amgen?

13:40

Felly, bydd y trafodaethau hynny'n digwydd. Rwyf wedi cael trafodaethau ynghylch newid hinsawdd a mwy o arian ar gyfer newid hinsawdd ar draws y Llywodraeth. Rwyf wedi cael y sgwrs honno gyda'r Gweinidog Cyllid yn uniongyrchol. Y cyllid penodol y cyfeiriwch ato—yr £1.5 biliwn mewn perthynas â'r llwybr du—yn amlwg, fe fyddwch yn ymwybodol fod Gweinidog yr Economi a Thrafnidiaeth wedi gwneud cyhoeddiad ynglŷn â'r grŵp y mae'n ei sefydlu i edrych ar ddewisiadau amgen. Felly, yn amlwg, bydd angen defnyddio rhywfaint o'r cyllid hwnnw—y rhan fwyaf o'r cyllid hwnnw; nid wyf yn gwybod beth fydd canlyniad yr adolygiad hwnnw—ar gyfer y cynlluniau amgen hynny. Ond rwy'n credu bod fy nghyd-Weinidogion i gyd, ac mae llawer ohonynt yn aelodau o grŵp gorchwyl a gorffen y Gweinidog ar ddatgarboneiddio, yn derbyn, os ydym am liniaru newid hinsawdd—ac nid ysgogi eraill i weithredu'n unig oedd diben datgan argyfwng hinsawdd—yn amlwg, fel Llywodraeth, mae angen inni edrych ar ein cynlluniau a'n polisïau. Felly, bydd y rheini'n drafodaethau sy'n mynd rhagddynt.

Iawn, ac rŷch chi’n berffaith iawn i ddweud mai holl bwrpas datgan argyfwng hinsawdd yw i weld newid trawsnewidiol, a dweud y gwir. Ac mae yna gryn amser ers ichi wneud y datganiad hwnnw fel Llywodraeth—nifer o wythnosau erbyn hyn. Rŷch chi wedi gwneud ambell i ddatganiad ysgrifenedig a chwpwl o gyfeiriadau ar lafar i’r datganiad hwnnw ond, wrth gwrs, dŷn ni ddim wedi gweld unrhyw beth trawsnewidiol eto o safbwynt eich gwaith chi a’ch cyfrifoldebau chi fel Gweinidog. Nawr, dwi’n siŵr y byddech chi’n cytuno, wrth gwrs, nad dim ond eich rôl chi yw hynny; mae’n rôl i bob aelod Cabinet, ac mi fyddwn i, fel y mae nifer eraill wedi sôn cyn nawr, yn dymuno gweld pob Gweinidog yn gwneud datganiad fan hyn yn y Siambr yn esbonio yn union sut mae eu gwaith nhw yn mynd i newid a’u blaenoriaethau nhw o fewn eu portffolios nhw yn newid yn sgil datgan argyfwng hinsawdd.

Ond, jest i ddod nôl at eich cyfrifoldeb chi, ac mae hwn yn rhywbeth rwyf wedi ei godi chi yn flaenorol—a dwi’n gobeithio efallai, ers i fi ei godi e'n flaenorol, eich bod chi wedi cael cyfle i bwyso a mesur—dwi eisiau gwybod pa gyfarwyddyd newydd rŷch chi wedi ei roi yn dilyn datgan argyfwng hinsawdd i’r adrannau a’r cyrff sy’n dod o dan eich adain chi. Dwi’n meddwl am Gyfoeth Naturiol Cymru, Hybu Cig Cymru—mae yna ystod o gyrff rŷch chi yn eu hariannu ac yn gyfrifol amdanyn nhw. A ydych chi’n bwriadu diwygio llythyrau cylch gorchwyl y cyrff yma, oherwydd, fel rŷch chi wedi dweud eich hunain, holl bwrpas datgan argyfwng newid hinsawdd neu argyfwng hinsawdd, yw er mwyn cael yr effaith drawsnewidiol yna? Os na wnewch chi hynny, yna mi fydd pobl yn tybio bod dim byd wedi newid a'i bod hi’n fusnes fel arfer i’r Llywodraeth yma.

Wel, yn sicr nid yw'n fusnes fel arfer. Byddwch wedi fy nghlywed yn dweud mai'r cynllun cyflawni carbon isel a lansiwyd ym mis Mawrth, ac sy'n cynnwys 100 o bolisïau ac argymhellion, yw'r sylfaen inni allu cyrraedd ein targed ar gyfer allyriadau carbon a'n cyllideb garbon, ond rwyf wedi gofyn i swyddogion adolygu'r 100 o bolisïau ac argymhellion gan ystyried (1) y cyngor a gawsom gan Bwyllgor y DU ar Newid Hinsawdd, a gynhaliwyd ychydig wythnosau ar ôl i ni ddatgan yr argyfwng, rwy'n credu. Ac rydych yn llygad eich lle—credaf fod pawb, ar draws y Llywodraeth, yn gorfod edrych ar eu polisïau a'u hargymhellion a'r cynlluniau y maent yn eu cyflwyno i weld a ydynt yn cyd-fynd â'r hyn sydd angen ei newid mewn perthynas â'r argyfwng hinsawdd.

Rwy'n credu ein bod wedi gweld eraill yn cael eu symbylu i weithredu. Rwy'n credu ei bod yn galonogol iawn gweld nifer yr awdurdodau lleol a'r cynghorau tref a chymuned sydd wedi penderfynu drostynt eu hunain eu bod yn datgan argyfwng hinsawdd, felly rwy'n credu ein bod yn gweld hynny'n ysgogi'r gweithredu roeddem yn gobeithio ei weld.

Mewn perthynas â'ch cwestiynau penodol ynglŷn ag a fyddaf yn newid y llythyrau cylch gwaith, mae hynny, unwaith eto, yn rhywbeth rwy'n ei ystyried. Rwy'n cyfarfod â Cyfoeth Naturiol Cymru bob mis, felly rydym yn sicr wedi trafod yr argyfwng hinsawdd a'r hyn y maent yn ystyried ei wneud. Felly, gwn er enghraifft fod Cyfoeth Naturiol Cymru'n edrych ar ba dir ychwanegol sydd ganddynt ar gyfer plannu coed. Credaf fod ganddynt dir y maent wedi'i fancio y gellir ei ailgoedwigo, ac mae angen inni edrych ar arian ar gyfer hynny wrth gwrs. Rwyf i fod i gyfarfod â Hybu Cig Cymru yn y dyfodol agos ac unwaith eto, bydd y mater hwn ar yr agenda.

Iawn. Wel, mi arhoswn ni eto i glywed unrhyw newidiadau penodol. Fe wnaf i awgrymu un peth ichi, efallai. Dwi’n cofio pan oedd y Llywodraeth ddiwethaf yn awyddus i wrthwynebu ffracio yng Nghymru. Doedd gan y Llywodraeth bryd hynny, wrth gwrs, ddim pwerau dros yr hawl i wrthod yn benodol, ond mi ddefnyddiwyd y system gynllunio, os cofiwch chi, fel ffordd i drio creu rhyw fath o foratoriwm. Nawr, roedd rhai ohonom ni'n anghytuno ei fod e'n foratoriwm mewn gwirionedd, ond awn ni ddim ar ôl yr sgwarnog yna. Ond yn sicr mi oedd yna ewyllys gan y Llywodraeth ddiwethaf, er nad oedd ganddi'r pwerau, i drio defnyddio'r hyn oedd ganddi i atal cynlluniau ffracio.

Nawr, byddwch chi'n ymwybodol o gais diweddar am brofion seismig ym mae Ceredigion, sy'n cael ei ddefnyddio, wrth gwrs, gan gwmnïoedd olew a nwy i ddod o hyd i'r lleoliadau gorau i ddrilio. Dyw hwnna ddim wedi ei ddatganoli; mae hwnna'n dal i fod yn gyfrifoldeb Llywodraeth y Deyrnas Unedig, ond, wrth gwrs, gall trwyddedau ddim ond cael eu rhoi os yw Cyfoeth Naturiol Cymru wedi cael eu boddhau. Felly, oni ddylai Llywodraeth Cymru ddatgan, yn yr un modd ag y gwnaethpwyd gyda ffracio a'r system gynllunio, na fyddai Cyfoeth Naturiol Cymru, er enghraifft, yn bodloni i drwyddedu unrhyw gynlluniau tebyg yn y dyfodol fel neges glir i'r sector nad oes croeso iddyn nhw, oherwydd, wrth gwrs, y byddai hynny'n anghydnaws â'r argyfwng hinsawdd sydd gennym ni yng Nghymru, ac, wrth gwrs, dylem ni fod yn cadw tanwydd ffosil yn y ddaear?

13:45

Yn bendant, a byddwch yn gwybod bod y drwydded benodol y cyfeirioch chi ati wedi cael ei hatal, ond yn sicr, gwneuthum fy marn yn glir iawn i Lywodraeth y DU. Rwyf wedi cael llawer o ohebiaeth—ac rwy'n siŵr fy mod wedi ysgrifennu at Aelodau yn y Siambr, gan gynnwys y Llywydd, ynglŷn â hynny, i amlinellu'r union safbwynt rydych newydd ei ddisgrifio. Felly, mae angen inni—. Yn sicr, mae angen inni edrych ar sut y gallwn gryfhau hynny fel bod pobl yn ymwybodol iawn o'n barn. Ond rydych chi'n llygad eich lle: byddai'n rhaid iddo ddod atom ar ryw bwynt yn y gadwyn, er ei fod yn fater a gadwyd yn ôl, ac rwy'n credu fy mod wedi dweud hynny'n glir iawn yn fy llythyr.

Diolch, Lywydd. Weinidog, rwyf wedi gofyn i chi ynglŷn â hyn sawl gwaith, ac yn wir holais y Prif Weinidog yn ei gylch ddoe, sef eich bod wedi dweud yn eich datganiad a oedd ynghlwm wrth y cyhoeddiad ynghylch anelu i fod yn sero net erbyn 2050, mai'r daith honno fydd y newid economaidd mwyaf a gynlluniwyd erioed yn yr oes fodern, ac rydych hefyd wrth gwrs wedi gwneud datganiad ar argyfwng hinsawdd. Ond pan edrychaf ar gofnodion y cyfarfod Cabinet hwnnw ar 29 Ebrill, rhoddwyd gwybod i'r Cabinet am y datganiad o dan 'unrhyw fater arall', ac mae'n dweud:

Hysbysodd Gweinidog yr Amgylchedd, Ynni a Materion Gwledig y Cabinet ei bod wedi datgan argyfwng newid hinsawdd... y diwrnod hwnnw.

Go brin fod hynny'n dangos llawer o gynllunio neu gynllunio pethau y bydd angen ichi eu gwneud er mwyn newid yr economi a diogelu swyddi a chreu swyddi o safon. A ydych chi'n credu bod honno'n ffordd briodol i'r Cabinet weithio?

Wel, rydych chi'n darllen cofnodion y Cabinet; ni fyddwch yn ymwybodol o'r holl drafodaethau a ddigwyddodd cyn datgan argyfwng hinsawdd. Mae grŵp gorchwyl a gorffen y Gweinidog ar ddatgarboneiddio a gadeirir gennyf yn cyfarfod bob chwe wythnos/dau fis. Mae trafodaethau'n mynd rhagddynt drwy'r grŵp gorchwyl a gorffen hwnnw. Mae Gweinidog yr Economi a Thrafnidiaeth yn aelod o'r pwyllgor hwnnw.

Y cynllun cyflawni carbon isel y cyfeiriais ato unwaith neu ddwy eisoes yn y sesiwn hon oedd lle y gwnaethom nodi ein 100 o bolisïau ac argymhellion. Unwaith eto, bu llawer o drafodaethau ar draws y Cabinet ar gyflwyno hynny, ac mae hyn i gyd yn rhan—. Fel y dywedais ddoe, mae'r holl rannau hyn: datgarboneiddio, lliniaru newid hinsawdd, ansawdd aer, i gyd yn hollbwysig—maent yn bethau ar wahân, ond maent yn hollbwysig. Felly, mae'r trafodaethau hynny—. Nid dim ond cyhoeddiad a wnaed gennyf fi ydoedd; roedd pobl yn ymwybodol iawn fod y cyhoeddiad hwnnw'n dod.

Diolch am hynny. Nid wyf yn beirniadu'r penderfyniadau a wnaethoch; mewn gwirionedd, rwyf wedi eu cefnogi, ond yr hyn sy'n fy mhoeni yw'r gweithredu y tu ôl i rai o'r cyhoeddiadau hyn. Rhaid imi ddweud fy mod yn credu bod cofnodion y Cabinet i fod i adlewyrchu'r drafodaeth a ddigwyddodd yn y Cabinet. Ac rwy'n cytuno bod hwn yn ymateb gan y Llywodraeth gyfan. Rydym wedi clywed ers y datganiadau hynny fod y Llywodraeth yn amlwg yn gorfod ymdrin â'r holl faterion sy'n ymwneud â'u portffolio polisïau, ond nid yw'r cofnodion hynny'n dangos yn glir i mi fod y drafodaeth honno wedi digwydd. Felly, yn amlwg, rydych chi'n dweud wrthym ei bod wedi digwydd. Er enghraifft, a allwch ddweud wrthyf faint o swyddi a gollir yn economi Cymru oherwydd y trawsnewid a faint o swyddi a allai gael eu creu yn y chwyldro gwyrdd y gobeithiwn ei weld? Mae hwnnw'n gwestiwn eithaf syml, ac os yw Ken Skates wedi bod yn aelod o'ch pwyllgor, gadewch i ni ddeall y newid hwn rydych wedi'i drafod a'r hyn y gallem ei ddisgwyl neu fel arall wrth inni symud ymlaen.

Nid cofnod o drafodaeth oedd y cofnod y cyfeirioch chi ato. Fe ddywedoch eich hun mai 'unrhyw fater arall' ydoedd, felly nid oedd yn gofnod o drafodaeth yn y Cabinet. Mae'r trafodaethau hynny'n digwydd mewn mannau eraill ar draws y Llywodraeth.

O ran eich cwestiwn am nifer y swyddi, ni allaf roi ffigur i chi. Yr hyn a drafodais gyda Ken Skates yw'r cyfle i gael mwy o swyddi os byddwn yn newid i economi carbon isel a chredaf y byddwch yn gweld bod hynny'n wir mewn rhannau eraill o'r byd sydd o'n blaenau.

Sylweddolaf na allwch roi ffigur union i mi heddiw, ond yn sicr, ymysg eich trafodaethau gyda'ch cyd-Weinidogion Cabinet, byddai gennych rywfaint o ddealltwriaeth o'r goblygiadau o ran swyddi yma—y rhai a allai gael eu colli o'r hyn y gallem ei alw'n hen economi garbon a'r hyn y gellid ei greu yn yr economi werdd. Felly, roeddwn i'n gobeithio efallai y byddech yn gallu rhoi gwybod i'r Aelodau am hynny. Un o'r pethau sy'n digwydd yn San Steffan, er enghraifft, mewn perthynas â'u datganiad, yw bod y Trysorlys yno wedi darparu manylion ariannol cadarn rhai o'r ymrwymiadau y gallai'r Llywodraeth orfod eu gwneud os yw'n mynd i gyrraedd sero net erbyn 2050, a soniwyd am ffigur o £1 triliwn, a thua £70 biliwn y flwyddyn. Pa fodelu economaidd y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud ac sydd wedi'i ddarparu i chi pan fyddwch wedi bod yn gwneud eich penderfyniadau—ac aelodau eraill o'r Llywodraeth—fel y gallwch wneud penderfyniadau hyddysg sy'n amlwg yn ein rhoi yn y lle gorau posibl? Ac os yw'r modelu hwnnw ar gael i chi, a wnewch chi ymrwymo i sicrhau ei fod ar gael i Aelodau'r Cynulliad fel y gallwn ei weld a deall sut yn union y cafodd y penderfyniadau eu gwneud?

13:50

Dychwelaf at yr hyn a ddywedais yn fy ail ateb i chi, sef fy mod yn meddwl bod mwy o gyfleoedd yn y sector economi carbon isel—neu sectorau, mewn gwirionedd. Felly, mae'r cydbwysedd—. Ni allaf roi ffigurau i chi. Yn sicr, bydd y prif economegydd sy'n cynghori holl Aelodau'r Llywodraeth wedi rhoi cyngor i ni y byddwn wedi'i ystyried. Nid wyf yn gwybod os yw'n sensitif yn fasnachol neu os oes unrhyw resymau eraill pam na chaf ei gyhoeddi, ond fe ymchwiliaf i hynny a rhoi gwybod i'r Aelod.

Hybu Twristiaeth

4. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda Gweinidog y Gymraeg a Chysylltiadau Rhyngwladol ynghylch sut y gall Cyfoeth Naturiol Cymru weithio gyda chymunedau lleol i hybu twristiaeth? OAQ54078

Diolch. Byddaf yn cyfarfod yn rheolaidd â Gweinidog y Gymraeg a Chysylltiadau Rhyngwladol i drafod materion amrywiol, gan gynnwys twristiaeth. Rwyf wedi ysgrifennu at y Dirprwy Weinidog Diwylliant, Chwaraeon a Thwristiaeth yn ddiweddar ynghylch ehangder y cymorth y mae fy mhortffolio yn ei roi i'r diwydiant twristiaeth.

Diolch am yr ateb hwnnw, Weinidog. Mae llawer o gymunedau'r Cymoedd, gan gynnwys y rheini yng Nghwm Afan, wedi datblygu twristiaeth fel modd o dyfu'r economi ar ôl tranc y diwydiant glo yn y cymoedd hynny. Mae llawer o'r tir o amgylch y cymunedau hynny'n eiddo i Lywodraeth Cymru mewn gwirionedd ac yn cael ei reoli ar eu rhan gan Cyfoeth Naturiol Cymru. Mae'r tir hwn yn cynnig profiadau awyr agored i'r ymwelwyr sy'n dod i'r ardaloedd hynny. Er enghraifft, yn fy nghwm i, mae beicio mynydd yn fater pwysig ac mae'n sicr yn defnyddio tir CNC i roi profiad i ymwelwyr, ac mae rhai o'r llwybrau hynny'n enwog ledled y byd, gyda llawer o ymwelwyr yn dod o'r tu allan i'r DU i'w profi.

Nawr, mae'n bwysig, felly, fod CNC yn gweithio gyda'r cymunedau i sicrhau nad oes unrhyw rwystrau diangen yn bodoli a fyddai'n niweidio'r cyfleoedd ar gyfer twristiaeth yn y cymoedd hyn. Felly, Weinidog, a wnewch chi sicrhau bod twristiaeth yn uchel ar agenda CNC ac a wnewch chi ofyn am gefnogaeth eich cyd-Weinidogion yn y Cabinet, gan fy mod yn deall yr heriau ariannol y byddwch yn eu hwynebu, oherwydd bydd angen cyllid ar gyfer hyn, oherwydd, ar gyfer beicio mynydd, er enghraifft, mae angen i chi gynnal a chadw'r llwybrau ac weithiau caiff y llwybrau hynny eu fandaleiddio gan bobl sy'n defnyddio eu beiciau hefyd? Felly, a fyddwch yn cael y trafodaethau hynny i sicrhau bod yr agenda honno'n uchel ar eu rhestr?

Diolch. Rwy'n credu eich bod yn hollol gywir i dynnu sylw at y ffaith bod gan Cyfoeth Naturiol Cymru, ymhlith eraill, ran bwysig iawn i'w chwarae yn diogelu ein hamgylchedd naturiol a chefnogi ein diwydiant twristiaeth. Os cofiaf yn iawn, mae'r llythyr a ysgrifennais at fy nghyd-Aelod, Dafydd Elis-Thomas—mae'n debyg fod 'CNC' wedi ymddangos mwy nag unrhyw air arall. Felly rwy'n gwybod, er enghraifft, eu bod yn ymgynghorai yn y broses gynllunio ynglŷn â'r datblygiadau presennol yng Nghwm Afan yn eich etholaeth. Gwn fod bwriad i ddatblygu canolfan antur Afan. Ond rwy'n meddwl ei bod yn bwysig iawn ein bod yn gweithio gyda'n gilydd. Rydych chi'n iawn ynglŷn â chymunedau. Mae angen inni weithio gyda chenedlaethau'r dyfodol o fewn canllawiau Deddf cenedlaethau'r dyfodol fel y gall pawb elwa o'n hadnoddau naturiol.

Diolch am eich ateb i David Rees yn y fan honno. Rwy'n meddwl sut y gallwch weithio gyda CNC gyda phortffolios eraill o fewn y Llywodraeth yn ogystal â thwristiaeth a lle gall y posibiliadau hyn gydblethu â'i gilydd. Ym mis Ionawr, gofynnais a oeddech yn meddwl bod cyfle i Cyfoeth Naturiol Cymru weithio gydag ysgolion fel y gallai plant a phobl ifanc chwarae rhan yn ailblannu coed yn eu hardaloedd lleol, a chredaf ei fod wedi codi yng nghyd-destun Cwm Afan, a dweud y gwir, oherwydd nid yn unig fod hynny'n helpu lles cymunedau a thwristiaid, a busnesau twristiaeth hefyd yn wir, mae'n mynd yn ôl at gwestiwn Mike Hedges am ddysgu am wyddoniaeth a dal carbon yn ogystal â hanes y cwm hwnnw.

Ar y pryd, fe ddywedoch eich bod yn meddwl ei fod yn syniad da ac y byddech yn siarad â'ch cyd-Aelod Kirsty Williams ynglŷn â hynny. Clywaf eich bod wedi siarad â'r Dirprwy Weinidog Diwylliant, Chwaraeon a Thwristiaeth. Rwy'n meddwl tybed a allai fod yn werth rhoi atodiad i'r llythyr hwnnw er mwyn codi hyn fel posibilrwydd. Diolch.

Yn sicr. Rydych yn gwneud pwyntiau pwysig iawn, ac rwyf wedi cael sgyrsiau manwl gyda chadeirydd a phrif weithredwr ac aelodau eraill CNC ynghylch plannu coed, oherwydd—atebais yn fy ateb cynharach i Mike Hedges nad ydym yn plannu digon o goed, ac yn sicr, os ydym yn mynd i liniaru newid hinsawdd yn y ffordd y byddem yn dymuno ei wneud, mae angen i ni sicrhau bod hynny'n digwydd. Felly, rwy'n gwybod bod CNC yn gweithio gydag ysgolion o'r sgwrs ddiwethaf a gefais gyda hwy. Nid wyf yn gwybod a yw'n ymwneud yn benodol â phlannu coed, ond rwy'n credu ei fod yn sicr yn gyfle y gallant ei ddatblygu. Mae CNC yn rheoli 7 y cant o arwynebedd tir Cymru, ac mae'n amlwg fod hynny'n cynnwys llawer o warchodfeydd ac ardaloedd picnic a choetiroedd, felly mae'n gyfle da iawn i fynd allan i'r awyr iach a gwella lles.

13:55

Weinidog, hoffwn adleisio sylwadau David. Mae fy rhanbarth yn gartref i lawer o ryfeddodau naturiol, gan gynnwys gwarchodfa natur genedlaethol cors Crymlyn. Fel yr hyrwyddwr rhywogaethau ar gyfer corryn rafft y ffen, sydd â'i gartref yng nghors Crymlyn, a gaf fi ofyn pa drafodaethau a gawsoch gyda'r Gweinidog cysylltiadau rhyngwladol ynglŷn â sut y gall ein bioamrywiaeth chwarae rhan yn ein cynnig twristiaeth rhyngwladol? Rwy'n siŵr fod yna entomolegwyr ar draws y byd a ddaw i'n hardal i weld ein corryn rafft y ffen gwych. Diolch.

Nid wyf wedi cael trafodaeth am y corryn arbennig hwnnw gyda fy nghyd-Aelod, Eluned Morgan—rwy'n meddwl y buaswn yn cofio pe bawn i wedi cael—ond mae'n sicr yn rhywbeth rwy'n hapus iawn i edrych arno, ac os oes yna ymchwil a data a fydd yn ein helpu, buaswn yn falch iawn o'u gweld.

Yr Ardoll Cig Coch

5. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda Hybu Cig Cymru mewn perthynas â'r ardoll cig coch? OAQ54033

Diolch. Rwy'n cael trafodaethau rheolaidd gyda Hybu Cig Cymru a hefyd Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig er mwyn datrys problem hirsefydlog ailwladoli'r ardoll cig coch. O ganlyniad i hyn, mae pwerau sylfaenol bellach wedi'u cynnwys ym Mil Amaethyddiaeth y DU ac mae'r cyrff ardollau wedi datblygu cynigion cychwynnol ar gyfer cyflwyno'r cynllun.

Diolch, Weinidog, ac rwy'n falch iawn o weld canlyniad llwyddiannus i'r trafodaethau hynny ac i hynt y Bil Amaethyddiaeth yn San Steffan wrth gwrs, wrth i'r cyfrifoldebau hyn gael eu trosglwyddo yma i Gaerdydd.

A wnaiff y Gweinidog gadarnhau na fydd yn defnyddio unrhyw godiad yn yr incwm o'r ardoll i wneud iawn am unrhyw ddiffyg yng nghyllid Llywodraeth Cymru a allai ddigwydd yn y dyfodol, ac mewn gwirionedd, y bydd unrhyw arian ychwanegol sy'n mynd i Hybu Cig Cymru yn arian newydd sydd ar gael i'r corff hyrwyddo ar gyfer hybu gwerthiant cig coch naill ai yma yng Nghymru, y DU, neu ar draws y byd?

Wel, mae Bil amaeth y DU wedi dod i stop braidd yn Llundain ar hyn o bryd. Rwy'n deall y rhesymau pam—maent yn aros am ddyddiad ar gyfer dadl. Roeddwn innau hefyd yn falch iawn ynglŷn â chanlyniad fy nhrafodaethau â'r Ysgrifennydd Gwladol. Roeddwn yn meddwl ei bod yn bwysig iawn cael gwelliant gan y Llywodraeth, felly rwy'n falch iawn o hynny.

Yn amlwg, mae angen inni edrych ar ba arian a fydd yn dod; yn sicr, nid wyf yn credu y byddai HCC ac eraill yn caniatáu i hynny ddigwydd, ond yn amlwg, mae angen inni gael y pwerau hynny yn y lle cyntaf. Mae fy swyddogion wedi bod yn cael trafodaethau cychwynnol gyda swyddogion DEFRA ynglŷn â sut y gweithredwn—wel, sut y drafftiwn y cynllun yn gyntaf oll. Mae angen inni gael y cynllun yn iawn ac yna ei weithredu. Byddaf yn hapus iawn i roi'r newyddion diweddaraf i'r Aelodau am hyn oherwydd mae wedi bod yn llusgo yn ei flaen ers llawer gormod o flynyddoedd.

I barhau gyda'r cynllun hwnnw, Weinidog, gallaf weld o'r penawdau ddoe am yr Is-Bennaeth yn ymweld â Chymru, ac mae lle i agor ein marchnad gig eidion i Tsieina, fel y mae Andrew R.T. newydd ei ddweud. A allwch roi syniad inni o natur unrhyw sgyrsiau a gawsoch gydag ef o'r blaen, a sut y byddwch yn helpu sector cig eidion Cymru i baratoi i fanteisio ar y cyfleoedd hyn?

Wel, yn sicr, gwnaeth yr Is-Bennaeth o Tsieina y cyhoeddiad ynghylch agor y mewnforion cig eidion i Tsieina. Cefais drafodaeth gydag ef am gig oen hefyd, oherwydd credaf ei bod yn bwysig iawn fod gennym y ddau'n mynd i mewn i Tsieina. Nid oeddwn wedi cael unrhyw drafodaethau'n uniongyrchol ag ef cyn ddoe neu heddiw; cyfarfûm ag ef eto y bore yma. Rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn, yn sicr, fod y ddwy fferm yr aethom â'r ddirprwyaeth i ymweld â hwy yn frwd iawn fod y sgyrsiau hyn yn parhau a'n bod yn adeiladu yn awr ar y berthynas rydym eisoes wedi'i dechrau.

Cynllun y Taliad Sylfaenol

6. A wnaiff y Gweinidog amlinellu'r camau a gymerir i gwblhau gweddill taliadau Cynllun y Taliad Sylfaenol? OAQ54056

Diolch. Mae dros 99 y cant o ffermwyr Cymru wedi derbyn eu taliadau cynllun y taliad sylfaenol, sydd ymhell uwchlaw'r gofyniad o 95 y cant a nodir yn rheolau'r UE. Mae 153 o ffermydd yn dal i fod heb gwblhau'r gwiriadau angenrheidiol cyn y gellir gwneud y taliad terfynol, ac mae 112 o'r rhain eisoes wedi derbyn taliadau benthyciad.

Diolch yn fawr, Weinidog. Mae hwnnw'n ymateb eithaf calonogol mewn gwirionedd, oherwydd pan gyflwynais gwestiwn Cynulliad ar hyn yn ddiweddar iawn, roedd 229 o hawliadau wedi bod yn aros i'w cwblhau ers mis Rhagfyr. Felly, fel y gwyddoch, mae Undeb Cenedlaethol Amaethwyr Cymru wedi bod yn weithgar yn hyrwyddo'r ffaith, am bob £1 a werir ar hyrwyddo'r ffaith—mae'n ddrwg gennyf, am bob £1 a fuddsoddir mewn cymorth i ffermydd yn y DU, mae ffermio'n rhoi £7.40 yn ôl i'r economi leol. Felly, mae'n amlwg fod—. Faint a ddywedoch chi eto, mae'n ddrwg gennyf? Cant pum deg—?

14:00

Iawn. Felly, bydd y sector amaethyddol ehangach a chymunedau gwledig ar eu colled hefyd, yn ogystal â'r ffermwyr eu hunain. Gwyddom fod newidiadau i dir a ddarganfuwyd mewn arolygiadau a newidiadau i fanylion cwsmeriaid yn achosi oedi, ac eglurwyd hynny i ni, ond mewn gwirionedd, yr unig beth y buaswn yn ei ofyn—. Oherwydd mae gennyf ffermwyr yn fy etholaeth sy'n ei chael hi’n anodd a dweud y gwir. Felly, nid oes esgus, mewn gwirionedd, am oedi diangen wrth dalu. Felly, a wnewch chi osod targed ar gyfer mynd i'r afael â'r rhain fel bod ffermwyr ledled Cymru yn cael yr arian sy’n ddyledus iddynt?

Wel, ni chredaf fod hyn yn ‘eithaf calonogol'; credaf fod hyn yn galonogol iawn—mae 99 y cant o fusnesau fferm Cymru wedi cael taliad Cynllun y Taliad Sylfaenol llawn ar gyfer 2018. Nid oes unrhyw beth yn hwyr; mae gennym tan 30 Mehefin. A hoffwn dalu teyrnged i fy swyddogion sy'n gweithio yn Taliadau Gwledig Cymru am gyflawni hynny. Dyma'r gorau yn y DU. Os edrychwch ar rannau eraill o'r DU, rydym wedi rhagori ar bob gwlad arall ac fel y dywedaf, rydym wedi rhagori ar darged y CE. Byddai'n wych pe gellid talu pawb erbyn 30 Mehefin ac yna ni fydd unrhyw un yn hwyr. Soniais fod 153 o ffermydd yn dal heb gwblhau. Mae rhai o'r rhai sydd heb gwblhau yn gymhleth iawn, a dyna'r rheswm pam nad ydynt wedi cael eu talu. Mae rhai o'r materion sy'n atal yr hawliadau terfynol rhag cael eu talu, er enghraifft, yn cynnwys newidiadau i'r tir, ac fe'u darganfyddir yn aml mewn arolygiadau. Weithiau, gwnaed newidiadau i fanylion cwsmeriaid nad oeddem yn ymwybodol ohonynt, ac mae ymholiadau tir ac anghydfodau tir ar y gweill. Felly, mae fy swyddogion yn gwneud pob ymdrech i brosesu'r hawliadau sydd heb eu cwblhau cyn gynted â phosibl.

Reoleiddio Sefydliadau Ailgartrefu Anifeiliaid

7. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am reoleiddio sefydliadau ailgartrefu anifeiliaid yng Nghymru? OAQ54059

Rydym yn gweithio gyda Rhwydwaith Lles Anifeiliaid Cymru a rhanddeiliaid allweddol eraill ar ganllawiau gwirfoddol ar gyfer llochesau, i'w cyhoeddi yn ddiweddarach eleni. Byddwn yn ceisio rheoleiddio llochesau yn well ac yn gweithio gyda'n swyddogion cyfatebol mewn gweinyddiaethau eraill i sicrhau dull cydlynus.

Diolch am eich ateb. Croesawaf y ffaith bod Llywodraeth Cymru yn bwriadu cynnal cynllun peilot i archwilio sut y gellid cyflwyno cod ymarfer gwirfoddol ar gyfer y canolfannau achub ac ailgartrefu a llochesau. Mae'n sicr yn gam i'r cyfeiriad cywir. Ond ar hyn o bryd, fel y mae pethau, gall unrhyw un sefydlu lloches anifeiliaid neu ganolfan ailgartrefu. Nid oes unrhyw ddeddfwriaeth ar waith i atal hynny rhag digwydd. Er fy mod yn siŵr y bydd gan y rhan fwyaf ohonynt safonau uchel o ran lles anifeiliaid, mae'n achos pryder nad oes, felly, ar y llaw arall, unrhyw rwymedigaeth ar awdurdodau lleol i archwilio adeiladau neu i sicrhau bod anghenion yr anifeiliaid yn cael eu diwallu. A gŵyr pob un ohonom fod pobl yn gallu cael, ac yn cael eu gorlethu gan fwriadau da. Felly, mae hynny'n peri pryder i mi. Mae fy nghwestiwn yn eithaf amlwg, felly: pryd y gallwn ddisgwyl i Lywodraeth Cymru ystyried cyflwyno rheoliadau statudol ar gyfer sefydliadau ailgartrefu a llochesau anifeiliaid i wella lles yr anifeiliaid yn ogystal â’r amodau gwaith y gall pobl eu hwynebu?

Diolch yn fawr, Joyce. Yn sicr, rydych yn codi pwynt pwysig iawn, ac yn bendant, rwy’n awyddus i reoleiddio llochesau'n well. Soniais ein bod wedi bod yn gweithio gyda gweinyddiaethau eraill. Efallai eich bod yn ymwybodol fod Llywodraeth yr Alban wedi cynnal ymgynghoriad a’u bod wedi bod o gymorth i ni drwy rannu'r ymatebion i'r ymgynghoriad hwnnw. A hefyd, fe fyddwch yn ymwybodol o werthiannau cŵn a chathod bach gan drydydd partïon. Rydym newydd gynnal ymgynghoriad, a byddaf yn cynhyrchu'r ymatebion i’r ymgynghoriad hwnnw yn gynnar ym mis Awst, yn ôl pob tebyg, a chredaf y gallai hynny hefyd gael effaith ar ba newidiadau a wnawn i lochesau.

O ran y cod ymarfer, rwyf wedi bod yn gweithio'n agos iawn gyda grŵp Rhwydwaith Lles Anifeiliaid Cymru ar ddatblygu'r cod ymarfer gwirfoddol hwnnw y cyfeirioch chi ato, a bydd hwnnw’n cael ei gynhyrchu yn ddiweddarach eleni. Credaf fod angen inni edrych ar bob deddf wahanol. Byddwch yn ymwybodol fy mod yn cyflwyno cynllun trwyddedu ar gyfer arddangosfeydd teithiol anifeiliaid, er enghraifft. Felly, credaf fod angen i ni edrych ar yr holl gynlluniau gwahanol rydym yn eu dwyn ynghyd, gan wella'r cod ymarfer ar gyfer anifeiliaid penodol, a phenderfynu wedyn beth arall fydd angen inni ei wneud.

Ym mis Mawrth y llynedd, cyhoeddodd Llywodraeth Cymru ei bwriad i ddatblygu cod ymarfer gwirfoddol ar gyfer llochesau lles anifeiliaid ac mae'n eithaf calonogol y byddwch yn ei roi ar waith tua diwedd eleni. Ond hoffwn adleisio galwad gan fy nghydweithiwr, Joyce Watson AC: credaf fod angen inni wneud mwy na hynny. Mae RSPCA Cymru eu hunain wedi galw am reoleiddio brys i atal y problemau lles cyffredin sy'n deillio o asiantaethau sy'n gweithredu heb sgiliau ac adnoddau priodol. Ar hyn o bryd, mae oddeutu 90 o lochesau anifeiliaid yn gwneud gwaith hanfodol i wella lles anifeiliaid ledled Cymru. Fodd bynnag, gwyddom am rai llochesau cofrestredig sy'n gweithredu o dan y radar lle nad yw safonau gofal anifeiliaid yn cyrraedd y safonau dymunol. Weinidog, a allwch egluro pa gamau rydych yn eu cymryd i fynd ymhellach na chanllawiau er mwyn cyflwyno rheoliadau cadarn a fydd yn sicrhau bod safonau lles anifeiliaid yn bodloni meini prawf sylfaenol addas ym mhob achos?

14:05

Credaf fy mod wedi nodi pa waith rydym yn ei wneud ar hyn o bryd yn fy ateb i Joyce Watson. Roedd gennyf gryn ddiddordeb mewn gweld yr ymatebion i'r ymgynghoriad gan Lywodraeth yr Alban i weld a ddylem fynd ymhellach. Felly, yn amlwg, mae swyddogion yn ystyried y cyngor rydym wedi'i gael oddi yno, a byddaf yn cyflwyno'r cod ymarfer yn ddiweddarach eleni.

Y Grant Busnes i Ffermydd

8. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am y grant busnes i ffermydd? OAQ54071

Diolch. Mae'r grant busnes i ffermydd yn un o ymrwymiadau 'Symud Cymru Ymlaen' Llywodraeth Cymru. Hyd yma, mae ceisiadau 2,970 o ffermwyr am y grant busnes i ffermydd wedi cael eu derbyn, sy'n werth £20.6 miliwn o gymorth. Mae'r buddsoddiad ar y fferm hwn yn cefnogi'r broses o wella perfformiad technegol ac ariannol busnesau fferm yng Nghymru.

Diolch. Mi fu Undeb Amaethwyr Cymru mewn cyswllt efo fi ar ran un o'i aelodau ychydig fisoedd yn ôl, am fod cais etholwr am grant wedi methu oherwydd ei fod o wedi peidio â darparu llythyr gan ei gyfrifydd i gadarnhau bod trosiant ei fusnes o dan £1 miliwn. Mi ddylwn i ddweud bod ei drosiant o ymhell dan £1 miliwn ac mi ddylwn i ychwanegu bod bron pob ffermwr yng Nghymru â throsiant o dan £1 miliwn. Ond mi oedd y penderfyniad yma'n golygu ei fod o wedi colli £5,000 er ei fod o wedi darparu llythyr unwaith y daeth yn hysbys bod angen iddo fo wneud hynny. Mi apeliais i'n uniongyrchol atoch chi—diolch am eich ymateb chi—ac mae swyddogion erbyn hyn wedi addasu blaen y llythyr yn y pecyn cais er mwyn amlygu'r angen am y dystiolaeth yma. Dwi'n croesawu hynny, ond, wrth gwrs, mae hynny'n awgrymu i fi, fel dwi'n gwybod sy'n wir, nad oedd o'n ddigon clir bod angen cynnwys y llythyr cyfrifydd yna. Dwi'n deall bod sawl achos tebyg arall dros Gymru wedi dod i'r amlwg erbyn hyn, efo cyfartaledd o golled o thua £5,500, sydd yn swm sylweddol i fferm fach. Yn ôl eich ffigurau chi, dim ond un ym mhob 100 o ffermydd Cymru sydd â throsiant dros £1 miliwn. Oni ddylech chi felly edrych eto ar y mater yma, gan ei fod o'n amlwg yn broblem mwy cyffredin na dim ond fy etholwr i? Dwi am ichi edrych eto ar y ceisiadau sydd wedi cael eu gwrthod am y rheswm yma, ac mi fyddwn i'n gwerthfawrogi pe gallech chi ddweud wrthym ni faint o geisiadau sydd wedi eu colli am y rheswm yma.

Diolch. Yn amlwg, rwy'n gwybod am eich etholwr. Fel y dywedwch, rydych chi a minnau wedi gohebu, ac mae'r FUW a minnau wedi gohebu. Fe fyddwch yn ymwybodol na allaf roi sylwadau ar yr achos penodol hwnnw oherwydd y broses apelio. Credaf fod y grant busnes i ffermydd wedi cael croeso mawr. Y syniad oedd ein bod wedi ei wneud mor syml a hawdd â phosibl i'w ddefnyddio ar ein cyfer ni ein hunain ac ar gyfer ymgeiswyr. Bu ceisiadau nifer fach o bobl yn aflwyddiannus, ac yn sicr, byddaf—. Roeddwn yn credu bod y ffigur yma gennyf, ond ni allaf ddod o hyd iddo ar hyn o bryd. Ond credaf ei fod—. O, mae'n ddrwg gennyf; ysgrifennwyd at 688 o fusnesau ar ôl iddynt wneud ceisiadau i ofyn am lythyr cyfrifydd, a chymerwyd taliadau llai nag 1 y cant o fuddiolwyr yn ôl am eu bod wedi methu â darparu llythyr cyfrifydd cyn y dyddiad cau. Ond credaf eich bod yn llygad eich lle; mae angen i hyn fod yn amlwg iawn, ac yn sicr, rydym wedi adolygu hynny, ac fel y dywedwch, rydym wedi newid hynny. Rwy'n fwy na pharod i edrych, os gallwn adolygu'r ceisiadau—nid wyf yn gwybod a yw'n rhy hwyr. Ond fe fyddwch yn deall wrth gwrs ein bod yn cael ein harchwilio ac mae'n rhaid i ni sicrhau bod hyn yn ddefnydd effeithiol o arian cyhoeddus ac mae'n rhaid inni gael rhai meini prawf. Ond rydym wedi ceisio sicrhau ei fod mor syml â phosibl.

Rwy'n datgan buddiant, yn amlwg, gan fy mod yn bartner mewn busnes ffermio. Weinidog, un o'r pethau sydd mor rhwystredig, yn aml iawn, yw'r cymhlethdod, yn benodol, ynghylch y cynlluniau grantiau coetir sydd ar gael. O ystyried bod llawer o drafod wedi bod yn y Siambr hon heno—y prynhawn yma, dylwn ddweud—ynglŷn â chynyddu'r defnydd o goetiroedd, a allwch ymrwymo'r adran i edrych ar sut y gellid symleiddio'r cynllun hwnnw er mwyn ei wneud yn llawer cyflymach o ran prosesu ceisiadau fel ei fod yn annog mwy o gyfranogiad? Gwn eich bod wedi agor cyfnod newydd yn ôl ym mis Ebrill ar gyfer hyn, ac rwy'n deall ei fod yn arian cyhoeddus a bod yn rhaid i'r archwilio a'r atebolrwydd fod yn gadarn, ond pan fydd gan fusnesau gyfnodau bach o amser, yn amlwg, ar gyfer plannu coed, mae angen iddynt fod yn hyderus y gellir prosesu'r grantiau y maent yn ymgeisio amdanynt yn brydlon. Yn sicr, mae etholwyr wedi dweud wrthyf fod y broses hon yn lletchwith iawn, yn fiwrocrataidd iawn, ac yn eu hatal rhag gwneud ceisiadau mewn gwirionedd.

14:10

Rydych yn gwneud pwynt da iawn. Yn amlwg, roedd y cwestiwn hwn yn ymwneud yn benodol â'r grant busnes i ffermydd, ac fel y dywedais yn fy ateb i Rhun ap Iorwerth, holl bwynt y cynllun hwn oedd ein bod wedi sicrhau ei fod mor hawdd a syml â phosibl. Roeddwn o'r farn ein bod wedi llwyddo i wneud hynny. Yn amlwg, mae'r mater a godwyd gan Rhun yn dangos nad oedd mor syml a hawdd ag y buaswn wedi gobeithio. Yn sicr, o ran grantiau eraill, bellach—mae angen i ni edrych ar sicrhau eu bod mor hawdd a syml â phosibl. Ac os yw Brexit yn darparu unrhyw gyfleoedd, yn amlwg, gan fod gennym ein polisi amaethyddol ein hunain ac rydym yn diwygio'r system daliadau, credaf fod hynny'n sicr yn rhywbeth y gallwn edrych arno. Oherwydd fel y dywedwch, os yw'n gyfnod bach iawn ar adeg brysur iawn o'r flwyddyn, mae angen i ni sicrhau y gall pawb ymgeisio amdano mor syml â phosibl. Rwy'n falch eich bod wedi adleisio'r pwynt a wneuthum o ran y defnydd mwyaf effeithiol o arian cyhoeddus.

Lleihau Llygredd Aer

9. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru'n eu cymryd i leihau llygredd aer? OAQ54068

Diolch. Mae mynd i'r afael â llygredd aer ledled Cymru yn parhau i fod yn brif flaenoriaeth i Lywodraeth Cymru. Yn fy natganiad ar aer glân ddoe, tynnais sylw at gamau gweithredu ar draws y Llywodraeth ac ystod o sectorau i wella ansawdd aer. Bydd y rhain yn cael eu nodi yn y cynllun aer glân y bwriadaf ymgynghori yn eu gylch yn yr hydref.

Diolch, Weinidog. Rwy'n croesawu eich datganiad ar aer glân ddoe ac ymrwymiad Llywodraeth Cymru i gyflwyno Deddf aer glân. Mae Caerllion yn un o 11 ardal ddynodedig ar gyfer rheoli ansawdd aer yng Nghasnewydd. Mae'r holl draffig sy'n llifo allan ar y strydoedd cul yn aml yn cael ei orfodi i stopio oherwydd cyfyngiadau a thagfeydd yn y system ffyrdd. Mae safleoedd o bwysigrwydd archeolegol yn golygu nad oes fawr o gyfle i newid cynllun y rhwydwaith ffyrdd lleol, ac mae llawer o gerbydau nwyddau trwm yn defnyddio'r ffordd yng Nghaerllion fel ffordd drwodd. Mae Cymdeithas Ddinesig Caerllion yn bwriadu gweithio gyda'r awdurdod lleol i roi camau gweithredu ar waith ar wella ansawdd aer yn yr ardal. A all y Gweinidog ddweud a fydd y Ddeddf aer glân yn darparu ar gyfer ymgysylltu â chymunedau sy'n ceisio gwella ansawdd aer?

Wel, yn sicr, credaf y byddai'n rhaid iddi wneud hynny. Fel y soniais yn y datganiad ddoe, byddwn yn defnyddio'r cynllun aer glân i weld pa gynigion y credwn fod angen i ni eu cyflwyno ar gyfer y Ddeddf aer glân. Ond yn sicr, credaf fod gweithio gyda chymunedau yn gwbl hanfodol mewn unrhyw ardaloedd rydym yn ceisio'u gwella, a gobeithio y bydd Cyngor Dinas Casnewydd, yn sicr, yn gweithio gyda hwy pan fyddant yn edrych ar eu dull o reoli ansawdd aer lleol a lle maent yn monitro'r safleoedd, er enghraifft. Felly, rwy'n gobeithio y byddant yn cydweithio.

Weinidog, mae'n Wythnos Carwch Eich Ysgyfaint, a gwn y byddwch yn dymuno—[Torri ar draws.] Dyma ni. Gwn fod pob un ohonom yn dymuno canmol gwaith Sefydliad Prydeinig yr Ysgyfaint. Yn wir, cawsom dynnu ein llun y tu allan i'r Senedd yn gynharach pan oeddem yn sgwrsio am yr angen am Ddeddf aer glân. Ond a gaf fi ddweud wrthych ei bod hefyd yn swyddogol mai'r ffordd gyflymaf o deithio yng Nghaerdydd yn ystod oriau brig yw ar feic? Cafodd grŵp o gynghorwyr Caerdydd, gwirfoddolwyr ac ymgyrchwyr eraill ras drwy ddefnyddio'r gwahanol ddulliau o deithio i gastell Caerdydd. Mewn gwirionedd, efallai bod 'ras' yn or-ddweud ar gyfer rhai o'r dulliau hynny. Roedd y beiciau yn teithio ar gyfartaledd o bron i 12 mya, bysiau ychydig dros 6 mya, ac ar y gwaelod, ceir—prin 5 mya. Mae'n amlwg iawn mai teithio llesol yw un o'r ffyrdd gorau o hyrwyddo nid yn unig effeithlonrwydd o ran teithiau cymudo ond hefyd aer glân, ac rwy'n cymeradwyo'r holl weithgareddau sy'n hyrwyddo'r dulliau hyn o deithio.

Diolch. Yn sicr, rwy'n hapus iawn fod Sefydliad Prydeinig yr Ysgyfaint wedi cynnal eu hwythnos. Mae hi hefyd—rwyf am roi hys-bys i hyn—yn Ddiwrnod Aer Glân yfory; credaf y dylai pob un feddwl am rywbeth y gallwn ei wneud i'w hyrwyddo. Mae Llywodraeth Cymru wedi rhoi £30 miliwn i awdurdodau lleol mewn perthynas â theithio llesol, ac yn sicr, rwy'n cymeradwyo cyngor Caerdydd. Credaf eu bod yn cyflwyno cynlluniau da iawn mewn perthynas â beicio, ac yn sicr, rwyf wedi gweld y cynghorwyr hynny'n gwibio o gwmpas y lle ar feiciau sawl tro.

Weinidog, wrth gwrs, un o'r ardaloedd mwyaf prysur a llygredig yw'r A470, ac wrth gwrs, mae camau ar waith, fel mesur dros dro, i geisio rheoli faint o lygredd sydd yno drwy gyfyngu ar gyflymder traffig ac ati. Ond wrth gwrs, mae yna nifer o gyfyngiadau cyflymder amrywiol yn yr ardal honno. Ymddengys bod cryn dipyn o yrwyr yn torri'r cyfyngiadau cyflymder hynny. Felly, bydd unrhyw waith monitro sy'n mynd rhagddo'n cael ei effeithio'n andwyol iawn i bob pwrpas, wrth i'r cyfyngiadau a roddwyd ar waith gael eu torri. Tybed pa drafodaethau rydych wedi'u cael, neu y gallech fod eu cael, gyda Gweinidog yr Economi a Thrafnidiaeth, efallai, ynglŷn â sicrhau bod y broses honno'n cael ei gwerthuso a'i monitro'n iawn, ac efallai hyd yn oed symleiddio'r newidiadau cyflymder eithaf cymhleth yn yr ardal benodol honno. Rwyf wedi ysgrifennu at Weinidog yr Economi a Thrafnidiaeth. Ni fyddwch wedi gweld hynny, ond ymddengys i mi ei fod yn fater sy'n effeithio'n uniongyrchol ar eich cyfrifoldebau o ran llygredd aer.

14:15

Diolch. Fel y dywedais yn glir ddoe yn y datganiad llafar, mae trafnidiaeth ffyrdd yn sicr yn cyfrannu at ansawdd ein haer, yn fwy nag unrhyw sector arall yn ôl pob tebyg. Rwyf wedi cael llawer o drafodaethau a chyfarfodydd gyda fy nghyd-Aelod, Gweinidog yr Economi a Thrafnidiaeth, a chredaf fod fy swyddogion a'r swyddogion trafnidiaeth yn cyfarfod o leiaf yn wythnosol, mae'n debyg, os nad yn amlach, i drafod hyn.

Unwaith eto, ddoe, soniais am yr angen am well arwyddion yn y safleoedd peilot—y pum safle rydym wedi'u cael gyda'r cyfyngiad 50 mya—ledled Cymru, oherwydd mae'n amlwg nad yw pobl yn deall pam fod y cyflymderau amrywiol wedi'u cyflwyno. Nid ydynt yn sylweddoli eu bod ar gyfer lleihau allyriadau carbon. Maent yn credu eu bod ar gyfer gostwng cyflymder o bosibl.

Yn amlwg, rydym yn cael ymatebion cymysg i'r safleoedd hynny, a bydd swyddogion yn adrodd ar eu heffeithiolrwydd, ddiwedd yr haf neu ddechrau'r hydref, mae'n debyg. Ond soniais ddoe fy mod wedi gwneud y safleoedd—neu bydd Gweinidog yr Economi a Thrafnidiaeth yn gwneud y safleoedd—yn barhaol o ganol mis Gorffennaf. Rydym yn edrych hefyd—. Bydd gennym werth 12 mis llawn o ddata erbyn diwedd y mis hwn i edrych arno, a chredaf y bydd hynny wedyn yn ein cynghori'n well yn y dyfodol.

2. Cwestiynau i'r Gweinidog Tai a Llywodraeth Leol

Yr eitem nesaf, felly, yw'r cwestiynau i'r Gweinidog Tai a Llywodraeth Leol. Mae'r cwestiwn cyntaf gan Helen Mary Jones.

Gwella Ansawdd Tai

1. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am gyllid a ddarparwyd gan Lywodraeth Cymru i wella ansawdd tai yng Nghymru? OAQ54050

Mae Llywodraeth Cymru'n darparu £108 miliwn y flwyddyn i landlordiaid cymdeithasol ar ffurf y lwfans atgyweiriadau mawr i gynghorau a chyllid gwaddoli llenwi bwlch i gymdeithasau tai trosglwyddo gwirfoddol ar raddfa fawr. Mae hyn er mwyn sicrhau y bydd pawb sy'n byw yn ein 225,000 o gartrefi cymdeithasol yng Nghymru yn byw mewn cartrefi o ansawdd da erbyn Rhagfyr 2020.

Rwy'n ddiolchgar iawn i'r Gweinidog am ei hateb. Rwy'n siŵr y byddai'n cytuno â mi y byddai'n anffodus iawn pe bai cyllid Llywodraeth Cymru o ffynonellau eraill yn cael effaith negyddol anfwriadol ar ansawdd tai yng Nghymru. Mae gennyf nifer o etholwyr sydd wedi bod yn cael anawsterau go iawn gyda deunydd inswleiddio waliau ceudod wedi'i werthu'n amhriodol neu wedi'i osod yn amhriodol. Gwn fod hwn yn fater sydd wedi cael ei godi droeon, a gan David Rees yn ddiweddar.

Yn amlwg, nid yw'r mater hwn yn rhan uniongyrchol o'ch portffolio, Weinidog, ond mae'n cael effaith wirioneddol ar ansawdd tai rhai o fy etholwyr, a gwn am lawer o rai eraill. Yr hyn sy'n anffodus yw mai'r dystiolaeth sy'n cael ei hanfon ataf yw bod yr Asiantaeth Gwarantau Inswleiddio Waliau Dwbl, sydd i fod i fynd i'r afael â hyn, yn fawr o gymorth mewn gwirionedd. Mae un achos penodol rwyf am ysgrifennu at Weinidog yr amgylchedd yn ei gylch gan nad ydynt yn ymateb, a phan fyddant yn ymateb, maent yn cynnig unioni'r gwaith yn rhannol yn unig.

Nid yw'r teulu penodol a ysgogodd y cwestiwn hwn yn bobl gefnog. Maent wedi gweithio'n galed iawn i allu fforddio eu cartref eu hunain. Felly, a gaf fi ofyn i'r Gweinidog a wnewch chi, gan wisgo'ch het ansawdd tai, gael sgwrs bellach gyda Gweinidog yr amgylchedd i weld a oes mwy y gall y Llywodraeth ei wneud i sicrhau bod yr asiantaeth warantu yn addas i'r diben, a'u bod yn ymateb mewn ffordd briodol, ond hefyd mewn modd tosturiol tuag at bobl sy'n wynebu problemau lleithder anodd iawn mewn cartrefi y bu'n rhaid iddynt ymdrechu'n galed iawn i'w prynu?

Rwy'n fwy na pharod i wneud hynny. Os anfonwch y manylion at Weinidog yr amgylchedd, rhwng y ddau ohonom, gallwn edrych ar y mater penodol rydych yn ymdrin ag ef. Mewn gwirionedd, yn llawer mwy cyffredinol, rydym ar fin derbyn adroddiad gan y gweithgor datgarboneiddio tai. Maent yn edrych ar dai yn gyffredinol, nid tai cymdeithasol yn unig. Felly, rydym yn disgwyl argymhellion ganddynt am nifer o'r pethau a godwyd gennych yn fwy cyffredinol o ran y pethau penodol yno: felly, y sgiliau sydd ar gael i ddeiliaid cartrefi preifat—mae'n ddrwg gennyf, perchnogion cartrefi preifat; baglais dros fy ngeiriau—yng Nghymru; y cyngor y gallant ei gael ynglŷn â'r ffordd orau o inswleiddio eu cartrefi heb achosi rhai o'r anawsterau y soniwch amdanynt; a materion ynghylch effeithlonrwydd ynni ac anwedd a phethau o'r fath. Felly, rydym yn disgwyl yr adroddiad hwnnw cyn bo hir, ac rwy'n disgwyl cael sgwrs dda iawn ar draws y Llywodraeth a chyda'r Cynulliad ynglŷn â'r ffordd orau o roi rhai o'r argymhellion ar waith.

Weinidog, yn gynharach eleni, arweiniodd fy nghyd-Aelod yma, David Melding, ddadl a oedd yn cydnabod bod nifer y cartrefi sy'n cael eu hadeiladu yng Nghymru yn annigonol i ateb y galw, ac yn ystod y ddadl, cydnabu pob un ohonom fod prinder tai cymdeithasol yng Nghymru. Ond mae prinder hefyd o ran mathau eraill o gartrefi a fydd yn denu perchnogion tai iau, uchelgeisiol i symud i Gymru. Deallaf fod gan Swydd Amwythig, er enghraifft, y sir wrth ymyl fy etholaeth fy hun, bolisi cynllunio mwy hyblyg sy'n caniatáu i dirfeddianwyr ddatblygu eu tir ar gyfer cartrefi dethol, gan ddenu gweithwyr proffesiynol iau, gan gynnwys athrawon, pobl fusnes a meddygon, y mae eu taer hangen yng nghanolbarth Cymru wrth gwrs, i symud i Gymru ac i ymgartrefu yng Nghymru, i ddilyn gyrfa ac i fuddsoddi yn yr economi leol. A gaf fi ofyn pa fwriad sydd gennych i adolygu canllawiau cynllunio er mwyn rhoi hyblygrwydd i awdurdodau lleol weithredu eu polisïau cynllunio mewn modd a fydd yn sicrhau bod y galw am y mathau hyn o gartrefi yn cael ei ddiwallu er mwyn annog teuluoedd iau a gweithwyr proffesiynol i ddod i Bowys a siroedd fel fy un i? Neu yn wir, a ydych yn credu nad oes angen yr hyblygrwydd hwnnw ar awdurdodau lleol gan fod ganddynt yr hyblygrwydd hwnnw eisoes, ac nad oes angen unrhyw newid i ganllawiau cynllunio?

14:20

Mae hwn yn gwestiwn ynglŷn ag ansawdd y cyflenwad tai, mewn gwirionedd, ac mae hwnnw'n gwestiwn ynglŷn â'r cyflenwad tai ei hun. Ond fe ailgyhoeddasom 'Polisi Cynllunio Cymru' ychydig cyn y Nadolig. Mae hwnnw'n pwysleisio ymagwedd adeiladu'n seiliedig ar leoedd, gyda phwyslais ar fodelau cynaliadwy'n seiliedig ar leoedd. Felly, yr hyn rydym yn gofyn i awdurdodau lleol ei wneud, yn eu Cynlluniau Datblygu Lleol, yw edrych ar greu lleoedd cynaliadwy sy'n cynnwys datblygiadau deiliadaeth gymysg. A dweud y gwir, mae holl ystadegau'r farchnad yn dangos inni ein bod yn adeiladu digon o gartrefi ar gyfer y farchnad; y pethau rydym yn brin ohonynt yw cartrefi rhent cymdeithasol. Felly, ar hyn o bryd, mae'r farchnad yn darparu mwy na digon o gartrefi ar gyfer y farchnad, ac mae ein cynllun Cymorth i Brynu wedi sbarduno rhywfaint o hynny, ond mewn gwirionedd, yr hyn y mae angen i ni adeiladu llawer mwy ohonynt—miloedd yn fwy ohonynt—yw cartrefi rhent cymdeithasol, felly sefyllfa wahanol iawn i'r darlun rydych newydd ei ddisgrifio.

Mae gennym ormod o dai o ansawdd gwael yng Nghymru, a llawer ohonynt yn gwneud defnydd aneffeithlon iawn o ynni, sy'n golygu bod y bobl dlotaf naill ai'n oer neu'n talu mwy am wresogi eu cartrefi na chi a fi. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i wella effeithlonrwydd ynni, yn enwedig yn y sector rhentu preifat a'r rhan gost isel iawn o'r sector rhentu preifat?

Ar hyn o bryd, rydym wedi canolbwyntio ar safon ansawdd tai Cymru ar gyfer tai a ddarperir yn gyhoeddus. Gŵyr Mike Hedges yn iawn fod safon ansawdd tai Cymru yn ei gwneud yn ofynnol i landlordiaid cymdeithasol gael sgôr o 65 neu uwch yn y weithdrefn asesu safonol, neu dystysgrif perfformiad ynni sy'n cyfateb i radd D. Mae oddeutu 97 y cant o'n stoc yn cyrraedd y safon honno ar hyn o bryd, ac mae gennym ychydig yn fwy i'w wneud cyn ein bod yn bodloni'r safon ansawdd tai ar gyfer Cymru gyfan. Yr hyn rydym wedi bod yn ceisio'i wneud yn y sector rhentu preifat yw newid y berthynas rhwng landlordiaid a thenantiaid a sicrhau bod tenantiaid yn cael bargen well yn gyffredinol o ran y ffordd y caiff eiddo ei osod, y mathau o eiddo sydd ar gael a'r rheoliadau drwy Rhentu Doeth Cymru. Ar hyn o bryd, nid ydym wedi cael unrhyw arwyddion penodol ynghylch effeithlonrwydd ynni, ond fel y dywedais wrth ateb Helen Mary Jones, rydym yn disgwyl i'r gweithgor datgarboneiddio adrodd cyn bo hir, a gofynnwyd iddynt ystyried Cymru gyfan, ac rwy'n disgwyl set o argymhellion ynghylch yr hyn y dylem ei wneud ar draws pob deiliadaeth yng Nghymru i wella effeithlonrwydd ynni, ac yn wir, insiwleiddio a safonau i fynd gyda hynny.

Diwygio Cyfraith Lesddaliad

2. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru wedi'i wneud o adroddiad Pwyllgor Tai, Cymunedau a Llywodraeth Leol Tŷ'r Cyffredin ar ddiwygio cyfraith lesddaliad? OAQ54065

Rwyf wedi darllen eu hadroddiad â chryn ddiddordeb. Fodd bynnag, mae'n fater datganoledig ac mae ein grŵp gorchwyl a gorffen annibynnol ein hunain ar gyfer diwygio cyfraith lesddaliad ar y trywydd iawn i gyflwyno eu hadroddiad i mi ym mis Gorffennaf. Byddaf yn adolygu eu hargymhellion ac yna'n penderfynu pa gamau i'w cymryd ar gyfer Cymru.

Fe'ch cymeradwyaf am ddarllen yr adroddiad. Mae cyfraith Cymru a Lloegr yn aml yn gyffredin yn y maes hwn, a chredaf fod gwersi i'w dysgu, a bod pwyllgor Tŷ'r Cyffredin wedi gwneud gwasanaeth gwych yma.

Mae ffioedd rheoli ystadau yn ogystal â ffioedd gwasanaeth wedi cael eu beirniadu am eu maint, eu diffyg tryloywder a pha mor anodd yw eu herio. Mae'r rheini'n sicr yn broblemau sydd gennym yng Nghymru. Ac mae Which?, y sefydliad defnyddwyr, wedi nodi na ddylai ffyrdd unrhyw ystâd o dai newydd fod yn gyfrifoldeb i'r lesddeiliad, ond mae hyn yn digwydd yn amlach ac yn amlach ar hyn o bryd. Yn aml, fel y dywed yr adroddiad, mae datblygwyr yn beio'r cyngor lleol, mae'r cyngor yn beio'r datblygwyr ac mae'n llanast anniben.

Rwyf wedi cyfarfod â phreswylwyr ar ystâd dai newydd yn fy rhanbarth i ac maent wedi dweud wrthyf eu bod yn gwrthdaro rhwng yr ystâd a'r cyngor lleol a'r datblygwr ynghylch mabwysiadu prif ffordd drwy'r ystâd, sy'n llwybr bysiau. Ac er bod y ffordd honno'n llwybr bysiau allweddol, ni fydd yn cael ei mabwysiadu ar hyn o bryd. Mae hon yn sefyllfa wallgof. Ni ddylai'r cynllunwyr ganiatáu hyn ac ni ddylid caniatáu i'r datblygwyr gynhyrchu ffyrdd o ansawdd annigonol pan fyddant wedi'u nodi'n glir fel rhai y mae'n ofynnol iddynt fod yn llwybrau bysiau.

14:25

Cytunaf yn llwyr â dadansoddiad yr Aelod o hynny. Mae gennym broblem sylweddol mewn rhai o'r cytundebau 106 a negodwyd rhwng datblygwyr a chynghorau ledled Cymru. Ac un o'r anawsterau sydd wedi codi o ganlyniad i hynny yw'r broblem ynghylch mabwysiadu ffyrdd, y safon y mae'n rhaid eu codi iddi, defnydd buddiol yr ystâd dan sylw cyn mabwysiadu'r ffordd ac ati. Felly, rydym yn mynd i'r afael â hynny mewn sawl ffordd.

Y ffordd symlaf yw fod gennym hefyd, ochr yn ochr â'r grŵp diwygio cyfraith lesddaliad, grŵp gorchwyl a gorffen sy'n gyfrifol am gynhyrchu adolygiad o ffyrdd sydd heb eu mabwysiadu. Mewn gwirionedd, mae'n dasglu ar y cyd rhwng Gweinidog yr Economi a Thrafnidiaeth a minnau, ac maent i fod i roi eu hargymhellion i ni cyn bo hir. Rydym wedi gofyn yn benodol iddynt edrych ar y syniad o gyflwyno cod ymarfer ar gyfer asiantau rheoli ystadau ac eiddo i wella'r safonau proffesiynol a moesegol y maent yn gweithredu iddynt.

Ar yr un pryd, bydd yr Aelodau'n gwybod fy mod wedi gwneud datganiad llafar ddoe ar rai o'r awgrymiadau a gawn am fwy o weithio rhanbarthol gydag awdurdodau lleol. Un o'r meysydd roedd hwnnw'n ymdrin â hwy oedd datblygu economaidd a defnydd tir. Un o'r ffactorau penodol sy'n sbarduno hynny yw sicrhau y ceir y sgil gwerthfawr iawn a chynyddol brin yn anffodus o allu negodi'r cytundebau hynny'n briodol, fel bod y bobl sydd â'r sgiliau hynny ar gael i Gymru gyfan, yn hytrach nag i'r awdurdodau lleol lwcus sydd wedi llwyddo i'w cadw. Mae'n amlwg yn fater y mae angen i ni ei ddatrys.

Felly, rydym yn edrych ar fynd i'r afael â hyn o'r ddau ben, os mynnwch, ond credaf ein bod hefyd yn edrych ar ganllawiau newydd i awdurdodau lleol o ran yr hyn y dylent fod yn chwilio amdano wrth edrych ar sefyllfa lle mae datblygiad newydd wedi'i gwblhau i raddau helaeth, ond nid yw'r ffyrdd yn cyrraedd safonau lle gellir eu mabwysiadu.

Felly, i grynhoi, bydd y grŵp diwygio cyfraith lesddaliad yn adrodd yn ôl, bydd y grŵp gorchwyl a gorffen yn adrodd yn ôl ar ffyrdd sydd heb eu mabwysiadu, mae cyhoeddiadau Llywodraeth y DU yn ddiddorol iawn o ran deddfu i sicrhau bod gan rydd-ddeiliaid sy'n talu ffioedd am gynnal a chadw ardaloedd cymunedol fynediad at yr un hawliau â lesddeiliaid o ran y ffordd y caiff hynny ei reoleiddio. Ac mae gennym gryn ddiddordeb mewn edrych ar hynny hefyd.

A gaf fi adleisio'r sylwadau gan David Melding, oherwydd, yn amlwg, mae lesddeiliaid yn wynebu heriau difrifol iawn, yn enwedig yn ariannol? A phan fyddwch yn dychwelyd at eich gweithgor, rwy'n gobeithio y byddant yn argymell eich bod yn gweithredu i reoleiddio cwmnïau rheoli ystadau—ac os nad ydynt, rwy'n gobeithio y byddwch yn ei gynnwys beth bynnag. Oherwydd, er enghraifft, mae llawer o etholwyr yn fy etholaeth sy'n berchen ar eiddo ar wahanol ystadau—nid un yn unig, llawer o ystadau—sy'n eiddo lesddaliadol. Ac mae gennyf un yma o fy mlaen sydd wedi rhoi dadansoddiad iddynt o'r bil lesddaliad y maent wedi'i gael ar gyfer eleni. Mae'n ofynnol iddynt dalu £187 y mis ar ben popeth arall—ar ben y dreth gyngor, ar ben y cyfleustodau. Ac rwyf am gynnwys yr hyn a ddywedant: mae'r rhestr yn cynnwys ffioedd y tu allan i oriau; ffi reoli, ddwywaith; ffi gyfrifyddiaeth; a ffioedd bancio. Maent wedi eu cynnwys yn y rhestr y disgwylir iddynt ei thalu.

Nawr, mae'r rhain yn gwmnïau rheoli sy'n gofalu am ystadau ar ran y rhain, ac maent yn ei ddefnyddio fel peiriant arian. Rwy'n gobeithio y byddwch wedi rhoi rheoliadau ar waith, yn y cynigion hynny wedyn, ar gyfer yr asiantaethau hyn i sicrhau eu bod yn trin pobl yn deg a bod unrhyw gyllid y mae arnynt ei angen yn seiliedig ar angen gwirioneddol yn hytrach nag ar gostau y maent yn eu hwynebu beth bynnag.

Unwaith eto, rwy'n rhannu pryderon yr Aelod ynglŷn â rhai o'r arferion sydd wedi codi o ganlyniad i hyn. Y mater sylfaenol yma yw pan fydd rhywun yn prynu tŷ rhydd-ddaliadol, dylent fod yn derbyn y cyngor priodol gan eu cyfreithwyr sy'n gweithredu ar eu rhan ynglŷn â'r ffioedd eraill sy'n gysylltiedig â'r tŷ hwnnw, gan gynnwys p'un a oes ffordd fabwysiedig y bydd gofyn iddynt ddarparu gwaith cynnal a chadw ar ei chyfer. Mewn ymateb i David Melding, ailadroddais y pethau rydym yn eu gwneud i edrych ar hyn. Yn sicr, yn y tymor byr, rydym yn edrych i weld a oes unrhyw beth y gallwn ei wneud ynglŷn â rhai o'r ffioedd penodol.

Yr hyn sy'n anodd, fodd bynnag, yw bod amddiffyniadau ar waith ar gyfer lesddeiliaid, ond nid yw'r amddiffyniadau hynny'n gwarchod rhydd-ddeiliaid sydd wedi ymrwymo i gytundeb rheoli o'r fath. Felly, mae Llywodraeth y DU wedi gweld bod hyn yn fwlch, felly, gydag unrhyw lwc, byddant yn camu i'r bwlch hwnnw, gan ein bod ar ffin y setliad datganoli yma hefyd.

Felly, rydym wedi gofyn i'r grŵp gorchwyl a gorffen edrych yn benodol ar rai o'r ffioedd hefyd, ond mewn gwirionedd, ateb gwell o lawer fyddai sicrhau bod y ffyrdd yn cyrraedd safon lle gellir eu mabwysiadu, ac yna eu mabwysiadu. Felly, efallai y bydd yn rhaid inni edrych ar gynlluniau er mwyn gallu hwyluso hynny. Ac yn sicr, byddaf yn edrych ar ein cynllun Cymorth i Brynu ein hunain, i weld a oes unrhyw beth y gallwn ei wneud yn y cynllun hwnnw i sicrhau nad ydym yn lledaenu arferion nad ydynt o gymorth, a dweud y lleiaf.

14:30
Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd y Ceidwadwyr, David Melding.

Diolch yn fawr, Lywydd. Weinidog, rwy'n siŵr y byddwch yn ymuno â mi i groesawu'r adroddiad ardderchog a lansiwyd ddoe gan Tai Pawb, Sefydliad Tai Siartredig Cymru a Shelter Cymru ar yr hawl i dai digonol yng Nghymru. A chymeradwyaf yr adroddiad i'r holl Aelodau nad ydynt wedi cael cyfle i'w weld eto. Mae'r adroddiad yn gwneud achos cryf dros ymgorffori'r hawl i dai digonol yng nghyfraith Cymru, a hefyd yn nodi map clir ar gyfer sut y dylem gyrraedd y sefyllfa honno. A ydych yn cytuno y dylid cydnabod yr hawl i dai yng Nghymru mewn statud?

Ydw, yn sicr. Bûm yn siarad yn y digwyddiad ddoe. Yn anffodus, bu'n rhaid imi fynychu digwyddiad arall, felly cefais fy ngwasgu i mewn rhwng dwy ran o gyflwyniad awdur yr adroddiad i'r adroddiad. Ond gwnaeth y modd eglur y nododd rai o'r materion deddfwriaethol y bu'n ymchwilio iddynt argraff fawr arnaf, ac edrychaf ymlaen yn fawr at drafod manylion y map gyda fy swyddogion o ran sut i gyflawni rhai o'r argymhellion yn yr adroddiad ar gyfer Cymru. Ond yn fy nghyfraniad i'r digwyddiad hwnnw, dywedais ei bod nid yn unig yn bwysig sicrhau yn anad dim fod gan bobl dai fel hawl ddynol, ond ein bod mewn sefyllfa i ddarparu hynny mewn gwirionedd. Felly, er enghraifft, os oes gan unigolyn hawl i orfodi hynny, mae'n rhaid bod gennym gyflenwad digonol o dai, er mwyn iddynt allu cael y tai i fynd iddynt. Mae'n rhaid i ni hefyd sicrhau bod y mecanweithiau cymorth cywir ar waith gennym i alluogi pobl sydd ag amrywiaeth o anawsterau i aros yn eu cartrefi ac yn y blaen. Felly, er fy mod yn llwyr dderbyn diben yr adroddiad yn ei hanfod, ac yn cytuno ag ef, mae gennym amrywiaeth o faterion ymarferol i'w hystyried hefyd.

Diolch, Weinidog, am yr ateb calonogol iawn hwnnw, os caf ddweud. Ac rydych yn llygad eich lle pan ddywedwch fod angen strategaeth arnoch i allu sicrhau bod hawl yn bodoli yn ymarferol. Ac yn wir, mae'r adroddiad yn amlinellu'r hyn y mae angen ei wneud o ran strategaeth dai genedlaethol sy'n seiliedig ar hawliau. Ac yn wir, mae'n rhywbeth rwyf wedi galw amdano eisoes—a chredaf fod eraill yn rhannu'r dyhead hwn. Ac a gaf fi ddweud, byddai'n flwyddyn wych i ni pe gallem gyflawni ymrwymiad i ddatblygu'r strategaeth dai genedlaethol hon. Wedi'r cyfan, rydym yn prysur agosáu at ganmlwyddiant tai cyngor. Derbyniodd Ddeddf Tai a Chynllunio Trefol 1919—sy'n fwy adnabyddus fel Deddf Addison—Gydsyniad Brenhinol ym mis Gorffennaf 1919. Ac yn wir, rwy'n credu ei bod wedi cael sylw yn y cyfarfod, yn y lansiad ddoe.

Weinidog, a fydd yr adolygiad o dai fforddiadwy yn arwain at strategaeth dai genedlaethol, a fydd yn cynnwys targedau i gynyddu'r cyflenwad o dai yn ganolog iddi, ond a fydd yn mynd i'r afael â materion eraill hefyd?

Yn sicr, mae diddordeb mawr gennyf mewn edrych ar dai yn gyffredinol. Nid yr adolygiad tai fforddiadwy yn unig sydd gennym i'w ystyried. Rydych wedi fy nghlywed yn sôn eisoes yn y Cyfarfod Llawn heddiw am yr adolygiad datgarboneiddio. Mae gennym adolygiad polisi rhent, mae gennym adolygiad diwygio cyfraith lesddaliad, mae gennym adolygiad parhaus o angen blaenoriaethol—credaf fod dau arall nad wyf yn eu cofio ar hyn o bryd. Rwyf eisoes wedi trefnu cyfarfodydd â chadeiryddion pob un o'r adolygiadau hynny, a nifer o swyddogion, fel y gallwn edrych ar y cyfan, ar draws yr holl gyngor a gawsom, i allu meddwl am ymateb cydlynol i'r gyfres o adroddiadau. Gall hynny droi'n strategaeth, neu gallai beidio, ond rwy'n bwriadu sicrhau ymateb cydlynol yn gyffredinol. Ac rwy'n awyddus iawn i sicrhau bod yr adroddiad a lansiwyd ddoe yn rhan o hynny.

Credaf mai'r strategaeth fyddai'r ffordd o edrych ar yr holl bethau hyn mewn ffordd gynhwysfawr. Rydych yn llygad eich lle—nid oes a wnelo hyn â thai fforddiadwy yn unig, mae'n ymwneud â'r maes tai yn ei gyfanrwydd. Ond mae meysydd allweddol eraill y gallem sôn amdanynt yma a ddylai fod yn rhan o strategaeth dai genedlaethol: dileu digartrefedd; cynyddu diogelwch deiliadaeth ar gyfer y genhedlaeth rhent—bron i 20 y cant o'r rheini mewn tai ar hyn o bryd; diwygio cyfraith lesddaliad; a llais cryf i'r tenant. Mae'r rhain oll yn bethau pwysig y dylem fod yn gwthio amdanynt. A Weinidog, onid yw'n bryd inni greu consensws ar y materion hyn—rhwng yr holl bleidiau yn y Siambr hon, rwy'n credu—y gallem ddod at ein gilydd, a chael strategaeth dai genedlaethol drawsbleidiol? Oni fyddai hynny'n gyflawniad gwych, yn ystod ugeinfed mlynedd datganoli? Ac a wnewch chi wahodd cynrychiolwyr o'r holl bleidiau i drafod yr amcan hwn gyda Llywodraeth Cymru, gan y credaf y gallem gytuno arno?

Rwy'n fwy na pharod i ddweud y buaswn yn awyddus i wneud hynny. Yn wir, rwy'n fwy na pharod i ddweud nawr, Lywydd, ar lawr y Cynulliad, y buaswn yn awyddus iawn i edrych ar lle mae'r consensws ar draws y pleidiau. Rydym wedi cael y drafodaeth hon sawl gwaith yn y Cyfarfod Llawn, ac rydych yn llygad eich lle—mae nifer o bleidiau wedi cyhoeddi dogfennau tai, ac mae llawer rydym yn cytuno arno; mae pethau bychain nad ydym yn cytuno arnynt. Credaf fod David Melding yn llygad ei le yn dweud y byddai'n dda gweld lle mae'r consensws a gweld beth y gellir ei wneud, pan fydd yr holl adroddiadau wedi dod i law a gallwn edrych arnynt yn eu cyfanrwydd.

14:35

Diolch, Lywydd. Weinidog, ni ellir gorbwysleisio pwysigrwydd Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015 yn nhrafodaethau awdurdodau lleol. Felly, Weinidog, sut y mae Llywodraeth Cymru yn olrhain gweithrediad egwyddorion y Ddeddf gan gynghorau?

Rydym yn gweithio'n agos iawn gyda chynghorau i sicrhau eu bod yn ymgorffori'r saith ffordd o weithio yn y Ddeddf, a bod egwyddorion y Ddeddf yn bellgyrhaeddol. Rydym ar hyn o bryd yn gweithio gyda gweithgor mewn llywodraeth leol i sicrhau, ym mhob dim a wnawn gydag awdurdodau lleol, ein bod yn gweithredu'r Ddeddf a'i bod yn ganolog i bopeth a wnawn.

Diolch, Weinidog, ond rydym yn dal i weld cynghorau'n methu ystyried y Ddeddf yn iawn mewn rhai ardaloedd. A gaf fi gyfeirio at enghraifft yn fy rhanbarth i, ym Mhen-y-bont ar Ogwr? Yn ddiweddar, cafwyd ymgynghoriad ar fysiau mewn perthynas â chael gwared ar wasanaethau. Roedd adroddiad i'r cabinet a oedd yn argymell y toriadau wedi methu cynnal asesiad cydraddoldeb nac asesiad o'r effaith ar genedlaethau'r dyfodol. Dywedasant y byddent yn gwneud y ddau beth ar ôl yr ymgynghoriad cyn i'r penderfyniad terfynol gael ei gymeradwyo. Hynny yw, ar ôl i benderfyniad gael ei wneud. Enghraifft arall, felly, yn yr un awdurdod, Pen-y-bont ar Ogwr—gwerthu'r unig gae chwarae a oedd yn gwasanaethu ystâd o dai cyngor er mwyn codi tai. Onid yw'r rhain yn enghreifftiau o awdurdodau lleol yn methu meddwl yn wahanol?

Nid wyf yn ymwybodol o fanylion yr achosion hynny. Roeddwn yn ymwybodol o'r ymgynghoriad ar fysiau; nid wyf yn ymwybodol o fanylion yr achos arall. Os oes gan yr Aelod fwy o fanylion, rwy'n fwy na pharod i edrych arnynt. Yn ddiweddar, cyfarfûm ag arweinydd Pen-y-bont ar Ogwr, ond yn anffodus, roedd hynny ar y diwrnod y cyhoeddwyd y byddai safle Ford yn cau, ac yn amlwg felly, newidiodd ein cyfarfod o'r cyfarfod arferol roeddwn i fod i'w gael gydag ef i fod yn gyfarfod argyfwng am Ben-y-bont ar Ogwr. Ond rwyf i fod i'w gyfarfod eto gyda hyn, felly os caf y manylion gan yr Aelod, rwy'n fwy na pharod i drafod yr achos gydag ef.

Ond y ffaith yw ei bod yn ymddangos naill ai nad oes unrhyw ddannedd i'r Ddeddf ei hun, neu nad oes unrhyw ewyllys yn y Llywodraeth i olrhain ei gweithrediad, oherwydd ar ochr draw'r rhanbarth, yn Abertawe, mae Cyngor Abertawe yn bwriadu gwerthu tir ar y blaendraeth er mwyn gwneud elw cyflym, fel y gwyddoch, rwy'n siŵr, ac nid yw parc eiconig Singleton hyd yn oed yn ddiogel rhag y sgemio a sgilio. Onid yw hyn yn gwbl groes i Ddeddf cenedlaethau'r dyfodol, ac a oes digon o gapasiti yn y Llywodraeth i olrhain gweithrediad Deddf cenedlaethau'r dyfodol?

Deallaf fod y cynigion yn Abertawe yn destun ymgynghoriad. Mae gennyf innau fag post mawr ar y pwnc, ac rwy'n siŵr fod gennych chithau hefyd, a fy nghyd-Aelod Rebecca Evans yw'r Aelod Cynulliad etholaeth ar gyfer yr ardal honno, a gwn fod ganddi bryderon tebyg. Byddwn yn siarad â'r cyngor am y ffordd y mae'n bwrw ymlaen â rhai o'r pethau hynny, ond maent ar ddechrau proses hir iawn o gynllunio, datblygu economaidd ac yn y blaen, felly credaf ei bod yn gynnar iawn i ddweud nad ydynt yn ystyried hynny. Fy nealltwriaeth i yw mai cynigion rhagarweiniol yw'r rhain. Unwaith eto, os oes gan yr Aelod fwy o fanylion nag y gwn i amdanynt, buaswn yn ddiolchgar i'w cael.

Tlodi Plant

3. Beth y mae Llywodraeth Cymru'n ei wneud i fynd i'r afael â thlodi plant? OAQ54069

Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i weithio ar draws y Llywodraeth i fynd i'r afael â thlodi plant. Mae fy nghyd-Aelod, Julie James, yn arwain adolygiad o raglenni cyllido Llywodraeth Cymru i sicrhau eu bod yn cael yr effaith fwyaf posibl ar fywydau plant sy'n byw mewn tlodi. Yn ogystal, bydd Lesley Griffiths yn eiriolwr dros dlodi yn ystod paratoadau'r gyllideb, i nodi cyfleoedd ar gyfer cynyddu effaith buddsoddi cyfunol.

Diolch, Ddirprwy Weinidog. Mae'r gronfa cymorth dewisol, a gyflwynwyd ym mis Ebrill 2013, yn gronfa hanfodol sy'n cefnogi'r teuluoedd tlotaf yng Nghymru. Mae gan blant a theuluoedd yn yr amgylchiadau anoddaf ac sy'n wynebu argyfwng ariannol fynediad at y gronfa hon. Cynhaliwyd gwerthusiad yn 2015 i archwilio effeithiolrwydd y gronfa, a oedd yn cynnwys awgrymiadau ar sut y gellid gwella'r gronfa a'r gwaith o'i gweinyddu. A allai'r Gweinidog amlinellu a fu unrhyw werthusiad pellach o'r gronfa cymorth dewisol, neu a fu unrhyw gynnydd o ran mynd i'r afael â'r awgrymiadau ar gyfer gwella yng ngwerthusiad 2015?

Rwyf am yn dechrau drwy ddweud fy mod yn cytuno'n llwyr â'r Aelod ynghylch pwysigrwydd y gronfa cymorth dewisol, boed yn daliadau cymorth i unigolion neu daliadau cymorth mewn argyfwng. A bûm yn ymweld â chanolfan Wrecsam lle caiff ei gweithredu heb fod ymhell yn ôl, ac eisteddais a gwrando ar rai o'r galwadau torcalonnus sy'n cael eu gwneud gan bobl sy'n wirioneddol agored i niwed ac sy'n ei chael hi'n anodd cadw dau ben llinyn ynghyd.

Fel y dywedwch, cynhaliwyd a chyhoeddwyd gwerthusiad yn 2015 a wnaeth nifer o argymhellion ar gyfer gwella, gan gynnwys defnyddio rhwydwaith partneriaid y gronfa cymorth dewisol i roi cymorth i gleientiaid i wneud cais llwyddiannus. Mae pob un ohonynt wedi'u rhoi ar waith. Cynhaliwyd arolwg pellach hefyd yn 2016, ond yn ogystal â hyn, cynhaliwyd archwiliad gan Lywodraeth Cymru ym mis Awst 2017 a wnaeth nifer o argymhellion ar gyfer gwella, ac roedd yn cynnwys pethau fel symleiddio'r broses ymgeisio er mwyn cynorthwyo cleientiaid agored i niwed, gwneud ceisiadau ar-lein am gyllid cymorth brys heb fod angen iddynt gael y cymorth partner a oedd yn angenrheidiol cyn hynny, ac rwy'n falch fod pob un o'r rhain wedi cael eu rhoi ar waith.

14:40

Mae lefelau tlodi plant yng Nghymru wedi bod yn codi ers 2004. Roedd eisoes wedi cyrraedd y lefel uchaf yn y DU cyn y wasgfa gredyd, pan oedd mwy nag un o bob pedwar plentyn yng Nghymru yn byw mewn tlodi, gyda 90,000 mewn tlodi difrifol. Y mis diwethaf, gwyddom fod y Rhwydwaith Dileu Tlodi Plant wedi dweud mai Cymru oedd yr unig wlad yn y DU lle bu cynnydd mewn tlodi plant y llynedd, ac er i Gomisiynydd Plant Cymru ddweud ym mis Mawrth y dylai Llywodraeth Cymru ysgrifennu cynllun cyflawni newydd ar dlodi plant i ganolbwyntio ar gamau pendant a mesuradwy, methodd Llywodraeth Cymru gefnogi galwadau am unrhyw strategaeth drechu tlodi yn ystod dadl yr Aelod unigol yn galw am hyn yma bythefnos yn ôl. Sut felly rydych yn ymateb i'r sylwadau a wnaed i mi ar ôl y ddadl honno gan gynrychiolwyr sector ynglŷn â fy mhwyslais ar yr angen i ganolbwyntio ar yr ysgogiadau polisi Cymreig sydd gan Lywodraeth Cymru o fewn ei phwerau, mai 'Dyma'r union faes yr hoffem ganolbwyntio ein dylanwad arno gan ein bod yn cytuno bod yna bwerau y gallai ac y dylai Llywodraeth Cymru eu defnyddio i fynd i'r afael ag achosion sylfaenol tlodi', h.y. o fewn cynllun neu strategaeth yn hytrach nag ymagwedd generig, sydd wedi ein gadael ar y gwaelod am dros 10 mlynedd?

Lywydd, rwy'n synhwyro awgrym o eironi yng nghwestiwn yr Aelod gan nad yw'n sôn mewn gwirionedd am effaith cyni ar dlodi plant yng Nghymru a ledled y DU a sut y mae hynny wedi cael ei chwyddo'n sylweddol nid yn unig o ganlyniad i gyni ond y diwygiadau lles atchweliadol hefyd.

Rydym wedi ymrwymo i gymryd camau i leihau, ac yn y pen draw, i ddileu tlodi plant nid yn unig drwy ddefnyddio'r dulliau sydd ar gael inni ar draws y Llywodraeth, boed hynny drwy dai, addysg, iechyd, ond hefyd mae'r Prif Weinidog wedi ymrwymo ac mae gwaith yn mynd rhagddo ar ymrwymiad y Prif Weinidog i ad-drefnu rhaglenni cyllido Llywodraeth Cymru er mwyn sicrhau ein bod yn cael yr effaith fwyaf sy'n bosibl ar fywydau plant sy'n byw mewn tlodi yng Nghymru.

Erbyn hyn mae gennym rai cymunedau lle mae un o bob dau blentyn yn byw mewn tlodi, ac mae hynny'n gwbl warthus, ond mae'n rhywbeth y gall eich Llywodraeth wneud rhywbeth yn ei gylch. Gallai Llywodraeth Cymru gael strategaeth yn erbyn tlodi—byddai hynny'n ddechrau da—strategaeth sy'n cynnwys codi'r trothwy ar gyfer prydau ysgol am ddim i'r un lefel â Gogledd Iwerddon, er enghraifft. Mae newyn, sy'n gysylltiedig â chyrhaeddiad gwael yn yr ysgol ac yn ganlyniad tlodi—nid wyf yn gweld llawer o weithredu gan y Llywodraeth mewn perthynas â newyn. A byddai bod yn llawer mwy rhagweithiol ar ddatganoli gweinyddu budd-daliadau i Gymru hefyd yn gwneud gwahaniaeth, gan fod y consensws cyni sydd wedi bodoli yn San Steffan wedi arwain at gymaint o drallod i'n cymunedau yma yng Nghymru. Ond a ydych yn cytuno â mi felly, Weinidog, nad yw'n ddigon nac yn dderbyniol cuddio y tu ôl i bolisïau niweidiol y Torïaid yn San Steffan tra bo cymaint y gellid ei wneud yma yng Nghymru i liniaru tlodi plant?

Mae'r Aelod yn llygad ei lle fod un plentyn sy'n byw mewn tlodi yn un plentyn yn ormod, yn enwedig yn 2019. Ni ddylai hynny ddigwydd, ac rwy'n rhannu angerdd yr Aelod ynglŷn â mynd i'r afael â hyn. Ar lefel Llywodraeth Cymru, rydym wedi ymrwymo i ddefnyddio'r holl ddulliau sydd ar gael inni, fel y dywedais wrth Mark Isherwood yn awr, boed drwy'r hyn y gallwn ei wneud o ran addysg, cefnogi gofal plant—. Ac mae hwnnw'n ymrwymiad y mae'r Gweinidog yn bwrw ymlaen ag ef—fy nghyd-Aelod, y Gweinidog Julie James—o ran y ffordd rydym yn sicrhau cymaint â phosibl o'r cyllid hwnnw a'r pethau hynny er mwyn dod â hyn ynghyd ar draws y Llywodraeth ac i gael yr effaith rydym am ei chael mewn perthynas â lleihau, lliniaru, ac yn y pen draw, dileu tlodi plant.

Cyfeiria'r Aelod at ddiwygio lles a'r posibilrwydd o ddatganoli'r gwaith o weinyddu diwygio lles. Mae hyn yn rhywbeth rwy'n gweithio arno ar ran y Prif Weinidog. Rydym wedi gofyn i Ganolfan Polisi Cyhoeddus Cymru wneud gwaith ar hynny gyda ni. Byddaf yn cyfarfod â hwy yn yr ychydig wythnosau nesaf i fwrw ymlaen â hynny, ac rwy'n fwy na pharod i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Aelod, gan y gwn am eich angerdd a'ch diddordeb yn y maes hwn, ac i siarad â chi am hyn yn y dyfodol.

Adnewyddu Tai ar gyfer Pobl Hŷn

4. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am y cyllid sydd ar gael i adnewyddu tai ar gyfer pobl hŷn? OAQ54072

Gwnaf. Mae cefnogaeth sylweddol ar gael gan Lywodraeth Cymru i berchnogion cartrefi a landlordiaid, gan gynnwys pobl hŷn, ar gyfer adnewyddu eiddo. Ledled Cymru, mae £148 miliwn ar gael i awdurdodau lleol ei fuddsoddi mewn cartrefi yng Nghymru.

Diolch yn fawr iawn. Dŷn ni’n gwybod, yn Ynys Môn, o fewn y pump i 10 mlynedd nesaf, fod disgwyl cynnydd o ryw 30 y cant yn nifer y bobl hŷn—pobl dros 60 oed. Dŷn ni'n gwybod yn barod fod yna brinder tai addas ar gyfer pobl hŷn efo anghenion symudedd yn arbennig ac anghenion iechyd. Mae angen codi tai newydd, wrth gwrs, sydd yn addas, ac mae hefyd angen adnewyddu tai o fewn y stoc bresennol. Ac, wrth gwrs, mae angen buddsoddi hefyd mewn addasu tai ar gyfer pobl hŷn. Tra allwch chi, fel Llywodraeth bresennol, ddim rhoi ymrwymiad heibio’r etholiad nesaf wrth gwrs, ydych chi'n cytuno bod rhaid i lefelau grant gan Lywodraeth Cymru i awdurdodau lleol fel Ynys Môn ar gyfer addasiadau, yn sicr, gynyddu ar yr un raddfa ag y mae ein poblogaeth ni'n heneiddio?

14:45

A dweud y gwir, amser cinio, roeddwn yn lansiad yr adroddiad 'Addasiadau heb oedi' a gynhyrchwyd gan Goleg Brenhinol y Therapyddion Galwedigaethol, lansiad a noddwyd gan fy nghyd-Aelod Dawn Bowden. Cawsom sgwrs dda iawn ynglŷn â sut y gallwn gyflymu'r cynlluniau gofal a thrwsio er mwyn sicrhau—. Mae ganddynt nifer o swyddogaethau, fel y gŵyr yr Aelod. Maent yn ataliol, yn amlwg, ac maent yn helpu pobl i aros yn eu cartrefi eu hunain fel nad oes rhaid iddynt fynd i mewn i unrhyw fath o ofal cymdeithasol neu ofal GIG, ac maent hefyd yn wellhaol yn yr ystyr eu bod yn sicrhau bod pobl yn dychwelyd o'r lleoliadau hynny i fyw yn fwy annibynnol. Mae fy nghyd-Aelod Julie Morgan a minnau wedi cael un neu ddau o gyfarfodydd yn ddiweddar iawn gydag asiantaethau amrywiol sy'n darparu cynlluniau gofal a thrwsio, i weld pa ddata y gallwn wneud y defnydd mwyaf ohono i weld beth sydd angen i ni ei wneud ag ef yn y dyfodol, gan gynnwys edrych i weld a yw'r lledaeniad demograffig yn iawn gennym, a oes gennym y math cywir o addasiadau, ac a dweud y gwir, a ydym yn adeiladu'r math cywir o dai yn ein rhaglen dai arloesol fel ein bod yn adeiladu 'tŷ am oes', fel y'i gelwir, fel nad oes yn rhaid ichi ei addasu—maent wedi'u hadeiladu gyda grisiau digon llydan a phethau o'r fath.

Rwyf wedi ymweld â rhaglenni da iawn. Fel mae'n digwydd, roeddwn ar Ynys Môn yr wythnos diwethaf a bûm yn ymweld â'r ffatri fodiwlar newydd sy'n cael ei hadeiladu yno ar gyfer y tŷ ynni goddefol. Roedd arweinydd y cyngor yn bresennol yn agoriad y ffatri honno, a gwn eu bod yn comisiynu byngalos yn benodol gyda hynny mewn golwg—gan ystyried y cynnydd yn y ddemograffeg hŷn—gyda'r bwriad o sicrhau eu bod mor hyblyg â phosibl fel y gall pobl aros ynddynt am gyn hired â phosibl. Rydym yn edrych i weld a allwn ddefnyddio'r data a gawn gan ein hasiantaethau gofal a thrwsio i'n helpu i benderfynu pa gartrefi sy'n werth eu haddasu, pa dai y mae'n amhosibl gwneud hynny iddynt yn economaidd, beth yw'r opsiynau gorau i bobl fel y gallwn ddarparu'r math iawn o lety ar eu cyfer yn y lle iawn, a pha raglenni gwellhaol y gallwn eu rhoi ar waith i sicrhau bod pobl yn aros mor annibynnol â phosibl am gyn hired â phosibl. Felly, credaf fod hynny'n rhyw fath o ateb 'efallai' i'ch cwestiwn, ond byddai gennyf gryn ddiddordeb mewn trafod hyn ymhellach.

Mae llawer o'r bobl hŷn sy'n dod ataf wedi bod yn ddiolchgar iawn am y grantiau a gawsant i addasu neu adnewyddu eu tai, oherwydd fel y gwyddoch chi a minnau a'r rhan fwyaf o'r Aelodau yma, mae sefydlogrwydd yn eich cartref yn hynod o bwysig wrth i chi fynd yn hŷn gan y gallwch barhau i fod wedi'ch cysylltu wrth eich cymuned, mae pethau'n fwy cyfarwydd, ac mae'n helpu gyda materion iechyd meddwl, unigrwydd, teimlo'n ynysig a phopeth arall—mae'n bwysig iawn. Fodd bynnag, y broblem gyda'r arian yw y bydd y cynghorau yn aml iawn yn darparu'r arian hwnnw, maent wedi dyfarnu'r contract ac yna mae'r contract ei hun, neu'r adeiladwyr sy'n ei ddarparu, yn anfoddhaol: nid yw'r gwaith adnewyddu wedi'i gwblhau i'r safon iawn, nid yw'r addasiadau yn bodloni anghenion yr unigolyn, ac nid ydynt wedi gwneud yr hyn y dywedasant y byddent yn ei wneud. Rydych yn mynd yn ôl at y cynghorau ac maent yn dweud, 'Ond rydym wedi darparu'r arian; mae ein gwaith ni wedi'i wneud'. Beth y gallwch ei wneud, fel y Gweinidog sy'n gyfrifol am y maes hwn, i annog cynghorau i fod ychydig yn fwy doeth wrth ymdrin â'r sefydliadau hyn, ac i wneud pethau syml fel pennu ffioedd dargadw o 5 y cant neu 10 y cant, er mwyn sicrhau mai pan fydd deiliad y tŷ, a dim ond pan fydd deiliad y tŷ, wedi cytuno ac wedi dweud, 'Ydy, mae'r ystafell ymolchi anabl honno bellach yn addas i'r diben', neu 'Ydy, mae'r gwaith adnewyddu hwnnw'n caniatáu i mi aros yn y cartref hwn yn ddiogel', y bydd y cyngor wedyn yn talu'r hyn sy'n dal i fod yn ddyledus? Oherwydd mae hon yn sefyllfa lle mae pawb ar eu colled—mae gan y cyngor arian nad yw'n cael ei ddefnyddio'n iawn, mae'r unigolyn druan wedi dioddef straen, a hwythau'n bobl hŷn, o geisio ymdrin â chwmni ystyfnig ac nid ydynt yn cael yr hyn sydd ei angen arnynt.

Dywedais mewn ymateb i Rhun mai'r hyn rydym yn awyddus i'w wneud yw edrych ar yr hyn y mae'r dystiolaeth a gawn yn ei ddweud wrthym am y ffordd y rheolir rhai o'r cynlluniau gofal a thrwsio ledled Cymru. A dweud y gwir, fy nghyd-Aelod Julie Morgan sydd â'r cyfrifoldeb portffolio trosfwaol am hynny, ond rwy'n gyfrifol am yr agwedd dai, felly mae'n gorgyffwrdd bron yn llwyr. Felly, rydym wedi bod yn cydweithio i geisio cael y gorau o hynny.

Os oes gennych enghreifftiau penodol iawn, rwy'n fwy na pharod i wrando arnynt a gweld beth y gallwn ei wneud. Mae'n ddefnyddiol inni wybod ble mae'r problemau. Fel y dywedais, rydym yn edrych ar gasglu data fel y gallwn ailgynllunio'r cynlluniau'n briodol. Rydym hefyd yn edrych i weld ai'r ffordd rydym yn darparu hyn ar hyn o bryd yw'r ffordd orau o'i ddarparu neu a oes methodolegau eraill ar gael. Nid yw hyn yn cael ei wneud yn yr un ffordd ym mhob rhan o Gymru, felly bydd yn ddiddorol gweld rhywfaint o fanylion y pethau a ddywedwch wrthyf.

14:50

Weinidog, mae pob un ohonom yn cytuno bod yn rhaid i ni wneud popeth o fewn ein gallu i sicrhau bod pobl hŷn yn aros yn eu cartrefi am gyn hired â phosibl. Mae addasu cartrefi yn hanfodol er mwyn sicrhau hyn. Beth y mae eich Llywodraeth yn ei wneud i leihau'r amseroedd aros anarferol o hir ar gyfer addasiadau o'r fath?

Nid wyf yn derbyn bod yr amseroedd aros yn anarferol o hir. A dweud y gwir, dros ddau dymor diwethaf y Cynulliad, mae pethau wedi gwella'n sylweddol. Nid wyf yn gwybod ai dros fy ACau cyfagos yn unig rwy'n siarad, ond rydym wedi cael y drafodaeth hon. Yn sicr, pan ddechreuais fel Aelod Cynulliad, roedd gennyf fag post eithaf mawr yn llawn o bobl a oedd yn aros am addasiadau. Yn sicr, nid oes gennyf hynny bellach gan fod y gwasanaeth wedi gwella'n sylweddol. Felly, ni chredaf mai aros yw'r broblem.

Mae Angela Burns wedi tynnu sylw at rai materion ynghylch ansawdd, ac mae rhai problemau i'w cael ynglŷn ag ar ba lefel y byddwch yn cael y cymorth. Os ydych yn unigolyn hŷn sy'n byw yn eich cartref ac mae gennych ychydig o stepiau i lawr i'ch gardd, rwy'n credu bod rhai problemau'n codi o ran sut y byddech yn gwybod sut i gael gafael ar y cymorth hwnnw. Rydym yn awyddus iawn i sicrhau ein bod yn darparu'r wybodaeth gywir, fod pobl yn gwybod sut i gael gafael ar y cymorth, a bod ganddynt ffordd gymharol syml o gael gafael arno. Ond nid wyf yn derbyn bod yna oedi hir. Nid dyna y mae'r dystiolaeth yn ei ddangos i ni.

Rydym wedi buddsoddi bron i £3.5 miliwn mewn cyllid craidd ar gyfer asiantaethau gofal a thrwsio i gefnogi'r gwaith hwn, gyda'r bwriad o sicrhau nad oes gennym amseroedd aros hir. Nid yw amseroedd aros hir o fudd i unrhyw un, fel y dywedais mewn ymateb i Rhun ap Iorwerth. Mae'r rhain yn ataliol yn yr ystyr eu bod yn cadw pobl allan o wasanaethau eilaidd a thrydyddol drud, ac yn wellhaol yn yr ystyr eu bod yn cael pobl allan o'r gwasanaethau hynny cyn gynted â phosibl. Felly, o ran gwerth am arian, mae'n gwbl amlwg y dylid gwario'r arian ar hyn yn hytrach nag ar y gwasanaethau acíwt drytach. Ond os oes gan yr Aelod unrhyw enghreifftiau penodol o amseroedd aros hir, unwaith eto, buaswn yn ddiolchgar iawn i glywed manylion ganddi, am nad dyna yw ein profiad cyffredinol ni.

Argaeledd Tai mewn Awdurdodau Lleol

5. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am argaeledd tai mewn awdurdodau lleol ledled Cymru? OAQ54062

Gwnaf. Mae'r angen am dai yn parhau i fod yn fwy na nifer y cartrefi sydd ar gael. Gyda San Steffan bellach wedi cael gwared ar gyfyngiadau benthyca—o'r diwedd, ac ar ôl llawer o lobïo gennym—a'r cyfraddau llog isaf erioed, rydym yn gweithio gydag awdurdodau lleol i adeiladu ar raddfa fawr ac yn gyflym am y tro cyntaf mewn cenhedlaeth i sicrhau bod mwy o gartrefi ar gael ledled Cymru.

Diolch, Weinidog. Fel y soniwyd yma yn y Senedd ddoe, rydym wedi gweld datblygiadau tai yn cael eu cymeradwyo er eu bod y tu allan i ffiniau aneddiadau cynlluniau datblygu lleol. Ystyriaeth allweddol sy'n caniatáu hyn yw'r angen amlwg am gartrefi newydd. Fodd bynnag, er bod ceisiadau dadleuol yn cael cydsyniad, mae'n wir fod gan Gymru broblem gydag eiddo gwag. Mae gan bob awdurdod lleol yng Nghymru strategaeth gartrefi gwag a chynllun gweithredu. Serch hynny—a buaswn yn ychwanegu fy mod wedi bod yma ers wyth mlynedd bellach, ac ers fy wythnos gyntaf fel Aelod Cynulliad, roeddwn yn mynegi pryderon am nifer yr eiddo gwag yng Nghymru a fyddai'n troi'n gartrefi da iawn i bobl sy'n aros—ar hyn o bryd mae oddeutu 27,000 eiddo gwag yn y sector preifat a 1,400 yn y sector cymdeithasol yng Nghymru. Felly, a wnewch chi egluro pa gymorth pellach y byddwch yn ei roi i awdurdodau lleol ac asiantaethau eraill—landlordiaid cymdeithasol cofrestredig—i fynd ati i'w helpu i droi'r eiddo gwag hyn yn ôl yn gartrefi pwrpasol i'r rhai sydd eu hangen yn daer?

Nid oes unrhyw esgus o gwbl fod gan unrhyw un yn y sector tai cymdeithasol broblem ag eiddo gwag. Rydym yn darparu mwy na digon o grantiau iddynt i ddod â'r eiddo gwag hynny yn ôl i ddefnydd buddiol. Felly, unwaith eto, os oes gennych enghreifftiau penodol o dai cymdeithasol yn y sefyllfa honno, buaswn yn falch o'u gweld, gan fod rhywbeth mawr o'i le yno. Gallaf eich sicrhau na ddylai unrhyw landlord cymdeithasol cofrestredig neu gymdeithas drosglwyddo gwirfoddol ar raddfa fawr fod mewn sefyllfa lle na allant ddod â'u tai gwag yn ôl i ddefnydd buddiol.

O ran y sector preifat, mae fy nghyd-Aelod Lee Waters wedi bod yn gweithio'n galed iawn ar gynllun i ddod ag eiddo gwag yn ôl i ddefnydd buddiol drwy edrych ar gynlluniau benthyg a chyfres o gynlluniau grant fel y gallwn ddarganfod pam ei fod yn wag, darganfod pwy yw'r perchnogion, ac yna darganfod beth fyddai ei angen naill ai i'w brynu ganddynt neu ddod ag ef yn ôl i ddefnydd buddiol. Mae wedi bod yn gweithio'n galed iawn i roi nifer o gynlluniau peilot ar waith yn y maes hwnnw.

Rydym hefyd yn annog awdurdodau lleol i weithredu'n briodol mewn perthynas â'u treth gyngor er mwyn sicrhau eu bod yn codi'r symiau cywir o dreth ar gartrefi gwag. Mae'n dibynnu pam fod y cartref yn wag ac mae fy nghyd-Aelod Rebecca Evans yn gweithio'n galed iawn ar oblygiadau rhywfaint o'r gwaith hwn o safbwynt treth ar dir gwag. Rydym yn awyddus iawn i awdurdodau lleol ddefnyddio'r holl ddulliau sydd ganddynt o ddod â chartrefi yn ôl i ddefnydd buddiol. Hefyd, mae gennym nifer o gynlluniau grant. Mae gennym gynlluniau a gynlluniwyd i ddod â chartrefi yn ôl i ddefnydd buddiol y gall perchnogion preifat fanteisio arnynt, ac mae gennym gynlluniau i landlordiaid allu gwneud defnydd ohonynt hefyd. Ac os yw'r Aelod yn dymuno ysgrifennu ataf, rwy'n fwy na pharod i roi manylion y cynlluniau hynny iddi.

14:55

Tybed pa rôl y mae'r Gweinidog yn gweld tai modiwlar yn ei chwarae yn diwallu anghenion o fewn ardaloedd awdurdodau lleol? Roeddwn yn falch iawn o allu ymuno â hi yn ddiweddar ym Maes Glas yn Ynysawdre i edrych ar fenter Cymoedd i'r Arfordir gyda thai modiwlar ar y thema honno o dai am oes y gellir eu haddasu a'u newid wrth i'r blynyddoedd fynd heibio. Nawr, mae'r gwaith hwnnw'n cael ei ddatblygu gan gwmni o Bort Talbot, Wernick, sy'n newydd i'r farchnad breswyl hon ond sydd â hanes hir ym maes adeiladu modiwlar. A tybed faint yn fwy y gallwn ei wneud i fynd i'r afael â'r materion sy'n ymwneud ag ansawdd, cartrefi am oes a bodloni'r anghenion cyflenwi enfawr sydd gennym gyda gwahanol ardaloedd awdurdodau lleol, ac adeiladu swyddi lleol, rhaid dweud, ym Mhort Talbot ac yn lleol gyda mi.

Roedd hwnnw'n gynllun ardderchog ac yn ymweliad da iawn, ac roeddwn yn llawn edmygedd, fel Huw Irranca-Davies, rwy'n gwybod, o gyflymder yr adeiladu, pa mor ddeniadol oedd y tŷ—ni allaf feddwl am air arall, ond mae'n gartref hyfryd iawn. Ond roeddwn hefyd yn llawn edmygedd o'r gallu i ychwanegu uned arall os oedd eich teulu'n tyfu, ac i godi'r tŷ cyfan i fyny a'i osod yn rywle arall pe bai angen. Roedd yn ymweliad hynod ddiddorol ac addysgiadol yn fy marn i, ac mae'n llygad ei le—yr hyn rydym yn gobeithio'i wneud yng Nghymru, drwy ddefnyddio deunyddiau Cymreig ag ôl-troed carbon mor isel â phosibl, yw adeiladu tŷ i safon ynni goddefol os yw hynny'n bosibl, fel bod y biliau'n £100 neu lai bob blwyddyn, gan ddefnyddio gweithwyr lleol mewn ffatrïoedd lleol.

Ac un o'r pethau hyfryd am ffatrïoedd modiwlar—nid wyf wedi ymweld â'r un hwnnw, ond ymwelais ag un ar Ynys Môn yr wythnos diwethaf—ni waeth beth yw'r tywydd—ac er bod Ynys Môn yn hyfryd iawn, credaf ei bod yn deg dweud bod y tywydd braidd yn arw; glaw llorweddol yr wythnos diwethaf—wrth gwrs, yn y ffatri, roedd hi'n gynnes ac yn sych a gallai'r bobl barhau i weithio, nid oedd yn rhaid iddynt weithio ar uchder, ac yn y blaen. Roeddent yn adeiladu'r tŷ a fyddai wedyn yn cael ei godi ar y safle ar y cam olaf, yn union fel y rhaglen a welsom.

Felly, credaf mai dyna ddyfodol tai yng Nghymru, ac ar hyn o bryd, rydym ar fin dechrau'r hyn a elwir yn drydydd iteriad y rhaglen dai arloesol, felly dyna oedd canlyniad rhan gyntaf y rhaglen. Bydd hynny'n darparu 1,000 o gartrefi newydd ledled Cymru dros yr ychydig flynyddoedd nesaf. Mae 45 o gynlluniau ganddo ar waith, ac rydym yn disgwyl dysgu llawer o wersi am y ffordd y gallwn adeiladu ar raddfa fawr ac yn gyflym gan ddefnyddio'r math hwnnw o adeiladu modiwlar.

Ystyriaethau Amgylcheddol yn y System Gynllunio

6. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am y pwys a roddir ar ystyriaethau amgylcheddol yn y system gynllunio? OAQ54075

Mae datblygu cynaliadwy'n ganolog i'r system gynllunio. Mae 'Polisi Cynllunio Cymru' yn datgan yn glir fod materion amgylcheddol yr un mor bwysig ag ystyriaethau cymdeithasol, economaidd a diwylliannol, ac ynghyd â chyngor technegol a chanllawiau ategol, mae'n rhoi sylw cynhwysfawr i ystyriaethau amgylcheddol yn y system gynllunio.

Diolch i chi am yr ateb, achos dyna yw'r theori, ond rwy'n credu bod y practis damaid bach yn wahanol, oherwydd gan fod y Prif Weinidog wedi dweud yn glir mewn perthynas â'i benderfyniad ynglŷn â'r M4 fod y pwysau mae e wedi'i roi ar ystyriaethau amgylcheddol yn wahanol i'r pwysau roddwyd ar yr ystyriaethau hynny gan yr Arolygiaeth Gynllunio, dwi'n meddwl bod hynny yn amlygu anghysondeb pwysig o fewn y gyfundrefn, ac mae rhywun yn cwestiynu faint o benderfyniadau eraill fyddai wedi bod yn wahanol petai'r arolygydd cynllunio efallai wedi rhoi yr un pwys ar ffactorau amgylcheddol ag yn amlwg y mae'r Prif Weinidog a'r Llywodraeth yn ei wneud erbyn hyn. Felly, sut ydych chi'n bwriadu diwygio neu gywiro canfyddiad anghywir, os caf i ddweud, yr Arolygiaeth Gynllunio ar y weighting sydd angen ei roi ar faterion amgylcheddol, yn enwedig, wrth gwrs, yn sgil datgan argyfwng hinsawdd?   

Rwy'n derbyn y pwynt y mae'r Aelod yn ceisio'i wneud, ond ni chredaf ei fod yn gwbl deg. Yn amlwg, pan fydd unrhyw unigolyn yn ffurfio barn ar set o ffeithiau, ceir elfen o oddrychedd yn hynny o beth, ni waeth pa mor wrthrychol yw'r rheolau. Ac mae un unigolyn yn rhoi pwys ychydig yn wahanol i rywbeth arall am amryw o resymau. Ond yr hyn y ceisiwn ei wneud yng Nghymru—ac rydym ar fin ymgynghori ar y fframwaith datblygu cenedlaethol, ac fel y dywedais ddoe yn fy nghyflwyniad am weithio rhanbarthol i awdurdodau lleol, rydym yn rhoi haen gynllunio strategol i mewn hefyd—yma yng Nghymru, rydym yn awyddus i gael system wedi'i harwain gan gynlluniau lle mae gan bobl leol lais cryf yn yr hyn y mae eu cynllun lleol yn ei ddweud, ein bod yn eu cynorthwyo i gael y llais cryf hwn yn yr hyn y mae eu cynllun lleol yn ei ddweud—dylai pob ardal edrych fel y mae ei phobl leol am iddi edrych; dyna bwynt y system gynllunio—ond bod yna set o reolau rydym yn cytuno arnynt yma yn y Cynulliad ac yn ein gwahanol haenau o lywodraeth a ddefnyddir i sicrhau bod gan bobl yr ystyriaethau cywir ar waith. Felly, mae hon yn set o reolau sy'n dweud bod ystyriaethau amgylcheddol yr un mor bwysig â'r ystyriaethau economaidd, cymdeithasol ac yn y blaen. Dyna'r pwysau y disgwyliwn i'r arolygiaeth ei roi ar hyn, ac yn ddiweddar, siaradais â'r sefydliad cynllunio trefol brenhinol a dywedais yn glir iawn beth oedd ein disgwyliadau ar gyfer lleoedd y dyfodol, a dywedais yn glir iawn mai'r hyn rydym am ei weld yw cymunedau lleol, cynaliadwy gydag ymdeimlad o le, sy'n gwerthfawrogi eu hamgylchedd lleol a'u diwylliant lleol a'u trefniadau economaidd lleol, sydd â swyddi cynaliadwy yn agosach at eu cartrefi, mewn system sy'n ein galluogi i wneud y defnydd gorau o adnoddau naturiol Cymru—felly, yr hyn a ddywedasoch, yn bendant iawn. Ond yr hyn rydym yn ei wneud yw rhoi'r system a arweinir gan gynlluniau ar waith er mwyn caniatáu i hynny ddigwydd.

Nawr, yn ddelfrydol, byddech wedi rhoi'r fframwaith datblygu cenedlaethol ar waith yn gyntaf, ond dyma'r sefyllfa rydym ynddi. Felly, mae gennym gyfres o gynlluniau datblygu lleol sy'n cael eu hadolygu ar hyn o bryd. Byddwn yn rhoi'r fframwaith datblygu cenedlaethol ar waith mewn ymgynghoriad â phobl Cymru dros yr haf, ac yna byddwn yn rhoi'r darnau strategol ar waith, ac ym mhob un o'r rheini, bydd sgwrs glir gyda phobl Cymru i sicrhau ein bod yn cael y cydbwysedd hwnnw'n iawn ar eu cyfer hwy, gan fod pobl mewn gwahanol leoedd yn rhoi pwyslais gwahanol ar wahanol fathau o bethau, yn dibynnu ar angen lleol.

Felly, rwy'n credu fy mod yn cytuno â chi, ond mae'r elfen o oddrychedd yno o reidrwydd. Felly, yn y pen draw, yr un sy'n gwneud y penderfyniad sy'n rhoi hynny ar waith, ond maent yn gwneud hynny mewn ffordd sy'n cydymffurfio â'r system sydd ar waith ac na ellir ei herio yn yr ystyr eu bod yn dangos eu bod wedi cael y cydbwysedd hwnnw'n gywir. Ond bydd amrywiadau cynnil o fewn hynny bob amser. Felly, bydd yr un sy'n gwneud y penderfyniad bob amser yn ystyried yr amrywiadau cynnil hynny. Ac mae hynny'n wir ar gyfer pwyllgorau cynllunio ac arolygwyr cynllunio. Hoffem weld cymaint o benderfyniadau â phosibl yn cael eu gwneud yn y pwyllgorau cynllunio eu hunain, yn y cynghorau a reolir yn ddemocrataidd sy'n cael eu hethol i wneud y pethau hyn, ac os gallwn gael y system honno'n iawn, byddwn yn gweld lleihad yn nifer yr apeliadau i'r Arolygiaeth Gynllunio a—Lywydd, os maddeuwch i mi am siarad yn bur faith ar hyn, ond credaf ei fod yn bwynt pwysig—rydym hefyd, wrth gwrs, yn ymgynghori ar wahanu arolygiaeth gynllunio Cymru yn gorff ar wahân am yr union reswm hwnnw, gan ein bod yn awyddus i gael system gynllunio yng Nghymru sy'n addas ar gyfer dyfodol Cymru.

15:00

Rwy'n ei chael yn anodd meddwl am unrhyw beth y gallai'r Gweinidog ei ychwanegu at hynny mewn cwestiwn atodol. [Chwerthin.] Os caf fi ofyn—. Roeddech yn sôn yn eich araith yn awr, Weinidog, fod angen adeiladu tai ar gyfer y dyfodol. Rwyf wedi bod yn gohebu ag un o fy etholwyr—. Nid wyf eisiau trafod y ceisiadau cynllunio unigol, ond mae'r awdurdod lleol wedi gwrthod tŷ eco modern—neu mae yn y broses o wneud hynny—ar y sail fod y tir y mae'n cael ei adeiladu arno hefyd yn cynnwys adeilad adfeiliedig y dylid ei adnewyddu yn gyntaf, yn ôl yr awdurdod. Mae fy etholwyr wedi codi pwynt dilys, sef, yn awr fod gennym argyfwng newid hinsawdd a'n bod yn siarad am bryderon amgylcheddol—a oes angen ailwampio canllawiau cynllunio i awdurdodau lleol fel bod yr argyfwng hinsawdd a'r angen i fynd i'r afael â materion amgylcheddol yn cael eu cynnwys ar lefel lawer uwch, ac felly, os oes rhywun eisiau adeiladu tŷ eco-gyfeillgar, oni ddylai hynny gael ei wthio fymryn yn uwch ar yr agenda fel bod gennym gartrefi sy'n helpu mwy gyda'r agenda ddatgarboneiddio?

Wel, nid wyf am wneud sylw ar y cais cynllunio unigol, rhywbeth nad wyf yn gwybod dim amdano, ac felly rwyf am wneud fy sylwadau'n llawer mwy cyffredinol. Ond rydym wedi newid—. A dweud y gwir, un o'r pethau olaf a wnaeth fy nghyd-Aelod Lesley Griffiths fel Gweinidog cynllunio oedd cyhoeddi'r ddogfen 'Polisi Cynllunio Cymru' newydd, sy'n newid y system gynllunio yng Nghymru'n sylfaenol, ac sydd, rwy'n credu—. Mae pobl yn sôn am adolygiad; rydym newydd newid y system yn sylfaenol, ac os nad ydych wedi'i ddarllen, rwy'n ei argymell i chi. Nid dogfen gynllunio sych yw hi. Mae'n ddogfen fyw iawn, sy'n symud y tirlun rydym yn sôn amdano yng Nghymru yn sylfaenol, ac mae'n gwneud hynny yn y ffordd rydych newydd ei hamlinellu. Felly, mae'n sôn am gynaliadwyedd creu lleoedd, mae'n sôn am ddefnyddio adnoddau lleol yn y ffordd orau, mae'n sôn am ddatblygu prosesau cynllunio priodol gyda phobl leol yn greiddiol iddynt.

Ac fel rwyf newydd ddweud, rydym hefyd yn rhoi gweddill y fframwaith hwnnw ar waith yn awr. Cyn bo hir, byddwn yn ymgynghori ar y fframwaith datblygu cenedlaethol dros yr haf. Anogaf holl Aelodau'r Cynulliad i ymgysylltu â hwnnw a dod yn ôl atom gyda'u sylwadau eu hunain a sylwadau eu hetholwyr ar y cynllun hwnnw. Ac fel y dywedais ddoe, rwyf wedi dechrau amlinellu proses lle rydym eisiau i awdurdodau lleol roi haen strategol cynlluniau ar waith. Mae'n rhaid i bobl fod wrth wraidd y broses honno, oherwydd eu lle hwy y maent yn ei greu ac rydym eisiau sicrhau bod dinasyddion Cymru'n teimlo bod eu system gynllunio'n eu cynrychioli'n briodol. Yna, gwneir y penderfyniadau unigol yng ngoleuni pwysau'r dogfennau a roddwyd ar waith yn eu hardal leol. Felly, os nad ydych yn ymgysylltu â phroses eich cynllun datblygu lleol, ni fydd gennych lais yn y rheolau hynny pan fyddant yn dod at bob cais cynllunio unigol. Felly, mae angen cryfhau'r llais hwnnw oherwydd, yn aml, credaf nad yw cymuned leol yn sylweddoli bod problem hyd nes y cyflwynir cais cynllunio unigol ac nid ydynt yn ymgysylltu â chynllun y broses honno yn y ffordd y byddem yn ei hoffi. Felly, rwy'n falch iawn o glywed safbwyntiau ynglŷn â sut y gallem sicrhau ymgysylltiad gwell fel bod pobl yn berchen ar eu cynllun mewn ffordd lawer mwy realistig.

15:05

Nid yn unig ar gyfer pobl ond ar gyfer anifeiliaid hefyd, os gwelwch yn dda. Ar wahân i weithredu fel ffiniau a chadw anifeiliaid y tu mewn i gaeau, mae'r gwrychoedd yn gynefin pwysig i amrywiaeth eang o anifeiliaid a phlanhigion. Wrth i goetiroedd gael eu dinistrio dros y blynyddoedd, mae llawer o'r bywyd gwyllt ynddynt wedi addasu i fyw o dan berthi ac mewn gwrychoedd. A wnaiff y Gweinidog sicrhau, mewn perthynas â rheolau cynllunio, eu bod yn rhoi sylw dyledus i ddiogelu bywyd gwyllt y trefi a'r ardaloedd gwledig drwy warchod a chreu'r cynefinoedd sy'n cynnal y creaduriaid hyn?

Ie. Credaf fod hwnnw'n bwynt dilys iawn, ac wrth i bob cynllun datblygu lleol gael ei gyflwyno, dyna'r mathau o bethau y dylai'r cynllunwyr a'r cynghorwyr ym mhob ardal leol fod yn eu hystyried er mwyn diogelu eu tirwedd leol. Yn ddiweddar, bu fy nghyd-Aelod, Gweinidog yr amgylchedd, yn ymgynghori'n eang ar ddiogelu cefn gwlad—pethau fel gwrychoedd—a byddwn yn sicr yn ystyried hynny.

Datblygiadau o Arwyddocâd Cenedlaethol

7. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am y broses gynllunio ar gyfer datblygiadau o arwyddocâd cenedlaethol? OAQ54057

Yn sicr. Mae datblygiadau o arwyddocâd cenedlaethol yn broses benodol lle caiff categorïau diffiniedig o geisiadau cynllunio seilwaith eu cyflwyno i Weinidogion Cymru yn hytrach nag i awdurdodau cynllunio lleol. Ers i'r broses gael ei chyflwyno yn 2016, mae pedwar cais o'r fath wedi'u cyflwyno a'u penderfynu o fewn y terfyn amser statudol.

Diolch i chi am eich ateb, Weinidog. Mae cynnig yn yr arfaeth i wneud cais am losgydd mawr yn chwarel Tal-y-bont ym Mhowys, sydd wedi fy ysgogi i edrych ar y canllawiau cynllunio perthnasol. Nawr, cefais fy synnu braidd o weld y cynnig hwn oherwydd ei fod mewn safle penodol lle nad oes unrhyw ddiwydiant mawr arall yn yr ardal wledig honno. Pan fydd y cais yn cael ei gyflwyno, mae ei faint yn golygu y bydd yn cael ei benderfynu o dan broses y datblygiadau o arwyddocâd cenedlaethol. A gaf fi ofyn i chi edrych ar y strategaeth wastraff genedlaethol yn ei chyfanrwydd i sicrhau bod gwastraff yn cael ei drin yn strategol ar gyfer anghenion Cymru, a hefyd yn y ffordd fwyaf amgylcheddol ymwybodol sy'n bosibl? Rwy'n credu bod angen i Lywodraeth Cymru roi rhywfaint o amser i ystyried a yw'r prosesau a'r rheolau cyfredol sy'n ymwneud â cheisiadau am losgyddion mawr yn addas i'r diben, a datblygu cynllun cenedlaethol drwy wneud hynny. Ar ôl sylwi ar ddiffyg cynllun cenedlaethol fy hun, rwy'n sicr yn teimlo y dylid rhoi moratoriwm ar bob cais am losgyddion a chynnal adolygiad llawn a manwl cyn i gynllun gael ei ddatblygu.

Nid wyf am wneud sylwadau ar y cais unigol; nid wyf yn gwybod unrhyw beth amdano beth bynnag. Hyd y gwn i, nid yw'n cael ei wneud o dan y drefn ar gyfer datblygiadau o arwyddocâd cenedlaethol, ond efallai ei fod. Nid wyf yn ymwybodol ohono, felly nid wyf am wneud sylwadau ar hynny.

Mae fy nghyd-Aelod, Hannah Blythyn, yn cynnal adolygiad o'n strategaeth 'Tuag at Ddyfodol Diwastraff', gyda'r bwriad o ailedrych ar yr economi gylchol yng Nghymru. Ac yn ei dadl yr wythnos diwethaf, soniodd am y gwaith y byddwn yn ei wneud tuag at hynny. Yn sicr, bydd gwaredu unrhyw wastraff diwedd oes yn rhan o'r ailystyriaeth honno. Yn amlwg, ni fyddai gan economi gylchol unrhyw wastraff ynddi ac felly byddai llai a llai o angen gwaredu gwastraff terfynol o'r math hwnnw. Felly, byddwn yn ailedrych ar ein polisi 'Tuag at Ddyfodol Diwastraff', gyda'r bwriad o weithredu cymaint o economi gylchol yng Nghymru ag sy'n bosibl.

Addasiadau i Gartrefi

8. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i fynd i'r afael â chyflymu'r gwaith o gynllunio a darparu addasiadau i gartrefi? OAQ54061

Mae darparu addasiadau i dai yn gyflym yn allweddol i helpu pobl i aros yn annibynnol yn eu cartrefi eu hunain. Rydym yn gweithio gyda chydweithwyr yn y gwasanaethau iechyd, awdurdodau lleol a'r sector gwirfoddol i fynd i'r afael â'r cymhlethdod sy'n gallu rhwystro addasiadau cyflym weithiau.

Diolch i chi, Weinidog, ac mewn rhai ffyrdd, mae'r cwestiwn hwn yn dilyn y cwestiwn cynharach gan Rhun, a soniasoch yn gynharach ein bod newydd ddod o ddigwyddiad a drefnwyd gan Goleg Brenhinol y Therapyddion Galwedigaethol, a'u bod yn siarad am yr union fater hwn. Ni wnaf ailadrodd yr hyn rydych chi ac eraill eisoes wedi'i ddweud am fanteision addasiadau, ond rydym i gyd yn wynebu'r her o ddarparu'r addasiadau hynny mewn da bryd, ac mae'r coleg brenhinol yn argymell dull o gategoreiddio gwaith addasu sy'n canolbwyntio ar ganlyniadau i'r unigolyn, wedi'u hysgogi gan lefel cymhlethdod anghenion pob unigolyn. Felly, a gaf fi ofyn i chi: a ydych yn cymeradwyo'r canllawiau i gynllunio a darparu addasiadau cartrefi mewn modd gwahanol yng Nghymru i'r coleg brenhinol? Ac a allwch ddweud wrthyf a fyddwch yn gweithio gyda hwy i weld sut y gellir cyflawni'r argymhellion yn eu hadroddiad yn effeithiol?

15:10

Ydy, mae'n dda iawn. Nid wyf wedi ei ddarllen i gyd ers amser cinio, ond rwyf wedi ei frasddarllen ac mae'n sicr yn edrych yn dda iawn. Croesawaf y canllaw yn fawr, a bydd yn sicr o helpu darparwyr tai i ystyried sut i ddarparu ystod ehangach o addasiadau i'w tenantiaid, gan ddefnyddio asesiad sy'n adlewyrchu cymhlethdod anghenion unigolyn a'r addasiad sydd ei angen arnynt. Yn amlwg, nod y canllaw yw lleihau oedi wrth ddarparu addasiadau drwy ddarparu offer sy'n cefnogi ymatebion cymesur a gwneud defnydd mwy effeithiol o therapyddion galwedigaethol yn arbennig, gan mai Coleg Brenhinol y Therapyddion Galwedigaethol sy'n ei wneud. Ac mae'n adleisio ein hymagwedd ataliol tuag at addasiadau a amlinellais yn fy ateb i Rhun. Credaf fod y coleg brenhinol yn gwneud pwynt perthnasol iawn am y defnydd gorau o adnoddau prin.

Felly, yr enghraifft roedd y siaradwr o fy mlaen yn ei rhoi oedd, os oes angen canllaw cydio arnoch yn eich tŷ, mae angen rhywun sy'n gallu gosod canllaw cydio a chi i ddweud lle rydych ei angen; nid oes angen therapydd galwedigaethol arnoch i ddod i ddweud wrthych ble i'w roi. Yr hyn sydd ei angen arnoch yw rhywfaint o synnwyr cyffredin. Ar y llaw arall, os oes angen addasiadau arnoch ar gyfer y ffordd rydych yn mynd i mewn ac allan o wely neu sedd gymhleth, er enghraifft, efallai y bydd angen therapydd galwedigaethol arnoch i allu nodi'r ffordd orau i chi allu parhau i fod mor annibynnol â phosibl. Ac roedd yn gwneud y pwynt dilys mai hwy sydd yn y sefyllfa orau i ddweud pa agweddau ar y cyngor hwnnw y byddent yn y sefyllfa orau i'w rhoi, ac mae angen i amrywiaeth o arbenigwyr eraill fod yn rhan o hynny. Ac fel y dywedais mewn ymateb i nifer o Aelodau eraill sydd wedi codi'r mater hwn heddiw, rwy'n croesawu manylion o bob cwr o'r wlad, os oes gennych rai, ynglŷn ag unrhyw bethau sy'n arbennig o dda, yn ogystal ag unrhyw faterion sy'n codi. Ac mae Julie Morgan a minnau wedi cael nifer o gyfarfodydd gydag asiantaethau gofal a thrwsio yng Nghymru i edrych ar ba ddata sy'n dod yn ôl fel y gallwn wneud y defnydd gorau o adnoddau prin.

3. Cwestiynau Amserol

Yr eitem nesaf, felly, yw'r cwestiynau amserol. Mae'r cwestiwn cyntaf i'r Gweinidog Addysg ac mae'r cwestiwn yn cael ei ofyn gan Bethan Sayed.

Prifysgol Abertawe

1. A wnaiff y Gweinidog ymateb i faterion gweinyddol parhaus ym Mhrifysgol Abertawe, gan gynnwys y newyddion diweddar bod y Brifysgol saith mis yn hwyr yn cyhoeddi ei hadroddiad ariannol? 327

Cyfarfûm â chadeirydd Cyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru ddoe i gael cadarnhad fod y cyngor yn ymgysylltu â'r brifysgol ac yn monitro eu sefyllfa ariannol yn unol â chyfrifoldebau rheoleiddio ac ariannol y cyngor. Gwnaeth y brifysgol, fel sefydliad annibynnol, ymreolaethol, ddatganiad cyhoeddus am yr oedi cyn cyhoeddi gan gadarnhau nad yw'n effeithio ar eu perfformiad na'u lles ariannol.

Diolch am eich ateb. Roeddwn yn meddwl ei bod yn bwysig codi'r mater hwn eto, o ystyried rhai o'r adroddiadau a ddaeth i'r amlwg yr wythnos diwethaf, ac rwy'n derbyn eich bod wedi cyfarfod â CCAUC. Ond roeddwn am ddweud ar goedd fod pob un ohonom yn gwerthfawrogi'r gwaith y mae'r brifysgol yn ei wneud, ond dyna un o'r prif resymau pam roeddwn yn awyddus i godi hyn eto, fel y gwnaeth fy nghyd-Aelod Helen Mary Jones. Ac ni allwn fod yn fodlon â'r datganiadau cyhoeddus a gafwyd hyd yma ynglŷn â materion gweinyddol a rheoli yn y brifysgol. Credaf mai ein rôl ni yw craffu ar yr agwedd benodol honno, a chredaf ei bod yn gwbl briodol fod hynny'n digwydd. Oherwydd, er y byddai unrhyw Weinidog addysg mewn unrhyw ran o'r byd yn dweud bod prifysgolion yn gyrff ymreolaethol, maent hefyd yn derbyn arian cyhoeddus, ac felly ni allant fod uwchlaw craffu neu oruchwyliaeth, ac yn fy marn i, mae ganddynt ddyletswydd gyhoeddus i fod yn fwy clir.

Felly, dechreuodd y camau i atal yr uwch reolwyr yn y brifysgol dros dro yn hwyr y llynedd, ac oddeutu chwe mis yn ddiweddarach, ceir dryswch o hyd ynglŷn â manylion yr hyn a ddigwyddodd a pham fod unrhyw ymchwiliad yn dal i fynd rhagddo. Pe gallech roi mwy o eglurder ar hynny, byddai hynny'n cael ei werthfawrogi'n fawr. Mae staff yn y brifysgol wedi cysylltu â mi a chyd-Aelodau gan ddweud wrthym fod yr ymchwiliad yn cael ei ohirio'n fwriadol. Nawr, nid wyf am wneud sylwadau ar gywirdeb hynny, ond dyna'r hyn y maent wedi'i ddweud wrthyf mewn e-byst. Felly, byddai amcangyfrif o ran pryd y dylem ddisgwyl canfyddiadau ymchwiliad a chyhoeddi unrhyw adroddiad yn cael ei groesawu, pe gallech ei roi. Rydych wedi sôn eich bod wedi siarad â CCAUC a'u bod yn fodlon â'r ffordd y maent yn cyflawni eu gwaith, ond a ydych yn deall bod yr holl gamau priodol a amlinellir o fewn rheolaeth CCAUC wedi eu cymryd, ac a ydych yn credu nad dyma'r amser i feddwl am natur unrhyw ymyrraeth a ddigwyddodd hyd yma?

Rwyf hefyd yn pryderu nad yw llys y brifysgol, hyd y gwn i, wedi ymgynnull eleni. Cafodd eu cyfarfod ym mis Chwefror ei ganslo, a dywedwyd wrthyf fod cyfarfod newydd yn cael ei gynllunio ar gyfer mis Mai, ond hyd y gwn i, nid wyf wedi cael e-bost yn dweud wrthyf pryd y bydd unrhyw gyfarfod newydd yn cael ei gynnal, sef y man lle caiff Aelodau'r Cynulliad gyfle i graffu arnynt. Felly, hoffwn sicrwydd gennych—a ydych chi'n bersonol yn fodlon â chynnydd mewn unrhyw ymchwiliad, fod CCAUC yn cymryd y camau goruchwylio angenrheidiol, ac nad oes unrhyw broblemau systematig ym Mhrifysgol Abertawe? Pa amserlen y byddech yn ei chaniatáu fel y Gweinidog addysg o ran dod i gasgliadau mewn perthynas ag unrhyw un o'r ymchwiliadau hyn?

I gloi, ar lefel ehangach, credaf nad yw'r digwyddiadau hyn, lle nad yw'r cyhoedd, y myfyrwyr a llawer o staff y brifysgol yn ymwybodol o'r hyn sy'n digwydd—hoffwn i chi wneud sylwadau ynglŷn ag a ydych o'r farn fod hynny'n briodol. Rwyf wedi dweud o'r blaen y dylem gael adolygiad llywodraethu ehangach o brifysgolion Cymru mewn perthynas â'r trefniadau goruchwylio fel y gallwn ddeall yn iawn beth sy'n digwydd a deall, o ystyried y symiau sylweddol o arian cyhoeddus sy'n gysylltiedig â hwy—fod y cyhoedd a'r rheini sy'n gweithio yn y brifysgol yn deall yn iawn beth sy'n digwydd fel rhan o'r prosesau hyn. Oherwydd er ein bod yn deall nad oes gennych reolaeth uniongyrchol, mae angen i ni ddeall hefyd fod gennym yr holl bolisïau trosfwaol hyn ar waith lle gallwn graffu ar beth yn union sydd wedi digwydd yma. Diolch yn fawr iawn.

15:15

Wrth gwrs, rwy'n ymwybodol o'r sefyllfa ym Mhrifysgol Abertawe ac rwy'n monitro'r sefyllfa ac rwyf wedi cael diweddariadau rheolaidd gan CCAUC. Yn fy nghyfarfod â chadeirydd y cyngor cyllido addysg uwch ddoe, gofynnais gwestiwn uniongyrchol ynglŷn ag a oedd ganddo ef a'r cyngor unrhyw bryderon ynghylch y prosesau a ddilynwyd gan Brifysgol Abertawe wrth ymdrin â'r achosion disgyblu y mae pob un ohonom yn ymwybodol ohonynt, a chadarnhaodd y cadeirydd wrthyf nad oedd ganddynt unrhyw bryderon ynghylch y prosesau a ddilynwyd gan Brifysgol Abertawe. Rwy'n derbyn gair y cadeirydd pan ddywed hynny wrthyf.

O ran adolygiad llywodraethu ehangach o'r sector addysg uwch yn ei gyfanrwydd, rwy'n siŵr fod yr Aelod yn ymwybodol o gynnwys fy llythyr cylch gwaith i CCAUC eleni, sy'n galw arnynt i gynnal adolygiad o'r fath. Mae'r gwaith hwnnw eisoes wedi dechrau, ac rydym yn bwriadu gweithio gyda CCAUC a'n sefydliadau yng Nghymru i sicrhau bod yr adolygiad hwnnw'n cryfhau llywodraethu corfforaethol yn y sector, cyn ein set ehangach o ddiwygiadau i addysg ôl-orfodol a hyfforddiant wrth gwrs, lle byddwn yn diddymu CCAUC ac yn sefydlu comisiwn newydd ag iddo rôl reoleiddio a llywodraethu, nid yn unig ar gyfer addysg uwch, ond hefyd ar gyfer addysg bellach, ac yn wir, pob darparwr addysg ôl-orfodol yn ein gwlad.

Cytunaf â Bethan Sayed fod sefydliad, boed yn gorff ymreolaethol ai peidio, pan fo'n derbyn arian cyhoeddus, yn atebol i'r lle hwn, naill ai drwoch chi neu drwom ni yn uniongyrchol. Rwyf am eich holi ynglŷn â'r sylwadau a wnaethoch am y trafodaethau a gawsoch gyda CCAUC, oherwydd, mewn gwirionedd, credaf mai yma, fel Cynulliad, yw'r man lle gallwn fod yn gofyn rhai cwestiynau. Dywedoch nad oes ganddynt unrhyw bryderon am y prosesau a ddilynwyd gan Brifysgol Abertawe yn ystod y cyfnod brawychus hwn, ac roeddech yn fodlon derbyn eu gair ynghylch hynny. Wel, mae'r ffaith ein bod yn sefyll yma yn gofyn y cwestiwn hwn yn dangos y dylid pryderu rhywfaint am y prosesau hynny. Beth yn union a ddywedasant wrthych ynglŷn â'r hyn roeddent wedi'i wneud i fod yn fodlon â'r prosesau a ddilynwyd gan Abertawe? Oherwydd mae'n ddigon posibl mai'r cyfnod hwn o saith mis o oedi cyn cyflwyno'r cyfrifon yw'r unig beth y maent wedi'i wneud yn anghywir, ond buaswn yn synnu pe bai unrhyw un yn derbyn eu gair am hynny. Felly, efallai y gallwch roi rhagor o fanylion inni ynglŷn â hynny.

Dros y blynyddoedd diwethaf wrth gwrs, mae'r brifysgol wedi gwneud yn arbennig o dda o ran gwella ei statws a'i henw da ledled y byd, ac mae'r gwaith a wnaeth wedi creu argraff dda arnaf dros y blynyddoedd diwethaf. Fodd bynnag, yn 2016-17, roedd ei hincwm o ffynonellau myfyrwyr eisoes wedi dechrau gostwng, a gwnaeth hynny i mi feddwl tybed a oedd rhywfaint o'r newyddion drwg mwy diweddar, os mynnwch, wedi dechrau effeithio ar hyder yn y sefydliad. Felly, tybed a oes gennych unrhyw farn ar y mater hwn o hyder yn enw da'r brifysgol, yn enwedig gan ei bod yn chwarae rhan bwysig ym margen ddinesig bae Abertawe. Felly, mae hyn yn ymwneud â mwy na'r dysgwyr a'u dyfodol fel unigolion, gan nad arian myfyrwyr yn unig sy'n mynd i'r lle hwn ar hyn o bryd. Mae arian gan Lywodraeth y DU, Llywodraeth Cymru a'r sector preifat yn mynd i'r fargen ddinesig ar y sail fod hwn yn sefydliad gwych y gallant wneud busnes ag ef. Yn amlwg, nid ydym am danseilio hynny, felly efallai y gallwch roi ychydig o sicrwydd inni ar hynny o beth.

Ac yn olaf gennyf fi, mae'r brifysgol wedi datgan uchelgais i wneud buddsoddiad sylweddol yn ei hystâd a fydd yn dominyddu ei sefyllfa ariannol am y 10 mlynedd nesaf. Nawr, rydym yn sôn am fuddsoddiad hirdymor, yn enwedig o ran ystâd gyfalaf yma. Os felly, mae'r ffaith nad oes gennym adroddiad ariannol un flwyddyn wedi'i gyflwyno mewn pryd yn achos pryder yn y tymor hwy hefyd. Ac yna rwy'n dychwelyd at y cwestiwn cychwynnol hwnnw ynglŷn â beth yn union y gofynnoch chi i CCAUC, oherwydd os nad ydynt yn poeni am y cwestiwn ariannol penodol hwnnw, fe fuaswn i'n poeni. Diolch.

15:20

Nid oes gan CCAUC unrhyw bryderon ynghylch statws ariannol a sefydlogrwydd y sefydliad. Bydd eu bwrdd risg, yn ôl yr hyn a ddeallaf, yn cyfarfod y mis nesaf, ac ni chefais unrhyw arwydd y byddant yn newid eu hagwedd a'u graddiad o Brifysgol Abertawe o ganlyniad. Yn amlwg, maent yn ymgysylltu ag Abertawe ynghylch cyhoeddi datganiadau ariannol yn hwyr. Fel y gwyddoch, mae'r brifysgol wedi gwneud datganiad cyhoeddus yn dweud nad yw'r rhesymau y tu ôl i'r oedi yn effeithio ar ei lles na'i pherfformiad ariannol. Yn hytrach, mae'r oedi'n deillio o ganlyniad i'r angen am waith pellach sy'n ymwneud ag archwiliad mewnol, a'r ymchwiliad mewnol parhaus yn y brifysgol. Mae CCAUC yn ymgysylltu â'r brifysgol i fonitro achos yr oedi, ac mae'n bwysig eu bod wedyn yn gallu mynd i'r afael â'r problemau cyn gynted â phosibl, mewn perthynas â'r ymchwiliad mewnol, ac yna byddant mewn sefyllfa i gyhoeddi eu datganiadau ariannol.

O ran y broses honno, nid wyf wedi cael unrhyw dystiolaeth i awgrymu bod y prosesau a ddilynwyd gan y cofrestrydd ym Mhrifysgol Abertawe yn brosesau anghywir, ac mae CCAUC yn fodlon ac wedi dweud wrthyf eu bod o'r farn mai'r prosesau a ddilynwyd gan y cofrestrydd a'r brifysgol yw'r prosesau cywir. Yn amlwg, wrth ymdrin â materion personél sensitif o'r fath sy'n ymwneud â bywoliaeth ac enw da unigolion, mae angen i'r prosesau hynny fod yn gadarn ac mae angen iddynt fod yn deg, ac weithiau, mae'n cymryd mwy o amser i weithio drwy'r gwahanol gamau nag y byddai unrhyw un ohonom yn dymuno. Ond rwy'n glir ac nid wyf wedi gweld unrhyw dystiolaeth sy'n awgrymu bod y prosesau a ddilynwyd wedi bod yn annheg neu heb ddilyn y gweithdrefnau cywir.

A gaf fi eilio'r sylwadau a wnaeth yr Aelod am lwyddiant Prifysgol Abertawe? Mae'r brifysgol wedi perfformio'n eithriadol o gryf mewn amrywiaeth eang o ffyrdd—yn academaidd, ac mae'r effaith y mae wedi'i chael ar y ddinas wedi bod yn sylweddol. Rwy'n hyderus y bydd y brifysgol yn parhau i chwarae rôl wirioneddol bwysig, nid yn unig wrth addysgu ei myfyrwyr ond wrth ein helpu i ddatblygu ein capasiti ymchwil i allu darparu cyfleoedd cyflogaeth ystyrlon a chyfleoedd busnes yn y ddinas a'r rhanbarth. Deallaf gan gydweithwyr fod materion sy'n ymwneud â'r fargen ddinesig yn symud yn eu blaenau.

Diolch i'r Gweinidog. Mae'r cwestiwn nesaf i'w ateb gan Ddirprwy Weinidog yr Economi a Thrafnidiaeth, ac mae'r cwestiwn gan Andrew R.T. Davies.

Allied Bakeries

2. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gydag Allied Bakeries yng ngoleuni cyhoeddiad y cwmni y bydd yn atal y gwaith cynhyrchu yn ei safle yn y Mynydd Bychan yng Nghaerdydd, gan roi 180 o swyddi mewn perygl? 328

Wel, Lywydd, mae hwn yn amlwg yn newyddion siomedig iawn i'r cwmni a'i weithlu, ac rydym yn cydymdeimlo â'r teuluoedd a'r gweithwyr yn ystod y cyfnod anodd hwn. Siaradodd swyddogion Llywodraeth Cymru â'r busnes ddoe ac maent yn barod i gefnogi'r holl staff yr effeithir arnynt drwy ein rhaglenni Cymru'n Gweithio, y Ganolfan Byd Gwaith, a'r ganolfan cyngor ar bopeth.

Diolch am eich ateb, Ddirprwy Weinidog. Fel y dywedoch, mae hwn yn newyddion siomedig iawn a dweud y lleiaf mewn ardal sydd wedi colli cryn dipyn o swyddi dros y blynyddoedd diwethaf: Barclays a Tesco, er enghraifft, a'r safle hwn bellach, sydd wedi bod yn fecws ers sawl degawd—nid blynyddoedd yn unig, ond sawl degawd. Mae'n gyhoeddiad sy'n dweud wrth gwrs eu bod yn bwriadu ad-drefnu'r safle a'i droi'n ganolfan ddosbarthu, felly bydd swyddi'n cael eu cadw os bydd y cynigion yn mynd drwy'r broses ymgynghori ac yn cael eu derbyn. Ond a allwch gadarnhau, Ddirprwy Weinidog, p'un a gafwyd unrhyw gysylltiad â Llywodraeth Cymru i weld a allai fod cefnogaeth ar gael i gadw capasiti gweithgynhyrchu yma? Hyd y gwelaf, mae'r capasiti gweithgynhyrchu yn symud i safleoedd eraill y mae'r cwmni'n berchen arnynt yn y DU.

Yn ail, o'r sgyrsiau hynny rydych wedi'u cael gyda'r cwmni—neu'r sgyrsiau y mae eich swyddogion wedi'u cael gyda'r cwmni—a yw'r cwmni wedi derbyn cynnig Llywodraeth Cymru i gefnogi gweithwyr yn ystod y cyfnod pontio hwn, sy'n destun ymgynghoriad, rwy'n cydnabod hynny, ac yn amlwg, mae'n rhaid cyflawni'r broses honno? Ond yn ôl y cyhoeddiad, ymddengys—yn anffodus, os yw'n digwydd—y bydd nifer sylweddol o swyddi'n cael eu colli, felly mae'n bwysig fod gweithwyr yn y ffatri yn deall yn iawn y bydd y gefnogaeth honno ar gael iddynt cyn gynted â phosibl, a bod y cwmni'n caniatáu mynediad at gymorth Llywodraeth Cymru, pe bai ei angen.

15:25

Diolch am eich cwestiwn. Fel y dywedais, rydym yn rhannu siom Undeb y Pobyddion, Gweithwyr Bwyd a Gweithwyr Perthynol, sy'n siomedig iawn gyda'r newyddion hefyd. Hyd y gwelwn, mae hwn yn benderfyniad masnachol syml. Mae natur y farchnad ar gyfer bara wedi newid. Mae'r galw wedi lleihau wrth i ddeiet pobl newid ac mae pobl yn bwyta llai o fara. Mae'r cwmni, felly, yn awyddus i atgyfnerthu eu gwaith cynhyrchu ar safleoedd eraill i sicrhau bod eu holl unedau'n gwneud elw.

Rydym yn falch o leiaf eu bod yn mynd i gadw nifer sylweddol o swyddi ar y safle i'w droi yn ganolfan logisteg. Byddwn yn gweithio gyda'r cwmni, fel y soniais, drwy ein prosiectau Cymru'n Gweithio a'r Ganolfan Byd Gwaith i weld a allwn ddod o hyd i swyddi i'r rhai sy'n wynebu colli swyddi os yw'r ymgynghoriad, fel y dywedwch, yn parhau fel y disgwyliwn iddo wneud. Gan fod gennym sector datblygedig yn Llywodraeth Cymru ar fwyd a diod, rydym am weld beth y gallwn ei wneud i sicrhau swyddi eraill yn y sector presennol ar gyfer y bobl a allai gael eu diswyddo, er mwyn sicrhau nad yw'r sgiliau hynny'n cael eu colli o economi Cymru neu'r diwydiant.

Daeth Joyce Watson i’r Gadair.

Rwy'n bryderus iawn hefyd am y gweithwyr yn Allied Bakeries, lle bu traddodiad hir iawn o bobi ar y safle hwnnw, fel y clywsom, ac yn agos ato yn y rhan honno o Gaerdydd, ac rwy'n falch o glywed y Dirprwy Weinidog yn siarad am yr angen i ganolbwyntio ar y sgiliau sydd gan y gweithwyr yno. Er y byddai'n gadarnhaol pe bai swyddi'n cael eu cadw yno mewn canolfan ddosbarthu, nid yw hynny yr un fath â'r sgiliau sydd wedi'u datblygu dros flynyddoedd lawer ym maes pobi. Mae'r rhain yn weithwyr medrus iawn.

Dyma'r newyddion drwg diweddaraf ar ôl llawer o achosion o golli swyddi a bygythiadau i swyddi yn ne-ddwyrain Cymru. Hyd yn oed yn y brifddinas, mae'n nifer sylweddol o swyddi. Mae'n rhaid ystyried y pwysau y mae'n ei roi ar allu'r Llywodraeth i ymdrin â'r cyhoeddiadau hyn gan amryw gwmnïau o safbwynt rhoi cynlluniau amrywiol ar waith, gweithio gyda'r Ganolfan Byd Gwaith, gweithio ar weithredu cynlluniau ReAct, ac yn y blaen. A wnaiff y Gweinidog roi sicrwydd y rhoddir ystyriaeth i ddarparu adnoddau ychwanegol a chynyddu'r capasiti yn Llywodraeth Cymru i ymdrin ag ergyd ar ôl ergyd, a sicrhau bod gweithwyr, lle bynnag yr effeithir arnynt yn economi Cymru, yn cael y gefnogaeth sydd ei hangen arnynt i chwilio am gyflogaeth newydd?

Yn sicr, cyhoeddasom ddoe yn y gyllideb atodol ein bod yn cynyddu adnoddau er mwyn gallu bod yn ddigon hyblyg i ymateb i anghenion newidiol yr economi wrth i ni ymdopi â chyfnod mwyfwy cythryblus. Ond yn sicr yn yr achos hwn, mater yw hwn o newid yn y farchnad yn unig. Yn ôl yr hyn a ddeallaf, roedd hon yn ffatri a oedd yn cynhyrchu bara. Nid oedd yn cynhyrchu cacennau eraill na chynhyrchion premiwm uwch. Fel y dywedodd y cwmni'n glir yn y dyfyniadau yn y wasg, fe wnaethant golli contract i gyflenwi bara i archfarchnad o dan eu label eu hunain, ac yn syml, mae'r galw'n newid, ac nid oes digon o waith i'r cwmni yn ei gyfanrwydd i gyfiawnhau cadw cymaint o ffatrïoedd sy'n cynhyrchu bara ar agor. Felly, ni chredaf fod llawer y gall y Llywodraeth ei wneud mewn sefyllfaoedd fel hynny. Dyma natur y farchnad. Fodd bynnag, mae pethau y gallwn eu gwneud i sicrhau, fel y dywedais, fod sgiliau gweithwyr Cymru yn cael eu hadleoli i sicrhau bod ein sector bwyd a diod yn parhau i fod yn fywiog ac yn hyfyw.

4. Datganiadau 90 Eiliad

Rwy'n mynd i symud ymlaen yn awr at y datganiadau 90 eiliad. Daw'r datganiad 90 eiliad cyntaf gan Elin Jones, i ddathlu 50 mlynedd o Sali Mali.

Mae Sali Mali yn 50 oed heddiw. Ar y dydd hwn yn 1969, cyhoeddwyd y llyfr cyntaf Sali Mali gan Gymdeithas Lyfrau Ceredigion, fel rhan o gyfres Darllen Stori. Yn y dyddiau hynny, mi oedd llyfrau darllen i blant bach yn y Gymraeg yn bethau prin iawn, ac fe fues i, fel eraill, yn lwcus iawn i ddysgu darllen drwy gymorth Sali Mali.

Creadigaeth Mary Vaughan Jones oedd Sali Mali, a Rowena Wyn Jones oedd yr arlunydd. Am gyfraniad gan y ddwy yma i’r Gymraeg ac i ddarllen, drwy greu cymeriad mor hirhoedlog, ac a gydiodd yn nychymyg cenedlaethau o blant bach a’u hathrawon hyd heddiw. Mary Vaughan Jones hefyd oedd yn gyfrifol am gymeriadau Jac y Jwc, y Pry Bach Tew a Jaci Soch. Rhain oedd ffrindiau fy mhlentyndod i, ac mae meddwl amdanynt hyd heddi yn twymo fy nghalon.

Daeth Sali Mali hefyd yn tv superstar, drwy animeiddio a thrwy gyfres Caffi Sali Mali ar S4C. Ifana Savill ysgrifennodd y cyfresi teledu, a hi a’i gŵr sefydlodd Pentref Bach ym Mlaenpennal, Ceredigion, a ddaeth yn set deledu ac yn ganolfan wyliau ar gyfer teuluoedd, er mwyn i’r plant fyw bywyd Sali Mali.

Daeth Sali Mali i ymweld â’r Senedd ac eistedd yn sedd y Llywydd yn ystod Eisteddfod yr Urdd yn ddiweddar, a heno mi fyddwn yn goleuo y Senedd yn oren i ddathlu ei phen-blwydd. Diolch i'r rhai a gafodd y weledigaeth i'w chreu, a phen-blwydd hapus, Sali Mali.

15:30

A daw'r datganiad 90 eiliad nesaf i ddilyn hynny gan Mick Antoniw ar Ddiwrnod Dyneiddiaeth y Byd, 21 Mehefin 2019.

Diolch. Mewn byd o anoddefgarwch a rhaniadau cynyddol, ac mewn byd sy'n wynebu newid technolegol a chymdeithasol dramatig, weithiau mae'n hawdd gadael i gredoau cul ymwreiddio ac anwybyddu ehangder syniadau a dychymyg a chyffredinrwydd y credoau libertaraidd sydd i'w cael yn y byd, boed hynny'n gysylltiedig â chred mewn Duw neu gred resymol nad oes Duw. Mae dyneiddiaeth yn ganlyniad i draddodiad hir o feddwl rhydd sydd wedi ysbrydoli llawer o feddylwyr gorau'r byd ac artistiaid creadigol a gwyddoniaeth ei hun.

Mae dyneiddiaeth yn foesegol. Mae'n cadarnhau gwerth, urddas ac ymreolaeth yr unigolyn a hawl pob unigolyn i'r rhyddid mwyaf posibl sy'n gydnaws â hawliau pobl eraill. Mewn sawl ffordd, mae dyneiddiaeth yn debyg i grefydd. Fodd bynnag, y gwahaniaeth allweddol yw bod dyneiddwyr yn cydnabod mai yn ein dwylo ni yn unig y mae'r pŵer i ddatrys problemau, drwy ddadansoddi rhesymegol a'r defnydd o wyddoniaeth.

Mae gan y rhai nad ydynt yn grefyddol lawer i'w gyfrannu at y gwerthoedd sy'n sail i'n cymdeithas a'i chyfeiriad yn y dyfodol. Drwy gydnabod dyneiddiaeth yn llawn fel moeseg ddinesig ym mhob un o'n sefydliadau cymdeithasol a chyhoeddus, gallwn harneisio potensial meddwl dilestair er budd pawb.

Felly, ddydd Gwener, rydym yn dathlu Diwrnod Dyneiddiaeth y Byd, pan fyddwn yn cydnabod ein dynoliaeth gyffredin a'n rhwymedigaethau i'n gilydd. Mae'n ddiwrnod ar gyfer hybu a dathlu gwerthoedd blaengar dyneiddiaeth fel ymagwedd athronyddol tuag at fywyd a dull o sicrhau newid heddychlon, cyfunol a chydsyniol yn y byd.

A daw'r datganiad 90 eiliad nesaf gan Vikki Howells ar Fis Pride Pobl Lesbiaidd, Hoyw, Ddeurywiol a Thrawsrywiol 2019 a'r ugeinfed mlynedd ers digwyddiad Pride cyntaf Caerdydd.

Mis Mehefin yw Mis Pride LHDT, ac mae'n achlysur i bobl LHDT+ ddathlu datblygiadau yn eu hawliau ledled y byd. Mae hefyd yn gyfle i godi ymwybyddiaeth o'r materion cyfredol sy'n wynebu'r gymuned. Mae digwyddiad 2019 yn arbennig o bwysig, gan fod yr un mis yn nodi hanner canmlwyddiant terfysgoedd Stonewall.

Ceir arwyddocâd yn nes adref hefyd i fis Pride eleni, wrth i Pride Cymru ddathlu eu hugeinfed pen blwydd. Cynhaliwyd y digwyddiad cyntaf o'r fath, Mardi Gras Caerdydd fel y'i gelwid ar y pryd, ym mis Medi 1999 a denodd 5,000 o bobl i Gae Cooper yng nghanol y ddinas. Yn y cyfnod ers hynny, cafwyd llawer tro ar fyd. Ond diolch i ddyfalbarhad gwirfoddolwyr, mae Pride Cymru, fel y'i hailenwyd yn symbol cryf o'i bwysigrwydd cenedlaethol, wedi cryfhau fwyfwy. Mae bellach yn croesawu 50,000 o gyfranogwyr dros dridiau, gan ddenu ymwelwyr o bob cwr o Gymru, y DU, a'r byd yn wir, i'r ddinas, gan gynhyrchu dros £2.5 miliwn i'r economi leol, a bydd 16,000 o bobl yn gorymdeithio drwy Gaerdydd yn enw cydraddoldeb—gyda'r orymdaith ei hun yn ychwanegiad poblogaidd ers 2012.

Yn 2019, bydd Pride Cymru yn ennill ei le fel y pumed digwyddiad Pride mwyaf yn y DU. Bydd hefyd yn edrych ymlaen at EuroPride 2025, a fydd yn cael ei gynnal yng Nghaerdydd, ac sydd newydd ddenu 0.5 miliwn o bobl i Fienna, lleoliad y digwyddiad eleni. Ond gan fod Pride Caerdydd a Chynulliad Cenedlaethol Cymru ill dau'n dathlu eu hugeinfed pen-blwydd, ceir cyfle i ni fyfyrio ar y cysylltiad rhwng datganoli a chydraddoldeb.

15:35
5. Cynnig i ddirymu Rheoliadau’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol (Y Gymraeg mewn Gwasanaethau Gofal Sylfaenol) (Diwygiadau Amrywiol) (Cymru) 2019

Rwyf am symud ymlaen at eitem 5, cynnig i ddirymu Rheoliadau'r Gwasanaeth Iechyd Gwladol (Y Gymraeg mewn Gwasanaethau Gofal Sylfaenol) (Diwygiadau Amrywiol) (Cymru) 2019. A galwaf ar Dai Lloyd i gynnig y cynnig.

Cynnig NDM7057 Dai Lloyd

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 27.2:

Yn cytuno y dylai Rheoliadau’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol (Y Gymraeg mewn Gwasanaethau Gofal Sylfaenol) (Diwygiadau Amrywiol) (Cymru) 2019, a osodwyd gerbron y Cynulliad ar 9 Mai 2019, gael eu dirymu.

Cynigiwyd y cynnig.

Diolch yn fawr, Dirprwy Lywydd. A dwi'n codi i symud y cynnig ar ddirymu'r rheoliadau gofal sylfaenol a'r Gymraeg. Mae'r sector gofal sylfaenol—deintyddion, optegwyr, fferyllwyr, a meddygon teulu—yn gyfrifol am hyd at 90 y cant o brofiadau cleifion yn y gwasanaeth iechyd, ac, yn wir, y man cychwyn i'r rhan fwyaf ar eu taith ar hyd y llwybr gofal. Dyma bobl ar eu mwyaf bregus, yn yr angen mwyaf, lle mae derbyn triniaeth yn y Gymraeg yn gallu bod yn hanfodol, megis yn achos pobl sydd efo dementia, neu blant ifanc nad ydyn nhw'n medru unrhyw iaith heblaw'r Gymraeg.

Addawodd y Llywodraeth yn y gwanwyn y llynedd, wrth eithrio darparwyr gofal sylfaenol o'r safonau ar gyfer gweddill y gwasanaeth iechyd, y byddai rheoliadau penodol er mwyn sicrhau hawliau i'r Gymraeg ym maes gofal sylfaenol drwy'r contractau gwasanaeth. Ond, rydym ni yma heddiw yn edrych ar reoliadau nad ydyn nhw'n rhoi dim un hawl statudol, na hyd yn oed hanner disgwyliad statudol, o dderbyn gwasanaethau wyneb yn wyneb yn y Gymraeg i gleifion. Ar y gorau, fe gawn ni, dros amser, ambell i arwydd Cymraeg newydd o ganlyniad i'r rheoliadau hyn. Does dim byd yma: dim hawliau, dim disgwyliad, dim newid.

Chwarter canrif ers pasio Deddf Iaith 1993, wyth mlynedd ers pasio Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011, a sefydlodd statws swyddogol i'r iaith, a saith mlynedd ers i'r Llywodraeth fabwysiadu 'Mwy na Geiriau', a oedd yn ei hymrwymo i gynnig gwasanaethau iechyd Cymraeg yn rhagweithiol, dyw'r rheoliadau pitw yma ddim hyd yn oed yn sicrhau'r pethau mwyaf sylfaenol â chofnodi angen iaith y claf—rhywbeth sy'n hanfodol er mwyn cynllunio gwasanaeth yn Gymraeg. Beth yw diben anogaeth? Hyd yn oed pe bai'r ewyllys, yr amser a'r adnoddau gan fyrddau iechyd i sicrhau bod anogaeth, dyw'r rheoliadau hyn ddim yn sicrhau bod cofnod. Dydy'r rheoliadau ddim yn sicrhau yr un hawl cyfreithadwy o werth. Ac nid ydyn nhw chwaith yn rhoi sicrwydd i wasanaeth Cymraeg, hyd yn oed pan fo hynny'n fater o angen clinigol. Mae hynny ynddo'i hun yn dangos pa mor ddiffygiol ydy'r rheoliadau yma, a pham bod angen eu dirymu a'u hail-lunio.

Ond ar ben hynny, mae'r Gweinidog wedi dangos yr un difaterwch at y Senedd hon, ac at ddemocratiaeth, wrth gyflwyno'r rheoliadau yma, ag y mae o yn ei ddangos at anghenion ieithyddol pobl mwyaf bregus cymdeithas o ran cynnwys y rheoliadau. Ni ddaeth i'r pwyllgor i ateb cwestiynau. Mae hyd yn oed wedi gwrthod cais fy nghyd-weithiwr Delyth Jewell, sy'n aelod o'r pwyllgor, i drafod y ffordd ymlaen cyn y ddadl heddiw. Cymaint yw ei ddifaterwch am y Gymraeg, doedd ei adran ddim hyd yn oed wedi trafferthu cyfieithu memorandwm esboniadol y rheoliadau hyn i'r Gymraeg adeg cyflwyno'r rheoliadau, er bod dim ond pump tudalen i gyd. Felly, wrth gyflwyno'r dyletswyddau iaith, mae'r adran wedi torri ei dyletswyddau iaith ei hun. Allech chi ddim gwneud y peth i fyny.

Ond beth sydd yn glir yw bod y Llywodraeth yn poeni am farn y proffesiwn. Yn wir, yr unig gyrff sy'n cael eu rhestru yn y memorandwm esboniadol fel cyrff a gafodd wrandawiad y Llywodraeth yw'r pump corff proffesiynol. Mae'n glir bod eu barn nhw yn bwysicach na chynrychiolwyr etholedig y lle hwn. Fe gawson nhw lawer iawn mwy na 21 diwrnod i ddweud eu dweud; yn wir, fe gawson nhw dros flwyddyn. Roedd yn rhaid i'r Pwyllgor Diwylliant, y Gymraeg a Chyfathrebu fynnu cynnal ymchwiliad byr iawn o fewn y 21 diwrnod a oedd gyda nhw, a saith o'r dyddiau hynny yn y toriad. Os nad yw Cadeirydd pwyllgor yn haeddu parch y Llywodraeth hon, pwy sydd? I bwy maen nhw'n atebol? Dyw hi ddim y ffordd i drin ein Senedd genedlaethol.

Yn lle trafodaeth agored, dryloyw, ar y materion hyn, er mwyn sicrhau'r gorau i gleifion a defnyddwyr y Gymraeg, mae gennym ni Lywodraeth sydd wedi gwneud popeth i osgoi atebolrwydd y Senedd hon am gynnwys y rheoliadau yma. Rydw i fel Cadeirydd y Pwyllgor Iechyd, Gofal Cymdeithasol a Chwaraeon, Cadeirydd y Pwyllgor Diwylliant, y Gymraeg a Chyfathrebu, a Chadeirydd y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol wedi cwyno, ond dydych chi ddim yn gwrando. Mae'n ddamniol. Mae'r strategaethau, mae'r geiriau cynnes, wedi methu. Nid nawr yw'r amser am y camau cyntaf ac anogaeth; mae'n bryd am reoliadau llawer cadarnach i warchod ac ehangu hawliau i'r Gymraeg. Mae gan Aelodau'r Cynulliad gyfle i sicrhau hynny'r prynhawn yma drwy bleidleisio i ddirymu'r rheoliadau yma.

15:40

Byddwn yn cefnogi'r cynnig hwn i ddirymu'r rheoliadau hyn, nid ar sail eu cynnwys, ond oherwydd eu bod yn anwybyddu rôl graffu'r Senedd hon. Yn bersonol, rwy'n credu ei bod yn hawdd i ymarferwyr fodloni gofynion y rheoliadau—mae rhywun arall yn talu amdanyn nhw a dydyn nhw ddim yn heriol. Dwi ddim am osod safonau ar fusnesau bach, hyd yn oed yn uniongyrchol, ond camau syml yw'r rhain sy'n costio bron dim byd, a, mewn ffordd, mae'n destun embaras bod angen deddfwriaeth o gwbl ar gyfer y camau yma. Ond fe fydd pobl eraill sy'n meddwl y dylen nhw fod yn fwy heriol neu'n llai heriol neu'n wahanol yn gyfan gwbl. Dŷn ni ddim yn gwybod gan nad oes digon o amser wedi bod i graffu ar y rheoliadau hyn. Os yw Cadeiryddion dau bwyllgor yn dweud wrth Lywodraeth Cymru fod angen mwy o amser ar y Cynulliad hwn, wel, fe ddylem ni gael mwy o amser. Ni sydd yn deddfu; ni sydd yn penderfynu ar y ddeddfwriaeth.

A hefyd, rydym eisoes wedi bod yn dal ein trwynau yn derbyn sicrwydd gan y Llywodraeth ynghylch derbynioldeb peth is-ddeddfwriaeth gan y Deyrnas Unedig, mewn meysydd sydd wedi'u datganoli'n barod, heb edrych arnyn nhw ein hunain, mewn gwirionedd. Ni ddylem ni orfod gwneud hyn gydag is-ddeddfwriaeth a gyflwynir gan ein Llywodraeth ein hunain. Rydym wedi gwrthwynebu dro ar ôl tro ymdrechion gan Lywodraeth Cymru i gyfiawnhau defnyddio'r weithdrefn negyddol ar gyfer is-ddeddfwriaeth ar sail nad oes gan y Senedd hon ddigon o amser i graffu neu oherwydd mai dim ond rhai technegol y byddai unrhyw newidiadau, ac rydym wedi cael digon o hynny. Mae'r modd y cyflwynwyd y rheoliadau hyn yn profi ein pwynt. A wnewch chi barchu'r Senedd hon a chefnogi'r cynnig heddiw? Diolch.

Galwaf ar Bethan Sayed, Cadeirydd y Pwyllgor Diwylliant, y Gymraeg a Chyfathrebu.

Diolch i Dai Lloyd am gyflwyno'r cynnig hwn. Rwyf am ddechrau drwy bwysleisio pwysigrwydd y rheoliadau hyn. Maent i fod i fynd â ni’n agosach at ddarparu gwasanaethau gofal iechyd sylfaenol yn y Gymraeg—rhywbeth y gwnaeth pawb a ddaeth i siarad â’r pwyllgor ei gydnabod fel rhywbeth sy’n angenrheidiol i rai pobl, ac nid dim ond dewis a ffafrir. Gall fod yn hanfodol i gleifion sy’n agored i niwed siarad â’u meddyg yn eu hiaith gyntaf. Er fy mod yn credu’n bersonol y dylai’r rheoliadau cael eu dirymu, mae aelodau’r pwyllgor mewn dau feddwl ar y mater hwn a dylwn ei gwneud yn glir fy mod yn siarad ar ran y pwyllgor.

Cyn siarad am gynnwys y rheoliadau, hoffwn drafod y ffordd y cawsant eu gosod gerbron y Cynulliad. Ym mis Mawrth y llynedd, craffodd y pwyllgor ar reoliadau’r safonau yn ymwneud â’r Gymraeg a’r sector iechyd, a dywedodd Gweinidog y Gymraeg ar y pryd wrthym y byddem yn cael mwy na’r isafswm o 21 diwrnod i drafod y rheoliadau hyn.

Ysgrifennodd clerc y pwyllgor at Lywodraeth Cymru dair gwaith i ofyn am amserlen y rheoliadau a chadarnhau y byddai gennym fwy na 21 diwrnod i graffu arnynt. Ar ôl dim ateb, dywedwyd wrth glerc y pwyllgor dros y ffôn y byddent yn dod 'cyn y Pasg' ac wedyn 'cyn diwedd Mai'. Heb unrhyw rybudd ymlaen llaw, fe’u gosodwyd ar 9 Mai a daethant i rym ar 30 Mai.

Mae’r Llywodraeth wedi methu’n llwyr yn ei thriniaeth o’r rheoliadau hyn. Pan ysgrifennais at y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol i nodi bod yr amserlen yn golygu mai dim ond 10 diwrnod gwaith oedd gan y pwyllgor i ymgynghori â rhanddeiliaid, i drafod y rheoliadau ac i adrodd yn ôl arnynt cyn iddynt ddod i rym, cefais ateb anfoddhaol iawn. Atebodd y Gweinidog: 

'dan Reolau Sefydlog 21 a 27, does dim darpariaeth i Bwyllgor ac eithrio Pwyllgor cyfrifol...roi gwybod am offeryn sy’n ddarostyngedig i’r weithdrefn negyddol.'

Mae hyn yn anwybyddu’r ffaith ein bod ni, fel pwyllgor, wedi bod yn nodi ein bwriad i graffu ar y rheoliadau hyn ers dros 12 mis.

Rhoddodd y Gweinidog iechyd ymateb mwy graslon i Gadeirydd y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol ar yr un mater.  Dywedodd wrth Mick Antoniw:

'Ni chafwyd yr un math o ddiddordeb yn y diwygiadau blaenorol i’r Rheoliadau hyn, ac rwyf wedi gofyn i fy swyddogion sicrhau yn y dyfodol, os byddant yn ymwneud â’r Gymraeg, ein bod yn rhybuddio’r Pwyllgor Diwylliant ac yn ymgysylltu â hwy yn gynharach yn y broses.'

Mae Dai Lloyd eisoes wedi trafod y ffaith bod y memorandwm esboniadol i reoliadau ar ddarparu gwasanaethau drwy gyfrwng y Gymraeg wedi’i gyflwyno yn Saesneg yn unig. Byddai hynny’n ddoniol pe na bai mor amharchus. Nodaf fod y Gweinidog iechyd hefyd yn nodi bod ei swyddogion wedi, a dwi'n dyfynnu,

‘cytuno mewn egwyddor y byddwn yn cynyddu yn raddol nifer y memoranda esboniadol ar gyfer offerynnau statudol sy’n cael eu gosod gerbron y Cynulliad yn Gymraeg.’

Ai ymrwymiad mor wan â hyn yw’r gorau y gallwn ei ddisgwyl gan Lywodraeth sydd ag uchelgais i gyrraedd miliwn o siaradwyr erbyn 2050?

Fel pwyllgor, rydym am i Lywodraeth Cymru ymrwymo i roi’r cyfle inni graffu ar yr holl ddeddfwriaeth sy’n gysylltiedig â dyletswyddau’r Gymraeg ar ddarparwyr gofal sylfaenol cyn iddi gael ei gwneud neu ei gosod yn y Cynulliad. Ni ddylai fod angen dweud y dylid cyflwyno’r holl ddogfennau ategol yn ddwyieithog, ond yn yr achos hwn byddaf yn dweud hynny er mwyn iddo fod ar gofnod.

O ran ymgynghoriad, cyn symud ymlaen at gynnwys y rheoliadau, rwyf am nodi ein pryderon am y broses ymgynghori. Ymgynghorodd Llywodraeth Cymru yn ffurfiol â chyrff cynrychioliadol meddygon, deintyddion, optegwyr ac yn y blaen. Ond wedyn, gwnaethon nhw ddweud wrthym ni eu bod nhw wedi cael trafodaethau gyda'r comisiynydd, ond nid oes unrhyw beth o'r cofnod hynny yn gyhoeddus. Rwy’n synnu bod y Llywodraeth wedi methu ag ymgynghori â’r grŵp pwysicaf, sef y cleifion. Mae’r ffaith na ofynnwyd i gleifion am wasanaethau drwy gyfrwng y Gymraeg yn adrodd cyfrolau am ba randdeiliaid y mae Llywodraeth yn eu blaenoriaethu. Mae’r pwyllgor yn galw am i’r rheoliadau gael eu diwygio yn dilyn ymgynghoriad pellach a fydd yn cynnwys grwpiau cleifion a Chomisiynydd y Gymraeg.

O ran y gofynion, hoffwn siarad am ba ddyletswyddau fydd yn cael eu gosod ar ddarparwyr gofal sylfaenol a barn y darparwyr hynny ar y dyletswyddau perthnasol. Nid yw’r rheoliadau ond yn mynd mor bell â mynnu bod darparwyr yn trefnu bod ffurflenni ar gael yn Gymraeg a bod arwyddion newydd ar gael yn Gymraeg, a’u bod yn annog siaradwyr Cymraeg a dysgwyr i wisgo bathodyn, yn annog staff i fynd ar gyrsiau hyfforddiant a chodi ymwybyddiaeth ac yn nodi dewis iaith claf.

Yn ein hadroddiad blaenorol, gwnaethom ysgrifennu am ein pryderon nad oes hawl o hyd i dderbyn gwasanaethau wyneb yn wyneb yn Gymraeg, ac y dylai’r hawl i dderbyn gwasanaethau yn newis iaith yr unigolyn fod yn egwyddor sefydlog yn y sector cyhoeddus yng Nghymru. Rwy’n dal i gredu hyn, ac rwy’n falch o ddweud bod aelodau’r pwyllgor wedi cytuno y dylai Llywodraeth Cymru weithio tuag at ddatblygu’r capasiti hwn. 

Mae gen i lot fawr i'w ychwanegu, ond dwi'n ymwybodol o amser. Rydyn ni yn siomedig â gwendidau'r rheoliadau hyn, a’r diffyg goruchwyliaeth, y pryderon a fynegwyd gan y cyrff proffesiynol, a’r diffyg ymgynghori â chleifion a’r comisiynydd. Mae’r holl elfennau hyn yn arwain at reoliadau sy’n llwyddo i fod yn hwyr ac wedi’u rhuthro.

Disgrifiwyd hyn fel 'cam cyntaf’ ar daith tuag at ddarparu mwy o wasanaethau gofal sylfaenol drwy gyfrwng y Gymraeg, ond mae hyn yn peri pryder. Os na chytunir ar gyfeiriad y daith, os nad yw’r costau’n dryloyw ac os nad yw’r darparwyr yn rhan o’r broses, yna ni all y daith hyd yn oed gychwyn. Dwi'n annog Llywodraeth Cymru i ymgynghori eto ac i ddiwygio’r rheoliadau yma.

15:45

Galwaf ar Mick Antoniw, Cadeirydd y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol.

Diolch. Gwnaethom ystyried y rheoliadau hyn yn ein cyfarfod ar 20 Mai 2019 ac adroddasom ar y pwyntiau technegol a theilyngdod i'r Cynulliad. Rydym yn croesawu'r ffaith bod Llywodraeth Cymru wedi derbyn y pwynt adrodd technegol sy'n ymwneud â drafftio'r rheoliadau, a'i bod yn cynnig unioni'r mater drwy slip cywiro.

O ran y pwyntiau teilyngdod, nodasom fod y rheoliadau hyn yn gosod chwe dyletswydd gytundebol sy'n ymwneud â'r Gymraeg ar gontractwyr sy'n darparu gwasanaethau gofal sylfaenol i'r GIG. Roedd hyn yn cyferbynnu â'r 121 o safonau iaith Gymraeg sy'n berthnasol i ddarparwyr gwasanaethau iechyd eraill. Roedd ymateb Llywodraeth Cymru i'n hadroddiad yn nodi mai'r dyletswyddau a osodir gan y rheoliadau hyn yw'r dyletswyddau cyntaf sy'n ymwneud â'r Gymraeg i fod yn berthnasol i ddarparwyr gofal sylfaenol annibynnol, a'u bod yn wahanol i'r safonau iaith Gymraeg sy'n berthnasol i fyrddau iechyd lleol ac ymddiriedolaethau'r GIG.

Nodasom hefyd fod y rheoliadau y mewnosodir y dyletswyddau ychwanegol hyn ynddynt yn ei gwneud yn glir eu bod yn rhan o ddyletswyddau cytundebol contractwyr o 30 Mai 2019 ymlaen. Fodd bynnag, nid oes unrhyw beth yn y memorandwm esboniadol nac yn dod gyda'r memorandwm esboniadol i esbonio bod y gwelliannau'n berthnasol i bob contract o'r dyddiad hwnnw ymlaen ac nad ydynt wedi'u cyfyngu i gontractau newydd yr ymrwymwyd iddynt ar ôl y dyddiad hwnnw. Ymatebodd Llywodraeth Cymru i'r pwynt hwn drwy ddweud ei bod wedi ymgynghori a gohebu â chyrff cynrychiadol perthnasol y darparwyr gofal sylfaenol annibynnol, a'i bod yn fodlon fod y cyrff perthnasol yn ymwybodol nad yw'r dyletswyddau'n gyfyngedig i drefniadau newydd a wnaed ar ôl y dyddiad y daeth y rheoliadau i rym.  

Yn ogystal â'n hadroddiad arferol, ysgrifenasom at y Gweinidog hefyd i gefnogi'r pryderon a godwyd gan y Pwyllgor Diwylliant, y Gymraeg a Chyfathrebu, pwyllgor rwyf hefyd yn aelod ohono. A nodaf fod y Gweinidog wedi dweud, yn ei ymateb i ni yr wythnos diwethaf, ei fod wedi gofyn i'w swyddogion sicrhau eu bod yn ymgysylltu â phwyllgorau yn llawer cynharach yn y broses ar gyfer rheoliadau yn y dyfodol. A hoffwn fanteisio ar y cyfle hwn i bwysleisio unwaith eto, i bob rhan o Lywodraeth Cymru, pa mor bwysig yw ymgysylltu â'r pwyllgorau pwnc perthnasol ar reoliadau arwyddocaol, yn enwedig pan fo pwyllgor wedi gofyn am yr ymgysylltiad hwnnw.

Ac mae gennyf bwyntiau pellach. Rwy'n cydymdeimlo'n fawr â'r pwyntiau a wnaeth Dai Lloyd ac mewn perthynas â'r diffygion gweithdrefnol sydd wedi digwydd, yn enwedig o ran y gallu i graffu'n briodol ar reoliadau a gyflwynir gerbron y Cynulliad hwn. Mae honno'n rhan sylfaenol o'r broses seneddol, ac mae'r pryder a godwyd yn un a rennir gan bawb rwy'n credu, yn y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol a hefyd yn y pwyllgor diwylliant a'r Gymraeg rwy'n aelod ohono. Rwy'n credu bod rhai ohonom wedi methu cefnogi'r syniad o ddirymu, yn bennaf oherwydd y difrod y teimlem y gallai ei wneud, neu oblygiadau peidio â bwrw ymlaen â rheoliadau sy'n ceisio hybu buddiannau'r Gymraeg. Ond ni ddylai hynny olygu nad oes rhybudd i bawb ohonom ar draws y Llywodraeth, os na ddilynir gweithdrefnau'n briodol, os nad oes cyfle priodol i graffu, credaf fod dirymu'n fater y mae ein strwythur pwyllgor yn rhoi sylw difrifol iddo. Ac rwy'n credu y gallai fod yn rhywbeth y byddwn yn ei ystyried yn y dyfodol. Felly, buaswn yn sicr yn ceisio sicrwydd heddiw fod y gwersi hynny wedi'u dysgu, fod y pwysigrwydd cyfansoddiadol hwnnw'n cael ei gydnabod, ac na fydd hyn yn digwydd eto yn ystod prosesau seneddol yn y Cynulliad hwn.

15:50

Mae darparu gwasanaethau iechyd drwy gyfrwng y Gymraeg yn hanfodol. I rai cleifion, nid mater o ddewis iaith ydyw—dyna eu hunig ddewis. Dyna pam fod fy ngrŵp a minnau'n cefnogi'r bwriad y tu ôl i'r rheoliadau hyn. Fel y mae Comisiynydd y Gymraeg yn ei ddweud yn gywir, mae'r rheoliadau hyn yn gam cyntaf pwysig tuag at ddarparu mwy o wasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol drwy gyfrwng y Gymraeg.

Mae'n bwysig, fodd bynnag, ein bod yn sicrhau'r cydbwysedd cywir ar gyfer diwallu anghenion cleifion heb atgyfnerthu'r canfyddiadau bod yn rhaid i chi siarad Cymraeg yn rhugl er mwyn gweithio yn GIG Cymru. Dyma un o'r pryderon a fynegwyd gan weithwyr iechyd proffesiynol yng nghyfarfod y Pwyllgor Diwylliant, y Gymraeg a Chyfathrebu yr wythnos diwethaf. Ac er fy mod o'r farn fod y rheoliadau hyn yn sicrhau'r cydbwysedd cywir, rwy'n derbyn nad fi yw'r unig un sydd angen ei argyhoeddi—mae angen i'r rheini sy'n gweithio ym maes gofal sylfaenol, y rheini sydd ar y rheng flaen yn darparu gwasanaethau, gefnogi'r rheoliadau.

Roedd yn siomedig felly fod Llywodraeth Cymru wedi dewis defnyddio'r weithdrefn negyddol, a chaniatáu'r lleiafswm o 21 diwrnod yn unig ar gyfer craffu. Nid oedd hyn yn caniatáu amser i ymgynghori â grwpiau cleifion, y cyrff proffesiynol sy'n cynrychioli'r gweithlu iechyd a gofal na'r darparwyr gwasanaethau. A dyna pam y bydd fy ngrŵp yn ymatal ar y cynnig i ddirymu. Nid wyf yn credu y dylai'r Llywodraeth ddiddymu'r rheoliadau hyn, ond buaswn yn annog y Gweinidog i weithio gyda darparwyr i sicrhau eu bod yn gefnogol.

Os ydym am wella'r ddarpariaeth o wasanaethau Cymraeg, mae'n rhaid i ni sicrhau bod cefnogaeth gyffredinol i'r rheoliadau, ac edrychaf ymlaen at ymateb y Gweinidog. Diolch yn fawr.

Galwaf ar y Gweinidog Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol i siarad—Vaughan Gething.

Diolch, Gadeirydd. Hoffwn ddechrau drwy ddiolch i Dai Lloyd, Cadeirydd y Pwyllgor Iechyd, Gofal Cymdeithasol a Chwaraeon, am gyflwyno'r cynnig hwn a rhoi'r cyfle i nodi'r rhesymeg a phwysigrwydd sefydlu'r dyletswyddau iaith Gymraeg hyn ar gyfer contractwyr gofal sylfaenol annibynnol yn ogystal â'r gwasanaethau gofal sylfaenol hynny a ddarperir yn uniongyrchol gan y gwasanaeth iechyd, wrth gwrs.

Mae Aelodau'r Cynulliad wedi dangos llawer o ddiddordeb yn ddeddfwriaeth hon, fel rydym wedi'i glywed y prynhawn yma. Ar ôl cydnabod diddordeb penodol y Pwyllgor Diwylliant, y Gymraeg a Chyfathrebu, cynigiais gyfarfod briffio technegol i'r pwyllgor, gyda fy swyddogion, a chynhaliwyd hwnnw ar 6 Mehefin. Rwy'n croesawu'r adroddiad rwyf bellach wedi'i gael gan y Pwyllgor Diwylliant, y Gymraeg a Chyfathrebu, o'r cyfarfod ar 6 Mehefin, ar y rheoliadau, ac wrth gwrs, byddaf yn ystyried yr adroddiad o'r cyfarfod yn llawn ac yn ymateb iddo.

Daeth y Llywydd i’r Gadair.

15:55

Rwy'n cydnabod y sylwadau a wnaed heddiw. Rwyf wedi gofyn i swyddogion sicrhau, yn y dyfodol, pan fyddwn yn gwneud rheoliadau ynglŷn â'r defnydd o'r Gymraeg drwy iechyd a gofal cymdeithasol, ein bod yn rhybuddio ac yn ymgysylltu â'r pwyllgor pwnc penodol ond hefyd â'r Pwyllgor Diwylliant, y Gymraeg a Chyfathrebu yn gynharach yn y broses. Rwy'n cydnabod y pwyntiau a wnaed, nid yn unig am bolisi iechyd a gofal cymdeithasol a pholisïau a rheoliadau pellach, ond am y sylwadau a wnaed am ddull ehangach y Llywodraeth, oherwydd rwy'n croesawu craffu gan Aelodau yn y Siambr hon. Rwy'n dal i gofio bod yn aelod o'r meinciau cefn a fy awydd i gymryd rhan briodol yn y broses graffu, i herio a hefyd i wella deddfwriaeth hefyd.  

Ond hoffwn gofnodi fy siom wirioneddol a diffuant na chafodd y fersiwn Gymraeg o'r memorandwm esboniadol ei chyflwyno ar yr un pryd â'r fersiwn Saesneg, fel y dylai. Ond ni fuaswn eisiau i'r amryfusedd diffuant hwnnw—ac rwy'n cydnabod nad wyf yn ceisio gwenieithio na cheisio dweud na ddigwyddodd hynny—ni fuaswn eisiau i hynny dynnu oddi ar y manteision y bydd y dyletswyddau hyn, yn fy marn i, yn eu sicrhau i gleifion er mwyn iddynt allu cael gofal iechyd mewn lleoliad gofal sylfaenol. Ac yma, rwy'n credu, mae yna wyro oddi wrth y ddadl a wnaeth Dai Lloyd wrth wneud y cynnig.

Ar bwynt cyffredinol, fodd bynnag, o ran cyfieithu'r memorandwm esboniadol, mae swyddogion yn trafod hyn gyda swyddogion Comisiwn y Cynulliad ac maent wedi dod i gytundeb mewn egwyddor y byddwn yn cynyddu nifer y memoranda esboniadol yn raddol ar gyfer offerynnau statudol sy'n cael eu gosod yn Gymraeg gerbron y Cynulliad. Mae gwaith pellach ar y gweill i edrych ar arwyddocâd hynny o ran yr amser sydd ei angen i gyflwyno deddfwriaeth a dogfennau ategol gerbron y Cynulliad yn y ddwy iaith swyddogol.

Fel y nodwyd, daeth y dyletswyddau i rym ar 30 Mai mewn gwirionedd, felly gan fod y rheoliadau eisoes wedi'u gwneud, byddai derbyn y cynnig yn golygu dirymu'r rheoliadau a'u hail-wneud, a byddai hynny'n gohirio'r broses o gyflwyno'r dyletswyddau. Efallai na fydd rhai Aelodau yn cefnogi'r cynllun neu'r rheoliadau, ond rydym wedi gweithio, nid yn unig gyda darparwyr, nid yn unig gyda rhanddeiliaid i ddarparu gwasanaethau, gan gynnwys y cyrff sy'n eu cynrychioli, ond mae Comisiynydd y Gymraeg, a'r Comisiynydd blaenorol, yn cefnogi'r cynllun sydd gennym.  

Felly, gan symud ymlaen at y dyletswyddau eu hunain, mae'r ymagwedd tuag at ddyletswyddau iaith Gymraeg yn y contractau, o ran gwasanaethau i gontractwyr annibynnol, yn deillio o ystyriaeth ac ymgynghoriad ar y rheoliadau drafft ar safonau'r Gymraeg ar gyfer y sector iechyd yn 2016. Roedd yr ymatebion i'r ymgynghoriad yn nodi bod yna gred gyffredinol nad oedd yn rhesymol gosod safonau ar fyrddau iechyd lleol a fyddai'n eu gwneud yn gyfrifol am unrhyw fethiant i gydymffurfio ar ran un o'r contractwyr gofal sylfaenol annibynnol. Mae hynny, wrth gwrs, yn deillio o'r ffordd y darperir gwasanaethau o dan delerau gwasanaethau a chontractau y cytunwyd arnynt yn genedlaethol. Ond bydd gwasanaethau gofal sylfaenol a ddarperir yn uniongyrchol gan fyrddau iechyd lleol yn ddarostyngedig i safonau'r Gymraeg a nodir yn yr hysbysiadau cydymffurfio ar gyfer byrddau iechyd unigol.

Ceir rhesymau ymarferol sydd angen eu hystyried ymhellach—[Torri ar draws.] Ie.

Yn rhyfedd ddigon, dyma'r union bwynt a wneuthum i'ch swyddogion. Os gallwn osod safonau sy'n uwch ar gyfer y gwasanaethau gofal sylfaenol hynny a ddarparwn yn uniongyrchol drwy'r gwahanol fyrddau iechyd lleol, pam na edrychwyd ar y safonau uwch hynny'n fanwl mewn ymgynghoriad llawn â chleifion a grwpiau fel Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, a gerbron y pwyllgor neu'r pwyllgorau perthnasol—oherwydd, yn yr achos hwn, rydym yn sôn am hawliau'r Gymraeg yn ogystal â darpariaeth gofal iechyd effeithiol? Rydych wedi osgoi hynny. Mae'n ddiddorol eich bod yn dweud—ac rydych yn llygad eich lle, ei bod yn hwyrfrydig iawn, a dweud y lleiaf, na chyhoeddwyd y memorandwm esboniadol yn Gymraeg ar yr un pryd ag y gosodwyd y rheoliadau hyn gennych. Ond y broblem go iawn yw eich bod yn gosod lefel o safon heb graffu yma. Dylem gael y ddadl lawn honno yma. Gwasanaethau gofal iechyd sylfaenol yw'r gwasanaethau mwyaf uniongyrchol a gawn, a byddem yn sicr eisiau gweld hawliau Cymraeg effeithiol yn cael eu hyrwyddo yn y gwasanaethau hyn.

Mae yna benderfyniad gonest i'w wneud ynglŷn â sut i gyflwyno'r dyletswyddau cam cyntaf hyn, fel y maent wedi cael eu disgrifio. Roedd yna gwestiynau ymarferol roedd angen eu harchwilio ymhellach ynglŷn â sut i osod a rheoleiddio rhwymedigaethau iaith Gymraeg ar gyfer miloedd o feddygon teulu, optegwyr, fferyllwyr a deintyddion sy'n gweithio ac yn darparu gofal yma yng Nghymru—[Torri ar draws.] Rwy'n cofio pan oedd yr Aelod yn y Gadair, roedd yn sôn yn rheolaidd am synau o'r cyrion ac Aelodau'n siarad o'u seddau.

16:00

Rwy'n ceisio egluro'r dull rydym wedi'i fabwysiadu, ac rwy'n bod yn ddidwyll ac yn onest yn hynny o beth. Efallai na fydd yr Aelodau'n cytuno â'r dull a fabwysiadwyd gennym, ond dyma'r dull rydym wedi'i ddefnyddio i gyflwyno'r dyletswyddau hyn ar draws gofal sylfaenol am y tro cyntaf. Ac roedd consensws yn yr ymgynghoriad mai'r ffordd fwyaf priodol o osod dyletswyddau iaith Gymraeg ar ddarparwyr gofal sylfaenol oedd cytuno ar y rhain yn genedlaethol a'u cynnwys yn y telerau gwasanaeth cytundebol rhwng contractwyr a byrddau iechyd. A defnyddiodd y dull hwnnw systemau cofnodi contractau cyfredol sy'n gyfarwydd i'r sector. Nodwyd—[Torri ar draws.] Ni allaf; rwyf eisoes wedi cymryd gormod o amser.

Nodwyd, yn wahanol i'r mwyafrif o gyrff y sector iechyd sy'n gorfod cydymffurfio â safonau'r Gymraeg, nad yw darparwyr gofal sylfaenol annibynnol wedi bod yn ddarostyngedig i gynlluniau iaith Gymraeg o'r blaen. Felly, rydym wedi ystyried hyn ochr yn ochr â sgiliau yn y Gymraeg, gallu, materion recriwtio a chadw staff ym maes gofal sylfaenol. Mae'n bwysig cyflwyno'r dyletswyddau cam cyntaf mewn ffordd sy'n gymesur ac mewn amgylchedd cefnogol. Mae'r dyletswyddau sy'n cael eu gosod ar ddarparwyr gofal sylfaenol annibynnol, fel safonau ar gyfer y sector gofal iechyd, yn rhan o jig-so o ymyriadau sy'n cefnogi ac yn adeiladu ar y sylfeini cadarn a osodwyd yn 'Mwy na Geiriau...'.

Roeddwn am ddweud mwy, ond rwy'n gweld ein bod ymhell dros yr amser, Lywydd. Ond hoffwn ddweud fy mod yn credu bod y dyletswyddau hyn yn gam sylweddol ymlaen o ran hyrwyddo a chefnogi ymwybyddiaeth o'r Gymraeg a gwasanaethau ym maes gofal sylfaenol. Ac rwy'n falch fod cyrff cynrychioliadol darparwyr gofal sylfaenol annibynnol, er iddynt godi rhai heriau, wedi cytuno ar y dull gweithredu rydym wedi'i fabwysiadu. Gofynnaf i'r Aelodau bleidleisio yn erbyn y cynnig heddiw, a pheidio â dadwneud y cynnydd ymarferol pwysig y mae'r rheoliadau hyn yn ei gyflwyno.  

Diolch yn fawr, Llywydd. Does dim lot o amser. Gwnaf i ddiolch i bawb sydd wedi cyfrannu: Suzy Davies, Bethan Sayed, Mick Antoniw, Caroline Jones, David Melding—roeddwn i'n hoffi hynna—ac, wrth gwrs, y Gweinidog, er doeddwn i ddim yn cytuno.

I gloi, roeddwn i'n mynd i ddefnyddio'r amser jest i esbonio yn ehangach pam mae hyn mor bwysig a pam mae'r rheoliadau mor annigonol. Achos mae yna fater ehangach yn fan hyn, a hynny ydy gwerth clinigol darparu gwasanaeth mewn mamiaith y claf—y bobl oedd yn absennol o'ch araith chi—sef gwella ansawdd y gofal; dyna ydy'r pwynt, ar ddiwedd y dydd. 

Mae'r dadansoddiad, mae'r diagnosis, dŷn ni'n ei wneud yn dod ar sail y hanes mae'r claf yn ei ddarparu i'r meddyg neu'r nyrs mewn 90 y cant o achosion. Felly, y pwynt allweddol yn fan hyn ydy: dŷn ni'n dod i'r ateb wrth wrando ar iaith y claf, ac mae hynny'n dibynnu ar ruglder—hynny yw, pa mor rhugl ydy'r person, fel rheol yn Saesneg, achos dyna ydy'r sefyllfa efo pobl Cymraeg iaith gyntaf. Mae pobl yn credu, 

'O, rydych chi i gyd yn gallu siarad Saesneg'. Mae hynny'n wir, ond nid pawb sy'n hyderus ac yn rhugl, neu'n hyderus rugl hyd yn oed, ac nid pawb sy'n meddu ar ddealltwriaeth Felding-aidd o fanylder a chystrawen yn eu hail iaith.

Achos, yn enwedig efo plant, efo'r henoed, efo pobl â dementia a strôc—dŷn ni'n colli ein hail iaith. Mae darpariaeth yn y Gymraeg yn hanfodol i wella safon y gofal iechyd, iddyn nhw allu dweud wrthych chi beth sydd yn bod arnyn nhw. Ac, wrth gwrs, o ddarparu'r gofal yna, dŷch chi'n lleihau y defnydd o brofion costus fel profion gwaed, uwchsain, pelydr-x ac ati, achos dŷch chi eisoes wedi dod i'r casgliad, i'r dadansoddiad, ar sail hanes y claf yn ei mamiaith.

Nawr, mae'r gwasanaeth iechyd wedi dod yn hwyr yn y dydd i'r busnes cydnabod pwysigrwydd y Gymraeg. Mae pobl wastad wedi dweud wrthyf i ei bod yn ddigon anodd cael meddyg o gwbl, heb sôn bod yn rhaid iddyn nhw siarad Cymraeg, ac rydyn ni wedi clywed hynny pnawn yma. Dyna ydy'r gri groch arferol. Ond ŷch chi'n gwybod beth? Hyd yn oed yn ninas Abertawe mae pedwar meddyg yn fy mhractis bach i yn siarad Cymraeg, heb sôn am y nyrsys ac eraill, yn Abertawe—'scersli belif' buasai pobl yn dweud, ond dyw e ddim yn syndod o gofio bod 31,000 o gleifion dinas Abertawe hefyd yn siarad Cymraeg ac yn haeddu darpariaeth safonol gan y tîm gofal sylfaenol, heb balu amheuon am y peryglon o'r fath ddarpariaeth. Pleidleisiwch o blaid y cynnig.   

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Gohiriaf y bleidlais felly ar yr eitem tan y cyfnod pleidleisio. 

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.

6. Dadl Aelodau o dan Reol Sefydlog 11.21(iv): Dysgu Hanes Cymru

Sy'n dod â ni at yr eitem nesaf, sef y ddadl Aelod o dan Reol Sefydlog 11.21 ar ddysgu hanes Cymru, a dwi'n galw ar Siân Gwenllian i wneud y cynnig.  

Cynnig NDM7068 Sian Gwenllian, Suzy Davies

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn galw ar Lywodraeth Cymru i sicrhau bod hanes Cymru yn cael ei ddysgu i bob disgybl ysgol yng Nghymru yn ddiwahan.

Cynigiwyd y cynnig.

Diolch, a hoffwn i gynnig yn ffurfiol.

Hoffwn i, cyn dechrau, ddiolch ar ddechrau'r drafodaeth yma i ambell i berson. Diolch i Suzy Davies am gefnogi a hybu'r ddadl. Dwi'n edrych ymlaen at glywed eich sylwadau cloi chi'n nes ymlaen. A diolch i'r rheini a ddaeth ac a gyfrannodd i seminar diweddar wnes i ei gynnal fan hyn yn y Senedd ar hanes Cymru yn y cwricwlwm newydd. Fe gawsom ni drafodaeth ddifyr a chynhyrchiol gan arbenigwyr yn y maes, a chlywed cyflwyniadau gan Eryl Owain, o Ymgyrch Hanes Cymru, Euryn Roberts, hanesydd o Brifysgol Bangor, Martin Johnes, hanesydd o Brifysgol Abertawe, ynghyd ag athrawon ac eraill. Buaswn i hefyd yn leicio diolch i'r rheini sydd wedi dangos diddordeb mawr yn y ddadl yma heddiw yma. Mae'n amlwg bod yna dân yn y bol i gael trafod y pwnc yma, a dwi'n gwybod bod y Pwyllgor Diwylliant, y Gymraeg a Chyfathrebu wedi cynnal balot i weld pa bwnc ddylai gael sylw ganddyn nhw, ac roedd hanes Cymru ymhell ar y brig. Felly, dwi'n edrych ymlaen at weld argymhellion y pwyllgor yn dilyn ei ymchwiliad.

Mae'n amserol cynnal y ddadl yma heddiw yma oherwydd bod cwricwlwm Cymru'n cael ei ail-gynllunio. Mae'r cwricwlwm yn cylchdroi o amgylch sgiliau yn hytrach na chynnwys. Mae yna gryfder yn hynny o beth, ond mae o'n gallu codi problemau, ac mae'n rhaid i ni fod yn ymwybodol o hynny. Mae hanes—yn hytrach na hanes Cymru—yn cael ei enwi mewn rhestr o bynciau sydd i'w dysgu o dan y pennawd 'dyniaethau', sef un o'r ardaloedd dysgu a phrofiad newydd. Mae'r dyniaethau'n cynnwys daearyddiaeth, hanes, addysg grefyddol, cymdeithaseg ac yn y blaen. Maen nhw wedi'u plethu i'w gilydd, ac felly dydy cwricwlwm Donaldson ddim yn gosod unrhyw sylfaen ar gyfer dysgu hanes Cymru fel y cyfryw. A beth sy'n fy mhoeni i am hyn ydy, wrth beidio â chynnwys hanes Cymru o fewn y fframwaith, does yna ddim seilwaith na sicrwydd y byddai hanes Cymru a digwyddiadau hanesyddol o fewn hanes Cymru yn cael eu cynnwys mewn gwersi wrth ddilyn y cwricwlwm newydd. Mae angen troi hynny ar ei ben, ac fe all y cwricwlwm fod yn gyfle arbennig i sicrhau nad yw unrhyw ddisgybl yn colli'r cyfle i ddysgu am hanes Cymru.

A dwi'n awgrymu gwelliant bach syml: dwi'n awgrymu bod 'hanes' yn y rhestr yna o bynciau yn cael ei newid i 'hanes Cymru a'r byd' fel bod ein hasesiad a'n hastudiaethau o hanes y byd yn dod o lens ein persbectif Cymreig. Mae dysgu am hanes Cymru yn allweddol ar gyfer ein cenedlaethau nesaf a'u gwneud nhw'n ddinasyddion gwybodus ac ymgysylltiedig, sef un o ddibenion mawr y cwricwlwm newydd. Yn bresennol, mae yna ofyniad yn y cwricwlwm drafft am ddimensiwn Cymreig, a hynny'n rhedeg drwyddo fo, ond dydy hwnnw ddim yn ganolog i'r cwricwlwm ac mae o'n un llinyn o nifer. 

Yr egwyddor tu ôl i'r cwricwlwm newydd ydy rhoi rhyddid i athrawon i fod yn greadigol pan yn dysgu eu pwnc, ac, yn sicr, mae hynny'n ganmoladwy ac yn dangos cydnabyddiaeth o allu ein hathrawon ni, ond mae perig i argymhellion y Llywodraeth arwain at anghysondeb, ac fe fyddai arferion da sy'n cael eu gweithredu mewn mannau ar hyn o bryd ddim yn cael eu lledu. Felly, mae angen manylder ar sut y bydd y cwricwlwm newydd yn cael ei weithredu, ac yn enwedig o gofio'r toriadau sydd yn digwydd i gyllidebau ysgolion. 

Pwynt pwysig i gadw mewn cof ydy bod dysgu hanes Cymru yn rhan o'r cwricwlwm presennol—i fod. Ond dŷn ni'n gwybod bod miloedd ar filoedd o ddisgyblion wedi bod yn gadael yr ysgol efo dealltwriaeth manwl o hanes yr Almaen Natsïaidd ac enwau chwech gwraig Harri'r VIII, ond nid am hanes eu gwlad eu hunain. Felly, dim deddfwriaeth, dim cynnwys a geiriau cwricwlwm o angenrheidrwydd sydd yn mynd i wneud y gwahaniaeth, ond mae'n bwysig bod hanes Cymru'n cael ei wreiddio yn y ddeddfwriaeth newydd. Ond, fel dwi'n ei ddweud, dydy deddfu ar ben ei hun ddim am greu'r newid dŷn ni am ei weld. Yr un mor bwysig ydy magu arbenigedd o fewn y gweithlu, hyfforddiant priodol, ac, yn bwysig iawn, datblygu adnoddau newydd, cyffrous, gan adeiladu ar yr hyn sydd ar gael yn barod. A rhan o’r broblem ydy'r diffyg gwybodaeth, hyder ac ymwybyddiaeth o fewn ein gweithlu. Efallai nad ydy’r athrawon eu hunain wedi cael cyfle i astudio hanes Cymru yn yr ysgol, ac mae’n rhaid inni dorri ar y cylch yna.

Sôn am yr adnoddau, mae nifer o’r adnoddau yn rhai sydd yn Lloegr-ganolig ac mae yna lawer o adnoddau sydd ddim yn berthnasol, mewn gwirionedd. A beth sydd yn anodd ydy i athrawon gael amser i greu defnyddiau addas ac i ddatblygu syniadau efo athrawon eraill. Mae’r toriadau ar gyllid ysgolion a phrinder staff yn gwneud hynny’n gynyddol anodd, ac mae yna le i brifysgolion hefyd helpu efo’r gwaith o greu’r adnoddau ar y cyd â’r athrawon, ond mae hynna angen ei gefnogi efo arian, ac mae angen rhoi digon o amser i hynny ddigwydd, ac mae angen rhaglen hyfforddiant mewn swydd hefyd, a hynny ar raddfa eang efo cyflwyno’r cwricwlwm newydd.

Mi wnaeth y Prif Weinidog ddweud ddydd Mawrth wrth fy nghydweithiwr Llyr Gruffydd—mi ddywedodd e hyn: bydd hanes Cymru yn rhan ganolog o’r cwricwlwm newydd gydag adnoddau digonol i gefnogi’r gwaith. Gwych. Ond sut mae sicrhau hynny? Mae angen cynllun a ffrydiau gwaith a meini prawf sydd yn mynd i droi’r datganiad yna yn realiti.

Mae hunaniaeth Gymreig yn fyw ac yn iach; mae mwy a mwy o bobl yn falch o’u Cymreictod. Mae pobl yn falch o’u gwreiddiau ac eisiau canfod mwy am bwy ydyn ni fel Cymry. Mae yna ddyletswydd i ymateb i hynny; mae’r dyhead yn amlwg. Rydym ni wedi gweld y diddordeb ymhlith ein pobl ifanc wrth i’r murluniau i gofio boddi cwm Tryweryn godi ar draws y wlad. Ac mae yna ddiddordeb mawr yn y cyfrif Trydar @1919race riots sy’n trydar fel petai ddigwyddiadau terfysgol hiliol y Barri a Chasnewydd ym Mehefin 1919 yn digwydd heddiw. Mi oedd yna gyffro o gwmpas sioe gerdd Tiger Bay, a ddatblygwyd gan Ganolfan y Mileniwm, am hanes dociau amlddiwylliannol a diwydiannol Caerdydd. Tair enghraifft o ddod a’n hanes yn fyw mewn modd creadigol, dirdynnol a real sydd wedi tanio’r awydd yma ym mhobl ifanc i ddysgu mwy. Mae pob cenedl angen gwybod ei stori—beth sydd wedi ei ffurfio, beth yw ei gorffennol.

Dylai pob disgybl dderbyn yr un cyfleoedd i ddysgu am hanes Cymru yn ei holl ffurfiau a’i ddehongliadau mewn ffordd sy’n eu herio nhw ac yn eu hysbrydoli nhw. Mae yna gyfle gwirioneddol efo’r cwricwlwm newydd ac efo’r gwaith sydd yn digwydd o gwmpas hynny i unioni’r cam. Mae’n bryd i’r genhedlaeth nesaf gael gwybod ein stori ni a’n lle ni yn y byd. Diolch.

16:10

Wel, mae'r gorffennol yn hysbysu'r dyfodol. Mae llawer o'r mythau a'r chwedlau sydd wedi ffurfio treftadaeth a diwylliant Cymru yn cyfeirio’n ôl at orffennol cyffredin yr Hen Frythoniaid a oedd yn byw ledled Prydain, ac a elwid yn 'Wælisc', neu 'Welsh' neu 'estron' gan y goresgynwyr, ond a gyfeiriai at ei gilydd fel cydwladwyr, fel 'Cymry'. Weithiau, clywn am oes y Rhufeiniaid, goresgyniad Ynys y Derwyddon, caer Rufeinig Segontium yng Nghaernarfon, ac yn fwy diweddar, y filâu Rhufeinig a ddarganfuwyd mewn anheddiad ar lannau gorllewinol y Gymru fodern. Clywn am y goncwest Normanaidd yng Nghymru a'r cestyll a adnewyddwyd neu a adeiladwyd ganddynt. Mae angen i ni glywed mwy am y darn tywyll hwnnw o hanes rhwng y cyfnodau hynny, sy’n ymwneud â chymaint o dreftadaeth wych ac sy’n cynnwys gwir darddiad chwedlau Arthur.

Dywedir, am gyfnod byr o amser, fod y Brythoniaid Rhufeinig o'r gorllewin, o Ystrad Clud i Gernyw a Llydaw, wedi sefyll yn unedig yn erbyn y goresgynwyr a feiddiodd gyfeirio atynt fel 'estroniaid' yn eu gwlad eu hunain. Adennill y tiroedd a gollwyd ac aduno llwythau Prydain oedd eu hetifeddiaeth. Ysgogwyd y Goncwest Normanaidd yn Iwerddon a Phrydain gan chwedlau Brutus ac Arthur, fel y cawsant eu hailysgrifennu gan Sieffre o Fynwy ar gyfer ei feistri Normanaidd. Yn ystod gaeaf 1069-70, bu farw 100,000 o wŷr Prydain yn yr ymgais i gyflawni hil-laddiad yng ngogledd Lloegr gan y Normaniaid—anrhaith y gogledd—naill ai yn y laddfa gychwynnol neu o ganlyniad i'r newyn a ddilynodd. Ac eto, ni saif unrhyw gofeb i nodi'r golled ofnadwy hon. Roedd y gwrthryfeloedd yn 1070 gan Hereward Effro yn Lloegr, yn 1294 gan Madog ap Llywelyn yng Nghymru, ac yn 1297 gan William Wallace yn yr Alban oll yn wrthryfeloedd gan wŷr Prydain yn erbyn gormes y Normaniaid.

Ymladdodd tad ac ewythr Robert I, brenin yr Alban, dros frenin y Normaniaid, Edward I, 'morthwyl yr Albanwyr', yn ngoresgyniad Cymru ym 1282-84, gan fod arnynt wasanaeth milwrol yn gyfnewid am eu tiroedd yn Lloegr. Credir bod Robert ei hun wedi treulio peth amser yn llys Edward yn ystod y cyfnod hwn ac efallai ei fod ef ei hun wedi bod yn rhan o’r ymladd. Wrth wasanaethu marchog o Sir y Fflint, Syr Gregory Sais, treuliodd Owain Glyndŵr a'i frawd Tudur gyfnod yn gwarchod Caerferwig ar y ffin rhwng Lloegr a’r Alban, ac ym 1385, ymunodd Owain a thri aelod arall o'r teulu â'r fyddin a arweiniodd brenin olaf y Normaniaid, Rhisiart II, yn erbyn yr Alban. Ar ôl gwasanaethu'r brenin Plantagenetaidd olaf yn ufudd, aeth ati wedyn i gynllwynio gyda theulu Percy a theulu Mortimer i rannu'r deyrnas yn dair rhan.

Roedd Harri VII yn hanu o hen deulu ar Ynys Môn, a oedd yn honni eu bod yn ddisgynyddion i Gadwaladr, brenin hynafol olaf Prydain yn ôl y chwedlau. Roedd yn ddisgynnydd ar ochr ei dad i Ednyfed Fychan, distain neu stiward Gwynedd, a thrwy wraig y distain i Rys ap Tewdwr, brenin Deheubarth yn ne Cymru. I feirdd Cymru, roedd cred mai Harri oedd y mab darogan a fyddai'n rhyddhau'r Cymry rhag gorthrwm. O'r herwydd, pan esgynnodd i'r orsedd, fe adunodd y Brythoniaid Rhufeinig yn y gorllewin â'u cydwladwyr—y Cymry yn y tiroedd coll i'r dwyrain.

Priododd merch Harri VII, Marged, aelod o'r teulu brenhinol yn yr Alban. Ei disgynnydd uniongyrchol oedd Iago VI o'r Alban, a olynodd Elisabeth I ar orsedd Lloegr ym 1603 ac felly daeth yn Frenin Iago I ar y Deyrnas Unedig, gan uno'r Alban â gweddill y DU drwy etifeddiaeth yn hytrach na choncwest, yr undeb gwleidyddol ac economaidd a basiwyd gan Seneddau Lloegr a'r Alban 104 o flynyddoedd yn ddiweddarach. Mae Elisabeth II yn ddisgynnydd uniongyrchol i Harri VII drwy ei ferch Marged, chwaer hŷn Harri VIII.

Roedd boddi pentref Capel Celyn yng ngogledd Cymru ym 1965 i greu cronfa i ddarparu dŵr i Lerpwl yn adleisio digwyddiadau yn Swydd Gaerhirfryn ganrif yn gynharach pan adeiladwyd cadwyn o gronfeydd dŵr Rivington i gyflenwi dŵr i Lerpwl, pan foddwyd llawer o anheddau mewn cymunedau lleol a thir melino a thir ffermio, a do, cafwyd protestiadau yn Lerpwl.

Mae achosion economaidd ac effaith gymdeithasol hanes diwydiannol modern hefyd yn ddall i ffiniau. Ar ôl 1970, diflannodd y diwydiant glo i bob pwrpas yng ngogledd a de Cymru, yn ogystal ag yn Northumberland a Durham, Swydd Efrog, canol yr Alban, Swydd Gaerhirfryn, Cumbria, dwyrain a gorllewin canolbarth Lloegr a Chaint. Caewyd gweithfeydd dur yn 1980 yn Shotton, Consett a Corby. Mae mythau’r gorffennol a gwirioneddau’r presennol fel y rhain yn cyfuno i greu chwedlau sylfaenol ein gwlad. Mae hanes Cymru a hanes y Prydeinwyr, felly, yn cydblethu ac yn anwahanadwy, a dylid eu haddysgu i bob disgybl ysgol yng Nghymru ar y sail hon.

16:15

Rwy'n ddiolchgar am y cyfle i siarad yn y ddadl hon, oherwydd rwy'n gobeithio bod hanes yn fwy i ni na dim ond rhestr o ddyddiadau a dealltwriaeth o'r bonedd a'r uchelwyr. I mi, mae hanes yn llawer mwy na hynny. Mae'n cynnwys hanes ein pobl, hanes ein hiaith, ein diwylliant, ein daearyddiaeth, ein heconomi. Ni allwn gael hanes economaidd heb Robert Owen a'r effaith y mae'n dal i'w chael heddiw, ac rwy'n siarad fel Aelod Cydweithredol o'r Senedd hon. Cefais fy magu yn y diwylliant a grëwyd o ganlyniad i ddiwydiannu, ac yn sicr mae'n rhaid i ni ddeall hanes strwythurol ein gwlad, os mynnwch.

Bydd y Gweinidog yn gwybod hanes Cilmeri a'i bwysigrwydd i ni, ac mae'n bwysig fod fy mab yn gwybod yr hanes hwnnw hefyd. Ond yr wythnos diwethaf wrth gwrs, ymwelodd y Gweinidog â thramffordd Brinore yn ei hetholaeth yn Nhal-y-bont. Nawr, pe bai'r Gweinidog wedi cerdded ar ei hyd, byddai wedi cyrraedd fy etholaeth i yn Nhredegar, a phe bai wedi cerdded ar draws y bryniau a cherdded drwy Drefil, byddai wedi mynd heibio i'r Ogof Fawr. Nawr, treuliais 30 mlynedd yn chwilio amdani, rwy'n gobeithio y byddai hi'n cael mwy o lwc. Byddai wedi gwybod hanes yr Ogof Fawr lle cadwyd arfau cyn i Zephaniah Williams siarad â'r bobl yn Nhredegar yn Twyn Star—mwy na thebyg mai yn Gymraeg y siaradodd—a'u harwain i Westy'r Westgate yng Nghasnewydd ar y penwythnos gwlyb hwnnw ym mis Tachwedd. Dyna'r pethau sy'n ein cysylltu. Maent yn cysylltu Sir Frycheiniog a Blaenau Gwent a Blaenau'r Cymoedd.

Pan oeddwn yn yr ysgol, dysgais am y chwyldro diwydiannol—glo, mwyn haearn, coed a dŵr yn cyd-ddigwydd ym Mlaenau'r Cymoedd gan sbarduno chwyldro diwydiannol—ond dysgais hefyd am hanes pobl a grëwyd o ganlyniad i'r chwyldro diwydiannol hwnnw a diwylliant a grëwyd gan y bobl hynny. Dysgais am y faner goch yn cael ei chwifio yn yr awyr gan weithwyr Merthyr, a dysgais pam roeddent yn gwneud hynny. Dysgais hefyd am 'black domain' y Teirw Scotch a orfododd y streiciau yn Nhredegar.

Dysgais hefyd lle roedd y gweithfeydd haearn yn Nhredegar. Nid oes arwydd yno heddiw, ond mae yna giât i hen weithfeydd yr NCB, sy'n dweud stori arall wrthym am ein hanes. Mae hwnnw'n hanes nad oedd o reidrwydd ar y cwricwlwm, ond fe'i clywais gan athrawon ysbrydoledig. Rwy'n dal i alw 'Mr Darkins' yn Mr Darkins ac nid 'Jeff'. Fe wnaeth fy ysbrydoli i ddysgu am y Siartwyr ac fe wnaeth fy ysbrydoli i ddysgu am bwy oeddem ac o ble y daethom. A PJ—Peter Morgan Jones—a ddysgodd bob un ohonom am hanes yr hyn yw Cymru'n digwydd bod; treuliodd amser yn siarad â ni am y Tad Ignatius, wrth gwrs, yng Nghapel-y-ffin, yn ogystal. Felly, mae gennym hanes diwylliannol, hanesyddol a chrefyddol, llawer mwy na rhywbeth sy'n digwydd mewn ystafell ddosbarth ac sy'n cylchdroi o gwmpas dyddiadau.

Gobeithio y bydd y Gweinidog, wrth ymateb i'r ddadl hon, yn siarad â ni am yr hyn y mae wedi'i alw yn ei gwaith yn 'gynefin', sy'n air bendigedig yn fy marn i, gair na ellir ei gyfieithu, sy'n dweud wrthym o ble rydym yn dod, lle rydym yn byw, lle mae ein teulu'n byw a lle mae ein pobl yn byw. Gobeithio bod y cysyniad o gynefin, y syniad mai'r hyn y cawsom ein gwneud ydym ni, yn rhywbeth na chaiff ei gyfyngu i wers hanes. Gobeithio y bydd yn rhan o'n gwersi economaidd, gobeithio y bydd yn rhan o'n gwersi daearyddiaeth, gobeithio y bydd yn rhan o'n gwersi iaith, gobeithio y bydd yn rhan o greu dinesydd sy'n deall, nid yn unig yr hyn a ddigwyddodd a phryd y digwyddodd, ond sut y mae hynny wedi effeithio arnom heddiw.

Gadewch i mi ddweud hyn wrth gloi. Rwy'n credu bod angen i ni ddod o hyd i ffordd o wneud hyn y tu allan i'r ysgol hefyd. Oherwydd fe ddysgodd Mr Darkins a PJ fi y tu allan i'r ystafell ddosbarth lawn cymaint ag y gwnaethant yn yr ystafell ddosbarth, drwy ein hysbrydoli i ddarganfod mwy. Mae pawb o fy nghenhedlaeth i yn deall ac yn cofio Gwyn Alf a Wynford Vaughan-Thomas yn dadlau ar draws y wlad a thrwy'r cenedlaethau yn The Dragon Has Two Tongues. Un o'r protestiadau cyntaf y bûm ynddi oedd protest i gofio terfysg Merthyr ac i gofio'r hyn a ddigwyddodd yno. Siaradodd bryd hynny am ei hanes personol fel un o feibion Dowlais, ond siaradodd hefyd am ei brofiadau ar draethau Normandi, wrth iddo ymladd mewn rhyfel a ddisgrifiodd fel rhyfel y bobl yn erbyn ffasgiaeth—unwaith eto, mae hynny'n atseinio drwy'r oesoedd.

Nid yw hanes bob amser yn gyfforddus ac nid yw bob amser yn gyfleus ac nid yw bob amser yn hawdd. Ar hyn o bryd, rydym yn cofio'r terfysgoedd hil yng Nghaerdydd. Siaradais â phobl gartref yn Nhredegar ynglŷn â chofio canrif wedi'r terfysgoedd gwrth-Iddewig ym 1911. Nid oeddent eisiau cofio hynny. Roedd cywilydd arnynt am yr hyn a ddigwyddodd yn ein tref yn ein henw ni a chywilydd am yr hyn a wnaeth hynny i ni, yn enwedig yn awr a ninnau'n dal i frwydro yn erbyn gwrth-Semitiaeth yn y wlad hon. Felly, mae ein hanes yn cynnwys mwy na'r hyn a ddigwyddodd yn y gorffennol, mae'n cynnwys pwy ydym ni heddiw, a'n cyfrifoldeb ni fel seneddwyr ac fel arweinwyr y wlad hon yw sicrhau bod ein hanes yn aros yng nghalonnau a meddyliau ein pobl wrth i ni geisio creu dyfodol i'n pobl.

16:20

Ar 13 Ebrill eleni, fe wnaethom ddihuno i'r newyddion fod fandaliaid wedi dinistrio rhan o furlun 'Cofiwch Dryweryn' ger Aberystwyth. Yn ddiau, roedd yn weithred wleidyddol, ac mae wedi arwain at ymdrechion i atgynhyrchu'r murlun ledled Cymru. Ond yr elfen fwyaf barbaraidd i mi oedd y ffaith eu bod wedi chwalu drwy'r gair 'cofiwch'—ymgais i ddileu a chwalu ein cof am ein gorffennol.

Nawr, mae lle i godi henebion. Rydym yn dda am wneud hynny yng Nghymru. Ond er mwyn i ni deimlo ymdeimlad o berchenogaeth ar yr adegau canolog hynny yn ein hanes, yn dda a drwg, mae'n rhaid i ni gael ein dysgu amdanynt. Mae hyn yr un mor wir am hanes diweddar ag ydyw am ddysgu am Brythoniaid cynnar. Er mwyn deall lle rydym, beth ydym, mae'n rhaid i ni wybod beth a'n lluniodd. Yr hyn sy'n ddiymwad yw ein bod yn genedl o storïwyr, yn ôl i benillion Aneirin a Taliesin yn y chweched ganrif i'r cyfarwyddion a'r Gogynfeirdd a adroddodd ein chwedlau, hanesion yr aelwyd a straeon gwerin i dorfeydd o bobl a'u tywysogion. Straeon dychmygol, fel y dywedodd Gwyn Alf Williams, oedd y ffordd gyflymaf dros y mynyddoedd. Mae straeon wedi ein maethu. Maent wedi ein rhwymo gyda'n gilydd. Ac mae hynny'n sicr yn wir am ein straeon ein hunain, ein hanesion ein hunain.

Rwy'n defnyddio'r gair lluosog 'hanesion', ac rwy'n credu ei bod yn hanfodol bwysig dod o hyd i gyfleoedd yn y cwricwlwm newydd i gyfleu'r hanesion nad ydym yn gwybod cymaint amdanynt: y rhannau y mae'r Cymry wedi'u chwarae mewn digwyddiadau hanesyddol gwych mewn rhannau eraill o'r byd, fel y chwyldro Americanaidd, a cheisio dadorchuddio ffynonellau newydd hefyd, ffyrdd newydd o adrodd hanesion pobl na wnaeth ysgrifennu'r llyfrau hanes. Buaswn i'n cysylltu fy hun hefyd â galwadau i sicrhau bod ysgolion yng Nghaerdydd yn addysgu disgyblion am y terfysgoedd hil a ddigwyddodd 100 mlynedd yn ôl. Mae Cymru'n parhau i gael ei chyfoethogi gan y llu o ddiwylliannau sydd wedi cyfrannu at ein straeon, ac ni ddylem osgoi digwyddiadau hyllach yn ein gorffennol er mwyn i ni allu dysgu oddi wrthynt.

Rwyf eisoes wedi cyfeirio at y bardd hwnnw o'r chweched ganrif, Aneirin. Mae ei gampwaith, 'Y Gododdin', yn record lenyddol o luoedd y Gododdin a fu farw mewn brwydr yn yr Hen Ogledd, ardal ger Catterick, neu Catraeth, i roi ei enw Brythoneg. Mae'n amhosib gorbwysleisio arwyddocâd llenyddol a hanesyddol y gerdd hynod hon, gan ei bod ymysg yr hynaf o'i math yn Ewrop—ac mewn sawl ffordd, hap a damwain oedd y ffaith iddi oroesi. Mewn un llinell hynod ddirdynnol, mae Aneirin yn dweud mai 'tawelwch fu' ar ôl y frwydr. Ychydig iawn o dystiolaeth hanesyddol sy'n bodoli ynghylch pobl y Gododdin a'r frwydr a'u dinistriodd. Mae hanes yn dawel yn eu cylch. Mae hyn ond yn profi pa mor bwysig yw adrodd yr hanesion sydd wedi goroesi.

Allwn ni ddim bod yn rhy gyfarwyddol, wrth gwrs, ac mae'n rhaid cael gofod i ysgolion ac athrawon benderfynu'r ffordd orau i blethu hanes lleol i mewn i'w gwersi. Mae sawl ffordd o ddysgu hanes. Nid oes anghenraid iddo fod yn gronolegol nac yn ganonaidd. Gellir dadlau bod llawer gormod o hanes yn rhoi gormod o bwyslais ar weithredoedd brenhinoedd a breninesau, gan esgeuluso profiad pobl gyffredin o wrthryfeloedd lleol a'r newid yn y ffordd oedd y werin yn gweld eu hunain a'u pwysigrwydd o fewn cymdeithas—straeon fel helyntion Beca, Siartwyr Casnewydd a Dic Penderyn. Os yw'r cwricwlwm yn rhy amwys o ran creiddioldeb hanes Cymru, mae peryg y bydd yn cael ei israddio i'r cyrion, neu gael ei ddefnyddio fel troednodyn i hanes byd-eang.

I gloi, Lywydd, hoffwn ddyfynnu rhagor o eiriau gan Gwyn Alf Williams, a dynnodd sylw at y ffaith bod y Cymry wedi creu eu hunain drwy adrodd ac ailadrodd eu stori o un genhedlaeth i'r llall. Dywedodd mai arteffact yw Cymru, un y bydd y Cymry'n ei gynhyrchu os dymunant wneud hynny. Mae'n galw am weithred o ddewis. Nawr, rwyf wedi siarad am furluniau ac arteffactau yn fy nghyfraniad heddiw, ond rwy'n gobeithio fy mod hefyd wedi egluro nad yw hanes Cymru ond yn ymwneud â cherrig a meini'n unig; mae'n ymwneud â gwrthryfeloedd, munudau annisgwyl, newidiadau ar amrantiad. Dylai plant ledled Cymru ddysgu amdano yn ei holl ogoniant.

16:25

Mae'n rhaid i mi ddweud fy mod yn mwynhau'r areithiau yn y ddadl gyfareddol a phwysig hon. Pan oedd Alun yn sôn am brofiadau Gwyn Alf yn Normandi—mae 75 mlynedd ers hynny; roedd yn briodol iawn ein bod wedi clywed hynny—roeddwn yn meddwl efallai y byddech yn symud ymlaen at Wynford Vaughan-Thomas a'i hunangofiant bendigedig lle mae'n disgrifio sut y glaniodd yntau gyda'r cynghreiriaid yn ne Ffrainc cyn ymladd ei ffordd drwy Fwrgwyn, dan fygythiad achlysurol gan y Wehrmacht a bygythiad cyson lletygarwch Ffrengig. Mae'n gofnod anhygoel o'i brofiadau, ond am gymeriadau bendigedig oeddent.

Rwyf hefyd yn gwerthfawrogi'r ffaith bod Alun wedi cyfeirio at athro, ac rwyf am dalu teyrnged i Roy Adams, a oedd yn bennaeth hanes yn Ysgol Gyfun Dwr-y-Felin pan oeddwn yno yn y 1970au hwyr. Nawr, rwy'n sylweddoli bod honno'n adran hanes ragorol. Ar y pryd, rydych yn credu ei bod yr un fath ym mhobman. Roedd y cysyniad o addysgu hanes Cymru wedi'i integreiddio drwy'r cwricwlwm cyfan, o ran y pwysigrwydd a roddwyd iddo, ond hefyd o ran y teimlad a'r modd y cysylltai â hanes Prydain ac Ewrop—a dyna a ddylai ddigwydd, wrth gwrs. Mae'n rhaid i mi ddweud fy mod yn siŵr fy mod wedi profi ei alwedigaeth, ond byddai'n falch o wybod, rwy'n credu, i mi wneud cwis y BBC—gobeithio eich bod chi i gyd wedi gwneud hwnnw—ac fe gefais bob un yn gywir, yn rhyfeddol. [Chwerthin.] Mae'n ddrwg gennyf; rwyf wastad wedi bod yn orchestwr i ryw raddau ac ni ddylwn frolio, ond fe gefais i bob un yn gywir.

Rwy'n credu ei bod yn bwysig iawn ein bod yn mynwesu'r hyn sy'n ein creu ni. Mae hanes bob amser yn cael ei greu. Y tu hwnt i ffeithiau moel a thrychinebau naturiol a'r digwyddiadau creulon, mae'n ymwneud â phwysigrwydd yr hyn a ddigwyddodd, sut  rydym yn deall mwy. Mae'r ffordd yr edrychwn ar frwydr Bosworth yn wahanol iawn i'r ffordd yr edrychai'r Edwardiaid arni. Mae'r olwg a gawn ar y diwygiad yng Nghymru yn wahanol iawn i'r hyn a gredid ar anterth anghydffurfiaeth yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Mae angen archwilio'r pethau hyn yn gyson.

Ond trof yn ôl at y Cwricwlwm Cymreig, a gyhoeddwyd yn 2012, a chredaf ei fod yn eithaf arloesol yn ddweud bod angen archwilio pwysigrwydd hanes Cymru. Roedd yr adroddiad hwnnw'n gytbwys iawn gan ei fod yn dweud fod addysgu hanes y gwledydd cartref yn y DU yn wael at ei gilydd. Credaf mai hyn sydd i gyfrif hefyd am ddiffyg dysgu hanes Lloegr, hanes yr Alban a hanes Iwerddon yn ogystal, efallai, er bod hyn yn mynd y tu hwnt i fy nealltwriaeth fanwl i. Ond ym Mhrydain, rwy'n credu ein bod wedi bychanu pwysigrwydd y gwledydd cartref fel rhan o brofiad Prydeinig ehangach. Nawr, ni fydd rhai pobl yn cytuno â dimensiwn gwleidyddol hynny, ond mae'r dimensiwn cymdeithasol, diwylliannol a daearyddol wedi bod yno erioed, a chredaf fod angen i hynny fod yn amlwg wrth addysgu hanes Cymru.

Ond rwy'n cymeradwyo'r hyn a ddywedodd yr adroddiad yn 2012, oherwydd credaf ei bod yn eithaf heriol, mewn gwirionedd, y dylai hanes Cymru fod yn ganolog i brofiad myfyrwyr Cymru, fel bod pawb yn cael y profiad a gefais yn Ysgol Gyfun Dwr-y-Felin. Rwy'n credu ei fod yn bendant yn rhywbeth a all ei gwneud yn ofynnol i ni edrych ar ganllawiau. Dylai'r deunyddiau—rwy'n credu, unwaith eto, fod yr adroddiad hwnnw wedi dweud y dylai sefydliadau sy'n cael eu hariannu ar sail treftadaeth yng Nghymru fod yn rhan o ddatblygu deunyddiau cwricwlwm yn ogystal â—. Lle cefais fy magu, gallech fynd i Fynachlog Nedd a gweld canlyniad ffisegol y diwygiad, ac mae'n bwysig iawn fod pobl ifanc yn cael y profiad hwnnw.

Rwyf am orffen, fodd bynnag, drwy sôn am bwysigrwydd dealltwriaeth y cyhoedd o hanes Cymru, sy'n mynd ymhell y tu hwnt i'r hyn sy'n digwydd yn yr ysgol ac ymhell y tu hwnt i Gymru. Rwy'n credu bod dealltwriaeth y cyhoedd o hanes Cymru yng ngweddill y DU yn fychan iawn yn ôl pob tebyg, o ran y rheini nad ydynt yn Gymry a'r hyn a gânt hwy. Credaf eu bod ar eu colled. Faint o bobl yn Lloegr sy'n sylweddoli arwyddocâd eu henwau lleoedd? Faint o bobl yng nghanol yr Alban a'r cyffiniau—Glasgow a llefydd tebyg—sydd ag unrhyw ddealltwriaeth wirioneddol o deyrnas Ystrad Clud? Euthum i Amgueddfa Genedlaethol yr Alban unwaith a gofyn, 'A oes gennych unrhyw gasgliad neu ddeunydd ar deyrnas Ystrad Clud?' a dywedwyd wrthyf, 'Na, amgueddfa'r Alban yw hon.' Nid yw eu cysyniad hwy o'r Alban yn cynnwys teyrnas Ystrad Clud. Credaf fod hynny'n rhywbeth y dylem ei gwestiynu gan nad wyf yn credu y gallwch ddeall hanes Prydain a hanes Cymru heb ddeall bod y gweithiau mawr y cyfeiriwyd atynt yn gynharach, y rhai gwreiddiol, yn tueddu i gael eu canfod yn y rhan honno o'r wlad rydym yn ei galw'n Alban yn awr.

Yn olaf, roedd gan yr Amgueddfa Brydeinig arddangosfa eithaf da ar y gwareiddiad Celtaidd ychydig flynyddoedd yn ôl. Ond prin iawn oedd ei thriniaeth o Gymru. Roedd yna rywfaint bach, ond roedd hi bron fel pe bai'r gwareiddiad Celtaidd wedi anweddu. Nid chaech unrhyw ymdeimlad o, 'O, fe wnaeth barhau, mewn gwirionedd, drwy iaith, diwylliant a llenyddiaeth Cymru—ac yn wir, mewn rhannau eraill o'r DU, Sbaen a Ffrainc.' Mae hyn yn rhywbeth y mae angen i ni ei herio. Mae'n bwnc gwirioneddol dda ar gyfer y ddadl meinciau cefn hon, ac rwy'n canmol Siân am ei gyflwyno.

16:30

Nid wyf yn meddwl y dowch o hyd i Aelod yn y Siambr hon heddiw sy'n fwy angerddol ynglŷn â hanes Cymru ac addysgu hanes Cymru na fi, fel rhywun sydd â gradd mewn hanes a hanes Cymru o Brifysgol Caerdydd a gradd Meistr yn hanes modern Cymru o'r un sefydliad, ac yn bwysicach, rhywun a fu’n addysgu hanes mewn ysgol uwchradd yng nghyfnod allweddol 3, TGAU a Safon Uwch am 16 mlynedd i ddisgyblion o bob gallu, gan gynnwys y rheini mewn dosbarthiadau ADY penodol. Roedd hanes Cymru bob amser yn rhan allweddol o fy mywyd gwaith proffesiynol cyn i mi gyrraedd y lle hwn, ac rwy'n falch iawn o'r rôl y gallais ei chwarae'n bersonol yn helpu i addysgu miloedd o bobl ifanc dros y blynyddoedd ynghylch angerdd, drama a hunaniaeth hanes ein cenedl.

Ac eto heddiw rwy'n ansicr a fyddaf yn gallu cefnogi'r cynnig hwn ai peidio, oherwydd credaf efallai nad ydych wedi meddwl drwyddo'n iawn. Fe wrandawaf yn astud ar sylwadau'r Gweinidog ar y mater cyn gwneud fy mhenderfyniad, ond hoffwn dynnu sylw at y pwynt mwyaf amlwg. Mae'n bwynt sensitif iawn, ond yn bwynt y mae angen ei wneud mewn gwirionedd.

Mae'r cynnig yn nodi y dylid addysgu hanes Cymru i bob disgybl ysgol yng Nghymru yn ddieithriad. Nawr, mae hwn yn amlwg yn gynnig cyffredinol sy'n ystyried pobl ifanc fel màs unffurf, a chredaf fod hynny'n afrealistig mewn gwirionedd. Mae'n diystyru’r ffaith bod gennym rai disgyblion yn ein system ysgolion arbennig, nid pob un ohonynt, ond nifer, gydag anableddau dysgu cymhleth iawn. Er enghraifft, cymerwch ddisgybl sy’n ddall ac yn fyddar efallai, gydag anableddau dysgu sydd mor gymhleth fel y gallai cyflwyno sgiliau llythrennedd a rhifedd sylfaenol fod yn her sylweddol iddynt. I rai, mae eu haddysg yn canolbwyntio ar sgiliau bywyd sylfaenol, ac yn briodol felly. Fel grŵp o wleidyddion, a bron bob un ohonom heb arbenigedd ym maes addysg, a ydym yn mynd i ddweud ein bod yn gwybod beth yw'r ffordd orau o addysgu'r disgyblion sydd â'r anghenion dysgu mwyaf cymhleth? A ydym wedi ymgynghori ag arbenigwyr i weld a fyddai'r dull hwn yn bosibl neu'n fuddiol yn wir? Credaf mai'r ateb yw nad ydym wedi gwneud hynny, ond rwy’n mynd i wrando'n astud ar yr hyn y mae'r Gweinidog yn ei ddweud, a gobeithiaf y bydd yn gallu gwneud sylw ar y pwynt penodol hwnnw.

Nid yw hynny’n gyfystyr â dweud wrth gwrs mai carfan benodol yn unig a ddylai ddysgu hanes Cymru, a buaswn yn dadlau'n gryf na fu hyn yn wir erioed. Mae hanes Cymru bob amser wedi ei wreiddio'n gadarn yn y cwricwlwm cenedlaethol ar draws y cyfnodau allweddol, ac yn fy holl flynyddoedd o addysgu, nid wyf erioed wedi cyfarfod ag athro a fethodd wneud defnydd llawn o bynciau ac astudiaethau achos hanes Cymru yn eu holl wersi. Yn aml iawn y rhain oedd y rhai mwyaf poblogaidd ymysg myfyrwyr hefyd. Felly rwy'n gwrthwynebu sylwadau Siân Gwenllian pan ddywedodd fod miloedd o ddisgyblion yn gadael yr ysgol bob blwyddyn heb ddealltwriaeth lawn o hanes Cymru, a tybed pa dystiolaeth a ddefnyddiodd ar gyfer y sylwadau hynny a ninnau’n gwybod nad yw Estyn erioed wedi gwneud unrhyw feirniadaeth systematig o’r modd y caiff hanes Cymru ei addysgu yn ein hysgolion.

Rwy'n credu ei bod yn bwysig nodi rôl ein sefydliadau hyfforddi athrawon yn y maes hwn hefyd. Treuliais flynyddoedd lawer yn gweithio gyda Phrifysgol Abertawe, gyda Met Caerdydd a chyda’r Drindod Dewi Sant fel mentor ar gyfer myfyrwyr TAR mewn hanes. Yr hyn a welais oedd arferion da yn gyson, gyda nifer fawr o oriau o amser y dosbarthiadau prifysgol yn cael eu neilltuo i sicrhau bod myfyrwyr TAR, yn enwedig y rhai o'r tu allan i Gymru, wedi cwblhau eu cwrs gyda sylfaen drylwyr iawn mewn hanes Cymru ar ôl cael eu hasesu'n drwyadl yn yr ystafell ddosbarth mewn perthynas â chyflwyno hwnnw hefyd. Nid oes unrhyw reswm o gwbl dros awgrymu y bydd dim o hynny’n newid wrth i'r cwricwlwm newydd, 'Dyfodol Llwyddiannus', gael ei gyflwyno, hyd yn oed i'r sylwebydd mwyaf sinigaidd, ac yn anffodus mae'n ymddangos bod gennym rai o'r rheini yn y Siambr heddiw.

Mae'n wir ers amser maith y bydd athrawon yn addysgu'r pynciau y bydd eu myfyrwyr yn cael eu hasesu arnynt. Mae hanes Cymru bob amser wedi'i wreiddio'n gadarn yn y TGAU hanes, ac mae'n nodwedd gymharol gryf mewn meysydd llafur Safon Uwch hefyd, er fy mod yn cytuno y gellid gwneud mwy i'w wneud yn nodwedd fwy amlwg yma. Mae cynnwys y maes llafur diwygiedig ar gyfer TGAU, UG a Safon Uwch i gyd yn dal i fod angen datblygu persbectif Cymreig, ar adegau trwy fodiwlau hanes Cymru unigol ac ar adegau eraill drwy gysylltu hanes Cymru â phersbectif cenedlaethol neu ryngwladol. Cyhyd â bod hanes Cymru yn parhau i fod ar y maes llafur ar gyfer dosbarthiadau lefel arholiad, gallwch fod yn sicr y bydd yn cael ei addysgu, a'i addysgu'n dda—nid yn unig yng nghyfnod allweddol 4 a chyfnod allweddol 5, ond hefyd mewn cyfnodau allweddol cynharach wrth i athrawon baratoi eu disgyblion ar gyfer y dyfodol.

Fodd bynnag, buaswn hefyd yn dadlau'n gryf iawn mai’r cariad a'r brwdfrydedd naturiol dros hanes Cymru ymhlith y rhai yn y proffesiwn addysgu yw ei ased mwyaf, ac rydym yn gwneud cam mawr ag athrawon drwy awgrymu nad ydynt yn meddu ar y brwdfrydedd neu'r sgiliau i ymchwilio a chyflwyno gwersi ar bynciau sydd efallai’n anghyfarwydd. Enghreifftiau o hanes lleol yw'r ffordd orau oll o gael myfyrwyr i ymddiddori mewn pwnc. Mae athrawon yn gwybod hyn, cânt eu hysbrydoli gan hyn, ac maent yn gweithio'n galed iawn i gyflwyno gwersi’n seiliedig ar hyn hefyd. Felly, gadewch i ni ymddiried yn ein gweithwyr proffesiynol, gadewch i ni ymddiried yn ein system arholiadau, a gadewch i ni ymddiried yn ein pobl ifanc hefyd.

16:40

Ceir rhai stereoteipiau cysurus nad ydynt yn fygythiol pan fydd pobl y dyddiau hyn, yn y DU yn gyffredinol, yn teimlo bod angen cydnabod bodolaeth Cymru. Nid yw'n digwydd yn aml—fel arfer caiff Cymru ei hanwybyddu. Cafodd hyn ei nodi. Mae pobl yn dweud mai mythau a chwedlau yw ei hanes unigryw, hynafol hi. Nid oes unrhyw wirionedd o gwbl yn perthyn iddo, oes yna? Yr wythnos hon, rhoddwyd llawer iawn o sylw i’r ffaith bod Tom Watson AS yn cyhoeddi cynnig i newid polisi Llafur i ymgyrchu dros ail refferendwm a phleidlais dros aros. Dywedodd Mark Drakeford hynny eisoes bythefnos yn ôl. Ond digwyddodd hynny yng Nghymru; nid yw'n cyfrif. Nid yw hyd yn oed yn cael ei nodi.

Beth bynnag, y stereoteipiau cysurus hynny sydd gan bobl wrth iddynt geisio siarad am eu ffrindiau yng Nghymru: rydym i gyd yn canu mewn corau; rydym i gyd yn chwarae rygbi, pêl-droed bellach; rydym i gyd yn bwyta caws Caerffili, cawl, cennin. Stereoteipiau nad ydynt yn fygythiol, maent hyd yn oed yn deimladwy yn eu lle. Ond peidiwch, da chi, â chamgymryd rhwng hynny a mynegiant o ryddid cenedlaethol gwleidyddol.

Bu bron i mi dagu ar fy mhryd o fara lawr, cennin a theisennau cri yr wythnos hon pan ddarllenais yn y South Wales Evening Post am yr hen dafodiaith yn Abertawe—a'r hyn a olygai oedd Cymraeg, yr iaith Gymraeg. Nid hen dafodiaith, ond Cymraeg byw, ac un o ieithoedd byw hynaf Ewrop, a fu’n cael ei siarad ar lannau'r Tawe ers 2,000 o flynyddoedd, ac sy’n dal i gael ei siarad gan 31,000 o bobl yn Abertawe heddiw.

Mae dros 1,000 o eiriau Lladin yn y Gymraeg, achos roedd yr ieithoedd yma yn cydfyw efo'i gilydd pan oedd y Rhufeiniad mewn grym bron i 2,000 o flynyddoedd yn ôl. Mae Cymraeg a ysgrifennwyd 1,500 mlynedd yn ôl i’w gweld yn Aberystwyth heddiw, Cymraeg a ysgrifennwyd yng Nghaeredin, a hen Gymraeg yn cael ei siarad dros ynys Prydain o Glasgow—fel y dywedodd David Melding, mae 'Glasgow' yn hen air Cymraeg—i lawr weddill ynys Prydain.

Ond fel sawl gwlad arall, wrth gwrs, mae gyda ni hanes o orthrwm hynod waedlyd drwy law'r Sacsoniaid ac eraill a gyrhaeddodd ynys Prydain o’r chweched ganrif ymlaen. A bu i ni frwydro am ein hannibyniaeth lawr y canrifoedd. Hywel Dda, Gwenllian, Llywelyn, Owain Glyndŵr—dyna ein hanes. Nid myth neu legend. A'n hanes gwerinol fel cadarnle anghydffurfiaeth a Christnogaeth, a phobl yn stopio yfed alcohol a chwarae rygbi adeg diwygiad 1904-05 ac am flynyddoedd wedyn. Dyna ein hanes. Nid myth na legend.

A therfysgoedd cyfrwng Cymraeg Merthyr Tudful, terfysgoedd y Siartwyr a therfysgoedd Rebeca—terfysgoedd yn hanes cydnabyddedig Prydain; gwrthryfeloedd yng nghof y werin, yng nghof gweithwyr. Terfysg Merthyr a Dic Penderyn yn dweud, 'Duw, dyma gamwedd' wrth iddo gael ei arwain at y sgaffald yn ddyn diniwed. Ac arweiniodd y gwrthryfeloedd hyn, fel y dywedodd Alun Davies, gwrthryfeloedd a gafodd eu cydlynu yn Gymraeg, at frad y llyfrau gleision wedi hynny a’r 'Welsh not', i guro'r iaith Gymraeg allan ohonom yn blant.

Roeddwn yn Dubrovnik rai blynyddoedd yn ôl, a dywedodd cychwr Croataidd yn yr harbwr, 'Ie, y Cymry, trigolion brodorol gwreiddiol ynysoedd Prydain. Rydym yn dysgu hynny yn ysgolion Croatia.' Byddai'n dda pe bai'n cael ei addysgu yn ysgolion Cymru.

A 'Cofiwch Dryweryn', yr achosion diweddar—. David

Rwy'n gyndyn i dynnu sylw at hyn, ond rwy'n credu ei bod yn ddadleuol iawn mai ni oedd pobl gynhenid ynysoedd Prydain. Roedd pobl wedi ymsefydlu ar ynysoedd Prydain yn union wedi'r oes iâ ddiwethaf. Er mor wych yw ein hetifeddiaeth Geltaidd, roedd pobl yma cyn hynny.