Cynulliad Cenedlaethol Cymru

Yn ôl i Chwilio

Y Cyfarfod Llawn

Plenary

14/12/2016

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

Galw’r Cynulliad Cenedlaethol i drefn.

I call the National Assembly to order.

1. 1. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig
1. 1. Questions to the Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem gyntaf ar ein agenda ni y prynhawn yma yw’r cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Amgylchedd a Materion Gwledig, a’r cwestiwn cyntaf, Dawn Bowden.

The first item this afternoon is questions to the Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs, and the first question, Dawn Bowden.

Prosiectau Cynhyrchu Ynni Lleol

Local Energy Generation Projects

1. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gefnogi prosiectau cynhyrchu ynni lleol? OAQ(5)0082(ERA)

1. What is the Welsh Government doing to support local energy generation projects? OAQ(5)0082(ERA)

Thank you. The Welsh Government has an established history of support in this area, which is currently continuing under the local energy service. As a result of our support, nine local energy schemes have been constructed. This includes Friends of Taff Bargoed in the Merthyr valley and four more currently being constructed.

Diolch. Mae gan Lywodraeth Cymru hanes sefydledig o gefnogaeth yn y maes hwn, sy’n parhau ar hyn o bryd o dan y gwasanaeth ynni lleol. O ganlyniad i’n cymorth, mae naw o gynlluniau ynni lleol wedi cael eu sefydlu. Mae’n cynnwys Cyfeillion Taf Bargoed yn nyffryn Merthyr a phedwar arall sy’n cael eu sefydlu ar hyn o bryd.

Excellent. Thank you very much, Cabinet Secretary for your response. And I’m aware that you did, in fact, visit Taff Bargoed at the end of October—the hydropower scheme there. And that Taff Bargoed is the latest phase of a project that’s transformed that site of three disused coalmines in the heart of a Valleys community and which has seen the launch of the income-generating hydro scheme. I’m sure you’ll agree with me, Cabinet Secretary, that the park is a fine example of the kind of transformation of an industrial site into a leisure and recreation centre, which has become both a haven for wildlife and a centre for community activities, and the latest initiative is a natural and positive progression. But, as part of the Welsh Government’s strategy on delivering clean energy, notwithstanding what you’ve just said about the four schemes that are in the pipeline, can I ask you how we can encourage even more communities to generate their own energy and learn from the excellent example of projects such as Taff Bargoed?

Ardderchog. Diolch yn fawr iawn, Ysgrifennydd y Cabinet am eich ymateb. Ac rwy’n ymwybodol eich bod wedi ymweld, mewn gwirionedd, â Thaf Bargoed ar ddiwedd yr Hydref—y cynllun ynni dŵr yno. Ac mai Taf Bargoed yw’r cam diweddaraf o brosiect sydd wedi trawsnewid y safle hwnnw o dri phwll glo segur yng nghanol cymuned y Cymoedd ac sydd wedi gweld lansiad y cynllun dŵr sy’n cynhyrchu incwm. Rwy’n siŵr y byddwch yn cytuno â mi, Ysgrifennydd y Cabinet, fod y parc yn enghraifft wych o drawsnewid safle diwydiannol yn ganolfan hamdden ac adloniant, sydd wedi dod yn hafan ar gyfer bywyd gwyllt ac yn ganolfan ar gyfer gweithgareddau cymunedol, ac mae’r fenter ddiweddaraf yn ddilyniant naturiol a chadarnhaol. Ond fel rhan o strategaeth Llywodraeth Cymru ar ddarparu ynni glân, er gwaethaf yr hyn rydych newydd ei ddweud am y pedwar cynllun sydd yn yr arfaeth, a gaf fi ofyn i chi sut y gallwn annog hyd yn oed mwy o gymunedau i gynhyrchu eu hynni eu hunain a dysgu o esiampl ragorol prosiectau fel Taf Bargoed?

Thank you. The Taff Bargoed scheme is a really excellent example of local people coming together, making the most of opportunities that exist within their community, and our vision is to see far more communities and businesses using locally generated renewable energy, and earning an income in the process—I think that’s another thing to think about. I mentioned in my initial answer that we do support communities through the process of a local energy service. That provides development officer support, it provides funding, and it also provides access to specialist advice groups. So, one of the key benefits of community groups working with the local energy service is the access to capital funding the service offers. And we know from experience that groups can often struggle to raise funds for such schemes, so I think it’s really important that we continue to make sure that that funding is available here in Wales.

Diolch. Mae cynllun Taf Bargoed yn enghraifft wych o bobl leol yn dod at ei gilydd, gan wneud y gorau o’r cyfleoedd sy’n bodoli yn eu cymuned, a’n gweledigaeth yw gweld llawer mwy o gymunedau a busnesau yn defnyddio ynni adnewyddadwy a gynhyrchir yn lleol, ac ennill incwm yn y broses—rwy’n credu bod hwnnw’n beth arall i feddwl amdano. Soniais yn fy ateb cychwynnol ein bod yn cefnogi cymunedau drwy broses gwasanaeth ynni lleol. Mae hynny’n darparu cefnogaeth swyddog datblygu, mae’n darparu cyllid, ac mae hefyd yn darparu mynediad at grwpiau cyngor arbenigol. Felly, un o brif fanteision grwpiau cymunedol yn gweithio gyda’r gwasanaeth ynni lleol yw’r mynediad at gyllid cyfalaf y mae’r gwasanaeth yn ei gynnig. A gwyddom o brofiad y gall grwpiau ei chael yn anodd yn aml i godi arian ar gyfer cynlluniau o’r fath, felly rwy’n credu ei bod yn bwysig iawn ein bod yn parhau i wneud yn siŵr fod y cyllid hwnnw ar gael yma yng Nghymru.

Will the Cabinet Secretary confirm the status and weight to be given to policies in local development plans when her officials determine the acceptability of any local generation scheme, which, by virtue of its expected output, is now classed as a development of national significance?

A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet gadarnhau’r statws a’r pwyslais a roddir ar bolisïau mewn cynlluniau datblygu lleol pan fydd ei swyddogion yn penderfynu pa mor dderbyniol yw unrhyw gynllun cynhyrchu ynni lleol, sydd, yn rhinwedd ei allbwn disgwyliedig, bellach yn cael ei gategoreiddio bellach fel datblygiad o arwyddocâd cenedlaethol?

I’ll have to write to the Member with a note on that.

Bydd yn rhaid i mi ysgrifennu at yr Aelod gyda nodyn ar hynny.

The Climate Change, Environment and Rural Affairs Committee recently visited a community hydroelectric project in north Wales, and I followed up with Ofgem on the issue raised, that the costs of connection to the grid, where there isn’t sufficient capacity in the area already, have to generally be borne by the developer, whereas the approach taken in Scotland for large-scale renewables there was for the upgrade of the grid to be paid for by electricity users across the UK. Does the Cabinet Secretary believe the approach currently is fair to Wales or not?

Yn ddiweddar, ymwelodd y Pwyllgor Newid Hinsawdd, Amgylchedd a Materion Gwledig â phrosiect trydan dŵr cymunedol yng ngogledd Cymru, a chefais sgwrs bellach gydag Ofgem am y mater a godwyd, sef bod yn rhaid i gostau cysylltu â’r grid, lle nad oes digon o gapasiti yn yr ardal eisoes, gael eu talu gan y datblygwr yn gyffredinol, ond y dull a fabwysiadwyd yn yr Alban ar gyfer ynni adnewyddadwy ar raddfa fawr oedd mai defnyddwyr trydan ledled y DU oedd i dalu am uwchraddio’r grid. A yw Ysgrifennydd y Cabinet yn credu bod y dull yn deg i Gymru ar hyn o bryd ai peidio?

This is something I’m having to look at. We need to make sure that there is enough capacity on the national grid. The First Minister met recently with the National Grid to discuss this, and it’s something, as I say, that we will be looking at going forward.

Mae hwn yn fater y mae’n rhaid i mi edrych arno. Mae angen i ni wneud yn siŵr fod digon o gapasiti ar y grid cenedlaethol. Cyfarfu’r Prif Weinidog gyda’r Grid Cenedlaethol yn ddiweddar i drafod hyn, ac mae’n rhywbeth y byddwn yn edrych arno yn y dyfodol, fel y dywedaf.

Gwella Amddiffynfeydd rhag Llifogydd

Improving Flood Protection

2. Sut y mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gydag awdurdodau lleol i wella amddiffynfeydd rhag llifogydd? OAQ(5)0080(ERA)

2. How is the Welsh Government working with local authorities to improve flood protection? OAQ(5)0080(ERA)

We work with local authorities identifying communities at risk and building resilience through better forecasting, awareness raising and funding priority schemes. Twenty-three million pounds of this year’s £54 million programme is allocated directly to local authorities. We also collaborate on the coastal risk management programme, increasing our resilience to climate change.

Rydym yn gweithio gydag awdurdodau lleol i nodi cymunedau sydd mewn perygl ac adeiladu cydnerthedd drwy ddarogan llifogydd yn well, codi ymwybyddiaeth ac ariannu cynlluniau â blaenoriaeth. Mae £23 miliwn o’r rhaglen £54 miliwn ar gyfer eleni yn cael ei ddyrannu’n uniongyrchol i awdurdodau lleol. Rydym hefyd yn cydweithio ar y rhaglen rheoli risg arfordirol, gan gynyddu ein gallu i wrthsefyll newid yn yr hinsawdd.

Thank you. The Welsh Government has continued to invest in flood and coastal risk management, spending over £50 million in this financial year on reducing risks and maintaining existing assets. This continued investment is welcome and is vital to ensuring that family homes and businesses are protected from flooding. Over a decade ago, the town of Mold in my constituency was devastated by flooding when the river Alyn burst its banks, and the area remains a flood risk today. A Mold flood alleviation scheme has been under construction for many years, but, to date, no agreement has been reached. Minister, can you assure my constituents that plans are still on track to implement the scheme, and that work between Flintshire County Council and the Welsh Government will continue on this matter?

Diolch. Mae Llywodraeth Cymru wedi parhau i fuddsoddi mewn rhaglenni rheoli perygl llifogydd ac arfordiroedd, gan wario dros £50 miliwn yn y flwyddyn ariannol hon ar leihau peryglon a chynnal asedau cyfredol. Mae’r buddsoddiad parhaus hwn i’w groesawu ac mae’n hanfodol er mwyn sicrhau bod cartrefi teuluol a busnesau’n cael eu hamddiffyn rhag llifogydd. Dros ddegawd yn ôl, cafodd tref yr Wyddgrug yn fy etholaeth ei difrodi gan lifogydd ar ôl i afon Alyn orlifo, ac mae’r ardal yn parhau i wynebu perygl llifogydd heddiw. Mae cynllun lliniaru llifogydd ar gyfer yr Wyddgrug wedi bod ar y gweill ers blynyddoedd lawer, ond hyd yn hyn, ni chafwyd cytundeb. Weinidog, a allwch sicrhau fy etholwyr fod cynlluniau yn parhau i fod ar y trywydd cywir i weithredu’r cynllun, ac y bydd y gwaith hwnnw rhwng Cyngor Sir y Fflint a Llywodraeth Cymru yn parhau ar y mater hwn?

Thank you. I know my officials are still in discussions with Flintshire County Council, and I know that the local authority itself is reassessing and reviewing the cost. Because I think, over 10 years, obviously, the costs from the original prediction have increased significantly. So, I understand the local authority are working with a local consultant to review the modelling work and asset information.

Diolch. Gwn fod fy swyddogion yn parhau i fod mewn trafodaethau gyda Chyngor Sir y Fflint, ac rwy’n gwybod bod yr awdurdod lleol ei hun yn ailasesu ac yn adolygu’r gost. Oherwydd rwy’n credu, dros 10 mlynedd, yn amlwg, mae’r costau wedi cynyddu’n sylweddol ers y rhagfynegiad gwreiddiol. Felly, rwy’n deall fod yr awdurdod lleol yn gweithio gydag ymgynghorydd lleol i adolygu’r gwaith modelu a’r wybodaeth am yr asedau.

Y realiti, wrth gwrs, yw bod y gyllideb ar gyfer gwarchod rhag llifogydd wedi ei thorri. Nawr, o gofio bod yna arian cyfalaf ychwanegol yn mynd i ddod i Gymru yn sgîl datganiad yr hydref, a wnewch chi wneud yr achos cryfaf posibl ar gyfer sicrhau bod y ffynhonnell honno yn cael ei hadfer?

The reality is, of course, that the budget for flood prevention has been cut. Now, given that there is additional capital funding to come to Wales in light of the autumn statement, will you make the strongest case possible for ensuring that that source is restored?

I have made the strongest case possible to the Cabinet Secretary for Finance and Local Government, and you will find out next week if it’s been successful or not.

Rwyf wedi gwneud yr achos cryfaf posibl i Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol, a chewch wybod yr wythnos nesaf a fu’n llwyddiannus ai peidio.

Cabinet Secretary, given that, as Llyr Gruffydd said, resources are tight, and flood prevention protection schemes are, in terms of capital, very expensive, and revenue as well, do you think now would be a good time, with the agenda moving on to greater local authority collaboration, and pan-local authority developments, such as the south Wales metro, and city regions, to look at regionalising flood protection, rather than just leaving it with individual local authorities, to get them to work together more closely and to develop more cost-effective and sustainable schemes?

Ysgrifennydd y Cabinet, o ystyried bod adnoddau’n brin, fel y dywedodd Llyr Gruffydd, a bod cynlluniau amddiffyn rhag llifogydd, o ran cyfalaf, yn ddrud iawn, a refeniw yn ogystal, a ydych yn credu y buasai’n amser da yn awr, gyda’r agenda yn symud at fwy o gydweithrediad rhwng awdurdodau lleol, a datblygiadau ar draws awdurdodau lleol, megis metro de Cymru, a dinas-ranbarthau, i edrych ar ranbartholi gwaith amddiffyn rhag llifogydd, yn hytrach na’i adael gydag awdurdodau lleol unigol, er mwyn eu cael i gydweithio’n agosach ac i ddatblygu cynlluniau mwy costeffeithiol a chynaliadwy?

I suppose it’s important that local authorities work together if a flood scheme crosses borders of local authorities. I’m not sure that regionalisation would be particularly beneficial. However, we’re always encouraging local authorities to work much more collaboratively together, so, as I say, if they felt that it would be worthwhile, I’ve no objection to that at all.

Mae’n debyg ei bod yn bwysig i awdurdodau lleol weithio gyda’i gilydd os yw cynllun llifogydd yn croesi ffiniau awdurdodau lleol. Nid wyf yn siŵr y buasai rhanbartholi yn arbennig o fuddiol. Fodd bynnag, rydym bob amser yn annog awdurdodau lleol i gydweithio’n agosach â’i gilydd, felly, fel y dywedaf, os ydynt yn teimlo y buasai’n fuddiol, nid oes gennyf wrthwynebiad i hynny o gwbl.

Will the Minister make a statement on actions the Welsh Government is taking to support the Traveller community, please?

A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am y camau gweithredu y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gefnogi cymuned y Teithwyr, os gwelwch yn dda?

That’s the incorrect question. Huw Irranca-Davies.

Nid dyna’r cwestiwn cywir. Huw Irranca-Davies.

As the Cabinet Secretary will know, many of my constituents, not least those in Maesteg, were recently affected by the flash flooding. As we approach Christmas, many of them are out of their homes, with relatives, with family, their belongings have been taken away in skips, and their houses are drying out. Some of them could be out for some time.

Can I ask the Cabinet Secretary for advice for one such constituent, caught in a dire predicament? Their home flooded thanks to the flash flooding running down the hillside and through theirs and other properties—nothing to do with river flooding, nothing to do with coastal inundation. Yet, their insurer has called their claim invalid, after their sodden belongings were taken away to the skip, because they failed to identify, when signing the policy, that their house was within 200m of a river. This was an oversight, and I wonder how many people are now caught out by this 200m rule, which now seems common to many policies. There aren’t, frankly, many places in my constituency, which are river valleys, that are not within 200m of some river or other. So, what advice could she give to my constituent, and would she raise this matter in future discussions with the British Insurance Brokers’ Association and with the Association of British Insurers? A catch-all clause of living within 200m of a river is a heck of a cop-out for the British insurance industry.

Fel y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn gwybod, cafodd llawer o fy etholwyr, yn enwedig y rhai ym Maesteg, eu heffeithio gan y llifogydd sydyn yn ddiweddar. Wrth i ni nesáu at y Nadolig, mae llawer ohonynt wedi gorfod gadael eu cartrefi, yn aros gyda pherthnasau, gyda theulu, eu heiddo wedi’i gludo ymaith mewn sgipiau, ac mae eu tai yn sychu. Gallai rhai ohonynt fod allan o’u cartrefi am beth amser.

A gaf fi ofyn i Ysgrifennydd y Cabinet am gyngor i un etholwr o’r fath, sydd wedi’i ddal mewn trafferthion enbyd? Mae eu cartref dan ddŵr oherwydd bod llifogydd sydyn wedi llifo i lawr y bryn a thrwy eu tŷ hwy ac adeiladau eraill—dim i’w wneud â llifogydd afonydd, dim i’w wneud â gorlifo arfordirol. Eto i gyd, mae eu hyswiriwr wedi dweud bod eu hawliad yn annilys, ar ôl i’w heiddo gwlyb domen gael ei gario i’r sgip, oherwydd eu bod wedi methu nodi, wrth arwyddo’r polisi, bod eu tŷ o fewn 200m i afon. Amryfusedd oedd hyn, a thybed faint o bobl sydd yn awr yn cael eu dal gan y rheol 200m hon, sy’n ymddangos yn gyffredin bellach mewn nifer o bolisïau. A dweud y gwir, nid oes llawer o leoedd yn fy etholaeth i, sy’n ddyffrynnoedd afonydd, nad ydynt o fewn 200m i ryw afon neu’i gilydd. Felly, pa gyngor y gallai hi ei roi i fy etholwr, ac a fuasai hi’n codi’r mater hwn mewn trafodaethau yn y dyfodol â Chymdeithas Broceriaid Yswiriant Prydain ac â Chymdeithas Yswirwyr Prydain? Mae cymal cyffredinol ynglŷn â byw o fewn 200m i afon yn andros o ddihangfa i ddiwydiant yswiriant Prydain.

Yes, it’s very concerning to hear of your constituents’ experience with that. And it’s very good that you’ve raised it here in the Chamber. I’d be very happy to write straight away to the British insurance brokers, raising that issue, and, obviously, I will share that information with you when I receive it.

Ydy, mae clywed am brofiad eich etholwyr gyda hynny yn peri pryder mawr. Ac mae’n dda iawn eich bod wedi codi’r mater yma yn y Siambr. Buaswn yn hapus iawn i ysgrifennu at froceriaid yswiriant Prydain ar unwaith i sôn am y mater, ac yn amlwg, byddaf yn rhannu’r wybodaeth honno gyda chi pan ddaw i law.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau i’r Ysgrifennydd Cabinet. Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Paul Davies.

Questions now from party spokespeople to the Cabinet Secretary. The Welsh Conservatives’ spokesperson, Paul Davies.

Diolch, Lywydd. Cabinet Secretary, this lunchtime, I co-sponsored a National Farmers Union briefing session, with Angela Burns, on the Welsh Government’s proposals for nitrate vulnerable zones. There are some very, very serious concerns regarding the consultation proposals, which could impose huge burdens on farmers and, as a result, force many out of business. Given the First Minister’s comments that it’s up to the Welsh Government now to decide which laws should be retained and which shouldn’t be retained following the UK’s decision to leave the European Union, could you explain why the Welsh Government has proceeded with this consultation to introduce nitrate vulnerable zones, which is as a result of a European directive?

Diolch, Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, amser cinio heddiw, roeddwn yn cyd-noddi sesiwn briffio Undeb Cenedlaethol yr Amaethwyr, gydag Angela Burns, ar gynigion Llywodraeth Cymru ar gyfer parthau perygl nitradau. Ceir rhai pryderon difrifol iawn mewn perthynas â’r cynigion ymgynghori, a allai osod baich enfawr ar ffermwyr a’u gorfodi allan o fusnes o ganlyniad. O ystyried bod y Prif Weinidog wedi dweud mai cyfrifoldeb Llywodraeth Cymru yn awr yw penderfynu pa gyfreithiau y dylid eu cadw ac na ddylid eu cadw yn dilyn penderfyniad y DU i adael yr Undeb Ewropeaidd, a allech chi egluro pam fod Llywodraeth Cymru wedi bwrw ymlaen â’r ymgynghoriad hwn i gyflwyno parthau perygl nitradau, sy’n deillio o gyfarwyddeb Ewropeaidd?

Because we’re still in the European Union.

Oherwydd ein bod yn dal i fod yn yr Undeb Ewropeaidd.

Well, I need to say to the Cabinet Secretary that she has an opportunity here to look at these proposals once again given that we are now leaving the European Union. I appreciate that we need to maintain the quality of our natural environment and, for that reason, it is worrying, incidentally, that a regulatory impact assessment hasn’t been provided alongside the consultation document, because surely a regulatory impact assessment is crucial to demonstrate how these proposals will result in an improvement to our water quality and to our natural environment. Can you, therefore, explain to us why a regulatory impact assessment has not been issued alongside the Welsh Government’s proposals?

Wel, mae angen i mi ddweud wrth Ysgrifennydd y Cabinet fod ganddi gyfle yma i edrych ar y cynigion hyn unwaith eto o ystyried ein bod yn awr yn gadael yr Undeb Ewropeaidd. Rwy’n sylweddoli bod angen i ni gynnal ansawdd ein hamgylchedd naturiol ac am y rheswm hwnnw, mae’n peri pryder, gyda llaw, nad oes asesiad effaith rheoleiddiol wedi’i gynnal ochr yn ochr â’r ddogfen ymgynghori, oherwydd mae asesiad effaith rheoleiddiol yn sicr yn hanfodol i ddangos sut y bydd y cynigion hyn yn arwain at wella ansawdd ein dŵr a’n hamgylchedd naturiol. A allwch chi, felly, egluro wrthym pam nad oes asesiad effaith rheoleiddiol wedi cael ei gyhoeddi ochr yn ochr â chynigion Llywodraeth Cymru?

I go back to your first question: implementation of the nitrates directive is a European obligation, and whilst we still are part of the EEC, and we’re going to be still part of the EEC for at least the next two and a half years, we are committed to comply with these obligations. I have to say that minimum standards were introduced for the storage of slurry over 25 years ago—25 years ago—and the assessments we’ve done show that around 65 per cent of farms do not meet these standards. My message has been to farmers, when they’ve raised this with me, is that for those already meeting existing storage standards, the cost of compliance with NVZ requirements would be minimal. To me, that’s rewarding good practice, and I think that’s really important. As I say, we’re out to consultation and there will be an RIA published in due course.

Rwy’n mynd yn ôl at eich cwestiwn cyntaf: mae gweithredu’r gyfarwyddeb nitradau yn rhwymedigaeth Ewropeaidd, a thra byddwn yn dal i fod yn rhan o’r Gymuned Economaidd Ewropeaidd, ac rydym yn mynd i fod yn rhan o’r Gymuned Economaidd Ewropeaidd am y ddwy flynedd a hanner nesaf o leiaf, rydym yn ymrwymedig i gydymffurfio â’r rhwymedigaethau hyn. Mae’n rhaid i mi ddweud bod safonau gofynnol ar gyfer storio slyri wedi cael eu cyflwyno dros 25 mlynedd yn ôl—25 mlynedd yn ôl—ac mae’r asesiadau rydym wedi eu gwneud yn dangos nad yw tua 65 y cant o ffermydd yn bodloni’r safonau hyn. Y neges rwyf wedi bod yn ei rhoi i ffermwyr, pan fyddant yn sôn wrthyf am hyn, yw y buasai cost cydymffurfio â gofynion Parthau Perygl Nitradau yn fach iawn i’r rhai hynny sydd eisoes yn bodloni safonau storio cyfredol. I mi, mae hynny’n gwobrwyo arfer da, ac rwy’n credu bod hynny’n bwysig iawn. Fel rwy’n ei ddweud, rydym yn ymgynghori a bydd asesiad effaith rheoleiddiol yn cael ei gyhoeddi maes o law.

Well, it is disappointing that an RIA hasn’t been published alongside the consultation document, and is it not the case that a regulatory impact assessment hasn’t been issued because there is simply not enough scientific evidence to support the Welsh Government’s plans? Not only is there not enough scientific evidence, but these proposals will actually cripple farmers across Wales and have a significant effect on the wider rural economy. And it seems to me that these proposals are simply a sledgehammer to actually crack a nut and, no doubt, the findings of the consultation will actually echo these concerns. So, in the circumstances, can you tell us why the Welsh Government has not adopted a voluntary approach on this matter, and, following the consultation, will you now take on board the views of farmers and, indeed, the agricultural industry and consider working with them by adopting voluntary measures instead?

Wel, mae’n siomedig nad oes asesiad effaith rheoleiddiol wedi’i gyhoeddi ochr yn ochr â’r ddogfen ymgynghori, ac onid yw’n wir nad oes asesiad effaith rheoleiddiol wedi’i gyhoeddi oherwydd nad oes digon o dystiolaeth wyddonol i gefnogi cynlluniau Llywodraeth Cymru? Nid yn unig nad oes digon o dystiolaeth wyddonol, ond bydd y cynigion hyn yn niweidio ffermwyr ledled Cymru mewn gwirionedd ac yn cael effaith sylweddol ar yr economi wledig ehangach. Ac mae’n ymddangos i mi mai gordd i dorri cneuen yw’r cynigion hyn yn y bôn a diau y bydd canfyddiadau’r ymgynghoriad yn adleisio’r pryderon hyn mewn gwirionedd. Felly, o dan yr amgylchiadau, a allwch ddweud wrthym pam nad yw Llywodraeth Cymru wedi mabwysiadu dull gwirfoddol o weithredu ar y mater hwn, ac yn dilyn yr ymgynghoriad, a fyddwch yn awr yn ystyried barn ffermwyr ac yn wir, y diwydiant amaethyddol ac yn ystyried gweithio gyda hwy drwy fabwysiadu mesurau gwirfoddol yn lle hynny? 

I don’t agree with the question that you asked me. I don’t want to pre-empt the consultation. I’m very happy to work with the industry. I mentioned in my previous answer to you how long these standards have been there, what our assessments have shown and that, for those already meeting existing storage standards, the requirement would be minimal. And I think that is really important and it’s really important that we recognise and reward good behaviour.

Nid wyf yn cytuno â’r cwestiwn rydych yn ei ofyn i mi. Nid wyf am achub y blaen ar yr ymgynghoriad. Rwy’n hapus iawn i weithio gyda’r diwydiant. Soniais yn fy ateb blaenorol i chi pa mor hir y mae’r safonau hyn wedi bodoli, yr hyn y mae ein hasesiadau wedi’i ddangos a sut y buasai’r gofyniad yn fach iawn ar gyfer y rhai sydd eisoes yn bodloni safonau storio cyfredol. Ac rwy’n credu bod hynny’n bwysig iawn ac mae’n wirioneddol bwysig ein bod yn cydnabod ac yn gwobrwyo ymddygiad da.

Llefarydd Plaid Cymru, Simon Thomas.

Plaid Cymru spokesperson, Simon Thomas.

Diolch, Lywydd. Minister, I want to talk about another European directive, but I just want to put on record that I’ve written to you asking you to adopt the voluntary approach on the NVZ directive as well. But what assessments have you made of the High Court ruling last month that DEFRA’s air quality plan under the air quality directive did not, in fact, comply?

Diolch, Lywydd. Weinidog, rwyf am siarad am gyfarwyddeb Ewropeaidd arall, ond rwyf am iddo gael ei gofnodi fy mod wedi ysgrifennu atoch yn gofyn i chi fabwysiadu’r dull gwirfoddol mewn perthynas â’r gyfarwyddeb Parthau Perygl Nitradau hefyd. Ond pa asesiadau a wnaethoch o ddyfarniad yr Uchel Lys y mis diwethaf nad oedd cynllun ansawdd aer DEFRA o dan y gyfarwyddeb ansawdd aer yn cydymffurfio mewn gwirionedd? 

Officials are looking very much at the court case that was undertaken and, obviously, came down against the UK Government. I haven’t got that information to hand at the moment, but I’m very happy to share it when I do have it.

Mae swyddogion yn sicr yn edrych ar yr achos llys a gynhaliwyd ac a ddyfarnodd, wrth gwrs, yn erbyn Llywodraeth y DU. Nid oes gennyf y wybodaeth honno ar hyn o bryd, ond rwy’n hapus iawn i’w rhannu pan fyddaf yn ei chael.

Well, thank you, Minister. I think it is a very important court case and it’s one that might be against DEFRA but it’s actually a UK reporting responsibility under the air quality directive. So, it does affect us, and it overtook or ran concurrently with your own consultation on air quality, which closed on 6 December. In that consultation on air quality you said this:

‘There is considerable uncertainty about the extent to which we will still be bound by our current EU obligations—

though your response to Paul Davies sounds like you are bound by your current EU obligations—

relating to air and noise pollution following the UK’s withdrawal from the European Union. Therefore, we are not yet in a position to state precisely what further action we propose to take forward in the second, third, fourth and fifth years of this Assembly.’

Can I put it to you, Minister, that having had an estimate from the British Lung Foundation that air pollution in Wales is linked to over 1,300 early deaths—that’s the Welsh figure; we’ve heard UK figures before; that’s the Welsh figure—can you really be so laissez-faire in your response to tackling air pollution?

Wel, diolch i chi, Weinidog. Rwy’n credu ei fod yn achos llys pwysig iawn ac er mai yn erbyn DEFRA y’i cynhaliwyd, cyfrifoldeb adrodd y DU o dan y gyfarwyddeb ansawdd aer ydyw mewn gwirionedd. Felly, mae’n effeithio arnom ni, ac roedd yn goddiweddyd neu’n cydredeg â’ch ymgynghoriad chi ar ansawdd aer, a ddaeth i ben ar 6 Rhagfyr. Yn yr ymgynghoriad ar ansawdd aer fe ddywedoch hyn:

‘Mae cryn ansicrwydd ynghylch i ba raddau y byddwn yn dal i orfod cadw at ein dyletswyddau presennol yn yr Undeb Ewropeaidd—’

er bod eich ymateb i Paul Davies yn swnio fel pe baech wedi eich rhwymo gan eich dyletswyddau UE presennol—

‘gyda golwg ar lygredd aer a sŵn ar ôl i’r Deyrnas Unedig ymadael â’r Undeb Ewropeaidd. Felly, ni allwn ddweud yn fanwl eto pa gamau pellach y bwriadwn fwrw ymlaen â nhw yn ystod ail, trydedd, pedwaredd a phumed flwyddyn y Cynulliad hwn.’

A gaf fi ddweud wrthych, Weinidog, ar ôl cael amcangyfrif gan Sefydliad Prydeinig yr Ysgyfaint bod llygredd aer yng Nghymru yn gysylltiedig â dros 1,300 o farwolaethau cynnar—dyna ffigur Cymru; rydym wedi clywed ffigurau’r DU o’r blaen; dyna ffigur Cymru—a allwch chi wir fod mor laissez-faire yn eich ymateb ar fynd i’r afael â llygredd aer?

No, I am not laissez-faire at all, and it’s because of my concerns that so soon after I came into post I launched the consultation. We do have both European and national legislative frameworks in place in Wales. It does concern me greatly. We certainly have hotspots, if hotspots is the right word, of really poor air quality, which concerns me. You mentioned the consultation that closed on 6 December. Officials have already started analysing the responses, and I’ll be able to bring forward, obviously, more information when that’s complete.

Na, nid wyf yn laissez-faire o gwbl, ac oherwydd fy mhryderon y lansiais yr ymgynghoriad mor fuan ar ôl i mi gychwyn yn y swydd. Mae gennym fframweithiau deddfwriaethol Ewropeaidd a chenedlaethol ar waith yng Nghymru. Mae’n peri pryder mawr i mi. Mae gennym yn sicr ardaloedd â phroblem, os mai ardaloedd â phroblem yw’r term cywir, lle y ceir ansawdd aer gwael iawn, sy’n peri pryder i mi. Fe sonioch am yr ymgynghoriad a ddaeth i ben ar 6 Rhagfyr. Mae swyddogion eisoes wedi dechrau dadansoddi’r ymatebion, a byddaf yn gallu cyflwyno mwy o wybodaeth pan fydd hwnnw wedi’i gwblhau, yn amlwg.

Well, I hope that more information also includes your response to the High Court judgment, and also I hope that you can take into account the fast-moving public policy in this area. Five of the cities that I think you actually joined with in a regional network following Marrakech have signed up to the proposal of banning diesel transport from the cities. Often, diesel cars are seen as a particular problem, though in fact it’s diesel lorries and transport that creates most of the pollution. Jeremy Corbyn has suggested banning all fossil fuel cars; it might not be his most—. [Interruption.] All cars, in fact; yes, possibly. It might not be his most ridiculous suggestion, actually, because Copenhagen has already suggested that in 10 years. Paris is looking at it. Cars are banned on alternate days in many cities throughout the world. But, of course, the answer is not to attack private cars; the answer is to move to an electricity infrastructure. And the answer is to use the tools that we have here already in Wales—the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015, the Active Travel (Wales) Act 2013 and the Environment (Wales) Act 2016 to achieve those policy proposals. So, in response to what other cities are doing, how can Wales step up and really achieve that transition away from personal fossil fuel-driven transportation to that of electric vehicles and much more sustainable integrated public transport?

Wel, rwy’n gobeithio y bydd y wybodaeth honno hefyd yn cynnwys eich ymateb i ddyfarniad yr Uchel Lys, ac rwy’n gobeithio hefyd y gallwch ystyried y polisi cyhoeddus sy’n newid yn gyflym yn y maes hwn. Mae pump o’r dinasoedd y credaf eich bod wedi ymuno â hwy mewn rhwydwaith rhanbarthol yn dilyn Marrakech wedi cefnogi’r cynnig i wahardd trafnidiaeth ddiesel o’r dinasoedd. Yn aml, mae ceir diesel yn cael eu gweld fel problem benodol, er mai lorïau a thrafnidiaeth ddiesel sy’n creu’r rhan fwyaf o’r llygredd mewn gwirionedd. Mae Jeremy Corbyn wedi awgrymu gwahardd pob car tanwydd ffosil; efallai nad dyna ei awgrym mwyaf—. [Torri ar draws.] Pob car, mewn gwirionedd; ie, o bosibl. Efallai nad dyna ei awgrym mwyaf chwerthinllyd, mewn gwirionedd, gan fod Copenhagen eisoes wedi awgrymu hynny mewn 10 mlynedd. Mae Paris yn edrych ar y syniad. Mae ceir yn cael eu gwahardd bob yn ail ddiwrnod mewn nifer o ddinasoedd ledled y byd. Ond wrth gwrs, nid ymosod ar geir preifat yw’r ateb; yr ateb yw newid i seilwaith trydan. A’r ateb yw defnyddio’r offer sydd gennym yma yng Nghymru eisoes—Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015, Deddf Teithio Llesol (Cymru) 2013 a Deddf Amgylchedd (Cymru) 2016 i gyflawni’r cynigion polisi hynny. Felly, mewn ymateb i’r hyn y mae dinasoedd eraill yn ei wneud, sut y gall Cymru gamu i’r adwy a chyflawni’r trawsnewidiad hwnnw o drafnidiaeth tanwydd ffosil personol i gerbydau trydan a thrafnidiaeth gyhoeddus integredig sy’n llawer mwy cynaliadwy?

You’re absolutely right. The C40—the group of cities that you’re referring to—I met with several of the mayors when I was in Marrakech at COP22, and it was really interesting to hear about their plans to end the use of diesel cars, for instance, by 2025. Other countries are looking to do it also by 2030, 2035, and we have to keep pace, otherwise we’re going to look like dinosaurs. So, it’s really important that we do that. I’m having discussions with my colleague Ken Skates, Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure, around sustainable transport. I think we need to set some targets, and I mentioned last week in the energy statement that we have to have a realistic target, but I’m very happy to look at that. I’m also very happy if any cities—. I suppose Cardiff, I think, have made some comments around Cardiff looking to do that also, so I’m very happy to have those discussions, but we really do need to ensure that we do keep at the fore of these announcements.

Rydych yn hollol gywir. Y C40—y grŵp o ddinasoedd rydych yn cyfeirio atynt—cyfarfûm â sawl un o’r meiri pan oeddwn yn Marrakech yn COP22, ac roedd yn ddiddorol iawn clywed am eu cynlluniau i roi diwedd ar y defnydd o geir diesel, er enghraifft, erbyn 2025. Mae gwledydd eraill yn ystyried gwneud hynny hefyd erbyn 2030, 2035, ac mae’n rhaid i ni ddal i fyny, fel arall byddwn yn edrych fel deinosoriaid. Felly, mae’n hynod bwysig ein bod yn gwneud hynny. Rwy’n cael trafodaethau gyda fy nghyd-Aelod Ken Skates, Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a’r Seilwaith, ynghylch trafnidiaeth gynaliadwy. Rwy’n credu bod angen i ni osod rhai targedau, ac fe grybwyllais yn y datganiad ynni yr wythnos diwethaf fod yn rhaid i ni gael targed realistig, ond rwy’n hapus iawn i edrych ar hynny. Rwyf hefyd yn hapus iawn os oes unrhyw ddinasoedd—. Mae’n debyg fod Caerdydd, rwy’n credu, wedi gwneud rhai sylwadau fod Caerdydd yn ystyried gwneud hynny hefyd, felly rwy’n hapus iawn i gael y trafodaethau hynny, ond mae gwir angen i ni sicrhau ein bod yn aros ar flaen y gad mewn perthynas â’r cyhoeddiadau hyn mewn gwirionedd.

Diolch, Lywydd. I think farmers and, indeed, small businesses in general will be very disappointed by the intransigent response that the environment secretary gave to Paul Davies’s question earlier on. The National Farmers Union has done a survey of farmers and the impact that the introduction of nitrate vulnerable zones would have upon them and their industry, and they found that 73 per cent of slurry-producing farmers in Wales currently don’t have storage facilities sufficient to meet the requirements of the NVZ proposals, and that the average cost of complying with them would be nearly £80,000. In a world where farm incomes are not only low but plummeting—farm incomes have dropped 25 per cent in the last year—an insensitive approach to this problem is simply going to mean that large numbers of farmers, particularly in the dairy industry, are going to go out of business. I certainly don’t think that that is a price worth paying for the short-term gains that the environment secretary is consulting about.

Diolch, Lywydd. Rwy’n credu y bydd ffermwyr ac, yn wir, busnesau bach yn gyffredinol yn siomedig iawn gyda’r ymateb cyndyn a roddodd ysgrifennydd yr amgylchedd i gwestiwn Paul Davies yn gynharach. Mae Undeb Cenedlaethol yr Amaethwyr wedi cynnal arolwg o ffermwyr a’r effaith y buasai cyflwyno parthau perygl nitradau yn ei gael arnynt a’u diwydiant, ac maent wedi canfod nad oes gan 73 y cant o’r ffermwyr sy’n cynhyrchu slyri yng Nghymru ddigon o gyfleusterau storio i fodloni gofynion y cynigion Parthau Perygl Nitradau, ac y byddai’r gost gyfartalog o gydymffurfio â hwy bron yn £80,000. Mewn byd lle y mae incwm ffermydd yn isel ac yn plymio—mae incwm ffermydd wedi gostwng 25 y cant yn y flwyddyn ddiwethaf—bydd dull ansensitif o fynd i’r afael â’r broblem hon yn syml yn golygu y bydd busnesau nifer fawr o ffermwyr, yn enwedig yn y diwydiant llaeth, yn mynd i’r wal. Yn sicr, nid wyf yn credu fod hwnnw’n bris gwerth ei dalu am yr enillion tymor byr y mae ysgrifennydd yr amgylchedd yn ymgynghori yn eu cylch.

Well, I don’t think that one word you could apply to me is ‘insensitive’, and I’m certainly not insensitive to this. My officials did meet with representatives of the NFU early in October, and they had a very constructive meeting. I’ve also met with the NFU on several occasions, the last being a week last Thursday, I think. Obviously, they are concerned and they raised those concerns with me. Without consultation—I’m not going to pre-empt that consultation, and I go back to my answer to Paul Davies around those who are already meeting those existing storage standards, for whom the cost of compliance would be minimal.

Wel, rwy’n credu bod ‘ansensitif’ yn un gair na allwch ei briodoli i mi, ac yn sicr nid wyf yn ansensitif i hyn. Cyfarfu fy swyddogion â chynrychiolwyr Undeb Cenedlaethol yr Amaethwyr yn gynnar ym mis Hydref, a chawsant gyfarfod adeiladol iawn. Rwyf hefyd wedi cyfarfod ag Undeb Cenedlaethol yr Amaethwyr ar sawl achlysur, ac roedd y cyfarfod diwethaf wythnos i ddydd Iau diwethaf, rwy’n credu. Yn amlwg, maent yn pryderu ac maent wedi dod â’r pryderon hynny i fy sylw. Heb ymgynghoriad—nid wyf am achub y blaen ar yr ymgynghoriad hwnnw, ac rwy’n mynd yn ôl at fy ateb i Paul Davies pan ddywedais y buasai’r gost gydymffurfio’n fach iawn i’r rhai sydd eisoes yn bodloni’r safonau storio presennol.

Well, the facts, of course, belie that, and the NFU I think are pretty reliable consultees on this particular issues. But there are other solutions to the problem of nitrate pollution, and they’ve been applied in England. ADAS has produced a booklet that is entitled, ‘101 ways to reduce nitrates’. In fact, in Wales, nitrate fertiliser consumption has gone down by 43 per cent between 1990 and 2013, so it’s not as though nothing is happening out in the real world. And, in fact, in the Cleddau area in Pembrokeshire, where there was a creamery that had to reduce its nitrate waste by 8 tonnes, local farmers formed together as a co-operative—25 of them—and they each reduced their own nitrate waste by a tonne. So, they actually reduced the amount of nitrate waste in that area by 25 tonnes altogether. Now, that’s without the kind of sledgehammer approach of the regime that the environment Secretary is currently consulting on. So, I wonder if I can get to—without pre-empting, obviously, the outcome of the consultation—an open-minded commitment for her to look at things in the round and to consider, nonetheless, the possibility of a voluntary regime if the

Wel, mae’r ffeithiau, wrth gwrs, yn gwrth-ddweud hynny, ac rwy’n credu bod Undeb Cenedlaethol yr Amaethwyr yn ymgynghoreion eithaf dibynadwy ar y materion penodol hyn. Ond mae yna atebion eraill i broblem llygredd nitrad, ac maent wedi cael eu gweithredu yn Lloegr. Mae’r Gwasanaeth Datblygu a Chynghori Amaethyddol wedi cynhyrchu llyfryn sy’n dwyn y teitl, ‘101 ways to reduce nitrates’. Yn wir, yng Nghymru, mae’r defnydd o wrtaith nitrad wedi gostwng 43 y cant rhwng 1990 a 2013, felly nid yw fel pe na bai dim byd yn digwydd yn y byd go iawn. Ac mewn gwirionedd, yn ardal Cleddau yn Sir Benfro, roedd yn rhaid i un hufenfa dorri 8 tunnell fetrig oddi ar ei gwastraff nitrad, a daeth ffermwyr lleol at ei gilydd i ffurfio cwmni cydweithredol—25 ohonynt—a llwyddodd pob un ohonynt i dorri tunnell yr un oddi ar eu gwastraff nitrad eu hunain. Felly, llwyddasant mewn gwirionedd i dorri cyfanswm o 25 tunnell oddi ar y gwastraff nitrad yn yr ardal honno. Nawr, mae hynny wedi digwydd heb ddull llawdrwm y gyfundrefn y mae Ysgrifennydd yr amgylchedd yn ymgynghori arni ar hyn o bryd. Felly, rwy’n meddwl tybed os gallaf gael—heb achub y blaen ar ganlyniad yr ymgynghoriad, yn amlwg—ymrwymiad meddwl agored ganddi i edrych ar bethau yn eu cyfanrwydd ac i ystyried, er hynny, y posibilrwydd o gyfundrefn wirfoddol os nad yw canlyniad yr ymgynghoriad yn bendant.

I’m always open-minded when I go into a consultation, but I go back to what I said, that 65 per cent of our farms do not meet those standards—standards that have been there for 25 years. But, of course, the flip is that 35 per cent do reach those standards. So, maybe we should make sure that the best practice is shared from that 35 per cent of farms to that 65 per cent, but I’m absolutely open-minded.

Rwyf bob amser â meddwl agored pan fyddaf yn ymgynghori, ond rwy’n mynd yn ôl at yr hyn a ddywedais, nad yw 65 y cant o’n ffermydd yn bodloni’r safonau—safonau sydd wedi bod ar waith ers 25 mlynedd. Ond wrth gwrs, ochr arall y geiniog yw bod 35 y cant yn cyrraedd y safonau hynny. Felly, efallai y dylem wneud yn siŵr fod arfer gorau o’r 35 y cant o ffermydd yn cael ei rannu â’r 65 y cant arall, ond mae gennyf feddwl agored yn sicr.

Good. Well, I’m delighted to hear that. We’re making progress, but, you know—

Da iawn. Wel, rwyf wrth fy modd yn clywed hynny. Rydym yn gwneud cynnydd, ond wyddoch chi—

Well, we are making progress. I mean that as a compliment. Well, I have to say that in her answers to me previously, Llywydd, all I’ve had are some monosyllabic replies on the issue of regulatory impact assessments, for example, which is part of the Government’s own code of conduct. They promised to have regulatory impact assessments as part of consultations such as this, and it isn’t there, and I think for the reason that Paul Davies alluded to.

Given that we are going to leave the EU within the next two or three years, by the time this consultation is concluded and by the time regulations are in a position to be imposed, there may be only a matter of months left anyway. Surely, in circumstances such as this, where we so have the opportunity to tailor-make regulations that suit Wales as a separate entity, as opposed to a regime that covers an entire continent, it must make sense to have a moratorium upon measures of this kind, which can have a devastating impact on business for marginal improvements in environment quality, given that there are other ways of solving the problem.

Wel, rydym yn gwneud cynnydd. Rwy’n golygu hynny fel canmoliaeth. Wel, mae’n rhaid i mi ddweud, yn ei hatebion i mi o’r blaen, Lywydd, y cwbl rwyf wedi’i gael yw atebion unsill ar fater asesiadau effaith rheoleiddiol, er enghraifft, sy’n rhan o god ymddygiad y Llywodraeth ei hun. Maent wedi addo cael asesiadau effaith rheoleiddiol fel rhan o ymgynghoriadau fel hyn, ac nid oes un, ac rwy’n credu mai’r rheswm am hynny yw’r hyn y cyfeiriodd Paul Davies ato.

O gofio y byddwn yn gadael yr UE o fewn y ddwy neu dair blynedd nesaf, erbyn i’r ymgynghoriad hwn ddod i ben ac erbyn y bydd y rheoliadau mewn sefyllfa i gael eu gweithredu, efallai mai dim ond mater o fisoedd fydd ar ôl beth bynnag. Yn sicr, mewn amgylchiadau fel hyn, lle y mae gennym gyfle i deilwra rheoliadau sy’n gweddu i Gymru fel endid ar wahân, yn hytrach na threfn sy’n cwmpasu cyfandir cyfan, mae’n rhaid ei bod yn gwneud synnwyr i gael moratoriwm ar fesurau fel hyn, a all effeithio’n ddinistriol ar fusnes ar gyfer gwelliannau ymylol yn ansawdd yr amgylchedd, o gofio bod yna ffyrdd eraill o ddatrys y broblem.

I’m sure the Member would love to leave the EU far quicker than we’re going to, but we are still in the EU. While we’re in the EU, we need to live within our obligations to the EU. So, I’m afraid I don’t agree with you on that point. Going forward, after we leave the EU, that’s a completely different kettle of fish, if you like. We need to make sure, then, we have those specific policies right for Wales. But at the moment, we are still in the EU.

Rwy’n siŵr y buasai’r Aelod wrth ei fodd yn gadael yr UE yn llawer cyflymach nag y byddwn yn ei wneud, ond rydym yn dal i fod yn yr UE. Tra byddwn yn yr UE, mae angen i ni barchu ein dyletswyddau i’r UE. Felly, yn anffodus nid wyf yn cytuno â chi ar y pwynt hwnnw. Yn y dyfodol, ar ôl i ni adael yr Undeb Ewropeaidd, bydd yn fater cwbl wahanol, os mynnwch. Mae angen i ni sicrhau felly fod y polisïau penodol hyn yn iawn i Gymru. Ond ar hyn o bryd, rydym yn dal i fod yn yr UE.

Lagwnau Slyri

Slurry Lagoons

3. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am y canllawiau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cyhoeddi i awdurdodau cynllunio ynghylch lagwnau slyri? OAQ(5)0078(ERA)

3. Will you provide an update on the guidance the Welsh Government has issued to planning authorities on slurry lagoons? OAQ(5)0078(ERA)

Thank you. ‘Planning Policy Wales’ is clear the planning system should promote good environmental practice that includes minimising the risks of pollution. Guidance on slurry lagoons is available from Welsh Government as part of implementing the Water Resources (Control of Pollution) (Silage, Slurry and Agricultural Fuel Oil) (Wales) Regulations 2010.

Diolch. Mae ‘Polisi Cynllunio Cymru’ yn glir y dylai’r system gynllunio hyrwyddo arfer amgylcheddol da sy’n cynnwys lleihau peryglon llygredd. Mae canllawiau ar lagwnau slyri ar gael gan Lywodraeth Cymru fel rhan o’r broses o weithredu Rheoliadau Adnoddau Dŵr (Rheoli Llygredd) (Silwair, Slyri ac Olew Tanwydd Amaethyddol) (Cymru) 2010.

Thank you for that answer. I listened very carefully to what you had to say to other Members around the Chamber, because, already, farmers are struggling to get permission for slurry lagoons. You talk about the 65 per cent who don’t comply—I would ask you, Minister, how many of those farm holdings have struggled to get planning permission and have faced incredibly fierce opposition from locals who do not want to have a slurry lagoon on their doorstep? That is the reality, and the question I would like to pose to you is: we have the potential of the NVZs coming through, what discussions have you had with your Cabinet colleagues as to how you can change the planning system, which has a negative bias built into it, and what can you do to overcome the costs involved and the objection of local residents so that farmers can go ahead and put lagoons in where appropriate and where they’re not going to be damaged by any potential NVZ? Because I would like to remind you, with the greatest respect, Cabinet Secretary, that farmers are very good stewards of our land and they do face an enormous uphill struggle, particularly against planning authorities.

Diolch i chi am yr ateb hwnnw. Gwrandewais yn astud iawn ar yr hyn oedd gennych i’w ddweud wrth Aelodau eraill o amgylch y Siambr, oherwydd, eisoes, mae ffermwyr yn ei chael yn anodd cael caniatâd ar gyfer lagwnau slyri. Rydych yn siarad am y 65 y cant nad ydynt yn cydymffurfio—buaswn yn gofyn i chi, Weinidog, faint o’r ffermydd hynny sydd wedi cael trafferth i gael caniatâd cynllunio ac sydd wedi wynebu gwrthwynebiad hynod o ffyrnig gan bobl leol nad ydynt eisiau lagŵn slyri ar garreg eu drws? Dyna’r realiti, a’r cwestiwn yr hoffwn ei ofyn i chi yw hwn: mae gennym y posibilrwydd y bydd y Parthau Perygl Nitradau yn cael eu cyflwyno, pa drafodaethau rydych wedi’u cael gyda’ch cyd-Aelodau Cabinet ynglŷn â sut y gallwch newid y system gynllunio, sydd â thueddiad negyddol wedi’i adeiladu i mewn iddi, a beth y gallwch ei wneud i oresgyn y costau dan sylw a gwrthwynebiad y trigolion lleol fel y gall ffermwyr osod lagwnau lle y bo hynny’n briodol a lle na fyddant yn cael eu difrodi gan unrhyw Barthau Perygl Nitradau posibl? Oherwydd hoffwn eich atgoffa, gyda phob parch, Ysgrifennydd y Cabinet, fod ffermwyr yn stiwardio ein tir yn dda iawn ac maent yn wynebu anawsterau mawr, yn enwedig yn erbyn awdurdodau cynllunio.

With respect, I don’t have to have any discussions with my Cabinet Secretary colleagues because I’m responsible for planning, too. So, I’m able to restructure planning policy, particularly in light of the goals of the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015. I think it’s really important that we have that strategic and long-term commitment within the planning system to promote sustainable development—that includes minimising pollution.

You’re absolutely right, the majority of farmers absolutely look after their land. The one thing that has struck me in my many discussions over the past few months with farmers is the pride they take in that land management and that they are so much more than food producers, for instance. The stewardship of land is something that I absolutely don’t think is recognised by the public in the way it should be. I have had several discussions with farmers when I’ve visited them, and I always ask to see their slurry lagoon—I think I’m getting a bit of a reputation—because it is such an important aspect of life for them. I know that some of them have had difficulties with planning, I can’t tell you how many or how specific it is to local objections, but it is important that our planning policy assists them where they want to do that.

Gyda phob parch, nid oes rhaid i mi gael unrhyw drafodaethau gyda fy nghyd-Aelodau Cabinet gan mai fi sy’n gyfrifol am gynllunio hefyd. Felly, gallaf ailstrwythuro polisi cynllunio, yn enwedig yng ngoleuni amcanion Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015. Rwy’n credu ei bod yn bwysig iawn ein bod yn cael ymrwymiad strategol hirdymor o fewn y system gynllunio i hyrwyddo datblygiad cynaliadwy—mae hynny’n cynnwys lleihau llygredd.

Rydych yn hollol gywir, mae’r rhan fwyaf o ffermwyr yn sicr yn gofalu am eu tir. Yr un peth sydd wedi fy nharo mewn llawer o drafodaethau rwyf wedi’u cael gyda ffermwyr dros yr ychydig fisoedd diwethaf yw eu balchder yn eu gwaith rheoli tir a’u bod yn gymaint mwy na chynhyrchwyr bwyd, er enghraifft. Yn bendant, nid wyf yn credu bod stiwardio tir yn rhywbeth sy’n cael ei gydnabod gan y cyhoedd yn y modd y dylai gael ei gydnabod. Rwyf wedi cael nifer o drafodaethau gyda ffermwyr wrth ymweld â hwy, ac rwyf bob amser yn gofyn am gael gweld eu lagŵn slyri—rwy’n credu fy mod yn gwneud enw i mi fy hun—oherwydd mae’n agwedd mor bwysig ar fywyd iddynt. Gwn fod rhai ohonynt wedi cael anawsterau gyda chynllunio, ni allaf ddweud wrthych faint na pha mor benodol ydyw i wrthwynebiadau lleol, ond mae’n bwysig fod ein polisi cynllunio yn eu cynorthwyo lle y maent am wneud hynny.

Wel, mae’r dasg yn mynd yn fwy anodd achos, yn ôl beth rwy’n ei ddeall, mae cabinet sir Benfro wedi gwrthwynebu’r NVZ, a bore yma, pleidleisiodd Cyngor Sir Gâr yn erbyn yr NVZ hefyd. Ond, wrth gwrs, pwrpas lagŵn slyri yw i gadw slyri nes ei fod yn cael ei ddefnyddio mewn rhyw ffordd bwrpasol ac yn cael ei daenu neu ei ddefnyddio yn y ffordd yna, gan fwyaf. Pa drafodaethau ydych chi’n cael gyda chontractwyr, sydd yn rhan bwysig o’r jigso yma, achos nhw sy’n gyfrifol am fynd â slyri o lagwnau, ac ailddosbarthu’r cyfoeth, os liciwch chi, o gwmpas yr ardal? Byddan nhw’n cael eu heffeithio’n drwm iawn gan y ffaith y bydd yn rhaid iddyn nhw roi i’r neilltu y gweithlu dros y gaeaf os yw’r NVZ yn dod i mewn, ac efallai y bydd hi’n fwy anodd i gael contractwyr i weithio mewn ffordd mor wyddonol ag sy’n bosib, fel sy’n digwydd nawr. A oes trafodaeth gyda chontractwyr o gwmpas y defnydd yma o slyri a’r NVZs?

Well, the task is becoming more difficult because, from what I understand, the Pembrokeshire cabinet has opposed the NVZ, and this morning, Carmarthenshire County Council also voted against the NVZ. But, of course, the purpose of a slurry lagoon is to keep slurry until it is used in a meaningful way or is spread or used in that way. So, what discussions are you having with contractors, who are an important part of this jigsaw, given that they are responsible for transporting slurry from lagoons and redistributing the wealth, if you like, across an area? They will be severely impacted by the fact that they will have to lay off their workforce over the winter if the NVZ is introduced, and it will be more perhaps difficult to get contractors to work in a scientific way as possible, as happens now. Is there any discussion with contractors around this use of slurry and the NVZs?

I haven’t personally had any, but I know my officials have. We’ve worked with the Construction Industry Research and Information Association also. It is a very important point that you raise about the capacity of the lagoons, as to how much can be used at any one time. I think that was part of the early engagement, prior to going out to consultation.

Nid wyf wedi cael yr un drafodaeth yn bersonol, ond gwn fod fy swyddogion wedi’u cael. Rydym wedi gweithio gyda’r Gymdeithas Ymchwilio a Gwybodaeth y Diwydiant Adeiladu hefyd. Rydych yn nodi pwynt pwysig iawn ynglŷn â chapasiti’r lagwnau, o ran faint y gellir ei ddefnyddio ar unrhyw adeg. Rwy’n credu bod hynny’n rhan o’r ymgysylltu cynnar, cyn ymgynghori.

Morlynnoedd Llanw

Tidal Lagoons

4. Pa asesiad y mae'r Gweinidog wedi'i wneud o botensial ynni morlynnoedd llanw? OAQ(5)0084(ERA)

4. What assessment has the Minister made of the energy potential of tidal lagoons? OAQ(5)0084(ERA)

Diolch. As part of the development for the first national marine plan for Wales, various assessments have been undertaken. These have identified the potential of renewable energy opportunities along the Welsh coastline of more than 6 GW.

Diolch. Fel rhan o’r datblygiad ar gyfer y cynllun morol cenedlaethol cyntaf i Gymru, mae asesiadau amrywiol wedi’u cynnal. Mae’r rhain wedi nodi potensial cyfleoedd ynni adnewyddadwy o fwy na 6 GW ar hyd arfordir Cymru.

Diolch yn fawr am yr ateb yna, Ysgrifennydd Cabinet. Fe fyddwch chi’n ymwybodol, wrth gwrs, o’r holl drafodaethau sydd wedi mynd ymlaen ers amser hir ynglŷn â’r datblygiad posib o forlyn llanw ym mae Abertawe. Yr hyn mae’r trigolion lleol eisiau gwybod ydy pryd mae morlyn llanw bae Abertawe yn mynd i gael ei adeiladu.

Thank you for that response, Cabinet Secretary. You will be aware, of course, of all the discussions that have been ongoing now over a long period of time on the possible development of a tidal lagoon in Swansea bay. What local people want to know is when the Swansea tidal lagoon will be built.

Well, we are awaiting, obviously, a decision by the UK Government. I know that there are many conversations going on between the company, along with Natural Resources Wales. I have met with the company to show that, in principle, we are absolutely committed to supporting the development of a sustainable tidal lagoon industry here in Wales.

Wel, yn amlwg rydym yn disgwyl penderfyniad gan Lywodraeth y DU. Rwy’n gwybod bod yna lawer o sgyrsiau ar y gweill rhwng y cwmni, ynghyd â Cyfoeth Naturiol Cymru. Rwyf wedi cyfarfod â’r cwmni i ddangos ein bod, mewn egwyddor, yn gwbl ymroddedig i gefnogi’r gwaith o ddatblygu diwydiant môr-lynnoedd llanw cynaliadwy yma yng Nghymru.

Cabinet Secretary, in your response on tidal lagoons you highlighted how they could play an important part in delivering green energy and part of the renewables mixed basket of opportunity that you as a Government will be promoting. But also in that basket of mixed energy opportunities is the ability for smaller land-based renewable projects. The real issue is about getting connection to the grid for many of those projects. I know I’ve asked you this question before, but are you making progress with the energy providers, such as Western Power—or the infrastructure providers, should I say—to allow them to assist so that small energy projects can get those connections, and assist in the green energy credentials of Wales?

Ysgrifennydd y Cabinet, yn eich ymateb ar fôr-lynnoedd llanw roeddech yn tynnu sylw at sut y gallent chwarae rhan bwysig yn darparu ynni gwyrdd a rhan o’r fasged gymysg o gyfleoedd ynni adnewyddadwy y byddwch chi fel Llywodraeth yn ei hyrwyddo. Ond hefyd yn y fasged honno o gyfleoedd ynni cymysg mae’r gallu i gael prosiectau adnewyddadwy llai ar y tir. Mae’r broblem go iawn yn ymwneud â chael cysylltiad â’r grid i lawer o’r prosiectau hynny. Gwn fy mod wedi gofyn y cwestiwn hwn i chi o’r blaen, ond a ydych yn gwneud cynnydd gyda’r darparwyr ynni, megis Western Power—neu’r darparwyr seilwaith, dylwn ddweud—i’w galluogi i gynorthwyo fel y gall prosiectau ynni bychan gael y cysylltiadau hynny, a chynorthwyo gyda chymwysterau ynni gwyrdd Cymru?

Yes, certainly those conversations are ongoing and we are making progress.

Ydw, mae’r sgyrsiau hynny yn sicr yn barhaus ac rydym yn gwneud cynnydd.

Cabinet Secretary, the proposed tidal lagoon for Swansea will be the first such scheme in the world and, as such, is unproven technology. The developers claim the scheme will deliver 320 MW of installed capacity, but we have no way of knowing how much electricity will be actually generated. As we have seen from the Ramsey sound tidal scheme, things don’t always go to plan. Cabinet Secretary, what steps can the Welsh Government take to ensure that the tidal lagoons plan for Wales deliver the stated benefits, given the significant public investment that is required?

Ysgrifennydd y Cabinet, y morlyn llanw arfaethedig yn Abertawe fydd y cynllun cyntaf o’i fath yn y byd ac mae’n dechnoleg heb ei phrofi i bob pwrpas. Mae’r datblygwyr yn honni y bydd y cynllun yn darparu 320 MW o gapasiti gosodedig, ond nid oes gennym unrhyw ffordd o wybod faint o drydan fydd yn cael ei gynhyrchu mewn gwirionedd. Fel rydym wedi’i weld o gynllun llanw swnt Dewi, nid yw pethau bob amser yn mynd yn ôl y bwriad. Ysgrifennydd y Cabinet, pa gamau y gall Llywodraeth Cymru eu cymryd i sicrhau bod y cynllun môr-lynnoedd llanw i Gymru yn darparu’r manteision a nodwyd, o ystyried y buddsoddiad cyhoeddus sylweddol sydd ei angen?

As I said in my earlier answer to Dai Lloyd, we’re awaiting, obviously, the UK Government’s decision on this. I have met with them to show that, in principle, we are committed to supporting tidal lagoons here in Wales. Certainly, from the discussions I’ve had, you’re right: it is a novel technology, so we need to know more about it. But I absolutely think Wales and the UK could become leaders in this field and I think we would gain significant economic benefit.

Fel y dywedais yn fy ateb cynharach i Dai Lloyd, rydym yn aros, yn amlwg, am benderfyniad Llywodraeth y DU ar hyn. Rwyf wedi eu cyfarfod i ddangos ein bod, mewn egwyddor, wedi ymrwymo i gefnogi môr-lynnoedd llanw yma yng Nghymru. Yn sicr, o’r trafodaethau rwyf wedi’u cael, rydych chi’n iawn: mae’n dechnoleg newydd, felly mae angen i ni wybod mwy amdano. Ond rwy’n sicr yn credu y gallai Cymru a’r DU ddod yn arweinwyr yn y maes hwn ac rwy’n credu y buasem yn cael budd economaidd sylweddol.

When Charles Hendry held an event here on the tidal lagoon, Cabinet Secretary, it was clear that there’s a very strong consensus of support across the political parties and, indeed, in Wales in general. Now that Charles Hendry has submitted his report last week, I think, to UK Government, will you continue to make Welsh Government support apparent to UK Government and also emphasise the consensus that exists in Wales and in the Assembly?

Pan gynhaliodd Charles Hendry ddigwyddiad yma ar y morlyn llanw, Ysgrifennydd y Cabinet, roedd yn amlwg fod yna gonsensws cryf iawn o gefnogaeth ar draws y pleidiau gwleidyddol ac yn wir, yng Nghymru yn gyffredinol. Nawr bod Charles Hendry wedi cyflwyno ei adroddiad i Lywodraeth y DU yr wythnos diwethaf, rwy’n credu, a fyddwch yn parhau i wneud cefnogaeth Llywodraeth Cymru yn amlwg i Lywodraeth y DU a hefyd yn pwysleisio’r consensws sy’n bodoli yng Nghymru ac yn y Cynulliad?

Yes, absolutely. We had hoped that the Hendry report would be submitted to the UK Government a little while before last week. We were hoping, certainly, the beginning of November. I’m very pleased that they’ve now got it. We look forward to their view of the report. I have requested, alongside my colleague Ken Skates, that we are fully engaged in discussions prior to any other announcements being made.

Byddaf, yn sicr. Roeddem wedi gobeithio y buasai adroddiad Hendry wedi cael ei gyflwyno i Lywodraeth y DU ychydig yn gynt na’r wythnos diwethaf. Roeddem yn gobeithio y câi ei gyflwyno ddechrau mis Tachwedd, yn sicr. Rwy’n falch iawn ei fod ganddynt bellach. Rydym yn edrych ymlaen at glywed eu barn ar yr adroddiad. Rwyf wedi gofyn, ochr yn ochr â fy nghyd-Aelod Ken Skates, am i ni gael cymryd rhan lawn yn y trafodaethau cyn i unrhyw gyhoeddiadau eraill gael eu gwneud.

Ansawdd Aer

Air Quality

5. Sut y mae Llywodraeth Cymru yn monitro'r modd y caiff ansawdd aer ei reoli o safbwynt sŵn yng Nghymru? OAQ(5)0068(ERA)

5. How is the Welsh Government monitoring noise air quality management in Wales? OAQ(5)0068(ERA)

Thank you. We are tackling noise and air pollution in a number of ways. These include through local air quality management, industry regulation, the planning regime and the promotion of active travel. We are currently reviewing the responses to the public consultation seeking views on what more we can do in Wales.

Diolch. Rydym yn mynd i’r afael â llygredd sŵn ac aer mewn nifer o ffyrdd. Mae’r rhain yn cynnwys drwy reoli ansawdd aer lleol, rheoleiddio diwydiant, y gyfundrefn gynllunio a hyrwyddo teithio llesol. Ar hyn o bryd rydym yn adolygu’r ymatebion i’r ymgynghoriad cyhoeddus sy’n gofyn am farn y cyhoedd ar beth arall y gallwn ei wneud yng Nghymru.

Thank you. You referred to the local air quality and noise management consultation. How do you respond to concerns raised with me that the questions in that suggest that the assessment of air quality be done on the basis of averaging any impacts and benefits across the whole population of Wales, rather than focusing on the most vulnerable, and disregarding the critical weighting that should be given to hyperlocal specifics that might detect and report excess pollution suffered particularly by children, older people or disabled people? There’s also the fact that there’s no mention in the preamble to the document to guidance or consultation from the Wales health impact assessment support unit.

Diolch. Fe gyfeirioch at yr ymgynghoriad rheoli ansawdd aer a sŵn lleol. Sut rydych yn ymateb i bryderon a ddaeth i fy sylw fod y cwestiynau yn hwnnw’n awgrymu cyflawni’r asesiad o ansawdd aer ar sail cyfartaleddu unrhyw effeithiau a manteision ar draws poblogaeth Cymru gyfan, yn hytrach na chanolbwyntio ar y rhai mwyaf agored i niwed, a diystyru’r pwysoliad allweddol y dylid ei roi i fanylion hyperleol a allai ganfod a rhoi gwybod am lygredd gormodol a ddioddefir gan blant, pobl hŷn neu bobl anabl yn arbennig? Hefyd, mae’r ffaith nad oes unrhyw sôn yn y rhagymadrodd i’r ddogfen am ganllawiau neu ymgynghoriad gan uned gymorth asesu effaith ar iechyd Cymru.

I haven’t heard any complaints about the questions or the way that the consultation was put together. If you’ve received one or more, I’d be very interested to have a note from you so I can look at it. A great deal of thought went into that consultation document, and I think the questions we’ve asked are absolutely appropriate.

Nid wyf wedi clywed unrhyw gwynion am y cwestiynau na’r ffordd y cafodd yr ymgynghoriad ei roi at ei gilydd. Os ydych wedi derbyn un neu fwy, buasai gennyf ddiddordeb mawr mewn cael nodyn gennych er mwyn i mi allu edrych ar hynny. Mae llawer iawn o feddwl wedi mynd i’r ddogfen ymgynghori honno, ac rwy’n credu bod y cwestiynau rydym wedi eu gofyn yn gwbl briodol.

One of the hotspots for air pollution is in Cardiff, so I’m very keen to find out exactly what monitoring the Welsh Government is doing of the levels of air quality in the Cardiff urban area. How confident are you that you will manage to satisfy Mr Justice Garnham by the end of April that you are able to take measures to deal with the illegal levels of air pollution that we are suffering?

Mae un o’r ardaloedd sydd â phroblem llygredd aer yng Nghaerdydd, felly rwy’n awyddus iawn i gael gwybod yn union sut y mae Llywodraeth Cymru yn monitro lefelau ansawdd aer yn ardal drefol Caerdydd. Pa mor hyderus ydych chi y byddwch yn llwyddo i fodloni Mr Justice Garnham erbyn diwedd mis Ebrill eich bod yn gallu rhoi camau ar waith i ymdrin â’r lefelau anghyfreithlon o lygredd aer rydym yn eu dioddef?

Across Cardiff, there are some localised areas where air pollution is problematic, I think mainly as a result of road traffic emissions. At these locations, we have air quality management areas that have been declared as such by the local authority. It’s their duty to tackle local air quality. I’ve been assured that their action plans will all be in place shortly in accordance with statutory guidance.

I think addressing air pollution really requires a collaborative approach. We are currently, as I said, reviewing the responses to the public consultation, and I’m hoping, the results of that consultation, I’m going to feed to local authorities, because as I say, it is their responsibility to make sure that they fulfil all their requirements.

Ar hyd a lled Caerdydd, mae yna rai ardaloedd lleol lle y mae llygredd aer yn broblem, yn bennaf, rwy’n credu, o ganlyniad i allyriadau traffig ar y ffordd. Yn y lleoliadau hyn, mae gennym ardaloedd sydd wedi’u datgan yn ardaloedd rheoli ansawdd aer gan yr awdurdod lleol. Eu dyletswydd hwy yw mynd i’r afael ag ansawdd aer lleol. Rwyf wedi cael fy sicrhau y bydd eu cynlluniau gweithredu i gyd yn eu lle cyn bo hir, yn unol â chanllawiau statudol.

Rwy’n credu bod mynd i’r afael â llygredd aer, mewn gwirionedd, yn gofyn am agwedd gydweithredol. Rydym ar hyn o bryd, fel y dywedais, yn adolygu’r ymatebion i’r ymgynghoriad cyhoeddus, ac rwy’n gobeithio y byddaf yn bwydo canlyniadau’r ymgynghoriad hwnnw i awdurdodau lleol, oherwydd fel y dywedaf, eu cyfrifoldeb hwy yw gwneud yn siŵr eu bod yn cyflawni eu holl ofynion.

Cabinet Secretary, you’ve mentioned road traffic emissions and it’s clear that they play a very significant part in terms of air pollution and the impact on human health. Diesel emissions are particularly significant. Would you agree with me that—? Hopefully, we’ll get to electric vehicles as quickly as possible, but before we do that, there are other practical steps that may be taken to address these issues, such as the conversion of taxi fleets from diesel to liquefied petroleum gas. The industry tells me that can be achieved with, perhaps, some grant support and they could repay that grant within a period of something like two years.

Ysgrifennydd y Cabinet, rydych wedi crybwyll allyriadau traffig ffordd ac mae’n amlwg eu bod yn chwarae rhan arwyddocaol iawn o ran llygredd aer a’r effaith ar iechyd pobl. Mae allyriadau diesel yn arbennig o arwyddocaol. A fyddech yn cytuno â mi fod—? Y gobaith yw y byddwn yn symud at gerbydau trydan cyn gynted ag y bo modd, ond cyn i ni wneud hynny, mae camau ymarferol eraill y gellir eu cymryd i fynd i’r afael â’r materion hyn, megis trosi fflydoedd tacsi o ddiesel i nwy petrolewm hylifedig. Mae’r diwydiant yn dweud wrthyf y gellir cyflawni hynny gyda rhywfaint o gymorth grant, efallai, a gallent ad-dalu’r grant hwnnw o fewn cyfnod o tua dwy flynedd.

Absolutely. I think Birmingham are looking to electrify their taxi fleet, so it will be very interesting to see what they do. In relation to electric vehicles, I’m very keen to see us move to more electric vehicles, but, of course, a stumbling block or a barrier is the lack of recharging points. So, I’m looking to see if I can, perhaps, find some small amount of money so that I could help incentivise local authorities to install them, even if it’s only just one, just to start the ball rolling. Some local authorities do have them, obviously. People have them at home. But I think it is a barrier for people purchasing an electric vehicle, because there are no charging points and, of course, there are no charging points because there aren’t enough electric vehicles, so it’s a vicious circle that I am very keen to break.

Yn hollol. Rwy’n credu bod Birmingham yn ystyried trydaneiddio eu fflyd tacsi, felly bydd yn ddiddorol iawn gweld yr hyn y byddant yn ei wneud. Mewn perthynas â cherbydau trydan, rwy’n awyddus iawn i’n gweld yn symud at fwy o gerbydau trydan, ond wrth gwrs, un maen tramgwydd neu rwystr yw’r diffyg pwyntiau gwefru. Felly, rwy’n edrych i weld os gallaf, efallai, ddod o hyd i swm bach o arian er mwyn i mi allu helpu i gymell awdurdodau lleol i’w gosod, hyd yn oed os mai un yn unig a osodir, er mwyn dechrau’r broses. Mae gan rai awdurdodau lleol y pwyntiau gwefru hyn, yn amlwg. Mae gan bobl rai yn eu cartrefi. Ond rwy’n credu ei fod yn rhwystr i bobl sy’n prynu cerbydau trydan, am nad oes unrhyw bwyntiau gwefru ac wrth gwrs, ni cheir pwyntiau gwefru am nad oes digon o gerbydau trydan, felly mae’n gylch dieflig rwy’n awyddus iawn i’w dorri.

Tynnwyd cwestiwn 6 [OAQ(5)0070(ERA)] yn ôl.

Cwestiwn 7, John Griffiths.

Question 6 [OAQ(5)0070(ERA)] was withdrawn.

Question 7, John Griffiths.

Ardaloedd Trefol Casnewydd

The Urban Areas of Newport

7. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am bolisi Llywodraeth Cymru i wella'r amgylchedd yng nghanol ardaloedd trefol Casnewydd? OAQ(5)0079(ERA)

7. Will the Minister make a statement on Welsh Government policy to improve the environment in the inner urban areas of Newport? OAQ(5)0079(ERA)

Thank you. Our policy is to deliver programmes that bring together local people, groups, businesses and organisations to deliver services to improve where they live or work. This includes our eco-schools programme, which has 20 schools in inner Newport, empowering and inspiring young people to make positive environmental changes to their lives.

Diolch. Ein polisi yw cyflwyno rhaglenni sy’n dod â phobl, grwpiau, busnesau a sefydliadau lleol at ei gilydd i ddarparu gwasanaethau i wella lle y maent yn byw neu’n gweithio. Mae hyn yn cynnwys ein rhaglen eco-sgolion, sy’n cynnwys 20 o ysgolion yng nghanol Casnewydd, sy’n grymuso ac yn ysbrydoli pobl ifanc i wneud newidiadau amgylcheddol cadarnhaol i’w bywydau.

I thank the Cabinet Secretary for that answer. Cabinet Secretary, we’ve had recent good news in terms of the quality of the Wales coast path and the advantages it brings to Wales. It was always envisaged that the coast path would be connected to urban areas through circular routes. I wonder if you could tell the Assembly what progress has been made in terms of those hopes and plans and whether you could support the establishment of those routes in Newport and elsewhere.

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am yr ateb hwnnw. Ysgrifennydd y Cabinet, rydym wedi cael newyddion da yn ddiweddar mewn perthynas ag ansawdd llwybr arfordir Cymru a’r manteision y mae’n eu cynnig i Gymru. Rhagwelwyd o’r cychwyn y buasai llwybr yr arfordir yn cael ei gysylltu ag ardaloedd trefol drwy lwybrau cylchol. Tybed a allech chi ddweud wrth y Cynulliad pa gynnydd a wnaed o ran y gobeithion a’r cynlluniau hynny ac a allech chi gefnogi’r syniad o sefydlu’r llwybrau hynny yng Nghasnewydd ac mewn mannau eraill.

Thank you. We absolutely recognise the importance of access opportunities for communities in order to promote better health and well-being. I think the Wales coastal path has not just been a hit with tourists; it’s absolutely been a hit with local communities and people right across Wales. We provide funding to NRW to maintain and improve the path, and there is a detailed work programme agreed with local authorities to develop links between local communities such as urban areas and the coast. I would hope that Newport City Council would be able to identify some routes and then secure support from NRW to improve and develop them.

Diolch. Rydym yn sicr yn cydnabod pwysigrwydd cyfleoedd i sicrhau mynediad i gymunedau er mwyn hyrwyddo gwell iechyd a lles. Mae llwybr arfordirol Cymru wedi bod yn boblogaidd gyda thwristiaid, ond yn bendant hefyd, mae wedi bod yn boblogaidd gyda chymunedau lleol a phobl ledled Cymru. Rydym yn darparu cyllid i Cyfoeth Naturiol Cymru ar gyfer cynnal a gwella’r llwybr, ac mae rhaglen waith fanwl wedi’i chytuno gydag awdurdodau lleol i ddatblygu cysylltiadau rhwng cymunedau lleol megis ardaloedd trefol a’r arfordir. Buaswn yn gobeithio y buasai Cyngor Dinas Casnewydd yn gallu nodi rhai llwybrau ac yna sicrhau cefnogaeth gan Cyfoeth Naturiol Cymru i’w gwella a’u datblygu.

Minister, fly-tipping is becoming an increasing problem in parts of Newport. A community group called Pride in Pill has taken action by holding regular litter picks as part of its campaign to improve the local environment for residents. Will the Cabinet Secretary join me in congratulating Pride in Pill on its community spirit? What more can the Welsh Government do to assist local authorities to tackle fly-tipping, which blights many of our inner urban areas in south-east Wales?

Weinidog, mae tipio anghyfreithlon yn broblem gynyddol mewn rhannau o Gasnewydd. Mae grŵp cymunedol o’r enw Pride in Pill wedi gweithredu drwy gynnal sesiynau casglu sbwriel rheolaidd fel rhan o’i ymgyrch i wella’r amgylchedd lleol ar gyfer trigolion. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ymuno â mi a llongyfarch Pride in Pill ar ei ysbryd cymunedol? Beth arall y gall Llywodraeth Cymru ei wneud i helpu awdurdodau lleol i fynd i’r afael â thipio anghyfreithlon, sy’n difetha llawer o’n hardaloedd trefol mewnol yn ne-ddwyrain Cymru?

Thank you. I thought the Member was going to invite me to join him on a litter pick, which I would be very happy to do, and I have undertaken several over the past few months. [Laughter.] But I absolutely congratulate the group. It’s been so good to see communities coming together and taking such pride. I went along to a litter pick in an area of Cardiff a couple of months ago, and it was good to see residents coming up and thanking the volunteers for making their community so much better. In reply to your question about what more we can do on fly-tipping, I think it’s really important that local authorities enforce fines in relation to fly-tipping. I recently met with Phil Bale, the leader of City of Cardiff Council, because they’ve got a particular issue about one black bin bag of rubbish being dumped, which perhaps people don’t recognise as fly-tipping, but it absolutely is—just because it’s one bag. So, we’re looking to see what fines can be imposed in relation to that also.

Diolch. Roeddwn yn meddwl bod yr Aelod am fy ngwahodd i ymuno ag ef mewn sesiwn gasglu sbwriel, a buaswn yn fodlon iawn i wneud hynny, ac rwyf wedi cymryd rhan mewn sawl un dros yr ychydig fisoedd diwethaf. [Chwerthin.] Ond rwy’n sicr yn llongyfarch y grŵp. Mae wedi bod mor dda gweld cymunedau’n dod at ei gilydd ac yn dangos cymaint o falchder. Euthum draw i gasglu sbwriel mewn ardal yng Nghaerdydd ychydig fisoedd yn ôl, ac roedd yn dda gweld trigolion yn dod draw i ddiolch i’r gwirfoddolwyr am wneud eu cymuned yn lle gwell o lawer. I ateb eich cwestiwn ynghylch yr hyn y gallwn ei wneud ynglŷn â thipio anghyfreithlon, rwy’n credu ei bod yn bwysig iawn fod awdurdodau lleol yn gorfodi dirwyon mewn perthynas â thipio anghyfreithlon. Cyfarfûm yn ddiweddar â Phil Bale, arweinydd Cyngor Dinas Caerdydd, am fod ganddynt broblem benodol gydag un bag bin du o sbwriel yn cael ei adael, ac efallai nad yw pobl yn sylweddoli bod hynny’n achos o dipio anghyfreithlon, ond mae’n bendant yn wir—er mai un bag ydyw. Felly, rydym yn edrych i weld pa ddirwyon y gellir eu gorfodi mewn perthynas â hynny hefyd.

Uwchgynhadledd Meiri C40

The C40 Mayors Summit

8. Beth yw'r goblygiadau i Lywodraeth Cymru yn dilyn yr Uwchgynhadledd Meiri C40, pan ymrwymodd Paris, Athen, Madrid a Dinas Mecsico i statws rhydd rhag diesel erbyn 2025? OAQ(5)0076(ERA)

8. What are the implications for the Welsh Government following the C40 Mayors Summit in which Paris, Athens, Madrid and Mexico City committed to diesel free status by 2025? OAQ(5)0076(ERA)

Thank you. The mayors’ commitment to ban diesel vehicles from these four cities by 2025 is one response to the growing public awareness of the health effects of air pollution. We are currently reviewing our air quality policies, following our consultation on the subject, which closed on 6 December.

Diolch. Mae ymrwymiad y meiri i wahardd cerbydau diesel o’r pedair dinas erbyn 2025 yn un ymateb i ymwybyddiaeth gynyddol y cyhoedd o effeithiau llygredd aer ar iechyd. Ar hyn o bryd rydym yn adolygu ein polisïau ansawdd aer, yn dilyn ein hymgynghoriad ar y pwnc, a ddaeth i ben ar 6 Rhagfyr.

It’s quite clear the message here is that urban areas, to be really attractive for the local population, but also inward investment and their economic health, require clean air—the best quality possible. There are ways that we can manage that now, even before we formally ban diesel cars. It’s really important that, in Wales, we see the leadership we could be giving for the whole of the UK, and that will bring very great benefits to us economically as well.

Mae’n eithaf clir mai’r neges yma yw bod ardaloedd trefol angen aer glân o’r ansawdd gorau posibl er mwyn bod yn wirioneddol ddeniadol i’r boblogaeth leol, ond hefyd o ran denu mewnfuddsoddiad a’u hiechyd economaidd. Mae yna ffyrdd y gallwn reoli hynny yn awr, hyd yn oed cyn ein bod yn gwahardd ceir diesel yn ffurfiol. Mae’n bwysig iawn ein bod, yng Nghymru, yn gweld yr arweinyddiaeth y gallem fod yn ei rhoi i’r DU gyfan, a bydd hynny’n sicrhau manteision mawr iawn i ni’n economaidd hefyd.

I’m not sure, David, if you were in the Chamber when Simon Thomas raised a similar issue around this, and I was saying that, you know, you’re absolutely right. We’ve got this group of mayors—and I met several of them when I was at Conference of the Parties 22—who are being really ambitious with their targets for ending the use of diesel cars by 2025. I was saying in my previous response that I think it’s really important that Wales stays at the fore. We’ve always been ahead of these things, and we need to be looking to make sure that we’re not being left behind.

Nid wyf yn siŵr a oeddech yn y Siambr pan dynnodd Simon Thomas sylw at fater tebyg yn ymwneud â hyn, David, ac roeddwn yn dweud, wyddoch chi, eich bod yn hollol gywir. Mae gennym y grŵp hwn o feiri—a chyfarfûm â nifer ohonynt pan oeddwn yng Nghynhadledd y Partïon 22—sy’n uchelgeisiol iawn gyda’u targedau ar gyfer dod â’r defnydd o geir diesel i ben erbyn 2025. Roeddwn yn dweud yn fy ymateb blaenorol fy mod yn credu ei bod yn bwysig iawn fod Cymru yn aros ar flaen y gad. Rydym bob amser wedi bod ar y blaen gyda’r pethau hyn, ac mae angen i ni wneud yn siŵr nad ydym yn cael ein gadael ar ôl.

It’s interesting that the environmental push is now there to reduce the use of diesel cars because it seems to be only a few years ago that we were actually being encouraged to use diesel by many of the same people. So, I wonder if the Minister would agree that this is one example of an area where the received wisdom in the environmental field, within a few years, turns out to be completely wrong.

Mae’n ddiddorol fod yr hwb amgylcheddol yno’n awr i leihau’r defnydd o geir diesel oherwydd mae’n ymddangos mai ychydig flynyddoedd yn unig sydd ers i ni gael ein hannog, mewn gwirionedd, i ddefnyddio diesel gan lawer o’r un bobl. Felly, rwy’n meddwl tybed a fuasai’r Gweinidog yn cytuno fod hon yn un enghraifft o faes lle y mae’r doethineb a dderbyniwyd yn gyffredinol yn y maes amgylcheddol, o fewn ychydig flynyddoedd, yn gwbl anghywir wedi’r cyfan.

Well, I think it’s called science and moving on and learning. I absolutely would like to set a target to get rid of fossil fuel cars by a certain date, but to do that you have to make sure that we have, for instance, the metro, where we’ve got that sustainable transport in place for the public to use. But, absolutely, the way forward is to get rid of diesel cars and fossil fuel cars.

Wel, rwy’n credu mai’r hyn y maent yn galw hynny yw gwyddoniaeth a symud ymlaen a dysgu. Buaswn yn sicr yn hoffi gosod targed i gael gwared ar geir tanwydd ffosil erbyn dyddiad penodol, ond i wneud hynny mae’n rhaid i ni wneud yn siŵr fod gennym y metro, er enghraifft, lle y mae gennym y drafnidiaeth gynaliadwy honno ar waith i’r cyhoedd ei defnyddio. Ond yn sicr, y ffordd ymlaen yw cael gwared ar geir diesel a cheir tanwydd ffosil.

Torri’r Biblinell Olew yn Nantycaws

The Oil Pipeline Breach at Nantycaws

9. Pa asesiad y mae’r Gweinidog wedi’i wneud o ganlyniadau torri’r biblinell olew yn Nantycaws? OAQ(5)0077(ERA)

9. What assessment has the Minister made of the consequences of the oil pipeline breach at Nantycaws? OAQ(5)0077(ERA)

Diolch. An assessment of the oil spill at Nantycaws is currently being carried out by Natural Resources Wales. This will investigate the causes of the breach, its impacts and any action for Natural Resources Wales under its powers as regulator. Until this investigation is concluded, I cannot comment further.

Diolch. Mae asesiad o’r arllwysiad olew yn Nantycaws ar y gweill ar hyn o bryd gan Cyfoeth Naturiol Cymru. Bydd yr asesiad yn ymchwilio i achosion yr arllwysiad, ei effeithiau ac unrhyw gamau gweithredu ar ran Cyfoeth Naturiol Cymru o dan ei bwerau fel rheolydd. Hyd nes y bydd yr ymchwiliad wedi ei gwblhau, ni allaf roi sylwadau pellach.

Roeddwn i mewn cyfarfod cyhoeddus yn lleol wythnos diwethaf ac mae’n rhaid i mi ddweud yr oedd yna gryn anniddigrwydd ymhlith trigolion lleol yn wyneb absenoldeb cwmni Valero, ond hefyd rwy’n credu oherwydd diffyg gwybodaeth sy’n dod o du awdurdodau cyhoeddus. Felly, a allaf ofyn i’r Ysgrifennydd Cabinet fynnu bod Cyfoeth Naturiol Cymru yn cyhoeddi canlyniadau yr holl brofion y maen nhw wedi’u cynnal ar y tir ac ar yr afonydd? Nid ydynt wedi gwneud hynny hyd yn hyn. Pa waith monitro a fydd yn mynd ymlaen yn y dyfodol? A allith hi hefyd ddwyn pwysau ar yr Asiantaeth Safonau Bwyd i roi’r wybodaeth angenrheidiol i ffermwyr lleol ynglŷn ag unrhyw halogiad posib sydd wedi bod o’r tir a’r gadwyn fwyd? A oes modd cadarnhau pa gamau gorfodi y mae Cyfoeth Naturiol Cymru yn eu cymryd er mwyn sicrhau y bydd yr holl waith adfer y mae’r cwmni wedi’i addo, ac sydd wedi cael ei ofyn amdano gan drigolion lleol, yn cael ei wneud cyn gynted ag sy’n bosib?

I attended a public meeting locally last week, and I have to say there was some disquiet among local residents in light of the absence of the Valero company, but also because of a lack of information provided by public authorities. So, can I ask the Cabinet Secretary to insist that NRW does publish the results of all the tests that they have conducted on the rivers and the ground? They should have done so by now. What monitoring work will go on in future? Could she also put pressure on the Food Standards Agency to provide the necessary information to local farmers on any possible contamination of the land and the food chain? Would it be possible to confirm what enforcement steps NRW is taking in order to ensure that all the remediation work that the company has promised, and has been requested by local people, will actually be conducted as soon as possible?

Thank you. I’ve been informed that the investigation by NRW isn’t going to be completed until the end of March, which is obviously quite a significant time away. So, I’m very happy to ask NRW to publish what they can before that time. I know that you are meeting NRW on Friday, so I’ll make sure that I do that ahead of time. I’m very concerned to hear of the public meeting last week and the disquiet amongst your constituents. Again, I will speak to NRW around that. Also, yes, I’m very happy to, and will write to the Food Standards Agency to ensure that any necessary information that the farmers need around the area of the spill, that they do get that information ASAP.

Diolch. Rwyf wedi cael gwybod na fydd yr ymchwiliad gan Cyfoeth Naturiol Cymru yn cael ei gwblhau tan ddiwedd mis Mawrth, ac yn amlwg mae cryn dipyn o amser nes hynny. Felly, rwy’n hapus iawn i ofyn i Cyfoeth Naturiol Cymru gyhoeddi’r hyn a allant cyn yr amser hwnnw. Gwn eich bod yn cyfarfod â Cyfoeth Naturiol Cymru ddydd Gwener, felly byddaf yn gwneud yn siŵr fy mod yn ei wneud cyn hynny. Rwy’n bryderus iawn o glywed am y cyfarfod cyhoeddus yr wythnos diwethaf a’r anniddigrwydd ymhlith eich etholwyr. Unwaith eto, byddaf yn siarad â Cyfoeth Naturiol Cymru ynglŷn â hynny. Hefyd, ydw, rwy’n hapus iawn i ysgrifennu at yr Asiantaeth Safonau Bwyd i sicrhau bod unrhyw wybodaeth angenrheidiol sydd ei hangen ar ffermwyr ynglŷn ag ardal yr arllwysiad yn cael ei roi iddynt cyn gynted â phosibl.

Cabinet Secretary, this was an industrial accident, it was unforeseen, it was unintended, and I also look forward to the report. I would like to commend both Valero and NRW for the very speedy way in which they dealt with this. I would like us all to reserve judgment. Valero are a very strong company in my constituency who do have an environmental record that is worth noting is extremely good. What I’m very interested to know, Cabinet Secretary, is what lessons might be learned for what else may be happening in that pipeline as it proceeds through Wales. Are there any other ways that we might be able to monitor that pipeline to ensure that the oil spill that Adam Price refers to doesn’t actually happen elsewhere?

Ysgrifennydd y Cabinet, roedd hon yn ddamwain ddiwydiannol, roedd yn annisgwyl, roedd yn anfwriadol, ac rwyf hefyd yn edrych ymlaen at yr adroddiad. Hoffwn ganmol Valero a Cyfoeth Naturiol Cymru am y ffordd gyflym iawn y maent wedi delio â hyn. Hoffwn i ni i gyd gadw rhag lleisio barn. Mae Valero yn gwmni cryf iawn yn fy etholaeth ac mae ganddynt hanes amgylcheddol sydd, mae’n werth nodi, yn hynod o dda. Mae gennyf ddiddordeb mawr mewn gwybod, Ysgrifennydd y Cabinet, pa wersi y gellid eu dysgu am beth arall a allai fod yn digwydd yn y biblinell wrth iddi symud ymlaen drwy Gymru. A oes unrhyw ffyrdd eraill y gallem fonitro’r biblinell honno i sicrhau nad fydd yr arllwysiad olew y mae Adam Price yn cyfeirio ato yn digwydd yn rhywle arall mewn gwirionedd?

Yes, when I attended the site of the spill—I think that was on Saturday 8 October—I met with Valero and NRW, and I was very pleased to see the way that they were working together. But, you’re quite right; at that time, the cause of the spill had not been identified, but it is really important—it's a very long pipe—it's really important that that's monitored in a way that absolutely we learn all the lessons we can to avoid that sort of spill again.

Ie, pan oeddwn yn bresennol ar safle’r arllwysiad—ar Ddydd Sadwrn 8 Hydref rwy’n credu—cyfarfûm â Valero a Cyfoeth Naturiol Cymru, ac roeddwn yn falch iawn o weld y ffordd roeddent yn gweithio gyda’i gilydd. Ond rydych yn hollol gywir; ar y pryd, nid oedd achos yr arllwysiad wedi’i ganfod, ond mae’n bwysig—mae’n biblinell hir iawn—mae’n wirioneddol bwysig ei bod yn cael ei monitro mewn ffordd sy’n caniatáu i ni ddysgu’r holl wersi y gallwn i osgoi’r math hwn o arllwysiad eto.

Diogelu Anifeiliaid Gwyllt Mewn Syrcasau

Protecting Wild Animals in Circuses

10. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am y camau y mae Llywodraeth Cymru wedi'u cymryd i ddiogelu anifeiliaid gwyllt mewn syrcasau? OAQ(5)0073(ERA)

10. Will the Minister make a statement on steps taken by the Welsh Government to protect wild animals in circuses? OAQ(5)0073(ERA)

Thank you. I will be publishing a written statement on this issue tomorrow. We will explore the possibility of introducing a scheme, such as registration or licensing, for mobile animal exhibits, including circuses, which display domestic and exotic animals in Wales. A public consultation will be undertaken here early next year.

Diolch. Byddaf yn cyhoeddi datganiad ysgrifenedig ar y mater hwn yfory. Byddwn yn ymchwilio i’r posibilrwydd o gyflwyno cynllun, megis cofrestru neu drwyddedu, ar gyfer arddangosfeydd symudol o anifeiliaid, gan gynnwys syrcasau, sy’n arddangos anifeiliaid domestig ac egsotig yng Nghymru. Bydd ymgynghoriad cyhoeddus yn cael ei gynnal yma yn gynnar y flwyddyn nesaf.

I very much welcome that answer from the Cabinet Secretary and thank her for it. I wonder if she could give an indication, therefore, of the timescale in terms of implementing and introducing any new regulations and legislation, as this has been an issue that has been ongoing for some time already.

Rwy’n croesawu’r ateb hwnnw gan Ysgrifennydd y Cabinet yn fawr iawn ac yn diolch iddi amdano. Tybed a allai roi syniad, felly, o’r amserlen ar gyfer gweithredu a chyflwyno unrhyw reoliadau a deddfwriaeth newydd, gan fod hon wedi bod yn broblem barhaus ers peth amser eisoes.

It has been a long-standing issue, and it's something that I have taken a particular interest in since I came into post in May. I recently met with the DEFRA Minister, because I wanted to engage in discussions with them to see if we could have a joint sort of scheme and initiatives going forward. He was very keen to also speak to Scotland and Northern Ireland to see if we could have a UK-wide approach. However, it needs to be done at pace, and, if it isn't going to be done at pace, we will have our own scheme, as I say, and look at what else we can do. But I agree: it does need to be done very quickly. As I say, a written statement will be coming out tomorrow, before we go into recess, with more details.

Mae wedi bod yn broblem dros amser maith, ac mae’n rhywbeth y mae gennyf ddiddordeb arbennig ynddo ers i mi gychwyn yn y swydd ym mis Mai. Yn ddiweddar, cyfarfûm â Gweinidog DEFRA, oherwydd roeddwn eisiau cymryd rhan mewn trafodaethau gyda hwy i weld a allem gael rhyw fath o gynllun a mentrau ar y cyd yn y dyfodol. Roedd yn awyddus iawn hefyd i siarad â’r Alban a Gogledd Iwerddon i weld a fuasem yn gallu mabwysiadu dull o weithredu ar draws y DU. Fodd bynnag, mae angen ei wneud yn gyflym, ac os na chaiff ei wneud yn gyflym, bydd gennym ein cynllun ein hun, fel y dywedaf, a byddwn yn edrych ar beth arall y gallwn ei wneud. Ond rwy’n cytuno: mae angen iddo gael ei wneud yn gyflym iawn. Fel y dywedaf, bydd datganiad ysgrifenedig yn cael ei gyhoeddi yfory, cyn toriad y Nadolig, gyda mwy o fanylion.

I'm grateful; I don't think there's any place for wild animals in circuses. I agree with that. This is something promoted by the Welsh Conservatives some years ago, and I'm pleased that there will be a statement tomorrow. But can I say: how has it taken so long to get to this point? It was your predecessor, Rebecca Evans, who first initiated this, and it has taken a long time to get to this position.

Rwy’n ddiolchgar; nid wyf yn credu bod unrhyw le i anifeiliaid gwyllt mewn syrcasau. Rwy’n cytuno â hynny. Mae hwn yn fater a hyrwyddwyd gan y Ceidwadwyr Cymreig rai blynyddoedd yn ôl, ac rwy’n falch y bydd yna ddatganiad yfory. Ond a gaf fi ddweud: pam ei bod wedi cymryd cyhyd i gyrraedd y pwynt hwn? Eich rhagflaenydd, Rebecca Evans, a gododd y mater hwn yn gyntaf, ac mae wedi cymryd amser hir i gyrraedd y pwynt hwn.

Well, as I say, it's something that I have taken a particular interest in, you know, six months—well, seven months—into post. I've had several discussions. I've now met with the DEFRA Minister. We've been waiting to see—. We don't have any circuses actually licensed here in Wales; they’re licensed in England. So, I think it's very important that we do have that cross-Government approach to this.

Wel, fel y dywedaf, mae’n rhywbeth rwyf wedi cymryd diddordeb arbennig ynddo, wyddoch chi, chwe mis—wel, saith mis—i mewn i’r swydd. Rwyf wedi cael nifer o drafodaethau. Rwyf wedi cyfarfod â Gweinidog DEFRA bellach. Rydym wedi bod yn aros i weld—. Nid oes gennym unrhyw syrcasau trwyddedig yma yng Nghymru mewn gwirionedd; maent yn cael eu trwyddedu yn Lloegr. Felly, rwy’n credu ei bod yn bwysig iawn fod gennym ddull traws-Lywodraethol o weithredu ar hyn.

2. 2. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant
2. 2. Questions to the Cabinet Secretary for Communities and Children

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem nesaf yw cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant, a’r cwestiwn cyntaf—Andrew R.T. Davies.

The next item is questions to the Cabinet Secretary for Communities and Children, and the first question—Andrew R.T. Davies.

Cartrefi mewn Parciau

Park Homes

1. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am adroddiad Llywodraeth Cymru, 'Deall Economeg y Diwydiant Cartrefi mewn Parciau'? OAQ(5)0090(CC)

1. Will the Minister make a statement on the Welsh Government’s report ‘Understanding the Economics of the Park Home Industry’? OAQ(5)0090(CC)

I thank the Member for his question. The study is the most comprehensive ever carried out on the sector in Wales. It covers almost 74 per cent of all park home sites, as well as stakeholders. It contains four key recommendations, which I’m currently considering in terms of the implementation.

Diolch i’r Aelod am ei gwestiwn. Yr astudiaeth hon yw’r astudiaeth fwyaf cynhwysfawr a gynhaliwyd erioed ar y sector yng Nghymru. Mae’n cynnwys bron i 74 y cant o’r holl safleoedd cartrefi mewn parciau, yn ogystal â rhanddeiliaid. Mae’n cynnwys pedwar argymhelliad allweddol, ac rwy’n eu hystyried ar hyn o bryd o ran gweithredu.

Thank you, Cabinet Secretary, for that answer. You are quite right to identify the Welsh Government put in significant resource—I think in the region of £50,000—into this report, and there were key recommendations, which I'd be pleased to hear how you’re going to be taking those recommendations forward. But I met with some residents from park homes last week who made the point that one of their key concerns about the commission when they sell park homes—and the restrictions on the sale of those park homes back to the owners is a very burdensome and cumbersome process, and very restrictive as well. The report didn't offer a way forward to resolving that particular concern that park home owners had. Are you minded to explore further opportunities to see if some assistance can be brought to raise this issue and actually lift this burden that is placed on park home owners that is so restrictive when they decide to sell their park homes at the end of their tenure?

Diolch i chi am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Rydych yn llygad eich lle yn nodi’r ffaith fod Llywodraeth Cymru wedi rhoi adnoddau sylweddol—oddeutu £50,000 rwy’n credu—tuag at yr adroddiad hwn, ac roedd yna argymhellion allweddol, a buaswn yn falch o glywed sut y byddwch yn datblygu’r argymhellion hynny. Ond cyfarfûm â rhai trigolion o gartrefi mewn parciau yr wythnos diwethaf a wnaeth y pwynt fod un o’u prif bryderon yn ymwneud â’r comisiwn pan fyddant yn gwerthu cartrefi mewn parciau—ac mae’r cyfyngiadau ar werthu’r cartrefi mewn parciau hynny’n ôl i’r perchnogion, yn broses feichus a thrafferthus iawn, a chyfyngol iawn hefyd. Nid oedd yr adroddiad yn cynnig ateb i ddatrys y pryder penodol hwnnw a oedd gan berchnogion cartrefi mewn parciau. A ydych yn bwriadu archwilio cyfleoedd pellach i weld a oes modd cael ychydig o gymorth i godi’r mater hwn a chael gwared ar y baich hwn sy’n cael ei roi ar ysgwyddau perchnogion cartrefi mewn parciau ac sydd mor gyfyngol pan fyddant yn penderfynu gwerthu eu cartrefi mewn parciau ar ddiwedd eu deiliadaeth?

I think many Members have made representations to me and previous Ministers on this issue. Indeed, Kirsty Williams last week had a conversation with me about a group in her constituency. I am aware of the issue around the 10 per cent levy, commission rate, on this, and I am giving this further consideration in the round of the whole report, based on the outcomes of my discussions with my team, and I will make a further statement on this.

Rwy’n credu bod llawer o Aelodau wedi cyflwyno sylwadau i mi a Gweinidogion blaenorol ar y mater hwn. Yn wir, yr wythnos diwethaf, cafodd Kirsty Williams sgwrs â mi am grŵp yn ei hetholaeth. Rwy’n ymwybodol o’r mater ynglŷn â’r ardoll 10 y cant, y gyfradd gomisiwn, ar hyn, ac rwy’n rhoi ystyriaeth bellach i’r adroddiad yn ei gyfanrwydd, yn seiliedig ar ganlyniadau fy nhrafodaethau gyda fy nhîm, a byddaf yn gwneud datganiad pellach ar hyn.

Tlodi Plant yn Nhorfaen

Child Poverty in Torfaen

2. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am sut y mae Llywodraeth Cymru yn mynd i'r afael â thlodi plant yn Nhorfaen? OAQ(5)0091(CC)

2. Will the Minister make a statement on how the Welsh Government is tackling child poverty in Torfaen? OAQ(5)0091(CC)

I thank the Member for her question. We are supporting parents into employment through Communities for Work, investing in the early years and building resilient communities that can offer children the best start in life.

Diolch i’r Aelod am ei chwestiwn. Rydym yn cynorthwyo rhieni i ddod o hyd i waith drwy Cymunedau am Waith, gan fuddsoddi yn y blynyddoedd cynnar ac adeiladu cymunedau cryf a all gynnig y dechrau gorau mewn bywyd i blant.

The Communities First programme is playing a crucial role in Torfaen in tackling poverty. The programme has been very successful and was ranked No. 1 in Wales for helping people into employment, and No. 1 for adults completing employment-related courses. This is in addition to the vital role Communities First plays in mitigating the impact of welfare reforms. In the event of the Cabinet Secretary going ahead with the phasing out of Communities First, what steps will you take to ensure that the very best elements of the programme are retained and, most importantly, properly resourced?

Mae’r rhaglen Cymunedau yn Gyntaf yn chwarae rhan hanfodol yn Nhorfaen yn y gwaith o drechu tlodi. Mae’r rhaglen wedi bod yn llwyddiannus iawn a daeth i frig y rhestr yng Nghymru am helpu pobl i ddod o hyd i waith, ac o ran nifer yr oedolion a gwblhaodd gyrsiau sy’n gysylltiedig â chyflogaeth. Mae hyn yn ychwanegol at y rôl hanfodol y mae Cymunedau yn Gyntaf yn ei chwarae i liniaru effaith diwygiadau lles. Os yw Ysgrifennydd y Cabinet yn bwrw ymlaen â’r cynlluniau i gael gwared ar Cymunedau yn Gyntaf fesul cam, pa gamau y byddwch yn eu cymryd i sicrhau bod yr elfennau gorau un o’r rhaglen yn cael eu cadw ac, yn bwysicaf oll, i sicrhau bod yr adnoddau priodol ar gael ar eu cyfer?

The Member is right to raise the issue of Communities First, as many others do in this Chamber. I have said often that there are many good programmes within the Communities First clusters, but the reality is, as we discussed yesterday in the debate around child poverty, the very stubborn effects of poverty are very hard to move into a different space. We have to take a very new approach to the way that we manage and support resilient communities. I’m grateful for the Member’s comments. I haven’t made a decision yet on Communities First, but I will keep her and other colleagues posted as I make those deliberations in the early new year.

Mae’r Aelod yn iawn i godi mater Cymunedau yn Gyntaf, fel y mae llawer o bobl eraill yn ei wneud yn y Siambr hon. Rwyf wedi dweud yn aml fod llawer o raglenni da o fewn clystyrau Cymunedau yn Gyntaf, ond y gwir yw, fel y trafodasom ddoe yn y ddadl ar dlodi plant, mae effeithiau ystyfnig iawn tlodi yn anodd iawn i’w symud i le gwahanol. Mae’n rhaid i ni fabwysiadu dull newydd o weithredu mewn perthynas â’r ffordd rydym yn rheoli ac yn cefnogi cymunedau cryf. Rwy’n ddiolchgar am sylwadau’r Aelod. Nid wyf wedi gwneud penderfyniad ynglŷn â Cymunedau yn Gyntaf eto, ond byddaf yn rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf iddi hi a chyd-Aelodau eraill wrth i mi ystyried y penderfyniadau hynny yn gynnar yn y flwyddyn newydd.

Cabinet Secretary, I have no doubt that you’re doing a wonderful job on various things to reduce poverty. You have taken a lot of—[Interruption.] Wait a minute. You have taken a lot of—. [Interruption.] You have taken a lot of, your Government has taken a lot of, initiatives to reduce poverty among children—yes, we had Communities First, Flying Start, Families First, et cetera, et cetera. But the fact is—[Interruption.] The fact is we are still, sadly—our children in Torfaen, Islwyn and Blaenau Gwent are the worst-off children living in the countries of the United Kingdom. I would like to ask you what other initiatives you’re taking. I think our Government is raising the personal allowance up to £12,500, which will benefit a lot of families—[Interruption.]—a number of families, 1.5 million, to reduce in-work poverty, which is one of the aims of the child poverty strategy by the British Government. So, which initiative are you going to take to reduce child poverty in Wales, please?

Ysgrifennydd y Cabinet, nid oes gennyf amheuaeth eich bod yn gwneud gwaith ardderchog ar amryw o bethau i leihau tlodi. Rydych wedi cymryd llawer o—[Torri ar draws.] Arhoswch funud. Rydych wedi cymryd llawer o—. [Torri ar draws.] Rydych wedi cymryd llawer o, mae eich Llywodraeth wedi cymryd llawer o fentrau i leihau tlodi ymysg plant—do, cawsom Cymunedau yn Gyntaf, Dechrau’n Deg, Teuluoedd yn Gyntaf, ac yn y blaen ac yn y blaen. Ond y ffaith yw—[Torri ar draws.] Y ffaith yw ein bod yn dal i fod, yn anffodus—ein plant yn Nhorfaen, Islwyn a Blaenau Gwent yw’r plant tlotaf sy’n byw yng ngwledydd y Deyrnas Unedig. Hoffwn ofyn i chi pa fentrau eraill rydych yn eu rhoi ar waith. Rwy’n credu bod ein Llywodraeth yn codi’r lwfans personol i £12,500, a fydd o fudd i lawer o deuluoedd—[Torri ar draws.] —nifer o deuluoedd, 1.5 miliwn, i leihau tlodi mewn gwaith, sef un o amcanion y strategaeth tlodi plant gan Lywodraeth Prydain. Felly, pa gynllun rydych yn mynd i’w roi ar waith i leihau tlodi plant yng Nghymru, os gwelwch yn dda?

I thank the Member for his comments at the start of his question; we’re very grateful for them. It’s not for me to give the Member a history lesson, but I will remind him that poverty just doesn’t happen by chance—there are often causes to this. Back in the 1980s, when his party was in power in the UK, they destroyed our communities in Wales with the coal mines and the steelworkers, which had a massive effect on our young people and their lives ahead of them.

I can say what are our programmes, and the Member recognises them—Families First, Flying Start and the whole support mechanisms around the family are important ones. But you should not take anything back from the fact that your welfare-reform aspects have a massive impact on the people of Wales and the UK. You, as a party, should think about that very, very carefully.

Diolch i’r Aelod am ei sylwadau ar ddechrau ei gwestiwn; rydym yn ddiolchgar iawn amdanynt. Nid fy lle i yw rhoi gwers hanes i’r Aelod, ond rwyf am ei atgoffa nad yw tlodi yn digwydd drwy hap a damwain—mae pethau’n achosi hynny’n aml. Yn ôl yn y 1980au, pan oedd ei blaid mewn grym yn y DU, llwyddasant i ddinistrio ein cymunedau yng Nghymru gyda’r pyllau glo a’r gweithwyr dur, a chafodd hynny effaith enfawr ar ein pobl ifanc a’u bywydau o’u blaenau.

Gallaf ddweud beth yw ein rhaglenni, ac mae’r Aelod yn eu hadnabod—mae Teuluoedd yn Gyntaf, Dechrau’n Deg a’r holl fecanweithiau cymorth o gwmpas y teulu yn rhai pwysig. Ond ni ddylech dynnu dim oddi ar y ffaith fod eich dulliau diwygio lles yn cael effaith enfawr ar bobl Cymru a’r DU. Dylech chi, fel plaid, feddwl am hynny’n ofalus iawn.

Cabinet Secretary, UKIP concurs with the Welsh Government’s decision to review or end the Communities First programme. This was a Government flagship strategy designed to eradicate deprivation in Wales. Whilst there are some examples of success, there are also glaring examples of mismanagement. For instance, the 3Gs Development Trust programme in Merthyr spent £1.3 million on staff salaries out of a budget of £1.5 million. Would the Cabinet Secretary confirm that the people of Penydarren, Galon Uchaf and Gurnos were let down by this organisation?

Ysgrifennydd y Cabinet, mae UKIP yn cytuno â phenderfyniad Llywodraeth Cymru i adolygu neu roi diwedd ar y rhaglen Cymunedau yn Gyntaf. Roedd hon yn strategaeth flaengar gan y Llywodraeth a gynlluniwyd i ddileu amddifadedd yng Nghymru. Er bod rhai enghreifftiau o lwyddiant, mae yna hefyd enghreifftiau amlwg o gamreoli. Er enghraifft, gwariodd y rhaglen Ymddiriedolaeth Ddatblygu 3G ym Merthyr Tudful £1.3 miliwn ar gyflogau staff allan o gyllideb o £1.5 miliwn. A fuasai Ysgrifennydd y Cabinet yn cadarnhau bod pobl Penydarren, Galon Uchaf a’r Gurnos wedi cael cam gan y sefydliad hwn?

Look, I won’t knock Communities First’s workforce—they are doing a fantastic job across communities—but this is an extremely difficult nut to crack. Poverty is not moving in the right direction. That’s why we have to have an overarching rethink here. Huw Lewis and Dawn Boden, now, are doing a fantastic job in their communities, representing their communities with Communities First workforces. I will make a decision in the new year about what the future looks like, but what we’ve got to remember about this is it’s about the people on the ground.

Edrychwch, nid wyf am ladd ar weithlu Cymunedau yn Gyntaf—maent yn gwneud gwaith gwych ar draws cymunedau—ond mae hon yn broblem ddyrys iawn. Nid yw tlodi’n symud i’r cyfeiriad cywir. Dyna pam fod yn rhaid i ni ailfeddwl yn gyffredinol. Nawr, mae Huw Lewis a Dawn Boden yn gwneud gwaith gwych yn eu cymunedau, yn cynrychioli eu cymunedau gyda gweithluoedd Cymunedau yn Gyntaf. Byddaf yn gwneud penderfyniad yn ystod y flwyddyn newydd ynglŷn â sut ddyfodol rydym yn ei ragweld, ond yr hyn y mae’n rhaid i ni ei gofio am hyn yw ei fod yn ymwneud â’r bobl ar lawr gwlad.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau. Llefarydd UKIP, Michelle Brown.

Questions now from the party spokespeople. The UKIP spokesperson, Michelle Brown.

Thank you, Presiding Officer. What assistance is the Welsh Government offering to owner-occupier families at risk of being evicted from their home by their mortgage company for mortgage arrears?

Diolch i chi, Lywydd. Pa gymorth y mae Llywodraeth Cymru yn ei gynnig i deuluoedd perchen-feddianwyr sydd mewn perygl o gael eu troi allan o’u cartref gan eu cwmni morgais oherwydd ôl-ddyledion morgais?

We have pathways through local authorities where there are opportunities to speak with anti-homelessness officers in authorities across Wales. We have a very good recognition in a 63 per cent reduction in homelessness figures in Wales.

Mae gennym lwybrau drwy awdurdodau lleol lle y mae cyfleoedd i siarad â swyddogion atal digartrefedd mewn awdurdodau ledled Cymru. Mae gennym gydnabyddiaeth dda iawn ar ostyngiad o 63 y cant mewn ffigurau digartrefedd yng Nghymru.

Thank you, Cabinet Secretary. Last November, the national sleeping rough count estimated that 240 people across Wales were sleeping rough during one week in November 2015. Granted, it’s an estimate, but many people will find themselves on the streets this Christmas, often through no fault of their own. What is the Welsh Government doing to address this problem and help rough sleepers escape their horrendous situation?

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet. Fis Tachwedd diwethaf, amcangyfrifodd y cyfrif cenedlaethol o gysgu allan fod 240 o bobl ledled Cymru yn cysgu allan yn ystod un wythnos ym mis Tachwedd 2015. Er mai amcangyfrif ydyw, bydd llawer o bobl yn cysgu ar y stryd y Nadolig hwn, a hynny’n aml heb fod unrhyw fai arnynt hwy. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i fynd i’r afael â’r broblem hon a helpu pobl sy’n cysgu allan i ddianc rhag eu sefyllfa erchyll?

I agree with the Member in that nobody should be homeless at any point, particularly at Christmas. It’s a terrible place to be considering. But we are investing in homelessness provision through organisations like Llamau. We invest in our communities—in local authorities—but there are still people who present as homeless and we are doing our damnedest to make provision to support these people who find themselves in this position.

Rwy’n cytuno â’r Aelod yn yr ystyr na ddylai neb fod yn ddigartref ar unrhyw adeg, yn enwedig adeg y Nadolig. Mae’n sefyllfa ofnadwy i’w hystyried. Ond rydym yn buddsoddi mewn darpariaeth ar gyfer y digartref drwy sefydliadau megis Llamau. Rydym yn buddsoddi yn ein cymunedau—mewn awdurdodau lleol—ond mae yna bobl sy’n ddigartref o hyd ac rydym yn gwneud ein gorau glas i sicrhau darpariaeth i gefnogi’r bobl sydd yn y sefyllfa hon.

Thank you. I know that the Cabinet Secretary is as concerned as I am about the welfare of our forces veterans. Has the Cabinet Secretary instructed local authorities to prioritise the housing of homeless veterans? If not, does the Cabinet Secretary intend to do so?

Diolch. Gwn fod Ysgrifennydd y Cabinet yr un mor bryderus â minnau ynghylch lles cyn-filwyr ein lluoedd arfog. A yw Ysgrifennydd y Cabinet wedi rhoi cyfarwyddyd i awdurdodau lleol i roi blaenoriaeth i sicrhau tai i gyn-filwyr digartref? Os nad yw, a yw Ysgrifennydd y Cabinet yn bwriadu gwneud hynny?

We introduced last week a new housing pathway for veterans, which was created and designed with veterans in that process. I launched that in Lesley Griffiths’s constituency in Wrexham, and it’s a very popular one. I was with armed forces personnel only last week, with the general in Wales, and he was very complimentary about the efforts we’re making here to support the armed forces, including the armed forces advisory group and the cross-party group that Darren Millar chairs in the Chamber.

Yr wythnos diwethaf, cyflwynasom lwybr tai newydd ar gyfer cyn-filwyr wedi’i greu a’i gynllunio gyda chyn-filwyr yn rhan o’r broses. Lansiais y llwybr hwnnw yn etholaeth Lesley Griffiths yn Wrecsam, ac mae’n un poblogaidd iawn. Roeddwn yng nghwmni aelodau’r lluoedd arfog yr wythnos diwethaf, gyda’r cadfridog yng Nghymru, ac roedd yn ganmoliaethus iawn am yr ymdrechion rydym yn eu gwneud yma i gefnogi’r lluoedd arfog, gan gynnwys grŵp cynghori’r lluoedd arfog a’r grŵp trawsbleidiol a gadeirir gan Darren Millar yn y Siambr.

Llefarydd Plaid Cymru, Bethan Jenkins.

Plaid Cymru spokesperson, Bethan Jenkins.

Cabinet Secretary, you may know that I’ve met with quite a few asylum-seeker families recently in Swansea with regard to the awful conditions that many of them are facing with regard to Home Office provision via the company Clearsprings Ready Homes. I was wondering whether you would be able to facilitate a conversation with the Home Office on these terrible conditions, notwithstanding the fact that many private landlords in Wales have contacted me saying that they do lease their homes to the Home Office for Clearsprings to utilise to house asylum seekers. So, while it may not be a direct decision for you to make as housing Minister here, the inevitable consequences are that we have responsibilities in this area, and I would like you to make representations to show the severity of the situation now here in Wales.

Ysgrifennydd y Cabinet, efallai y byddwch yn gwybod fy mod wedi cyfarfod â chryn dipyn o deuluoedd sy’n ceisio lloches yn ddiweddar yn Abertawe mewn perthynas â’r amodau erchyll y mae llawer ohonynt yn eu hwynebu o ran darpariaeth y Swyddfa Gartref drwy gwmni Clearsprings Ready Homes. Roeddwn yn meddwl tybed a fuasech yn gallu hwyluso sgwrs gyda’r Swyddfa Gartref ynglŷn â’r amodau ofnadwy hyn, er gwaethaf y ffaith fod llawer o landlordiaid preifat yng Nghymru wedi cysylltu â mi yn dweud eu bod yn prydlesu eu cartrefi i’r Swyddfa Gartref i Clearsprings eu defnyddio fel tai ar gyfer ceiswyr lloches. Felly, er nad yw’n benderfyniad uniongyrchol i chi ei wneud fel Gweinidog tai yma, o bosibl, y canlyniad anochel yw bod gennym gyfrifoldebau yn y maes hwn, a hoffwn i chi gyflwyno sylwadau i ddangos difrifoldeb y sefyllfa yng Nghymru erbyn hyn.

I’m supportive of the Member’s question. I think the Member should write to me in detail on that. I think she’s right to raise that, while this is a non-devolved function, we do pick up the consequences of vulnerability. I think that’s something I’m very interested in trying to resolve with the Member.

Rwy’n gefnogol i gwestiwn yr Aelod. Rwy’n credu y dylai’r Aelod ysgrifennu ataf gyda manylion ynglŷn â hynny. Er bod hon yn swyddogaeth heb ei datganoli, rwy’n credu ei bod yn iawn i grybwyll ein bod yn wynebu canlyniadau pobl sy’n agored i niwed. Rwy’n credu bod hwnnw’n fater rwy’n awyddus iawn i geisio’i ddatrys gyda’r Aelod.

Just following on from that, I wonder whether you would be willing, as Cabinet Secretary, to meet with some of the asylum seekers and refugees in the area so that they can tell you directly what those concerns are, because many of them feel that they’re not listened to. There are myths, of course, about the fact that they are taking homes from people from Wales. That is not the case entirely—they’re not on any list that any other person here in Wales would be on with regard to social housing. They find it very, very difficult to make complaints, and have said to me that they have faced racism from Clearsprings staff when they have been making updates to their homes. So, would you be willing to do that, Cabinet Secretary, so that you can hear for yourself those problems first hand?

Yn dilyn hynny, tybed a fuasech yn fodlon, fel Ysgrifennydd y Cabinet, i gyfarfod â rhai o’r ceiswyr lloches a’r ffoaduriaid yn yr ardal fel y gallant ddweud wrthych yn uniongyrchol beth yw’r pryderon hynny, oherwydd mae llawer ohonynt yn teimlo nad oes neb yn gwrando arnynt. Mae yna fythau, wrth gwrs, am y ffaith eu bod yn cymryd cartrefi oddi wrth bobl Cymru. Nid yw hynny’n hollol wir—nid ydynt ar unrhyw restr y buasai unrhyw berson arall yma yng Nghymru arni o ran tai cymdeithasol. Maent yn ei chael yn anodd iawn gwneud cwynion, ac maent wedi dweud wrthyf eu bod wedi dioddef hiliaeth gan staff Clearsprings wrth iddynt ailwampio eu cartrefi. Felly, a fuasech yn barod i wneud hynny, Ysgrifennydd y Cabinet, fel y gallwch glywed am y problemau hynny drosoch eich hunain?

Certainly, if I am able to meet with them, I will do. If not, I will certainly provide a member of staff to support your support in meeting them.

Yn sicr, os byddaf yn gallu eu cyfarfod, fe wnaf hynny. Os na fyddaf yn gallu, byddaf yn sicr yn anfon aelod o staff i gefnogi eich cymorth yn eu cyfarfod.

Thank you very much. On a different matter entirely, I know that you will be aware that we’ve had some extremely cold weather recently, but, of course, it’s been a bit milder—not that I’m a weatherwoman all of a sudden. There was—[Interruption.] Oh, it’s the last day of term.

On a serious level, there were news reports recently of a man freezing to death in Birmingham, and now my office has learned that one local authority in south-east Wales has not provided any emergency accommodation for rough sleepers in its direct area. Although the severe weather emergency protocol isn’t compulsory for local authorities here, your Government’s code of practice does state that all councils should have a written cold weather plan that includes their arrangements to help rough sleepers during periods of cold and severe weather.

We’ve looked into, as an office, more of the plans across Wales. Some local authorities have good plans, but others told us there were still discussions ongoing now about what those plans should be. Do you think it’s acceptable that some local authorities still haven’t had those discussions with partners? What will you be doing to make sure that all of those local authorities have plans in place so that we don’t face situations where people are dying on our streets this winter?

Diolch yn fawr iawn. Ar fater hollol wahanol, rwy’n gwybod y byddwch yn ymwybodol ein bod wedi cael tywydd oer iawn yn ddiweddar, ond wrth gwrs, mae wedi bod ychydig yn fwynach—nid fy mod yn ddynes y tywydd yn sydyn iawn. Roedd yna—[Torri ar draws.] O, mae’n ddiwrnod olaf y tymor.

Ar lefel ddifrifol, cafwyd adroddiadau newyddion yn ddiweddar am ddyn yn rhewi i farwolaeth yn Birmingham, ac yn awr mae fy swyddfa wedi cael gwybod nad yw un awdurdod lleol yn ne-ddwyrain Cymru wedi darparu unrhyw lety brys ar gyfer pobl sy’n cysgu allan yn ei ardal uniongyrchol. Er nad yw’r protocol argyfwng tywydd garw yn orfodol i awdurdodau lleol yma, mae cod ymarfer eich Llywodraeth yn datgan y dylai pob cyngor fod â chynllun tywydd oer ysgrifenedig sy’n cynnwys eu trefniadau i helpu’r rhai sy’n cysgu allan yn ystod cyfnodau o dywydd oer a garw.

Rydym wedi edrych, fel swyddfa, ar fwy o’r cynlluniau ledled Cymru. Mae gan rai awdurdodau lleol gynlluniau da, ond dywedodd rhai eraill wrthym fod trafodaethau’n parhau ynglŷn â’r hyn y dylai’r cynlluniau hynny fod. A ydych yn credu ei bod yn dderbyniol nad yw rhai awdurdodau lleol wedi cael y trafodaethau hynny gyda phartneriaid eto? Beth fyddwch chi’n ei wneud i wneud yn siŵr fod gan yr holl awdurdodau lleol hynny gynlluniau ar waith fel nad ydym yn wynebu sefyllfaoedd lle y mae pobl yn marw ar ein strydoedd y gaeaf hwn?

I will look at that in more detail—I’ll speak to my Cabinet colleagues as well. I think this is a moral issue—the politics aside of any local authority, actually we’re talking about human beings here. Anybody who finds themselves in a homeless position—it would be terrifying, and there for the grace of God go I, sometimes. The fact is we should make sure we look after people humanely. I will look at the detail that the Member presents, and I’ll ask Cabinet colleagues to look at that in their own portfolios as well.

Fe edrychaf ar hynny’n fanylach—fe siaradaf â’m cyd-Aelodau yn y Cabinet yn ogystal. Rwy’n credu bod hwn yn fater moesol—gan roi gwleidyddiaeth unrhyw awdurdod lleol o’r neilltu, rydym yn sôn am fodau dynol yma mewn gwirionedd. Dylai unrhyw un sy’n mynd yn ddigartref—buasai’n ddychrynllyd, ac weithiau rwy’n meddwl y gallai ddigwydd i unrhyw un ohonom. Y ffaith yw y dylem sicrhau ein bod yn gofalu am bobl yn drugarog. Byddaf yn edrych ar y manylion y mae’r Aelod yn eu cyflwyno, a byddaf yn gofyn i fy nghyd-Aelodau yn y Cabinet edrych ar hynny yn eu portffolios eu hunain hefyd.

Llefarydd y Ceidwadwyr, Mark Isherwood.

The Welsh Conservatives’ spokesperson, Mark Isherwood.

Diolch, Lywydd. The Bevan Foundation’s July 2016 ‘Equality and Social Justice Briefing’ on poverty said that the latest figures from the Department for Work and Pensions’s households below average income survey showed that low household incomes continue to be a significant problem in Wales, with more than one in five people living on a household income below 60 per cent of the median, and children being at the greatest risk of poverty, although the largest group of people on low incomes being adults of working age. And they added that the longer-term and more recent trends in poverty have had little impact on Wales’s position compared to other UK nations and regions, with Wales continuing to have one of the highest rates of poverty in the UK for all age groups. Why is that, Cabinet Secretary?

Diolch, Lywydd. Roedd brîff cydraddoldeb a chyfiawnder cymdeithasol Sefydliad Bevan ym mis Gorffennaf 2016 ar dlodi yn dweud bod ffigurau diweddaraf arolwg yr Adran Gwaith a Phensiynau o aelwydydd o dan yr incwm cyfartalog yn dangos bod aelwydydd incwm isel yn parhau i fod yn broblem sylweddol yng Nghymru, gyda mwy nag un o bob pump o bobl yn byw ar incwm aelwydydd sy’n is na 60 y cant o’r canolrif, a’r plant hynny sy’n wynebu’r perygl mwyaf o dlodi, er bod y grŵp mwyaf o bobl ar incwm isel yn oedolion o oedran gweithio. Ac roeddent yn ychwanegu nad yw’r tueddiadau tymor hwy a’r tueddiadau mwy diweddar o ran tlodi wedi cael llawer o effaith ar sefyllfa Cymru o’i chymharu â gwledydd a rhanbarthau eraill y DU, gyda Chymru’n parhau i fod ag un o’r cyfraddau uchaf o dlodi yn y DU ar gyfer pob grŵp oedran. Pam hynny, Ysgrifennydd y Cabinet?

That’s why we’re introducing 100,000 apprenticeships for all ages. That’s why we’re continuing with Communities for Work. That’s why we’re continuing with the Lift programme. That’s why we want to engage with our communities to build better, stronger communities. I was very clear about my sense of direction yesterday. I would welcome the Member’s comments in terms of embracing the opportunities that we have here in Wales, with this very stubborn effect of poverty. We have to work together. Governments can’t fix poverty. We have to have a collective about this, about how we do this, and that’s why the WFG Act is an important one, where all our public sector partners have a part to play in this.

Dyna pam ein bod yn cyflwyno 100,000 o brentisiaethau ar gyfer pob oedran. Dyna pam ein bod yn parhau gyda rhaglen Cymunedau am Waith. Dyna pam ein bod yn parhau â’r rhaglen Esgyn. Dyna pam ein bod yn awyddus i ymgysylltu â’n cymunedau i adeiladu cymunedau gwell a chryfach. Roeddwn yn glir iawn ynglŷn â fy ymdeimlad o gyfeiriad ddoe. Buaswn yn croesawu sylwadau’r Aelod o ran gwneud yn fawr o’r cyfleoedd sydd gennym yma yng Nghymru, gydag effaith ystyfnig iawn tlodi. Mae’n rhaid i ni weithio gyda’n gilydd. Ni all Llywodraethau ddatrys tlodi. Mae’n rhaid i ni gydweithredu ar hyn, ynglŷn â sut rydym yn gwneud hyn, a dyna pam fod Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol yn un bwysig, lle y mae gan ein holl bartneriaid yn y sector cyhoeddus ran i’w chwarae yn hyn.

So, you’re not going to tell us why that is. May I suggest that you and your colleagues have been running economic development and employability programmes in Wales since 1999, and that is the situation now? Your department, I believe, is responsible for the Lift programme, as part of your tackling poverty action plan, providing training and employment opportunities for people in households where no-one is in work. And I believe you’re also responsible for the Communities for Work programme, focusing on the most deprived communities, which clearly fall within your portfolio. And you’re also extending both programmes from 2018 to 2020. What due diligence have you carried out? I understand the Welsh Government has been unable or unwilling to release data on the outcome from those programmes, and it’s understood that, by contrast, the UK Government Work Programme providers in Wales have been able to achieve five to 10 times better value for money, delivering the average cost of a job at £3,000, whereas it’s understood that the jobs under your schemes are running into possibly tens of thousands of pounds.

Felly, nid ydych yn mynd i ddweud wrthym pam. A gaf fi awgrymu eich bod chi a’ch cyd-Aelodau wedi bod yn cyflwyno rhaglenni cyflogadwyedd a datblygiad economaidd yng Nghymru ers 1999, a dyna yw’r sefyllfa erbyn hyn? Eich adran chi, rwy’n credu, sy’n gyfrifol am raglen Esgyn, fel rhan o’ch cynllun gweithredu ar gyfer trechu tlodi, gan ddarparu hyfforddiant a chyfleoedd gwaith i bobl ar aelwydydd lle nad oes neb yn gweithio. Ac rwy’n credu eich bod hefyd yn gyfrifol am raglen Cymunedau am Waith, gan ganolbwyntio ar y cymunedau mwyaf difreintiedig, sy’n amlwg yn rhan o’ch portffolio. Ac rydych hefyd yn ymestyn y ddwy raglen o 2018 i 2020. Pa gamau diwydrwydd dyladwy a wnaethoch? Rwy’n deall bod Llywodraeth Cymru wedi methu neu wedi bod yn amharod i ryddhau data’r canlyniadau o’r rhaglenni hynny, a deellir, mewn cyferbyniad i hynny, fod darparwyr Rhaglen Waith Llywodraeth y DU yng Nghymru, wedi gallu cyflawni pump i 10 gwaith y gwerth am arian, gan ddarparu swydd ar gost gyfartalog o £3,000, ond deellir bod y swyddi o dan eich cynlluniau chi’n costio degau o filoedd o bunnoedd o bosibl.

Two points. First of all, I’m very grateful to the Member for suggesting a response to my question earlier on. But may I remind him that it was his Government that was in power in the eighties that absolutely devastated Wales, with the highest rate of unemployment ever in the UK? And his mate on the front bench there, in UKIP, was part of the Government at the time as well, so he can’t shake his head either. The second point of the issue around Communities for Work and the Lift programme is one that is an important one. I haven’t dodged the fact that we won’t release figures; I’m more than happy to look at them in the new year and furnish the Assembly with those details. This is about getting people at the hardest end to reach back into the workplace—not an easy cohort of people to deal with, but we have success and we should celebrate success. Stop knocking Wales.

Dau bwynt. Yn gyntaf oll, rwy’n ddiolchgar iawn i’r Aelod am awgrymu ymateb i fy nghwestiwn yn gynharach. Ond a gaf fi ei atgoffa mai ei Lywodraeth ef, a oedd mewn grym yn yr wythdegau, a chwalodd Gymru’n llwyr, gyda’r gyfradd uchaf o ddiweithdra erioed yn y DU? Ac roedd ei ffrind ar y fainc flaen yn y fan acw, yn UKIP, yn rhan o’r Llywodraeth ar y pryd hefyd, felly ni all ef ysgwyd ei ben chwaith. Mae’r ail bwynt sy’n ymwneud â Cymunedau am Waith a rhaglen Esgyn yn un pwysig. Nid wyf wedi osgoi’r ffaith na fyddwn yn rhyddhau ffigurau; rwy’n fwy na pharod i edrych arnynt yn y flwyddyn newydd a rhoi’r manylion hynny i’r Cynulliad. Mae hyn yn ymwneud â chael pobl sydd ar y pen caletaf yn ôl i’r gweithle—nid yw’n garfan hawdd o bobl i ymdrin â hwy, ond rydym yn llwyddo a dylem ddathlu llwyddiant. Rhowch y gorau i ddifrïo Cymru.

I’m reliably informed that people have been unable to obtain the proper data despite asking for it, so it would be welcome if you could deliver it. And don’t tell me about the 1980s. I know what it’s like for your father to come home and tell you that the manufacturing company he works for has shut and that he’s become unemployed. That happened in 1978 because of the economic meltdown created under Labour. [Interruption.] Yes it did, and I lived that life, so don’t you lecture me.

Finally, the situation in Wales on the latest figures is that we have higher economic inactivity rates than England, Scotland or UK levels. We have the second highest percentage of people in work living below the living wage. We have the highest levels of underemployment in the UK, according to the latest figures from the Carnegie UK Trust. We have the highest percentage of employees not on permanent contracts, and the second highest proportion of employees on zero-hours contracts, again after 17 and a half years of Labour Government in Wales. Why is that, Cabinet Secretary?

Rwyf wedi cael gwybod o ffynhonnell ddibynadwy nad yw pobl wedi gallu cael gafael ar y data priodol er eu bod wedi gofyn amdano, felly byddai’n dda pe baech yn gallu darparu’r data hwnnw. A pheidiwch â sôn wrthyf fi am yr 1980au. Rwy’n gwybod sut beth yw cael eich tad yn dod adref a dweud wrthych fod y cwmni gweithgynhyrchu y mae’n gweithio iddo wedi cau a’i fod yn ddi-waith. Digwyddodd hynny ym 1978 oherwydd y chwalfa economaidd a grëwyd gan y Blaid Lafur. [Torri ar draws.] Do, fe wnaeth, ac rwyf wedi byw’r bywyd hwnnw, felly peidiwch â rhoi darlith i mi.

Yn olaf, y sefyllfa yng Nghymru yn ôl y ffigurau diweddaraf yw bod gennym gyfraddau anweithgarwch economaidd uwch na’r lefelau yn Lloegr, yr Alban a’r DU. Mae gennym y ganran uchaf ond un o bobl mewn gwaith sy’n byw o dan y cyflog byw. Mae gennym y lefelau uchaf o dangyflogaeth yn y DU, yn ôl y ffigurau diweddaraf gan Ymddiriedolaeth Carnegie UK. Mae gennym y ganran uchaf o weithwyr nad ydynt ar gontractau parhaol, a’r gyfran uchaf ond un o gyflogeion ar gontractau dim oriau, eto ar ôl 17 a hanner mlynedd o Lywodraeth Lafur yng Nghymru. Pam hynny, Ysgrifennydd y Cabinet?

I’m very grateful for the Member’s very aggressive tone that he has brought to the questioning. I also remember the times through the 1980s when the Member worked in the local building society, taking the redundancy cheques from the steelworkers that were made redundant by the UK Government at that very time—a very difficult time, and a community that was broken at that time. So, again, in lecturing about what happened in our communities, you can ask many Members on these benches what happened to their communities under the Conservative administration.

Can I say that rebuilding communities, as I said earlier on, doesn’t go on a switch? You have to work at this, and we’ve been working very hard. And places like Flintshire, which was devastated with the highest redundancy notice ever served in Europe in one day by the UK Government, have now been transformed to have one of the lowest unemployment levels. And that’s not by chance—that’s by a Labour authority, with a Labour administration here. So, I don’t take any lectures from the Member opposite; he wants to take a reality check.

Rwy’n ddiolchgar iawn am y dôn hynod o ymosodol yng nghwestiynau’r Aelod. Rwyf hefyd yn cofio yr adegau drwy’r 1980au pan oedd yr Aelod yn gweithio yn y gymdeithas adeiladu leol, yn cymryd y sieciau diswyddo gan y gweithwyr dur a gafodd eu gwneud yn ddi-waith gan Lywodraeth y DU ar y pryd—cyfnod anodd iawn, a chymuned a oedd wedi torri ar y pryd. Felly, unwaith eto, wrth ddarlithio am yr hyn a ddigwyddodd yn ein cymunedau, gallwch ofyn i lawer o’r Aelodau ar y meinciau hyn beth ddigwyddodd i’w cymunedau o dan y weinyddiaeth Geidwadol.

A gaf fi ddweud na ellir ailadeiladu cymunedau, fel y dywedais yn gynharach, drwy wasgu botwm? Mae’n rhaid i chi weithio ar hyn, ac rydym wedi bod yn gweithio’n galed iawn. Ac mae llefydd fel Sir y Fflint, a gafodd ei dinistrio â’r rhybudd diswyddo uchaf a roddwyd erioed yn Ewrop mewn un diwrnod gan Lywodraeth y DU, bellach wedi cael ei thrawsnewid i fod ag un o’r lefelau diweithdra isaf. Ac nid yw hynny wedi digwydd drwy hap a damwain—gwaith awdurdod Llafur ydyw, gyda gweinyddiaeth Lafur yma. Felly, nid wyf am wrando ar unrhyw ddarlithoedd gan yr Aelod gyferbyn; mae angen iddo edrych ar realiti’r sefyllfa.

Tai Newydd yn Islwyn

New Homes in Islwyn

3. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am gynlluniau Llywodraeth Cymru i ddarparu tai fforddiadwy newydd yn Islwyn? OAQ(5)0086(CC)

3. Will the Minister make a statement on the Welsh Government’s plans to deliver affordable new homes in Islwyn? OAQ(5)0086(CC)

I thank the Member for Islwyn for her question. We are committed to increasing the number of affordable homes across Wales. We continue to invest in social rented housing and Help to Buy, and are developing innovative new schemes, in order to meet our ambitious target of 20,000 homes.

Diolch i’r Aelod dros Islwyn am ei chwestiwn. Rydym wedi ymrwymo i gynyddu nifer y tai fforddiadwy yng Nghymru. Rydym yn parhau i fuddsoddi mewn tai rhent cymdeithasol a Cymorth i Brynu, ac rydym yn datblygu cynlluniau newydd arloesol, er mwyn cyrraedd ein targed uchelgeisiol o 20,000 o gartrefi.

Thank you, Cabinet Secretary. Earlier this month, you announced that the Welsh Government will invest an additional £30 million this year towards providing 20,000 affordable new homes. The Welsh Government’s affordable housing target of 10,000 additional affordable homes in the last Assembly was exceeded, with the housing supply pact between Welsh Government and Community Housing Cymru playing an important role in meeting that target. What actions can that partnership take to deliver our new ambitious targets, and how will the people of Islwyn directly benefit from this?

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Yn gynharach y mis hwn, fe gyhoeddoch y bydd Llywodraeth Cymru yn buddsoddi £30 miliwn yn ychwanegol eleni tuag at ddarparu 20,000 o gartrefi newydd fforddiadwy. Rhagorwyd ar darged tai fforddiadwy Llywodraeth Cymru o 10,000 gartrefi fforddiadwy ychwanegol yn y Cynulliad diwethaf, gyda’r cytundeb cyflenwad tai rhwng Llywodraeth Cymru a Cartrefi Cymunedol Cymru yn chwarae rhan bwysig i gyrraedd y targed hwnnw. Pa gamau y gall y bartneriaeth honno eu cymryd i gyrraedd ein targedau newydd uchelgeisiol, a sut y bydd pobl Islwyn yn elwa’n uniongyrchol o hyn?

Of course, I’m grateful to the Member for reminding the Chamber of the success of the last term of Government. I’m very pleased to have entered, only in the last two weeks, into a new housing pact with Community Housing Cymru and the WLGA for this term of Government. It is an ambitious target of 20,000 homes, but my good friend and colleague the Cabinet Secretary for finance is helping us by announcing an additional £30 million this month to start on the build with the big 20,000 homes project, which your constituents will directly benefit from.

Wrth gwrs, rwy’n ddiolchgar i’r Aelod am atgoffa’r Siambr o lwyddiant tymor diwethaf y Llywodraeth. Rwy’n falch iawn o fod wedi llunio cytundeb tai newydd, yn y pythefnos diwethaf, gyda Cartrefi Cymunedol Cymru a Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru ar gyfer tymor y Llywodraeth hon. Mae’n darged uchelgeisiol o 20,000 o gartrefi, ond mae fy nghyfaill a’m cyd-Aelod, Ysgrifennydd y Cabinet dros gyllid, yn rhoi cymorth i ni drwy gyhoeddi £30 miliwn yn ychwanegol y mis hwn i ddechrau ar waith adeiladu’r prosiect sylweddol o 20,000 o gartrefi y bydd eich etholwyr yn elwa’n uniongyrchol ohono.

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (Ann Jones) took the Chair.

Cabinet Secretary, Caerphilly council has recently granted planning permission for a development of 175 homes on derelict land at Hawtin Park industrial estate, near Blackwood. Guidelines for the development include the provision that 25 per cent should be affordable housing. Will the Cabinet Secretary join me in welcoming this increase in the supply of affordable homes in Islwyn, and what measures does he intend to take to make more derelict land available for housing in Wales?

Ysgrifennydd y Cabinet, yn ddiweddar, mae cyngor Caerffili wedi rhoi caniatâd cynllunio ar gyfer datblygu 175 o dai ar dir diffaith ar ystad ddiwydiannol Hawtin Park, ger Coed-duon. Mae’r canllawiau ar gyfer y datblygiad yn cynnwys darpariaeth y dylai 25 y cant fod yn dai fforddiadwy. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ymuno â mi i groesawu’r cynnydd hwn yn y cyflenwad o dai fforddiadwy yn Islwyn, a pha fesurau y mae’n bwriadu eu cymryd i sicrhau bod rhagor o dir diffaith ar gael ar gyfer adeiladu tai yng Nghymru?

Well, Ken Skates and I—I’m not familiar with the project the Member raises, but I’m always keen to make sure that we have a contribution of affordable homes across the length and breadth of Wales. Ken Skates and I are working on a land opportunity fund, where we can see how we can develop not only Welsh Government land, but also public sector land, and release that into the opportunity for home building in the future.

Wel, mae Ken Skates a minnau—nid wyf yn gyfarwydd â’r prosiect y cyfeiriodd yr Aelod ato, ond rwyf bob amser yn awyddus i sicrhau bod gennym dai fforddiadwy ledled Cymru. Mae Ken Skates a minnau’n gweithio ar gronfa gyfle tir, lle y gallwn weld nid yn unig sut y gallwn ddatblygu tir Llywodraeth Cymru, ond sut y gallwn ddatblygu tir y sector cyhoeddus hefyd, a’i ryddhau’n rhan o’r cyfle i adeiladu cartrefi yn y dyfodol.

Elusennau sy’n Cefnogi Teuluoedd

Charities Supporting Families

4. A wnaiff y Gweinidog amlinellu’r cymorth y mae Llywodraeth Cymru wedi’i ddarparu i elusennau sy’n cefnogi teuluoedd? OAQ(5)0083(CC)

4. Will the Minister outline the support the Welsh Government has provided to charities supporting families? OAQ(5)0083(CC)

Good afternoon. Thank you for the question. The Welsh Government directly and indirectly supports a number of organisations providing support to families. Within my portfolio, the children and families delivery grant, Families First and Flying Start give support to third sector groups that aim to meet the priorities of supporting well-being, reducing poverty and, indeed, tackling adverse childhood experiences.

Prynhawn da. Diolch am y cwestiwn. Mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi nifer o sefydliadau sy’n darparu cymorth i deuluoedd yn uniongyrchol ac yn anuniongyrchol. Yn fy mhortffolio, mae’r grant cyflawni ar gyfer plant a theuluoedd, Teuluoedd yn Gyntaf a Dechrau’n Deg yn rhoi cefnogaeth i grwpiau yn y trydydd sector sy’n ceisio cyflawni blaenoriaethau cefnogi lles, trechu tlodi, ac yn wir, mynd i’r afael â phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod.

Thank you for that answer. But, Cabinet Secretary, could you explain why the Welsh Government have seen fit to reduce funding for the Family Fund charity from £2,508,950 in 2015-16 to a figure of £1.9 million for the next three years? That is in comparison to the Scottish, Northern Irish and Westminster Governments, who have all decided to retain the same level of funding they had previously. This seems to run slightly counter to your previous answers this afternoon, which indicate that your view is that the economic situation in Wales is improving.

Diolch am eich ateb. Ond Ysgrifennydd y Cabinet, a allwch egluro pam fod Llywodraeth Cymru wedi penderfynu lleihau’r cyllid ar gyfer elusen Cronfa’r Teulu o £2,508,950 yn 2015-16 i ffigur o £1.9 miliwn ar gyfer y tair blynedd nesaf? Cymharer hynny â Llywodraethau’r Alban, Gogledd Iwerddon a San Steffan, sydd wedi penderfynu cadw’r un lefel o gyllid a oedd ganddynt yn flaenorol. Mae hyn i’w weld yn mynd yn groes i’ch atebion blaenorol y prynhawn yma braidd, sy’n dangos eich bod o’r farn fod y sefyllfa economaidd yng Nghymru yn gwella.

I’m very grateful for the Member’s question. I would point out to the Deputy Presiding Officer that the Family Fund budget rests within my colleague’s budget line, but will ask her to write to you. Rebecca Evans is the Minister who deals with this particular issue.

Rwy’n ddiolchgar iawn i’r Aelod am y cwestiwn. Hoffwn dynnu sylw’r Dirprwy Lywydd at y ffaith fod cyllideb Cronfa’r Teulu yn rhan o linell gyllideb fy nghyd-Aelod, ond byddaf yn gofyn iddi ysgrifennu atoch. Rebecca Evans yw’r Gweinidog sy’n ymdrin â’r mater penodol hwn.

Can I draw your attention, Minister, to the work of the Penparcau Community Forum? Penparcau used to be a Communities First area; it’s the community I live in. It lost the Communities First status at the previous reiteration and review of Communities First, but, if anything, has been even more successful post Communities First than previously, because it’s been able to do a lot more working with other partners, in a way that’s freed them up, if you like. They’re very keen that you look at the work that they’ve done, because they believe that they point the way ahead for post Communities First, which you are considering in the new year. We had a very successful meeting about 18 months ago—your predecessor came and met with the community forum in Penparcau together with the Presiding Officer and myself. Since then, they’ve moved on; they’ve got a new community facility, which will be opening in the summer. They warmly welcome you to that opening around that time and hope that you can accept an invitation at that stage, but in particular, they want to talk to you about how, post Communities First, they can work at a community level with families with a high level of child poverty to really address the issues of the community. I hope you’ll take the opportunity to meet with them and learn about them.

A gaf fi dynnu eich sylw, Weinidog, at waith Fforwm Cymunedol Penparcau? Roedd Penparcau yn arfer bod yn un o ardaloedd Cymunedau yn Gyntaf; rwy’n byw yn y gymuned honno. Collodd ei statws Cymunedau yn Gyntaf yn ystod cyfnod blaenorol ac adolygu Cymunedau yn Gyntaf, ond os rhywbeth, mae wedi bod hyd yn oed yn fwy llwyddiannus ar ôl Cymunedau yn Gyntaf nag o’r blaen, gan eu bod wedi gallu gwneud llawer mwy o waith gyda phartneriaid eraill, mewn ffordd sydd wedi eu rhyddhau, os hoffech. Maent yn awyddus iawn i chi edrych ar y gwaith y maent wedi ei wneud, gan eu bod o’r farn eu bod yn arwain y ffordd ymlaen ar gyfer y cyfnod ar ôl Cymunedau’n Gyntaf, y byddwch yn ei ystyried yn y flwyddyn newydd. Cawsom gyfarfod llwyddiannus iawn oddeutu 18 mis yn ôl—daeth eich rhagflaenydd i gyfarfod â’r fforwm cymunedol ym Mhenparcau, gyda’r Llywydd a minnau. Ers hynny, maent wedi symud ymlaen; mae ganddynt gyfleuster cymunedol newydd, a fydd yn agor yn yr haf. Maent yn eich croesawu’n gynnes i’r agoriad o gwmpas yr adeg honno ac yn gobeithio y gallwch dderbyn gwahoddiad bryd hynny, ond maent yn arbennig o awyddus i siarad â chi ynglŷn â’r ffordd y gallant weithio ar lefel gymunedol ar ôl Cymunedau yn Gyntaf, gyda theuluoedd â lefel uchel o dlodi plant i fynd i’r afael o ddifrif â phroblemau’r gymuned. Gobeithiaf y byddwch yn manteisio ar y cyfle i gyfarfod â hwy a dysgu amdanynt.

I’m very grateful for the invitation and look forward to receiving that formally. I am familiar with Penparcau; indeed, I welcomed their tweet when they tweeted about the fact that there is potential life after Communities First. I think we have to have ambition about opportunities—[Inaudible.]—and that we learn from organisations like them. I’ve spoken to the previous Minister about this very organisation and I’d be happy to come and visit and speak with them about the success that they’ve been able to achieve.

Rwy’n ddiolchgar iawn am y gwahoddiad ac yn edrych ymlaen at ei dderbyn yn ffurfiol. Rwy’n gyfarwydd â Penparcau; yn wir, croesawais eu trydariad ynglŷn â’r ffaith fod yna fywyd ar ôl Cymunedau yn Gyntaf. Credaf fod yn rhaid i ni fod yn uchelgeisiol o ran y cyfleoedd—[Anghlywadwy.]—a’n bod yn dysgu gan sefydliadau o’r fath. Rwyf wedi siarad â’r Gweinidog blaenorol ynglŷn â’r sefydliad hwn a byddwn fwy na pharod i ddod i ymweld a siarad â hwy ynglŷn â’r llwyddiant y maent wedi ei gael.

Y Gymuned Teithwyr

The Traveller Community

5. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am y camau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i gefnogi'r gymuned teithwyr? OAQ(5)0088(CC)

5. Will the Minister make a statement on actions the Welsh Government is taking to support the traveller community? OAQ(5)0088(CC)

I thank the Member for her question. The Welsh Government has worked to improve outcomes for Gypsies and Travellers through the ‘Travelling to a Better Future’ framework for action and delivery plan. There has been real progress since 2014 and an update to the plan was published in March this year.

Diolch i’r Aelod am ei chwestiwn. Mae Llywodraeth Cymru wedi gweithio i wella canlyniadau ar gyfer Sipsiwn a Theithwyr drwy fframwaith gweithredu a chynllun cyflawni ‘Teithio at Ddyfodol Gwell’. Mae cryn gynnydd wedi’i wneud ers 2014 a chyhoeddwyd diweddariad i’r cynllun ym mis Mawrth eleni.

Thank you for that answer, Cabinet Secretary. What measures are the Welsh Government taking to foster liaison and communication between Travellers and local settled communities that they move into?

Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Pa fesurau y mae Llywodraeth Cymru yn eu rhoi ar waith i feithrin cyswllt a chyfathrebu rhwng Teithwyr a’r cymunedau sefydlog lleol y maent yn symud iddynt?

We have cohesion co-ordinators to work with Gypsy and Traveller groups and I meet with representatives of the community regularly.

Mae gennym gydgysylltwyr cydlyniant yn gweithio gyda grwpiau Sipsiwn a Theithwyr ac rwy’n cyfarfod â chynrychiolwyr y gymuned yn rheolaidd.

In terms of the outreach effort, Cabinet Secretary, I know that it’s important to address the issues that Gypsy/Traveller families have in the round, including better educational attainment and better school attendance. I know that that effort involves not just work in the schools, but also within the community and the whole-family approach. In terms of the whole-family approach and outreach, will you look at Welsh Government resource and support for that aspect of this work, please?

O ran yr ymdrech allgymorth, Ysgrifennydd y Cabinet, gwn ei bod yn bwysig mynd i’r afael â’r materion sy’n wynebu teuluoedd Sipsiwn/Teithwyr yn eu cyfanrwydd, gan gynnwys gwell cyrhaeddiad addysgol a lefelau presenoldeb gwell yn yr ysgol. Gwn fod yr ymdrech honno’n golygu gwaith yn y gymuned yn ogystal ag yn yr ysgol, ac ymagwedd y teulu cyfan. O ran ymagwedd y teulu cyfan ac allgymorth, a wnewch chi edrych ar adnoddau a chymorth Llywodraeth Cymru ar gyfer yr agwedd honno ar y gwaith hwn, os gwelwch yn dda?

Yes, we provide funding for the Save the Children’s Travelling Ahead project through the equality and inclusion grant to support awareness of rights and participation amongst young Gypsies and Travellers. You’re right: the family approach is an important one. Gypsy and Traveller families are probably one of the most disadvantaged families and have the shortest lifespan out of most of the strands in terms of equality. It’s something that we should consider very carefully about our intervention. I met with a spokesperson only last week, who talked about their failure to report hate crimes against them, because they fear that nothing gets done. We should be looking at that very carefully as well. So, I’ve asked my team to engage further with them. But the Member raises a very important question about how we engage and the whole-family approach.

Rydym yn darparu cyllid ar gyfer prosiect Teithio Ymlaen elusen Achub y Plant drwy’r grant cydraddoldeb a chynhwysiant i hybu ymwybyddiaeth o hawliau a chyfranogiad ymhlith Sipsiwn a Theithwyr ifanc. Rydych yn llygad eich lle: mae ymagwedd y teulu cyfan yn un bwysig. Yn ôl pob tebyg, teuluoedd Sipsiwn a Theithwyr yw rhai o’r teuluoedd mwyaf difreintiedig, a’r rhai â’r hyd oes byrraf o’r rhan fwyaf o’r elfennau mewn perthynas â chydraddoldeb. Mae’n rhywbeth y dylem ei ystyried yn ofalus iawn o ran ein hymyrraeth. Cyfarfûm â llefarydd yr wythnos diwethaf, a siaradodd am y ffaith nad ydynt yn rhoi gwybod am droseddau casineb yn eu herbyn, am eu bod yn ofni na fydd unrhyw beth yn cael ei wneud. Dylem fod yn ystyried hynny’n ofalus iawn hefyd. Felly, rwyf wedi gofyn i fy nhîm ymgysylltu ymhellach â hwy. Ond mae’r Aelod yn gofyn cwestiwn pwysig iawn ynglŷn â’r ffordd rydym yn ymgysylltu ac ymagwedd y teulu cyfan.

I have an interest as a member of Powys County Council. Members of Machynlleth Town Council have expressed their concerns regarding proposals by Powys County Council to locate a permanent Traveller site near Machynlleth. Town councillors agree that there hasn’t been a formal consultation, as they had been promised by the county council, with residents regarding possible locations for the site. I have made my own representations to the local authority and I would be grateful if you would add your weight to the calls for Powys County Council to hold a full and proper and transparent consultation to ensure that residents have the opportunity to express their suggestions about location and ideas themselves.

Rwy’n datgan buddiant fel aelod o Gyngor Sir Powys. Mae aelodau o Gyngor Tref Machynlleth wedi mynegi eu pryderon ynghylch cynigion gan Gyngor Sir Powys i leoli safle parhaol i Deithwyr ger Machynlleth. Mae cynghorwyr y dref yn cytuno na fu ymgynghoriad ffurfiol, er bod y cyngor sir wedi addo cynnal un gyda’r trigolion ynglŷn â lleoliadau posibl ar gyfer y safle. Rwyf wedi cyflwyno sylwadau i’r awdurdod lleol a byddwn yn ddiolchgar pe baech yn cefnogi’r galwadau ar Gyngor Sir Powys i gynnal ymgynghoriad llawn a phriodol a thryloyw i sicrhau bod y trigolion yn cael cyfle i fynegi eu hawgrymiadau ynglŷn â lleoliad a’u syniadau eu hunain.

I’d be surprised if the authority haven’t engaged with their local communities, but I’ll take the Member’s word for that. It’s something that I would expect them to do in a transparent way. Sometimes when people don’t like the outcomes of decisions, there’s always a conspiracy behind it, but what we have to think about here is the process. There is a principle of operating under the well-being of future generations Act that is about involvement and consultation and I would expect Powys to be involved in that.

But we also have to recognise that, often, particularly around Gypsy and Traveller sites, they are very difficult places to find in communities because many people will say, ‘We just don’t want them’, for the wrong reasons. Actually, we have to have a grown-up conversation here about where we site people on a long-term basis. Again, I’ll go back to a previous question, presented by Bethan Jenkins: these are human beings we’re talking about. Actually, sticking them under a bypass is not appropriate. We have to make sure we’ve got proper provision for Roma families that wish to live in these places.

Buaswn yn synnu os nad yw’r awdurdod wedi ymgysylltu â’u cymunedau lleol, ond fe gymeraf air yr Aelod am hynny. Mae’n rhywbeth y byddwn yn disgwyl iddynt ei wneud mewn ffordd dryloyw. Weithiau, pan nad yw pobl yn hoff o ganlyniadau penderfyniadau, mae yna gynllwyn yn sail i’r peth bob amser, ond yr hyn sy’n rhaid i ni feddwl amdano yma yw’r broses. Mae un o egwyddorion gweithredu o dan Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol yn ymwneud â chynnwys ac ymgynghori a buaswn yn disgwyl i Bowys fod yn rhan o hynny.

Ond mae’n rhaid i ni gydnabod hefyd, yn aml, yn enwedig mewn perthynas â safleoedd Sipsiwn a Theithwyr, eu bod yn fannau sy’n anodd iawn dod o hyd iddynt mewn cymunedau gan y bydd llawer o bobl yn dweud, ‘Nid ydym yn dymuno eu cael’, am y rhesymau anghywir. A dweud y gwir, mae’n rhaid i ni siarad yn aeddfed yma ynglŷn â ble rydym yn lleoli pobl ar sail hirdymor. Unwaith eto, dychwelaf at gwestiwn blaenorol, a gyflwynwyd gan Bethan Jenkins: pobl yw’r rhain rydym yn siarad amdanynt. Mewn gwirionedd, nid yw’n addas eu rhoi o dan ffordd osgoi. Mae’n rhaid i ni sicrhau bod gennym ddarpariaeth briodol ar gyfer y teuluoedd Roma sy’n dymuno byw yn y mannau hyn.

Cyfiawnder Ieuenctid

Youth Justice

6. Beth yw polisi Llywodraeth Cymru ar gyfiawnder ieuenctid? OAQ(5)0084(CC)

6. What is the Welsh Government’s policy on youth justice? OAQ(5)0084(CC)

We believe that children and young people who are in the youth justice system should be treated as children first and offenders second. This is reflected in our joint strategy with the Youth Justice Board for England and Wales.

Credwn y dylai plant a phobl ifanc yn y system cyfiawnder ieuenctid gael eu trin fel plant yn gyntaf ac fel troseddwyr yn ail. Caiff hyn ei adlewyrchu yn ein strategaeth ar y cyd â Bwrdd Cyfiawnder Ieuenctid Cymru a Lloegr.

Thank you, Cabinet Secretary. However, it was disappointing to read that a prison within my region has over 60 per cent of its 15 to 18-year-olds entering the prison with a drug-related issue. It was also highlighted that many of these teenagers will have spent time in the care system, truanted from school, or suffered with learning difficulties and/or mental health issues. With these indictors of vulnerability already highlighted, why is it that they were not supported sufficiently prior to entering prison, and have we already failed these teenagers once and, when they’re released from prison, unless we take action, they will be returned to the same environment and more likely to reoffend yet again? Cabinet Secretary, what systems do you have in place to support vulnerable young people to prevent them in the first place from entering the youth justice system, and what support has the Government, the Welsh Government, put in place to support young people leaving the prison in order to prevent the reoffending?

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Fodd bynnag, cefais siom wrth ddarllen bod gan dros 60 y cant o’r rhai 15 i 18 oed mewn carchar yn fy rhanbarth broblem sy’n gysylltiedig â chyffuriau wrth ddod i’r carchar. Amlygwyd hefyd y bydd llawer o’r bobl ifanc hyn wedi treulio amser yn y system ofal, wedi chwarae triwant o’r ysgol, neu wedi dioddef o ganlyniad i anawsterau dysgu a/neu broblemau iechyd meddwl. O ystyried bod y dangosyddion hyn o fregusrwydd wedi eu hamlygu eisoes, pam na chawsant eu cefnogi’n ddigonol cyn mynd i’r carchar, ac a ydym eisoes wedi gwneud cam â’r bobl ifanc hyn unwaith, a phan fyddant yn cael eu rhyddhau o’r carchar, oni bai ein bod yn gweithredu, byddant yn dychwelyd i’r un amgylchedd ac yn fwy tebygol o aildroseddu unwaith eto? Ysgrifennydd y Cabinet, pa systemau sydd gennych ar waith i gynorthwyo pobl ifanc sy’n agored i niwed er mwyn eu hatal rhag dod yn rhan o’r system cyfiawnder ieuenctid yn y lle cyntaf, a pha gymorth y mae’r Llywodraeth, Llywodraeth Cymru, wedi ei roi ar waith i gefnogi pobl ifanc sy’n gadael y carchar er mwyn atal aildroseddu?

Well, there are two aspects to this. One is the prison side of things, which is a non-devolved function, but the fact is, for me, nothing hurts me more than to see young people incarcerated. It’s a failure of the system that we have. We must get beyond—. We must operate our services before we get into that space. That’s why we’re investing in the advanced case-management programme with the youth justice board. We’ve had some great success, where we’ve had four pilots running across Wales. Twenty of the most prolific reoffenders among young people have been stopped from reoffending because we’ve treated the symptoms of adverse childhood experiences. So, we’ve looked back at the drug and alcohol issues, family breakdowns, and we’re treating those, rather than saying, ‘You can’t reoffend.’ It doesn’t work at that end, we’ve got to get into the system early on, and that’s why we’re shifting our proposals into tackling economic well-being, giving people jobs, growth and skills—and you’ll get fed up of hearing me talk about this, but actually we’ve got to this and tackle the well-being aspect of ACEs, because that’s where we have to invest our finance to make sure children don’t get into the youth justice system.

Wel, mae dwy agwedd yn perthyn i hyn. Mae un yn ymwneud â’r carchar, sy’n swyddogaeth nad yw wedi ei datganoli, ond y ffaith yw nad oes unrhyw beth yn fy mrifo mwy na gweld pobl ifanc yn cael eu carcharu. Mae’n fethiant yn ein system. Mae’n rhaid i ni fynd y tu hwnt i—. Mae’n rhaid i ni weithredu ein gwasanaethau cyn i ni fynd i mewn i’r gofod hwnnw. Dyna pam rydym yn buddsoddi yn y rhaglen reoli achosion uwch gyda’r bwrdd cyfiawnder ieuenctid. Rydym wedi cael cryn lwyddiant, gyda phedwar cynllun peilot ar waith ledled Cymru. Mae ugain o’r aildroseddwyr mwyaf mynych ymysg pobl ifanc wedi cael eu hatal rhag aildroseddu oherwydd ein bod wedi trin symptomau profiadau niweidiol yn ystod plentyndod. Felly, rydym wedi edrych yn ôl ar y problemau sy’n ymwneud â chyffuriau ac alcohol, teuluoedd yn chwalu, ac rydym yn eu trin, yn hytrach na dweud, ‘Ni chewch aildroseddu.’ Nid yw’n gweithio erbyn hynny, mae’n rhaid i ni fynd i mewn i’r system yn gynnar, a dyna pam ein bod yn anelu ein cynigion at fynd i’r afael â lles economaidd, rhoi swyddi, twf a sgiliau i bobl—a byddwch yn cael llond bol ar fy nghlywed yn siarad am hyn, ond mae’n rhaid i ni wneud hyn a mynd i’r afael â’r agwedd llesiant mewn perthynas â phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod, gan mai dyna ble y mae’n rhaid i ni fuddsoddi ein cyllid er mwyn sicrhau nad yw plant yn dod yn rhan o’r system cyfiawnder ieuenctid.

Cabinet Secretary, can I ask you, in light of the UK Government’s recent publication of the Taylor review of youth justice, whether the Welsh Government intends to pursue greater influence over youth justice in Wales through the existing powers we have with regard to vulnerable children? So, for example, the last Welsh Government proposed the establishment of statutory reintegration and resettlement partnership under the Social Services and Well-being (Wales) Act 2014, but we didn’t make it because of the time before running up to the Assembly elections. So, is it now time to put this back on the agenda and to explore other areas where, in Wales, we can do things differently and do things better?

Ysgrifennydd y Cabinet, a gaf fi ofyn i chi, o ystyried bod Llywodraeth y DU wedi cyhoeddi adolygiad Taylor o gyfiawnder ieuenctid yn ddiweddar, a yw Llywodraeth Cymru yn bwriadu mynd ar drywydd rhagor o ddylanwad dros gyfiawnder ieuenctid yng Nghymru drwy’r pwerau sydd gennym eisoes mewn perthynas â phlant sy’n agored i niwed? Felly, er enghraifft, cynigiodd y Llywodraeth ddiwethaf y dylid sefydlu partneriaeth ailintegreiddio ac ailsefydlu statudol o dan Ddeddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014, ond ni chawsom amser oherwydd y cyfnod cyn etholiadau’r Cynulliad. Felly, a yw’n bryd rhoi hyn yn ôl ar yr agenda ac archwilio meysydd eraill lle y gallwn, yng Nghymru, wneud pethau’n wahanol a gwneud pethau’n well?

Indeed, and I’m very familiar with that proposal and the Charlie Taylor review. I met with Dr Phillip Lee MP, Parliamentary Under-Secretary of State only on Monday to talk about the Taylor review. We discussed there the issue around devolution. I think Charlie Taylor got it wrong in his observations. He talked about devolution in an English sense, not recognising that most of the services provided around youth justice are actually devolved already. So, health and social services are all functions of this Government or bodies that are related to this Government. I talked to Phillip Lee, and he was minded—he’s going to come to visit Wales to discuss the issues that are pertinent to us, but I think, ultimately, this should be part of the Wales Bill and should be devolved to us. We are doing a great job in managing young people and their aspirations for the future. It would be wrong to go backwards a step. To be fair to the Under-Secretary of State, he did agree with us in terms of that; he didn’t want to take a retrograde step, he wanted to work with us.

Yn wir, ac rwy’n gyfarwydd iawn â’r cynnig hwnnw ac adolygiad Charlie Taylor. Cyfarfûm â Dr Phillip Lee AS, yr Is-ysgrifennydd Gwladol Seneddol, ddydd Llun i siarad ynglŷn ag adolygiad Taylor. Buom yn trafod mater datganoli. Credaf fod Charlie Taylor yn anghywir yn ei sylwadau. Siaradodd am ddatganoli mewn ystyr Seisnig, heb gydnabod bod y rhan fwyaf o’r gwasanaethau a ddarperir mewn perthynas â chyfiawnder ieuenctid eisoes wedi’u datganoli. Felly, swyddogaethau’r Llywodraeth hon neu gyrff sy’n perthyn i’r Llywodraeth hon yw iechyd a gwasanaethau cymdeithasol. Siaradais â Phillip Lee, ac roedd ef o’r farn—mae’n mynd i ymweld â Chymru i drafod y materion sy’n berthnasol i ni, ond credaf, yn y pen draw, y dylai hyn fod yn rhan o Fil Cymru ac y dylid ei ddatganoli i ni. Rydym yn gwneud gwaith gwych yn rheoli pobl ifanc a’u dyheadau ar gyfer y dyfodol. Byddai mynd gam yn ôl yn anghywir. I fod yn deg â’r Is-ysgrifennydd Gwladol, roedd yn cytuno â ni yn hynny o beth; nid oedd am gymryd cam yn ôl, roedd am weithio gyda ni.

In response to the Taylor review just referred to, which was published on Monday, the review of youth justice, the measures announced by the UK Government include launching two secure schools, concentrating on English, maths and a range of work-training schemes to help reform and to help offenders find work on release. In February 2010, the Assembly’s Communities and Culture Committee produced a report, ‘Youth Justice: The experience of Welsh children in the Secure Estate’, recommending that the Welsh Government engage with the UK Government

‘towards enabling the development of new secure estate placements in Wales, using the Hillside secure unit in Neath as a model, and including the development of provision in an appropriate location in North Wales.’

Could you update us on what engagement, in the context of the Taylor review recommendations, has occurred?

Mewn ymateb i adolygiad Taylor a gyhoeddwyd ar ddydd Llun ac y cyfeiriwyd ato nawr, yr adolygiad o gyfiawnder ieuenctid, mae’r mesurau a gyhoeddwyd gan Lywodraeth y DU yn cynnwys lansio dwy ysgol ddiogel, gan ganolbwyntio ar Saesneg, mathemateg ac ystod o gynlluniau hyfforddiant gwaith i gynorthwyo gyda diwygio troseddwyr a’u helpu i ddod o hyd i waith ar ôl eu rhyddhau. Ym mis Chwefror 2010, cynhyrchodd Pwyllgor Cymunedau a Diwylliant y Cynulliad adroddiad, ‘Cyfiawnder Ieuenctid: Profiad plant Cymru mewn Sefydliadau Diogel’, a oedd yn argymell bod Llywodraeth Cymru yn ymgysylltu â Llywodraeth y DU

‘gyda golwg ar alluogi datblygu lleoliadau newydd mewn sefydliadau diogel yng Nghymru, gan ddefnyddio uned ddiogel Hillside [yng Nghastell-nedd] yn fodel, a chan gynnwys datblygu darpariaeth mewn lleoliad priodol yn y gogledd.’

A allech roi’r wybodaeth ddiweddaraf i ni ynglŷn â pha ymgysylltu a wnaed, yng nghyd-destun argymhellion adolygiad Taylor?

Yes, thank you, and I’m sure the Member was listening to my response to Huw Irranca-Davies. We disagree with much of Charlie Taylor’s review. We will not be introducing secure schools here in Wales. I have visited the Hillside programme. I am looking at step-down facilities. From that, we do have Welsh solutions for these problems. I don’t think the secure school process is the right and appropriate way. We shouldn’t be incarcerating our young people; we should be supporting them upfront.

Gallaf, diolch, ac rwy’n siŵr fod yr Aelod wedi gwrando ar fy ymateb i Huw Irranca-Davies. Rydym yn anghytuno â chryn dipyn o adolygiad Charlie Taylor. Ni fyddwn yn cyflwyno ysgolion diogel yma yng Nghymru. Rwyf wedi ymweld â rhaglen Hillside. Rwy’n edrych ar gyfleusterau cam-i-lawr. Yn hynny o beth, mae gennym atebion Cymreig i’r problemau hyn. Nid wyf yn credu mai proses yr ysgolion diogel yw’r ffordd gywir a phriodol. Ni ddylem fod yn carcharu ein pobl ifanc; dylem fod yn eu cefnogi ymlaen llaw.

Rhaglen Atal Trais Caerdydd

The Cardiff Violence Prevention Programme

7. Beth sy'n cael ei wneud i gynnal momentwm ar weithredu rhaglen Atal Trais Caerdydd ledled Cymru? OAQ(5)0076(CC)

7. What is being done to maintain momentum on the implementation of the Cardiff Violence Prevention Programme across Wales? OAQ(5)0076(CC)

I thank the Member for his question. The Welsh Government is committed to making our communities safe. I welcome initiatives such as the Cardiff violence prevention programme, which has had a positive impact on our communities, and we are working with our NHS colleagues to move this forward.

Diolch i’r Aelod am ei gwestiwn. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i wneud ein cymunedau’n ddiogel. Rwy’n croesawu mentrau fel rhaglen atal trais Caerdydd, sydd wedi cael effaith gadarnhaol ar ein cymunedau, ac rydym yn gweithio gyda’n cydweithwyr yn y GIG ar ddatblygu hyn.

Thank you, Cabinet Secretary. It’s been some years now since Professor Jonathan Shepherd did pioneering work in Cardiff to collect A&E data to reduce violence in Cardiff city centre. Since then, the English Government have used that approach and hard-wired it into the operation of public services in England. What can be done to make sure that we maintain the momentum behind our own programme, and what are the opportunities under the implementation of the ask-and-act policy under the Violence against Women, Domestic Abuse and Sexual Violence (Wales) Act 2015 to make sure that data are collected and acted upon?

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae rhai blynyddoedd wedi bod bellach ers i’r Athro Jonathan Shepherd wneud gwaith arloesol yng Nghaerdydd ar gasglu data damweiniau ac achosion brys er mwyn lleihau trais yng nghanol dinas Caerdydd. Ers hynny, mae Llywodraeth Lloegr wedi mabwysiadu’r ymagwedd honno a’i hymgorffori yng ngweithrediad gwasanaethau cyhoeddus Lloegr. Beth y gellir ei wneud i sicrhau ein bod yn cynnal y momentwm sy’n sail i’n rhaglen ein hunain, a beth yw’r cyfleoedd o weithredu’r polisi gofyn a gweithredu o dan y Ddeddf Trais yn erbyn Menywod, Cam-drin Domestig a Thrais Rhywiol (Cymru) 2015 i sicrhau bod y data’n cael ei gasglu ac y gweithredir arno?

Yes, I think Jonathan Shepherd has done a remarkable job. Indeed, from his work on this, he now features in my advisory group on domestic violence services. So, he’s bringing his intelligence around this to this programme too. The requirements through the NHS and emergency services departments is the challenge we face at the moment, about integrating it across the system. But it is something I know the health Minister is looking at very carefully to make sure we push this agenda out. It is a great prevent model, because we know if we can recognise where there are issues in communities through alcohol misuse and violence, then we can prevent that if we have some hard-line, early interventions. So, I’m grateful for the Member’s question today. I will ask the Cabinet Secretary for health to update you on how the implementation is going through the NHS system.

Credaf fod Jonathan Shepherd wedi gwneud gwaith ardderchog. Yn wir, o ganlyniad i’w waith ar hyn, mae bellach yn rhan o fy ngrŵp cynghori ar wasanaethau trais domestig. Felly, daw â’i ddeallusrwydd ynglŷn â hyn i’r rhaglen hon hefyd. Yr her sy’n ein hwynebu ar hyn o bryd yw’r gofynion drwy’r GIG ac adrannau’r gwasanaethau brys mewn perthynas ag integreiddio’r rhaglen ar draws y system. Ond gwn fod y Gweinidog iechyd yn edrych ar hyn yn ofalus iawn i sicrhau ein bod yn rhoi’r agenda hon ar waith. Mae’n fodel atal gwych gan y gwyddom, os gallwn nodi lle y ceir problemau mewn cymunedau drwy gamddefnyddio alcohol a thrais, y gallwn atal hynny drwy ymyriadau cynnar a digyfaddawd. Felly, rwy’n ddiolchgar am gwestiwn yr Aelod heddiw. Byddaf yn gofyn i Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd roi’r wybodaeth ddiweddaraf i chi ynglŷn â gweithrediad y rhaglen o fewn system y GIG.

Can I add to the commendation of this particular programme, because there’s no doubt that we can use data very effectively to see where behaviour change can result from some fairly small changes to the way we deliver services or what we allow in the urban environment, for example, whether you have glass glasses or plastic glasses. There are lots of things there that contain the issue of a lot of young people drinking too much at certain times and then behaving badly, and, with some changes like street pastors, there are lots of things that can help reduce the level of violence.

A gaf fi ychwanegu at y ganmoliaeth i’r rhaglen hon, gan nad oes unrhyw amheuaeth y gallwn ddefnyddio data’n effeithiol iawn i weld lle y gellir sicrhau bod ymddygiad yn newid o ganlyniad i fân newidiadau yn y ffordd rydym yn darparu gwasanaethau neu’r hyn a ganiatawn yn yr amgylchedd trefol, er enghraifft, pa un a oes gennych wydrau gwydr neu wydrau plastig? Mae llawer o bethau yno sy’n ymwneud â’r broblem o lawer o bobl ifanc yn yfed gormod ar adegau penodol ac yna’n camymddwyn, a chyda rhai newidiadau fel bugeiliaid stryd, gallai llawer o bethau helpu i leihau lefelau trais.

The Member’s right and, again, it’s an excellent programme where research came from not within the community safety sector but from the medical sector, which was really interesting. When we measured the impact in Cardiff, violence fell by 42 per cent, which is a huge, huge amount. We must continue to roll this programme out and, as I said to the previous question, we will update Members in terms of how this programme is being secured across our estate.

Mae’r Aelod yn hollol iawn, ac unwaith eto, mae’n rhaglen ardderchog, gyda’r ymchwil yn deillio nid o’r sector diogelwch cymunedol ond o’r sector meddygol, ac roedd hynny’n ddiddorol iawn. Wrth fesur yr effaith yng Nghaerdydd, gwelsom 42 y cant o ostyngiad yn lefelau trais, sy’n ostyngiad mawr iawn. Mae’n rhaid i ni barhau i gyflwyno’r rhaglen hon, ac fel y dywedais wrth ateb y cwestiwn blaenorol, byddwn yn rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf i’r Aelodau o ran sut y caiff y rhaglen ei rhoi ar waith ar draws ein hystad.

Adfywio Cymunedau yn Sir Benfro

The Regeneration of Communities in Pembrokeshire

8. A wnaiff y Gweinidog amlinellu beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i adfywio cymunedau yn Sir Benfro? OAQ(5)0075(CC)

8. Will the Minister outline what the Welsh Government is doing to regenerate communities in Pembrokeshire? OAQ(5)0075(CC)

I thank the Member for his question. The regeneration priorities for Pembrokeshire are to support town centres and to help sustain resilient communities. This is being delivered through support from the town-centre loan fund and the town-centre partnership initiative.

Diolch i’r Aelod am ei gwestiwn. Y blaenoriaethau adfywio ar gyfer Sir Benfro yw cefnogi canol trefi a helpu i gynnal cymunedau cryfion. Cyflawnir hyn drwy gymorth y gronfa benthyciadau canol trefi a chynllun partneriaeth canol y dref.

Cabinet Secretary, you’ll no doubt be aware of the planned closure of Lloyds bank branches throughout Wales and that the number of planned closures in Pembrokeshire is wholly disproportionate to the number of nationwide closures, given that three of the 49 planned branch closures happen to actually be in my own constituency. Deputy Presiding Officer, I should declare an interest as a former employee of Lloyds Bank. Given that these banks are a lifeline for many people and that their closure will have a huge impact on those communities, can you tell us what the Welsh Government is doing to help to mitigate against the negative effects of these closures on communities in Pembrokeshire, and what specific regeneration assistance will actually be available to support those affected communities?

Ysgrifennydd y Cabinet, fe fyddwch yn siŵr o fod yn ymwybodol o’r bwriad i gau canghennau banc Lloyds ledled Cymru a bod y nifer arfaethedig o fanciau i’w cau yn Sir Benfro yn gwbl anghymesur â nifer y banciau a fydd yn cau ledled y wlad, o gofio bod tair o’r 49 cangen y bwriedir eu cau yn fy etholaeth i mewn gwirionedd. Ddirprwy Lywydd, dylwn ddatgan buddiant fel cyn-weithiwr ym manc Lloyds. O gofio bod llawer o bobl yn ddibynnol ar y banciau hyn ac y bydd eu cau yn cael cryn effaith ar y cymunedau hynny, a allwch ddweud wrthym beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i helpu i liniaru effeithiau negyddol cau’r banciau hyn ar gymunedau yn Sir Benfro, a pha gymorth adfywio penodol a fydd ar gael mewn gwirionedd i gefnogi’r cymunedau hynny yr effeithir arnynt?

Of course, I recognise the impact that bank closures can have on constituencies, and other Members have raised that too. It seems to have all gone downhill since the Member left, perhaps, in terms of his former role. Specifically in Pembrokeshire, we are supporting Pembrokeshire County Council with £1.25 million through the Vibrant and Viable Places town-centre loans scheme to reduce the number of vacant, underutilised and redundant sites and premises in the town centres of Pembroke, Milford Haven and Haverfordwest. We do have to work in partnership to make sure that we get this off the ground here. It’s really hard to turn communities around—once these properties become empty, getting them re-floated is a difficult one. So, I and Ken Skates are working across both parts of the departments to make sure that we can make investments not only in Pembrokeshire, but across Wales.

Wrth gwrs, rwy’n cydnabod yr effaith y gall cau banc ei chael ar etholaethau, ac mae Aelodau eraill wedi nodi hynny hefyd. Ymddengys fod popeth wedi mynd o chwith ers i’r Aelod adael, efallai, o ran ei rôl flaenorol. Yn benodol yn Sir Benfro, rydym yn cefnogi Cyngor Sir Penfro gyda £1.25 miliwn drwy gynllun benthyciadau canol trefi Lleoedd Llewyrchus Llawn Addewid er mwyn lleihau nifer y safleoedd ac eiddo gwag a segur nad ydynt yn cael defnydd digonol yng nghanol y dref ym Mhenfro, Aberdaugleddau a Hwlffordd. Mae’n rhaid i ni weithio mewn partneriaeth er mwyn sicrhau bod hyn yn llwyddiant. Mae’n anodd iawn gweddnewid cymunedau—pan ddaw’r safleoedd hyn yn wag, mae’n anodd eu hailagor. Felly, mae Ken Skates a minnau yn gweithio dros ddwy ran yr adrannau i sicrhau ein bod yn gallu gwneud buddsoddiadau, nid yn unig yn Sir Benfro, ond ledled Cymru.

Minister, there can be unforeseen consequences to regeneration on occasion. Improvements to the road infrastructure, for example, in Fishguard means that Transition Bro Gwaun, which is a community regeneration project, is losing its home, which is used to have a surplus food cafe, involving many local people and also doing a very good environmental job. They also do a wider regeneration job in that they have a community turbine part-owned by the local community. Obviously, this is a decision, I accept, for Pembrokeshire County Council, and I’ll be contacting them directly, but I think a clear direction from Welsh Government that there should be an integrated approach to ensure that we don’t lose things when we do regeneration activities would be useful in this context.

Weinidog, gall fod canlyniadau annisgwyl i adfywio o bryd i’w gilydd. Mae gwelliannau i’r seilwaith ffyrdd, er enghraifft, yn Abergwaun yn golygu bod Transition Bro Gwaun, sy’n brosiect adfywio cymunedol, yn colli ei gartref sy’n cael ei ddefnyddio i gynnal caffi bwyd dros ben, yn cynnwys llawer o bobl leol, ac sydd hefyd yn gwneud yn wych yn amgylcheddol. Maent hefyd yn gwneud gwaith adfywio ehangach yn yr ystyr fod ganddynt dyrbin cymunedol sy’n eiddo i’r gymuned leol yn rhannol. Yn amlwg, rwy’n derbyn mai penderfyniad ar gyfer Cyngor Sir Penfro yw hwn, a byddaf yn cysylltu â hwy yn uniongyrchol, ond credaf y byddai cyfarwyddyd clir gan Lywodraeth Cymru y dylid mabwysiadu dull integredig i sicrhau nad ydym yn colli pethau wrth gyflawni gweithgareddau adfywio yn ddefnyddiol yn y cyswllt hwn.

This is the whole purpose of the well-being Act. The well-being of a community is based upon looking at what the community needs, what the community has and what we can develop with them. Again, I’m not familiar with the very specific question the Member raises, but it seems to me that this could have been planned through in the first place. I would urge the Member to take it up with the local authority.

Dyma holl ddiben y Ddeddf llesiant. Mae llesiant cymuned yn seiliedig ar edrych ar beth sydd ei angen ar y gymuned, yr hyn sydd gan y gymuned a’r hyn y gallwn ei ddatblygu gyda hwy. Unwaith eto, nid wyf yn gyfarwydd â’r hyn sydd yn y cwestiwn penodol iawn a ofynnodd yr Aelod, ond ymddengys i mi y gellid bod wedi cynllunio ar gyfer hyn yn y lle cyntaf. Buaswn yn annog yr Aelod i fynd ar drywydd y mater gyda’r awdurdod lleol.

Tlodi Plant yn Ne Cymru

Child Poverty in South Wales

9. A wnaiff y Gweinidog amlinellu blaenoriaethau Llywodraeth Cymru o ran trechu tlodi plant yn ne Cymru? OAQ(5)0081(CC)

9. Will the Minister outline the Welsh Government’s priorities on tackling child poverty in south Wales? OAQ(5)0081(CC)

I thank the Member for her question. Our priorities for tackling child poverty include building a strong economy, increasing employability and supporting parents into work, and improving outcomes in the early years.

Diolch i’r Aelod am ei chwestiwn. Mae ein blaenoriaethau o ran trechu tlodi plant yn cynnwys adeiladu economi gref, cynyddu cyflogadwyedd a chynorthwyo rhieni i gael gwaith, a gwella canlyniadau yn y blynyddoedd cynnar.

Thank you, Cabinet Secretary. Wales continues to have some of the highest levels of child poverty in the UK. Within my region, South Wales West, we have over 36,000 children living in poverty, and that’s 28.4 per cent of the region’s children. The UK Social Mobility and Child Poverty Commission annual state of the nation report was critical of the Welsh Government’s policies, stating that they’re not having the right level of impact. You announced yesterday that it was unlikely that we would achieve the target of eradicating child poverty by 2020. The children’s commissioner has said that instead of an arbitrary target, we would now need to deliver an ambitious plan with specific and measurable actions that will improve outcomes for children and families in poverty. Cabinet Secretary, could you tell me please what changes you are proposing to make to your child poverty strategy for my region over the next three years, because poverty is blighting the opportunities of these children, who are more likely to suffer poor health, do less well at school and have poor employment prospects in the future?

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae lefelau tlodi plant yng Nghymru yn parhau i fod ymysg yr uchaf yn y DU. Yn fy rhanbarth i, Gorllewin De Cymru, mae gennym dros 36,000 o blant yn byw mewn tlodi, sef 28.4 y cant o blant y rhanbarth. Roedd adroddiad blynyddol Comisiwn Symudedd Cymdeithasol a Thlodi Plant y DU ar gyflwr y genedl yn feirniadol o bolisïau Llywodraeth Cymru, gan ddatgan nad ydynt yn ddigon effeithiol. Fe gyhoeddoch chi ddoe nad yw’n debygol y byddwn yn cyrraedd y targed o ddileu tlodi plant erbyn 2020. Yn hytrach na tharged mympwyol, mae’r comisiynydd plant wedi dweud bod angen i ni ddarparu cynllun uchelgeisiol gyda chamau gweithredu penodol a mesuradwy a fydd yn gwella canlyniadau ar gyfer plant a theuluoedd mewn tlodi. Ysgrifennydd y Cabinet, os gwelwch yn dda, a allwch ddweud wrthyf pa newidiadau rydych yn bwriadu eu gwneud i’ch strategaeth tlodi plant ar gyfer fy rhanbarth dros y tair blynedd nesaf, gan fod tlodi yn difetha cyfleoedd y plant hyn, sy’n fwy tebygol o ddioddef iechyd gwael, o wneud yn waeth yn yr ysgol ac o fod â rhagolygon gwael yn y dyfodol o ran cyflogaeth?

The Member is right to raise this very important issue, and we made a statement yesterday and I’ve had, I think, three questions today on child poverty. So, it is on everybody’s agenda, and rightly so. What I did say in the statement yesterday is that we don’t hold all the levers and drivers to achieve the ambitious target by 2020, and I will be very open about that, but there are things that we can do. Analysis by the Institute for Fiscal Studies shows households in Wales will lose 1.6 per cent of their net income on average, or around £459 a year, as a result planned tax and benefit reforms to be introduced by 2020. So, this is another aspect where we have no involvement but which actually has a major impact on our communities. So, why are we changing our direction of travel in tackling jobs and well-being? This is because we know that the current situation is finding it very hard to deal with the issues that tackle poverty.

I’m grateful for the Member’s support for the way that we’re going to be tackling issues around adverse childhood experiences, and I hope that she can support us on the budget when it’s laid in the early new year.

Mae’r Aelod yn iawn i nodi’r mater pwysig hwn, a gwnaethom ddatganiad ddoe a chredaf fy mod wedi cael tri chwestiwn heddiw ynglŷn â thlodi plant. Felly, mae’n rhan o agendâu pawb, ac mae hynny’n briodol. Dywedais yn y datganiad ddoe nad yw’r holl ddulliau ac ysgogiadau yn ein dwylo ni i allu cyrraedd y targed uchelgeisiol erbyn 2020, a byddaf yn agored iawn ynglŷn â hynny, ond mae yna bethau y gallwn eu gwneud. Mae gwaith dadansoddi gan y Sefydliad Astudiaethau Cyllid yn dangos y bydd aelwydydd yng Nghymru yn colli 1.6 y cant o’u hincwm net ar gyfartaledd, neu oddeutu £459 y flwyddyn, o ganlyniad i gynlluniau i gyflwyno diwygiadau treth a budd-daliadau erbyn 2020. Felly, mae hon yn agwedd arall lle nad oes gennym ran i’w chwarae ond sy’n cael cryn effaith ar ein cymunedau mewn gwirionedd. Felly, pam rydym yn newid y cyfeiriad teithio wrth fynd i’r afael â swyddi a llesiant? Oherwydd ein bod yn gwybod fod y sefyllfa bresennol yn ei chael yn anodd iawn ymdrin â’r materion sy’n trechu tlodi.

Rwy’n ddiolchgar am gefnogaeth yr Aelod i’r ffordd y byddwn yn mynd i’r afael â materion sy’n ymwneud â phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod, a gobeithiaf y gall ein cefnogi ar y gyllideb pan gaiff ei chyflwyno yn gynnar yn y flwyddyn newydd.

Tasglu’r Cymoedd

The Valleys Taskforce

Within our south Wales Valleys towns, there have been immense and sustained efforts within recent years to economically and socially regenerate those communities that were devastated in those years after the—. [Interruption]

Yn ein trefi yng Nghymoedd de Cymru, gwnaed ymdrechion aruthrol a pharhaus dros y blynyddoedd diwethaf i adfywio, yn economaidd ac yn gymdeithasol, y cymunedau a ddinistriwyd yn y blynyddoedd wedi’r—. [Torri ar draws]

Can you ask the question on the order paper, please?

A wnewch chi ofyn y cwestiwn ar y papur trefn, os gwelwch yn dda?

My apologies, my apologies. [Interruption]. I know—seven months. I will get the hang of this. [Laughter.]

Rwy’n ymddiheuro, rwy’n ymddiheuro. [Torri ar draws]. Rwy’n gwybod—saith mis. Byddaf yn arfer â hyn. [Chwerthin.]

10. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael gyda'r Gweinidog sy'n goruchwylio Tasglu'r Cymoedd ar adfywio cymunedau yn y cymoedd? OAQ(5)0078(CC)

10. What discussions has the Minister had with the Minister overseeing the Valleys Taskforce on the regeneration of valleys communities? OAQ(5)0078(CC)

I’m grateful for the Member’s question. The Welsh Government has supported successive regeneration programmes in the Valleys, including the current capital programme, Vibrant and Viable Places. I have explored with the Minister how all parts of my portfolio can support the work that he does running alongside the emerging priorities of the taskforce.

Diolch am gwestiwn yr Aelod. Mae Llywodraeth Cymru wedi cefnogi rhaglenni adfywio dilynol yn y Cymoedd, gan gynnwys y rhaglen gyfalaf bresennol, Lleoedd Llewyrchus Llawn Addewid. Rwyf wedi archwilio gyda’r Gweinidog sut y gall pob rhan o fy mhortffolio gefnogi’r gwaith y mae’n ei wneud ochr yn ochr â’r blaenoriaethau a ddaw’n amlwg ar gyfer y tasglu.

I thank the Cabinet Secretary, and he may have some hint of where I’m going with this question. [Laughter.] Within our south Wales Valleys towns, there have been immense and sustained efforts in recent years to economically and socially regenerate those communities that were devastated in the hard years after the collieries closed, and those efforts continue. But one of the most visible scars of the economic decline in some Valleys towns is the lasting downturn on the high streets, and it’s also a reflection of changing shopping patterns as well as lower spending power and footfall, reflected in closure of shops and empty premises, and in itself can lead to a feeling of further decline unless it’s rapidly arrested. So, can I ask the Cabinet Secretary: in collaboration with other Cabinet colleagues and the Minister with the taskforce for the Valleys, whether he will assess the effectiveness of existing measures that can help with the physical regeneration of the high streets in our Valleys towns, and examine the scope for further measures that could boost the economic vitality of these high streets? And of course, I’d be delighted to welcome him to Ogmore any time to show him the successes we’ve had in community and economic regeneration, as well as the remaining challenges.

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet, ac efallai y bydd ganddo rywfaint o syniad i ble rwy’n mynd gyda’r cwestiwn hwn. [Chwerthin.] Yn ein trefi yng Nghymoedd de Cymru, gwnaed ymdrechion aruthrol a pharhaus dros y blynyddoedd diwethaf i adfywio, yn economaidd ac yn gymdeithasol, y cymunedau a ddinistriwyd yn y blynyddoedd wedi i’r pyllau glo gau, ac mae’r ymdrechion hynny’n parhau. Ond un o greithiau mwyaf amlwg y dirywiad economaidd yn rhai o drefi’r Cymoedd yw’r dirywiad parhaol ar y stryd fawr, sydd hefyd yn adlewyrchu’r newid mewn patrymau siopa yn ogystal â llai o rym gwario ac ymwelwyr, ac adlewyrchir hynny yn nifer y siopau sy’n cau a’r safleoedd gwag, a gall hynny ynddo’i hun arwain at ymdeimlad o ddirywiad pellach oni bai ei fod yn cael ei rwystro ar frys. Felly, a gaf fi ofyn i Ysgrifennydd y Cabinet: mewn cydweithrediad â chyd-Aelodau eraill yn y Cabinet a’r Gweinidog sy’n gyfrifol am dasglu’r Cymoedd, a wnaiff asesu effeithiolrwydd mesurau presennol a all helpu gydag adfywiad ffisegol y stryd fawr yn ein trefi yn y Cymoedd, ac archwilio’r posibilrwydd o ragor o fesurau a allai roi hwb i fywiogrwydd economaidd y strydoedd mawr hyn? Ac wrth gwrs, buaswn yn fwy na pharod i’w groesawu i Ogwr unrhyw bryd i ddangos y llwyddiannau a gawsom gydag adfywio cymunedol ac economaidd, yn ogystal â’r heriau sy’n parhau.

Indeed. The Member raises a strong question there in terms of the difficult job of changing some of our more disconnected communities outside the Vibrant and Viable Places programme. The Vibrant and Viable Places programme has delivered many successful programmes, but I do recognise the issue that the Member has raised, and Alun Davies, in particular, has raised these issues with me. I am looking at what the future of regeneration programmes may look like. The Member may wish to drop me a line in terms of his ideas to see whether there is anything he can influence my decisions on in terms of what that might look like for the benefit of his constituency.

Yn wir. Mae’r Aelod yn gofyn cwestiwn pwysig o ran y gwaith anodd o newid rhai o’n cymunedau mwy datgysylltiedig y tu allan i’r rhaglen Lleoedd Llewyrchus Llawn Addewid. Mae’r rhaglen Lleoedd Llewyrchus Llawn Addewid wedi cyflawni nifer o raglenni llwyddiannus, ond rwy’n cydnabod y mater a grybwyllodd yr Aelod, ac mae Alun Davies, yn benodol, wedi tynnu fy sylw at y materion hyn. Rwy’n ystyried sut y gallai rhaglenni adfywio edrych yn y dyfodol. Efallai y byddai’r Aelod yn dymuno ysgrifennu ataf i roi ei syniadau i weld a all ddylanwadu ar fy mhenderfyniadau o ran sut y gallai hynny edrych er budd ei etholaeth. 

3. Cwestiwn Brys: Darpariaeth Swyddfeydd Post
3. Urgent Question: Post Office Provision

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi'i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

We have accepted two urgent questions this afternoon under Standing Order 12.66. I call on Llyr Gruffydd to ask the first urgent question.

Rydym wedi derbyn dau gwestiwn brys y prynhawn yma o dan Reol Sefydlog 12.66. Galwaf ar Llyr Gruffydd i ofyn y cwestiwn brys cyntaf.

A wnaiff y Llywodraeth ddatganiad am effaith bwriad Llywodraeth y DU i leihau darpariaeth Swyddfeydd Post mewn ardaloedd gwledig? EAQ(5)0092(CC)[W]

Will the Government make a statement on the effect of the UK Government’s plans for a reduction in Post Office provision in rural areas? EAQ(5)0092(CC)[W]

I thank the Member for his question. We recognise the importance of post offices and the important services they provide to local communities. As the Member will know, this is not a devolved matter, however I understand that the UK Government are currently consulting on the post office network. This consultation contains no specific proposals for rural post offices.

Diolch i’r Aelod am ei gwestiwn. Rydym yn cydnabod pwysigrwydd swyddfeydd post a’r gwasanaethau pwysig y maent yn eu darparu i gymunedau lleol. Fel y gŵyr yr Aelod, nid yw hwn yn fater datganoledig, ond yn ôl yr hyn rwy’n ei ddeall, mae Llywodraeth y DU yn ymgynghori ar rwydwaith y swyddfeydd post ar hyn o bryd. Nid yw’r ymgynghoriad hwn yn cynnwys unrhyw gynigion penodol ar gyfer swyddfeydd post gwledig.

Wel, nid wyf yn siŵr a ydy hynny yn gywir, a dweud y gwir, Ysgrifennydd y Cabinet, oherwydd mae yna ddyletswydd ar hyn o bryd i’r Swyddfa Bost sicrhau bod yna ddarpariaeth o fewn rhyw 3 milltir i 95 y cant o’r boblogaeth wledig o fewn y Deyrnas Gyfunol. Mae hynny yn cael ei adolygu fel rhan o’r hyn sydd yn cael ei weithredu gan y Llywodraeth yn San Steffan ar hyn o bryd, a phwy â ŵyr beth fydd canlyniad hynny. Ond yn sicr, mae e yn destun pryder i ni gyd, ac ar ben hyn, rŷm ni yn gwybod bod y sybsidi mae Llywodraeth San Steffan yn ei roi i’r rhwydwaith swyddfeydd post yn dod i ben mewn ychydig dros flwyddyn, ym mis Mawrth 2018. Nawr, gyda swyddfeydd post, wrth gwrs, ar eu prysuraf ar adeg y Nadolig fel hyn, a allwch chi ddweud wrthym ni pa fewnbwn rŷch chi fel Llywodraeth wedi ei roi i’r adolygiad yma sydd yn digwydd, yn enwedig o gofio, wrth gwrs, mai dim ond wythnos diwethaf roedd y Prif Weinidog yn dweud wrthyf i, mewn ateb i gwestiwn ynglŷn â dyfodol banciau gwledig, mae ei flaenoriaeth e nawr yw sicrhau dyfodol y rhwydwaith swyddfeydd post, oherwydd eu bod nhw yn gallu darparu rhai gwasanaethau bancio? Ac a fyddech chi yn cytuno â fi, Ysgrifennydd, mai’r ffordd orau nawr i sicrhau dyfodol y swyddfeydd post yng Nghymru yw sicrhau bod y cyfan yn cael ei ddatganoli i ni fan hyn?

Well, I’m not sure if that’s entirely correct, Cabinet Secretary, because there is a duty at the moment for the Post Office to ensure that there is provision within some 3 miles of 95 per cent of the rural community in the UK. That is being reviewed as part of the proposals put forward by the UK Government at the moment, and who knows what the outcome of that will be. But certainly, it’s a cause of concern for us all, and on top of that, we know that the subsidy provided by the Westminster Government to the post office network will lapse in a little over a year, in March 2018. Now, with post offices at their busiest, of course, at this Christmas period, can you tell us what input you as a Government have had into this review that is ongoing, particularly bearing in mind, of course, that only last week the First Minister told me, in response to a question on the future of rural banks, that his priority now is to secure the future of the post office network, because they can provide certain services in banking? Would you agree with me, Cabinet Secretary, that the best way now of securing the future of our post offices in Wales is to ensure that it’s all devolved to us here?

I’m certainly supportive of the principle of supporting post offices in our communities, and rightly so, but the Member is right that this decision matter lies with the UK Government. I am not aware of the plans to close rural post offices. I think the Member may have picked up this story from ‘The Telegraph’—[Interruption.]—and other information sources. My understanding is that the current UK Government has committed to maintaining the post office network at its current size of 11,600 branches, but he’s right to raise the issue that we should keep an eye on what they’re doing in Westminster, as who knows what they may do with the post offices in the future.

Rwy’n sicr yn cefnogi’r egwyddor o gefnogi swyddfeydd post yn ein cymunedau, ac mae hynny’n briodol, ond mae’r Aelod yn iawn mai penderfyniad ar gyfer Llywodraeth y DU yw hwn. Nid wyf yn ymwybodol o’r cynlluniau i gau swyddfeydd post gwledig. Credaf efallai fod yr Aelod wedi darllen y stori hon yn y ‘Telegraph’—[Torri ar draws.]—a ffynonellau eraill o wybodaeth. Yn ôl yr hyn rwy’n ei ddeall, mae Llywodraeth bresennol y DU wedi ymrwymo i gynnal rhwydwaith y swyddfeydd post ar ei faint presennol o 11,600 o ganghennau, ond mae’n iawn i nodi y dylem gadw llygad ar yr hyn y maent yn ei wneud yn San Steffan, oherwydd pwy a ŵyr beth y gallant ei wneud gyda’r swyddfeydd post yn y dyfodol.

Mae yna berig, serch hynny, i nifer o gymunedau, achos rŷm ni eisoes yn colli’r banciau—fel sydd wedi cael ei drafod sawl gwaith yn y Cynulliad yn ddiweddar—ac ateb i hynny, i nifer o gyrff, gan gynnwys y Llywodraeth fan hyn a’r Llywodraeth yn San Steffan, yw sôn am ddefnyddio’r adeiladwaith swyddfeydd post i ddelio â hyn. Nawr, mae yna ddwy broblem yn y fan yna. Mae’r broblem y mae Llyr Gruffydd eisoes wedi ei hamlinellu, ond yr ail broblem yw nad yw pob swyddfa post, yn enwedig mewn rhai o’n trefi bach ni, yn gallu ymdopi gyda busnesau. Beth sydd ei angen yw ffenest ddiogel er mwyn delio â’r arian sy’n cael ei roi i mewn i swyddfa bost gan fusnes. Os ydym ni’n colli ein banciau, mae’n rhaid i swyddfeydd post fod yn gallu delio â busnesau bach cefn gwlad a threfi bach. Mae yna enghraifft dda o hyn yn digwydd yn ddiweddar ym Mlaenau Ffestiniog, lle mae’r swyddfa bost wedi symud, ond drwy symud mae wedi diogelu y gallu i ddelio â busnesau bach. Dyna’r ffordd yr ydym ni eisiau gweld pethau’n datblygu. Er nad yw’r peth wedi’i ddatganoli, mae’n hynod bwysig bod y Llywodraeth hyn yn pwyso ar Lywodraeth San Steffan i sicrhau bod y ddarpariaeth yng nghefn gwlad Cymru yn ddigonol, nid yn unig ar gyfer unigolion ond ar gyfer busnesau bach yn ogystal.

There is a risk for many communities, however, because we’re already losing the banks—as has already been mentioned a number of times in the Assembly recently—and the solution for that, for a number of bodies, including the Government here and the Government in Westminster, is using the post office network to deal with that loss. Now, there are two problems there. There’s the problem that Llyr Gruffydd has just outlined, but the second problem is that not all post offices, particularly in our smaller towns, can cope with businesses. What we need is a safe window to deal with the funds paid into post offices by businesses, and if we lose our banks, then post offices do have to handle rural businesses and businesses in rural towns. There’s a good example of this happening in Blaenau Ffestiniog, where the post office has moved, but in moving it has safeguarded the ability to deal with small businesses. That’s how we want to see things developing. Although it’s not devolved, it’s extremely important that this Government does put pressure on the Westminster Government to ensure that that provision is available in rural Wales, and that it’s adequate, not only for individuals but also for small businesses, too.

The Member is right; the consultation currently under way is intended to inform the next state aid application to allow the Government to continue to fund the uneconomic elements of the Post Office network, which I think they should look at very carefully. The Welsh Government will be making a representation and I would urge the Member to do the same.

Mae’r Aelod yn iawn; bwriad yr ymgynghoriad sy’n mynd rhagddo ar hyn o bryd yw llywio’r cais nesaf am gymorth gwladwriaethol er mwyn caniatáu i’r Llywodraeth barhau i ariannu elfennau aneconomaidd rhwydwaith Swyddfa’r Post, a chredaf y dylent edrych ar hynny’n ofalus iawn. Bydd Llywodraeth Cymru yn gwneud sylwadau a byddwn yn annog yr Aelod i wneud yr un peth.

In fact, I think you’ve just answered my question. I think we’re all relying on that ‘Telegraph’ article in which the UK Government business, energy and industrial department says the consultation

‘has nothing to do with closing branches’,

and the Post Office spokesperson said the consultation was part of the Government’s application to the European Union to continue the state aid to the network.

I welcome the fact that you say you’re going to make representations. I wonder if you could confirm that you would share both the representations you make and the responses you receive with the Assembly.

Mewn gwirionedd, credaf eich bod newydd ateb fy nghwestiwn. Credaf ein bod oll yn dibynnu ar yr erthygl honno yn y ‘Telegraph’ lle y mae adran fusnes, ynni a strategaeth ddiwydiannol Llywodraeth y DU yn dweud nad yw’r ymgynghoriad

yn ymwneud â chau canghennau,

a dywedodd llefarydd ar ran Swyddfa’r Post fod yr ymgynghoriad yn rhan o gais y Llywodraeth i’r Undeb Ewropeaidd i barhau â’r cymorth gwladwriaethol i’r rhwydwaith.

Croesawaf y ffaith eich bod yn dweud eich bod am wneud sylwadau. Tybed a allwch gadarnhau y byddwch yn rhannu’r sylwadau a wnewch a’r ymatebion a gewch gyda’r Cynulliad.

I think it would be difficult if we were to start having urgent questions by ‘The Telegraph’ every week—because it’s in ‘The Telegraph’. I would suggest that wasn’t the case in this case, but I did also see the article in that publication. I will be happy to share with Members the Government’s response and the response back from the UK Ministers.

Credaf y byddai’n anodd pe baem yn dechrau cael cwestiynau brys gan y ‘Telegraph’ bob wythnos—am ei fod yn y ‘Telegraph’. Buaswn yn awgrymu nad oedd hynny’n wir yn yr achos hwn, ond gwelais innau’r erthygl yn y cyhoeddiad hwnnw. Byddaf yn hapus i rannu ymateb y Llywodraeth gyda’r Aelodau yn ogystal â’r ymateb gan Weinidogion y DU.

4. Cwestiwn Brys: Ffordd Liniaru Arfaethedig yr M4
4. Urgent Question: The Proposed M4 Relief Road

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi'i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

I now call on Neil Hamilton to ask the second urgent question. Neil Hamilton.

Galwaf yn awr ar Neil Hamilton i ofyn yr ail gwestiwn brys. Neil Hamilton.

A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am y cyhoeddiad heddiw ar yr ymchwiliad cyhoeddus i ffordd liniaru arfaethedig yr M4? EAQ(5)0099(EI)

Will the Cabinet Secretary make a statement on the announcement today on the public inquiry into the proposed M4 relief road? EAQ(5)0099(EI)

The Minister’s statement this morning simply states the date of the public inquiry and it says that:

‘The project shall proceed to be considered by independent inspectors at an inquiry determined by the planning inspectorate to commence on 28 February 2017, with a pre-inquiry meeting…on 27 January.’

Mae datganiad y Gweinidog y bore yma yn datgan dyddiad yr ymchwiliad cyhoeddus ac mae’n dweud y bydd:

Y prosiect yn mynd ymlaen i gael ei ystyried gan arolygwyr annibynnol mewn ymchwiliad a bennir gan yr arolygiaeth gynllunio i ddechrau ar 28 Chwefror 2017 gyda chyfarfod cyn yr ymchwiliad... ar 27 Ionawr.

Can I thank the Minister for that statement and welcome today’s announcement, and, indeed, point out that when the Cabinet Secretary made his statement on this last on 3 October, he said it would start no later than 31 March next year? So, it’s welcome news that it’s going to start a month earlier than the latest possible date.

David Cameron, in one of his more memorable statements, described the current situation of the congestion on the M4 as a

‘foot on the windpipe of the Welsh economy’.

It is vital, therefore, that this inquiry should be concluded at the earliest possible date.

Does the Minister have any indication how long the inquiry’s likely to last? In the statement in October, it was said to last around five months. Has that estimate been revised? Since October, the traffic forecasts for the future on the M4 have been revised to a lower level and I wonder if the Government’s enthusiasm for the black route has dimmed—[Interruption.] I’m asking a question now. [Interruption.] If the Government’s enthusiasm for the black route has diminished and therefore the blue route will get proper consideration as an alternative, I wonder if the Minister can also tell me whether she or any of her colleagues has had any meetings with Professor Stuart Cole or anybody who has been an advocate for the blue route to work up the case for that as an alternative to the black route in the context of this inquiry, and therefore whether she will confirm that the Government will take a reasonably open-minded view about this, that there is more than one way of solving this problem and that the evidence that the Government gives to the inquiry will take full account of the alternative propositions that are on offer. [Interruption.]

A gaf fi ddiolch i’r Gweinidog am y datganiad hwnnw a chroesawu’r cyhoeddiad heddiw, a nodi, yn wir, fod Ysgrifennydd y Cabinet, pan wnaeth ei ddatganiad diwethaf ar hyn ar 3 Hydref, wedi dweud y byddai’n dechrau heb fod yn hwyrach na 31 Mawrth y flwyddyn nesaf? Felly, mae’n newyddion da y bydd yn dechrau fis yn gynharach na’r dyddiad hwyraf posibl.

Disgrifiwyd sefyllfa bresennol y tagfeydd ar yr M4 gan David Cameron, yn un o’i ddatganiadau mwy cofiadwy, yn

‘droed ar bibell wynt economi Cymru’.

Mae’n hanfodol, felly, fod yr ymchwiliad hwn yn cael ei gwblhau cyn gynted â phosibl.

A all y Gweinidog roi unrhyw awgrym ynglŷn â pha mor hir y mae’r ymchwiliad yn debygol o bara? Yn y datganiad ym mis Hydref, dywedwyd y byddai’n para oddeutu pum mis. A yw’r amcangyfrif hwnnw wedi newid? Ers mis Hydref, mae rhagolygon traffig yr M4 ar gyfer y dyfodol wedi cael eu diwygio i lefel is, a thybed a yw brwdfrydedd y Llywodraeth dros y llwybr du wedi cilio—[Torri ar draws.] Rwy’n gofyn cwestiwn yn awr. [Torri ar draws.] Os yw brwdfrydedd y Llywodraeth dros y llwybr du wedi cilio gan olygu y bydd y llwybr glas yn cael ei ystyried yn briodol fel dewis arall, tybed a all y Gweinidog ddweud wrthyf hefyd a yw hi neu unrhyw un o’i chyd-Aelodau wedi cael unrhyw gyfarfodydd gyda’r Athro Stuart Cole neu unrhyw un sydd wedi bod yn dadlau dros y llwybr glas i weithio ar yr achos drosto fel dewis arall yn lle’r llwybr du yng nghyd-destun yr ymchwiliad hwn, ac felly a wnaiff hi gadarnhau y bydd y Llywodraeth yn cadw meddwl agored mewn perthynas â hyn, fod mwy nag un ffordd o ddatrys y broblem hon ac y bydd tystiolaeth y Llywodraeth i’r ymchwiliad yn rhoi ystyriaeth lawn i’r cynigion eraill sydd ar gael. [Torri ar draws.]

Thank you. Minister, will you answer, please?

Diolch. Weinidog, a wnewch chi ateb, os gwelwch yn dda?

In the spirit of openness and transparency, full technical economic and environmental reporting that informed the review of the data is published on the Welsh Government website, allowing everyone to consider it. The public inquiry will take into account the views of everybody concerned. It will take as long as it takes. I’m well aware that there is a range of views towards this project across the Chamber and elsewhere across Wales, and the whole purpose of the inquiry is to allow those views to be heard and taken into account in the decision-making process.

Er mwyn cynnal didwylledd a thryloywder, mae’r holl adroddiadau technegol economaidd ac amgylcheddol a lywiodd yr adolygiad o’r data wedi eu cyhoeddi ar wefan Llywodraeth Cymru, i ganiatáu i bawb ei ystyried. Bydd yr ymchwiliad cyhoeddus yn ystyried barn pawb sy’n gysylltiedig â’r mater. Bydd yn cymryd cyhyd ag y bydd angen. Rwy’n ymwybodol iawn fod amrywiaeth o safbwyntiau ar draws y Siambr ac mewn mannau eraill ledled Cymru ynglŷn â’r prosiect hwn, a holl ddiben yr ymchwiliad yw caniatáu i’r safbwyntiau hynny gael eu clywed a’u hystyried yn y broses o wneud penderfyniadau.

Minister, can you confirm—? The Cabinet Secretary today said that works would commence in 2018, but clearly the end of 2018 is 24 months away from now. Can you confirm when in 2018 it may start? Can you refine that date a little, subject, of course, to the public inquiry outcome?

In your statement today, you say that the Cabinet Secretary said the latest assessment indicates that future traffic levels, taking into account the latest metro proposals, will continue to grow, but slightly slower than previously thought. Will the new modelling have an impact on other infrastructure projects in the pipeline? And finally, can you confirm that the project is still viable at the estimated costs, with the revised data for population added?

Weinidog, a allwch gadarnhau—? Dywedodd Ysgrifennydd y Cabinet heddiw y byddai gwaith yn dechrau yn 2018, ond yn amlwg mae 24 mis tan ddiwedd 2018. A allwch gadarnhau pryd yn 2018 y gallai ddechrau? A allwch roi dyddiad ychydig yn fwy manwl, yn amodol, wrth gwrs, ar ganlyniad yr ymchwiliad cyhoeddus?

Yn eich datganiad heddiw, dywedwch fod Ysgrifennydd y Cabinet wedi dweud bod yr asesiad diweddaraf yn dangos y bydd lefelau traffig yn y dyfodol, gan ystyried y cynigion diweddaraf ar gyfer y metro, yn parhau i dyfu, ond ychydig yn arafach nag a ragwelwyd yn flaenorol. A fydd y modelu newydd yn effeithio ar brosiectau seilwaith eraill sydd ar y gweill? Ac yn olaf, a allwch gadarnhau bod y prosiect yn dal yn hyfyw ar y costau amcangyfrifedig, gyda’r data poblogaeth diwygiedig wedi’i ychwanegu?

Well, Deputy Presiding Officer, I’m now at risk of reading out the written statement made by the Cabinet Secretary this morning, which contains all of the information. The written statement this morning simply sets out the latest position on the review of data that was announced by the Cabinet Secretary earlier. The statement simply states the date of the commencement of the public inquiry, which I’m sure all of us welcome, and it sets out some possibilities as a result of a public inquiry.

Wel, Ddirprwy Lywydd, rwyf mewn perygl yn awr o ddarllen y datganiad ysgrifenedig a wnaed gan Ysgrifennydd y Cabinet y bore yma, sy’n cynnwys yr holl wybodaeth. Mae datganiad ysgrifenedig y bore yma yn nodi’r sefyllfa ddiweddaraf mewn perthynas â’r adolygiad o ddata a gyhoeddwyd gan Ysgrifennydd y Cabinet yn gynharach. Mae’r datganiad yn nodi dyddiad cychwyn yr ymchwiliad cyhoeddus, ac rwy’n siŵr fod pob un ohonom yn croesawu hynny, ac mae’n nodi rhai posibiliadau o ganlyniad i ymchwiliad cyhoeddus.

Thank you very much. We now—. [Interruption.] Go on.

Diolch yn fawr iawn. Rydym yn awr—. [Torri ar draws.] Parhewch.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I’m genuinely seeking clarification as a new Member in this Assembly. I’m seeking clarification—and I don’t have the rule book in front of me—on the relevant part of Standing Orders referring to urgent questions, and what constitutes an urgent question. I say that not with any disrespect to the urgent question that we’ve just heard, but it does seem that some urgent questions are neither urgent nor new, nor a question [Laughter.] As such, I genuinely seek your advice and guidance, as a new Member, as to what we should put in, in future, as an urgent question.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwyf o ddifrif yn chwilio am eglurhad fel Aelod newydd yn y Cynulliad hwn. Rwy’n edrych am eglurhad—ac nid yw’r llyfr rheolau gennyf o fy mlaen—ynglŷn â’r rhan berthnasol o’r Rheolau Sefydlog sy’n cyfeirio at gwestiynau brys, a beth sy’n cyfrif fel cwestiwn brys. Nid wyf yn dweud hynny er amarch i’r cwestiwn a glywsom yn awr ond ymddengys nad yw rhai cwestiynau brys yn rhai brys nac yn newydd, nac yn gwestiynau [Chwerthin.] O’r herwydd, rwy’n gofyn i chi’n ddiffuant, fel Aelod newydd, am eich cyngor a’ch arweiniad ynglŷn â’r hyn y dylem ei gyflwyno, yn y dyfodol, fel cwestiwn brys.

Thank you. If the question that’s tabled is then accepted by either the Presiding Officer or, in the absence of the Presiding Officer, me, it’s deemed to be an urgent question. Therefore, it should be heard in the same way as urgent questions that you may think would be urgent, not necessarily that everybody else thinks are urgent. So, it’s down to the Presiding Officer. I think that the criteria that were used today were that this is the last sitting of the Assembly before the break, and therefore it gives Members an opportunity to question relevant issues that may have already just been issued as a statement. It was accepted on that issue. But thank you for raising that point of order.

Diolch. Os caiff y cwestiwn a gyflwynir ei dderbyn gan y Llywydd, neu yn absenoldeb y Llywydd, gennyf fi, fe’i hystyrir yn gwestiwn brys. Felly, dylid gwrando arno yn yr un modd â chwestiynau brys y buasech chi’n eu hystyried yn faterion brys, na fyddent o reidrwydd yn faterion brys ym marn pawb arall. Felly, mae’n benderfyniad i’r Llywydd. Credaf mai’r meini prawf a ddefnyddiwyd heddiw oedd mai dyma gyfarfod olaf y Cynulliad cyn y toriad, ac felly mae’n gyfle i Aelodau gwestiynu materion perthnasol sydd efallai newydd eu cyhoeddi eisoes fel datganiad. Fe’i derbyniwyd ar y mater hwnnw. Ond diolch am godi’r pwynt o drefn.

5. 3. Datganiadau 90 Eiliad
5. 3. 90-second Statements

We’ll move on to the 90-second statements and I’ll call Vikki Howells.

Symudwn ymlaen at y datganiadau 90 eiliad a galwaf ar Vikki Howells.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Born in 1700, Griffith Morgan, known as Guto, lived in Nyth Brân farm in Llanwonno. Guto was a remarkable runner, able to personally round up the family’s sheep and even catch birds in flight. One tale describes him running the 7 miles to Pontypridd and back home again before a kettle had boiled. In his greatest race, Guto ran 12 miles in 53 minutes, but died shortly afterwards, aged just 37.

Although he had died, his story lived on. On New Year’s Eve 1958, organised by Mountain Ash resident Bernard Baldwin, the first Nos Galan race was held to pay tribute to the legend of Guto, the highlight of which was the midnight race through the town centre. Each year, a mystery runner, a prominent figure from sport whose identity is always a closely guarded secret, leads the race, embodying the spirit of Guto in an act of pilgrimage that commences at Guto’s graveside in St Gwynno’s church.

Strong support from the community has been the foundation as the event has grown from strength to strength, with elite, amateur and children’s races all packed full of runners. The Nos Galan is now truly international, bringing close to 10,000 people into Mountain Ash each year. 2016 marks the fifty-ninth anniversary of the Nos Galan, with people from all over the world taking part and raising money for charity. Last year, competitors came from as far afield as South Africa and Texas. I will be stewarding at the Nos Galan races again this year, playing my own part in commemorating Guto Nyth Brân and celebrating his legend.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Ganed Griffith Morgan, a gâi ei alw’n Guto, yn 1700, ac roedd yn byw ar fferm Nyth Brân yn Llanwynno. Roedd Guto’n rhedwr heb ei ail, a gallai gorlannu defaid y teulu ar ei ben ei hun, a hyd yn oed dal adar wrth iddynt hedfan. Mae un stori’n ei ddisgrifio’n rhedeg y 7 milltir i Bontypridd ac yn ôl adref cyn i’r tegell ferwi. Yn ei ras fwyaf, rhedodd Guto 12 milltir mewn 53 munud, ond bu farw’n fuan wedi hynny, ac yntau ond yn 37 mlwydd oed.

Er ei fod wedi marw, roedd ei hanes yn dal yn fyw. Ar Nos Galan 1958, trefnodd Bernard Baldwin, un o drigolion Aberpennar, y ras Nos Galan gyntaf i dalu teyrnged i chwedl Guto, gyda’r ras drwy ganol y dref am hanner nos yn uchafbwynt i’r digwyddiad. Bob blwyddyn, mae rhedwr dirgel, ffigwr amlwg o fyd chwaraeon a gedwir yn gyfrinach bob tro, yn arwain y ras, gan ymgorffori ysbryd Guto mewn gweithred o bererindod sy’n dechrau wrth fedd Guto yn Eglwys Sant Gwynno.

Mae cefnogaeth gref y gymuned wedi bod yn sylfaen i’r digwyddiad wrth iddo fynd o nerth i nerth, gyda rasys i’r elît, i amaturiaid ac i blant yn llawn dop o redwyr. Erbyn hyn mae ras Nos Galan yn wirioneddol ryngwladol, ac yn denu bron i 10,000 o bobl i Aberpennar bob blwyddyn. Cynhelir y 59fed ras Nos Galan yn 2016, gyda phobl o bob cwr o’r byd yn cymryd rhan ac yn codi arian ar gyfer elusennau. Y llynedd, daeth cystadleuwyr o lefydd mor bell â De Affrica a Texas. Byddaf yn stiwardio yn y rasys Nos Galan eto eleni, gan chwarae fy rhan yn coffáu Guto Nyth Brân a dathlu ei chwedl.

Rydw i am dynnu eich sylw at y fenter Ffrindiau yn Erbyn Sgamiau. Menter gan Safonau Masnach Cenedlaethol ydy hi ac mae ei hangen hi, achos mae ffigurau’n dangos bod yna gynnydd o 60 y cant wedi bod yn y math yma o dwyll dros y bum mlynedd ddiwethaf. Yn ddiweddar, mi gafodd etholwyr imi alwad ffôn gan rywun oedd yn honni dod o gwmni band eang adnabyddus yn gofyn am fanylion eu cyfrifiadur. Dim ond pan wnaethon nhw ofyn am fanylion cyfrif banc y gwnaeth yr etholwyr sylweddoli bod rhywbeth o’i le a rhoi’r ffôn i lawr. Yn ffodus, mi wnaethon nhw gysylltu efo fy swyddfa i ac mi fedron ni roi cyngor iddyn nhw ar sut i ddiogelu eu cyfrifiadur a’u harian.

Rydw i’n nabod yn dda iawn un arall a wnaeth ddisgyn am sgam debyg iawn. Oedd, mi oedd yna golled ariannol, ond yn fwy na hynny, mi welais i’r embaras yr oedd y person yma yn ei deimlo. Mae’r rheini sy’n gyfrifol am sgamiau yn aml yn targedu’r bobl fwyaf bregus ac maen nhw’n dibynnu ar i bobl deimlo cywilydd fel eu bod nhw’n peidio â sôn wrth unrhyw un. Mae yna ddyfalu mai dim ond, efallai, 5 y cant o bobl sydd wedi cael eu sgamio sy’n rhoi gwybod i’r awdurdodau.

Y gwir amdani, wrth gwrs, ydy bod troi at deulu neu ffrind yn fodd i rannu’r gofid ac mae yna ddigon o fudiadau i bobl droi atyn nhw hefyd i rybuddio eraill ac i geisio cael arian yn ôl, yn cynnwys y comisiynydd pobl hŷn, yr adran safonau masnach leol neu Cyngor ar Bopeth. Mi fuaswn i’n annog pawb yma i fynd ar wefan Ffrindiau yn Erbyn Sgamiau, friendsagainstscams.org.uk, ac ymrwymo i godi ymwybyddiaeth o sgamio er mwyn ceisio amddiffyn pobl ddiniwed rhag y troseddwyr creulon yma.

I want to draw your attention to the Friends Against Scams programme, which is a National Trading Standards scheme, and it is needed because figures show that there’s been an increase of 60 per cent in this kind of fraud over the past five years. Recently, constituents of mine received a phone call from someone who claimed to be from a well-known broadband company, asking for their computer details. It was only when they asked for bank details that the constituents realised that something was amiss, and actually put the phone down. Fortunately, they contacted my office and I could advise them on how to safeguard both their computers and their money.

I know well another individual who fell for a very similar scam. Yes, there was a financial loss, but more than that, I saw the embarrassment that this individual felt. Those responsible for scamming often target the most vulnerable, and they rely on people feeling that embarrassment and shame so that they don’t mention it to anyone. It is estimated that only five per cent of people who have been scammed actually inform the authorities of it.

The truth is that turning to friends or family is a way of sharing that anxiety, and there are plenty of organisations available to turn to warn others and try and recoup funds, including the older people’s commissioner, the local trading standards office, or Citizens Advice. I would encourage everyone here to go on the Friends Against Scams website, friendsagainstscams.org.uk, and to raise awareness of scamming in order to try to defend innocent people from these cruel criminals.

Thank you very much. The last one of this year and this sitting is Elin Jones.

Diolch yn fawr iawn. Daw’r olaf am eleni a’r cyfarfod hwn gan Elin Jones.

One of the privileges of my role as the Assembly Member for Ceredigion is that I represent the fine town of Cardigan, Aberteifi. The name Aberteifi derives from its location on the banks of the majestic river Teifi. Its English name reflects an Anglicisation of Ceredigion—‘gwlad Ceredig’, Ceredig’s land, one-time king of Ceredigion. Many centuries later, it was the seventh Earl of Cardigan who led the charge of the light brigade in the Crimean war who gave the name of ‘cardigan’ to a garment worn by soldiers in that war, now worn by all.

Tomorrow, the town of Cardigan will be officially renamed ‘Jumper’. It’ll do so in the Christmas spirit, but also to raise awareness and funds for Save the Children’s wear a woolly Christmas jumper campaign. Cardigan will become Jumper. A giant Christmas jumper will be unveiled by the town mayor of Jumper. Jumper schoolchildren will wear Christmas jumpers. Jumper rugby club will train in jumpers, and sheep in fields surrounding Jumper will wear woolly jumpers. [Laughter.] I will be the Assembly Member for Jumper. I could have worn a Christmas jumper for this statement, but I chose not to run the risk of being thrown out by the Deputy Presiding Officer for unparliamentary attire. [Laughter.]

I have no doubt that the people of Jumper will have a fabulous time replacing their cardigans with jumpers. However, it is being done for a serious purpose: to remind us all that many, many children in our country and in our world will not have a fabulous Christmas and that we need to continue to work to change that.

Un o freintiau fy rôl fel yr Aelod Cynulliad dros Geredigion yw fy mod yn cynrychioli’r dref odidog, Aberteifi. Mae’r enw Aberteifi yn deillio o’i lleoliad ar lan yr afon fawreddog, afon Teifi. Mae ei henw Saesneg yn Seisnigeiddiad o Ceredigion—’gwlad Ceredig’, brenin Ceredigion ar un adeg. Sawl canrif yn ddiweddarach, arweiniodd seithfed Iarll Aberteifi gyrch y frigâd ysgafn yn rhyfel y Crimea, a rhoddwyd yr enw ‘cardigan’ ar ddilledyn a wisgwyd gan filwyr yn y rhyfel hwnnw, ac sydd bellach yn cael ei wisgo gan bawb.

Yfory, bydd tref Aberteifi yn cael ei hailenwi’n swyddogol yn ‘Siwmper’. Bydd yn gwneud hynny yn ysbryd y Nadolig, ond hefyd er mwyn codi ymwybyddiaeth ac arian ar gyfer ymgyrch gwisgo siwmper Nadolig wlanog Achub y Plant. Bydd ‘Cardigan’ yn troi’n Siwmper. Bydd siwmper Nadolig anferth yn cael ei dadorchuddio gan faer Siwmper. Bydd plant ysgol Siwmper yn gwisgo siwmperi Nadolig. Bydd clwb rygbi Siwmper yn hyfforddi mewn siwmperi, a bydd y defaid yn y caeau ger Siwmper yn gwisgo siwmperi gwlân. [Chwerthin.] Byddaf yn Aelod Cynulliad dros Siwmper. Gallwn fod wedi gwisgo siwmper Nadolig ar gyfer y datganiad hwn, ond dewisais beidio â mentro cael fy nhaflu allan gan y Dirprwy Lywydd am wisgo’n anseneddol. [Chwerthin.]

Nid oes gennyf unrhyw amheuaeth y bydd pobl Siwmper yn cael amser gwych yn gwisgo siwmperi yn hytrach na’u cardiganau. Fodd bynnag, maent yn gwneud hyn am reswm difrifol: i’n hatgoffa na fydd llawer iawn o blant yn ein gwlad a’n byd yn cael Nadolig gwych a bod angen i ni barhau i weithio i newid hynny.

Diolch yn fawr iawn. Thank you very much.

Diolch yn fawr iawn.

6. 4. Datganiad gan Gadeirydd y Pwyllgor Cydraddoldeb, Llywodraeth Leol a Chymunedau ar Ymchwiliad y Pwyllgor i Hawliau Dynol
6. 4. Statement by the Chair of the Equality, Local Government and Communities Committee on the Committee's Inquiry into Human Rights

We now move to item 4 on our agenda, which is a statement by the Chair of the Equality, Local Government and Communities Committee on the committee’s inquiry into human rights. I call John Griffiths as Chair of the committee. John.

Symudwn yn awr at eitem 4 ar ein hagenda, sef datganiad gan Gadeirydd y Pwyllgor Cymunedau, Cydraddoldeb a Llywodraeth Leol ar ymchwiliad y pwyllgor i hawliau dynol. Galwaf ar John Griffiths fel Cadeirydd y pwyllgor. John.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. I am pleased to inform Members today that the Equality, Local Government and Communities Committee is launching a call for evidence for our forthcoming inquiry on human rights in Wales. Over the summer, we consulted stakeholders about what they felt should be our strategic priorities. A number of organisations, including Stonewall Cymru, Children in Wales and the Bevan Foundation, wanted us to undertake work on human rights. They highlighted areas of concern, such as the impact of the UK’s withdrawal from the European Union, as well as the UK Government’s proposals to change domestic legislation.

I expect human rights to be a key part of our approach to many, if not all, of the inquiries undertaken by the committee. This is certainly true of our work to date. On Monday, we published our first report on our post-legislative scrutiny of the Violence against Women, Domestic Abuse and Sexual Violence (Wales) Act 2015. We made a range of recommendations, including ensuring that teaching about healthy relationships is delivered in all schools as part of the new curriculum being put in place following the Donaldson review. The committee was influenced by the view of the national adviser, who told us that the curriculum should include compulsory preventative programmes on all forms of violence, grounded in a gender equality and human rights framework.

The committee is currently undertaking an inquiry on refugees and asylum seekers in Wales. We have visited service providers and service users in Cardiff and Swansea, and we started taking oral evidence last week. It is becoming clear that a key issue for refugees and asylum seekers, and the services that support them, is understanding and enforcing their rights.

The week before last we visited Glasgow and Edinburgh. We wanted to compare approaches to supporting refugees and asylum seekers in Scotland and Wales. We also had a very fruitful meeting with the convener of the Equalities and Human Rights Committee of the Scottish Parliament, Christina McKelvie MSP. There is significant potential for collaborative work on human rights and a range of other issues. I look forward to further dialogue with Christina and our counterparts across the UK and beyond. I will keep Members informed as these relationships develop.

But let me return, Llywydd, to the inquiry we are launching today. I would be grateful if Members would draw this work to the attention of people in their constituencies and regions. I am very happy to provide further information and materials to help Members publicise the inquiry and encourage feedback. I would encourage you to discuss your specific needs with the officials supporting the committee. The wider the range of evidence, the more equipped the committee will be to make recommendations and hold the Government to account on this issue. The closing date for our consultation is 10 February. We expect to be able to hold oral evidence sessions in March, before the Easter recess.

Human rights is a broad and complex topic. For our first piece of specific work on this issue, the committee has decided on a focused and high-level approach. In taking this approach, we want to build on previous work in this area. In particular, we want to follow up on the fourth Assembly’s Communities, Equality and Local Government Committee inquiry in 2013 into the future of equality and human rights in Wales. We will also be building on the expert discussion held in 2014 by the Equality and Human Rights Commission. This covered issues such as the current devolution settlement in relation to human rights, the approach to human rights in Welsh legislation, good and poor practice, and developing the human rights agenda in Wales.

Our terms of reference have three components. First, we want to examine the impact of the UK’s withdrawal from the European Union on human rights protection in Wales. Human rights are protected by a complex collection of laws and treaties. The UK’s withdrawal from the European Union does not automatically affect the UK’s status as a signatory to the European convention on human rights. The convention is an international treaty distinct from the EU treaties and EU charter of fundamental rights.

I’m very keen that our inquiry should link up with the work that is already under way on this issue by the UK Parliament’s Joint Committee on Human Rights, as well as by the Scottish Parliament’s Equalities and Human Rights Committee. I will liaise closely with the Chair of the External Affairs and Additional Legislation Committee as this work develops.

Second, we want to assess the impact of the UK Government’s proposal to repeal the Human Rights Act 1998 and replace it with a UK bill of rights. Human rights is a key part of both the devolution settlement and the UK constitution. Our understanding is that the UK Government remains committed to replacing the Human Rights Act with a British bill of rights, which would curtail the role of the European Court of Human Rights. The Attorney-General appeared to indicate last week that this could be delayed while the UK Government deals with other matters. We will be seeking clarification of the timetable.

Meanwhile, I welcome the assurances given to the committee by the Cabinet Secretary for Communities and Children in September, when he told us that he would keep Members informed of any concrete proposals from the UK Government. I share his view that the National Assembly should be fully engaged in any consultation that affects the human rights of the people of Wales. There will clearly be a role for the Constitutional and Legislative Affairs Committee in examining any such proposals. I hope that the preliminary policy work of our committee will inform such consideration.

The third and final component of this inquiry is public perceptions about human rights in Wales. We are particularly interested in how understandable and relevant they are to Welsh people. We want to know what people think about the relevance of human rights in everyday Welsh life, and the role of public bodies in engaging and informing the public about their rights. This is especially important given the different approach to human rights in Wales, for example, in the Rights of Children and Young Persons (Wales) Measure 2011.

Dirprwy Lywydd, I see the work of the committee, in launching this inquiry today, as part of a rights-based approach to scrutiny throughout the fifth Assembly. I expect our work programme to combine explicitly human rights-focused inquiries with examining the broad range of topics within our remit from a rights perspective. This inquiry will set the strategic context for that approach. I will be very happy to answer any questions Members have, to help us shape this inquiry. Diolch yn fawr.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy’n falch o roi gwybod i’r Aelodau heddiw fod y Pwyllgor Cymunedau, Cydraddoldeb a Llywodraeth Leol yn lansio galwad am dystiolaeth ar gyfer ein hymchwiliad sydd i ddod ar hawliau dynol yng Nghymru. Dros yr haf, buom yn ymgynghori â rhanddeiliaid ynglŷn â beth y teimlent y dylai ein blaenoriaethau strategol fod. Roedd nifer o sefydliadau, gan gynnwys Stonewall Cymru, Plant yng Nghymru a Sefydliad Bevan, am i ni wneud gwaith ar hawliau dynol. Roeddent yn tynnu sylw at feysydd sy’n peri pryder, fel effaith y DU yn gadael yr Undeb Ewropeaidd, yn ogystal â chynigion Llywodraeth y DU i newid deddfwriaeth ddomestig.

Rwy’n disgwyl i hawliau dynol fod yn rhan allweddol o’n hymagwedd at lawer, os nad pob un, o’r ymchwiliadau a gyflawnir gan y pwyllgor. Mae hyn yn sicr yn wir am ein gwaith hyd yma. Ddydd Llun, cyhoeddasom ein hadroddiad cyntaf ar ein gwaith craffu ôl-ddeddfwriaethol ar Ddeddf Trais yn erbyn Menywod, Cam-drin Domestig a Thrais Rhywiol (Cymru) 2015. Gwnaethom nifer o argymhellion, gan gynnwys sicrhau bod addysg perthnasoedd iach yn cael ei darparu ym mhob ysgol fel rhan o’r cwricwlwm newydd a roddir ar waith yn dilyn adolygiad Donaldson. Dylanwadodd sylwadau’r cynghorydd cenedlaethol ar y pwyllgor, pan ddywedodd wrthym y dylai’r cwricwlwm gynnwys rhaglenni ataliol gorfodol ar bob math o drais, yn seiliedig ar fframwaith cydraddoldeb rhywiol a hawliau dynol.

Ar hyn o bryd mae’r pwyllgor yn cynnal ymchwiliad ar ffoaduriaid a cheiswyr lloches yng Nghymru. Rydym wedi ymweld â darparwyr gwasanaethau a defnyddwyr gwasanaethau yng Nghaerdydd ac Abertawe, ac wedi dechrau casglu tystiolaeth ar lafar yr wythnos diwethaf. Mae’n dod yn amlwg fod deall a gorfodi eu hawliau yn fater allweddol i ffoaduriaid a cheiswyr lloches, a’r gwasanaethau sy’n eu cefnogi.

Yr wythnos cyn yr wythnos diwethaf buom yn Glasgow a Chaeredin. Roeddem yn awyddus i gymharu dulliau o gefnogi ffoaduriaid a cheiswyr lloches yng Nghymru a’r Alban. Cawsom gyfarfod cynhyrchiol iawn hefyd gyda chynullydd Pwyllgor Cydraddoldeb a Hawliau Dynol Senedd yr Alban, Christina McKelvie ASA. Mae cryn botensial i waith ar y cyd ar hawliau dynol ac amryw o faterion eraill. Edrychaf ymlaen at ragor o drafod gyda Christina a’n cymheiriaid ledled y DU a thu hwnt. Byddaf yn rhoi rhagor o wybodaeth i’r Aelodau wrth i’r cysylltiadau hyn ddatblygu.

Ond gadewch i mi ddychwelyd, Lywydd, at yr ymchwiliad rydym yn ei lansio heddiw. Buaswn yn ddiolchgar pe bai’r Aelodau yn tynnu sylw pobl yn eu hetholaethau a’u rhanbarthau at y gwaith hwn. Rwy’n fwy na pharod i ddarparu rhagor o wybodaeth a deunyddiau er mwyn helpu’r Aelodau i roi cyhoeddusrwydd i’r ymchwiliad ac annog adborth. Buaswn yn eich annog i drafod eich anghenion penodol gyda’r swyddogion sy’n cefnogi’r pwyllgor. Po fwyaf yr ystod o dystiolaeth, y mwyaf cymwys fydd y pwyllgor i wneud argymhellion a dwyn y Llywodraeth i gyfrif mewn perthynas â’r mater hwn. Y dyddiad cau ar gyfer ein hymgynghoriad yw 10 Chwefror. Rydym yn disgwyl gallu cynnal sesiynau tystiolaeth lafar ym mis Mawrth, cyn toriad y Pasg.

Mae hawliau dynol yn bwnc eang a chymhleth. Ar gyfer ein gwaith cyntaf ar y mater hwn yn benodol, mae’r pwyllgor wedi penderfynu mabwysiadau ymagwedd lefel uchel â ffocws. Wrth fabwysiadu’r ymagwedd hon, rydym yn awyddus i adeiladu ar waith blaenorol yn y maes. Yn benodol, rydym yn awyddus i wneud gwaith dilynol ar ymchwiliad Pwyllgor Cymunedau, Cydraddoldeb a Llywodraeth Leol y pedwerydd Cynulliad yn 2013 i ddyfodol cydraddoldeb a hawliau dynol yng Nghymru. Byddwn hefyd yn adeiladu ar y drafodaeth arbenigol a gynhaliwyd yn 2014 gan y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol. Roedd y drafodaeth hon yn cynnwys materion megis y setliad datganoli presennol mewn perthynas â hawliau dynol, yr ymagwedd at hawliau dynol mewn deddfwriaeth Gymreig, arferion da a gwael, a datblygu’r agenda hawliau dynol yng Nghymru.

Mae tair cydran i’n cylch gorchwyl. Yn gyntaf, rydym yn awyddus i archwilio effaith y DU yn gadael yr Undeb Ewropeaidd ar y gwaith o amddiffyn hawliau dynol yng Nghymru. Diogelir hawliau dynol gan gasgliad cymhleth o ddeddfau a chytundebau. Ni fydd statws y DU fel un o lofnodwyr y confensiwn Ewropeaidd ar hawliau dynol yn cael ei effeithio’n awtomatig o ganlyniad i’r DU yn gadael yr Undeb Ewropeaidd. Mae’r confensiwn yn gytuniad rhyngwladol ar wahân i gytundebau a siarter hawliau sylfaenol yr UE.

Rwy’n awyddus iawn i’n hymchwiliad gysylltu â’r gwaith sydd eisoes yn cael ei wneud ar y mater hwn gan Gydbwyllgor Senedd y DU ar Hawliau Dynol, yn ogystal â chan Bwyllgor Cydraddoldeb a Hawliau Dynol Senedd yr Alban. Byddaf yn cysylltu’n agos â Chadeirydd y Pwyllgor Materion Allanol a Deddfwriaeth Ychwanegol wrth i’r gwaith hwn fynd rhagddo.

Yn ail, rydym yn awyddus i asesu effaith argymhelliad Llywodraeth y DU i gyflwyno deddf hawliau i’r DU yn lle Deddf Hawliau Dynol 1998. Mae hawliau dynol yn rhan allweddol o’r setliad datganoli a chyfansoddiad y DU. Yn ôl yr hyn a ddeallwn, mae Llywodraeth y DU wedi ymrwymo i gyflwyno deddf hawliau i’r DU yn lle’r Ddeddf Hawliau Dynol, a fyddai’n cyfyngu ar rôl Llys Hawliau Dynol Ewrop. Roedd y Twrnai Cyffredinol i’w weld yn awgrymu yr wythnos diwethaf y gellid gohirio hyn wrth i Lywodraeth y DU ymdrin â materion eraill. Byddwn yn gofyn am eglurhad ynglŷn â’r amserlen.

Yn y cyfamser, rwy’n croesawu’r sicrwydd a roddwyd i’r pwyllgor gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant ym mis Medi, pan ddywedodd wrthym y byddai’n rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf i’r Aelodau mewn perthynas ag unrhyw gynigion pendant gan Lywodraeth y DU. Rhannaf ei farn y dylai’r Cynulliad Cenedlaethol gymryd rhan lawn mewn unrhyw ymgynghoriad sy’n effeithio ar hawliau dynol pobl Cymru. Yn amlwg, bydd gan y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol rôl yn archwilio unrhyw gynigion o’r fath. Gobeithiaf y bydd gwaith polisi rhagarweiniol ein pwyllgor yn llywio ystyriaethau o’r fath.

Y drydedd gydran a chydran olaf yr ymchwiliad hwn yw canfyddiadau’r cyhoedd ynglŷn â hawliau dynol yng Nghymru. Rydym yn arbennig o awyddus i weld pa mor ddealladwy a pherthnasol ydynt i bobl Cymru. Rydym yn awyddus i glywed barn pobl ynglŷn â pherthnasedd hawliau dynol ym mywyd pob dydd Cymru, a rôl cyrff cyhoeddus yn ymgysylltu a rhoi gwybod i’r cyhoedd ynglŷn â’u hawliau. Mae hyn yn arbennig o bwysig o ystyried yr ymagwedd wahanol at hawliau dynol yng Nghymru, er enghraifft, ym Mesur Hawliau Plant a Phobl Ifanc (Cymru) 2011.

Ddirprwy Lywydd, rwy’n ystyried gwaith y pwyllgor, wrth lansio’r ymchwiliad hwn heddiw, yn rhan o ddull o graffu sy’n seiliedig ar hawliau drwy gydol y pumed Cynulliad. Rwy’n disgwyl y bydd ein rhaglen waith yn cyfuno ymchwiliadau sy’n canolbwyntio’n benodol ar hawliau dynol gydag archwilio’r ystod eang o bynciau yn ein cylch gorchwyl o safbwynt hawliau. Bydd yr ymchwiliad hwn yn nodi’r cyd-destun strategol ar gyfer y dull hwnnw. Byddaf yn fwy na pharod i ateb unrhyw gwestiynau gan yr Aelodau, i’n helpu i lunio’r ymchwiliad hwn. Diolch yn fawr.

Rwyf yn credu bod yr ymchwiliad hawliau dynol yn un pwysig ac yn un amserol iawn i’r pwyllgor ymgymryd ag o. Hoffwn i’r prynhawn yma siarad am un agwedd, un maes penodol o’r ymchwiliad a fydd angen sylw manwl, yn fy marn i, sef cydraddoldeb rhwng dynion a merched. Un o amcanion sylfaenol yr Undeb Ewropeaidd ydy cydraddoldeb rhwng y rhywiau, ac mae o’n cael ei adnabod fel hawl sylfaenol yng nghyfraith Ewrop. Ond, wrth gwrs, mae hawliau merched dan fygythiad yn sgil ymadael â’r Undeb Ewropeaidd, ac mae’n rhaid inni wneud pob dim i ddiogelu’r hawliau sydd gennym ni ar hyn o bryd. Ac yma yng Nghymru y dylai’r pwerau dros gydraddoldeb a materion cyflogaeth orwedd. Mae’r achos dros hynny yn gryfach nag erioed erbyn hyn.

Cyfraith Ewrop sydd wedi bod yn gyfrifol am lawer o’r buddiannau sydd wedi cael eu gosod mewn cyfraith. Er enghraifft, cyfraith Ewrop sydd wedi bod yn gyfrifol am ehangu’r hawl am dâl cyfartal, cryfhau diogelwch rhag gwahaniaethu ar sail rhyw. Cyfraith Ewrop sydd wedi gwella mynediad i gyfiawnder i ferched sydd wedi cael eu trin yn annheg. Cyfraith Ewrop sydd wedi helpu merched sy’n gweithio yn rhan amser, ac wedi cryfhau hawliau merched beichiog a merched newydd yn y gweithle. Ond, wrth gwrs, wrth adael yr Undeb Ewropeaidd, mae’r union hawliau yna dan fygythiad. Efallai na fyddan nhw ddim yn diflannu dros nos, ond mi fyddan nhw, mae’n debyg, yn erydu dros amser, a bydd enillion y 40 mlynedd diwethaf yma yn mynd. Ac o gofio’r hinsawdd wrth-fenywaidd y mae Trump ac UKIP drwy ddatganiadau Farage yn ei hyrwyddo, mae yna le inni fod yn wyliadwrus iawn. Ac felly, rwy’n credu bod yr ymchwiliad yn gallu ein helpu ni i ddeall y sefyllfa yn well a deall beth sydd angen ei wneud i ddiogelu’r hawliau hynny sydd wedi cael eu hennill yn raddol.

Mae’r ymchwiliad i drais yn erbyn merched a’r Ddeddf a basiwyd y llynedd wedi cael ei gwblhau, ac mi fyddwn i’n hoffi pwyso ar Lywodraeth Cymru i weithredu yr argymhellion sydd wedi dod yn sgil yr ymchwiliad yna—14 o argymhellion i gyd, a fydd, gobeithio, yn cryfhau y ffordd y mae’r Ddeddf yn gweithredu ar lawr gwlad.

Mae’r ymchwiliad ffoaduriaid a cheiswyr lloches yn mynd ymlaen ar hyn o bryd, ac mae hi’n dod yn fwyfwy amlwg, fel cyfeiriodd Cadeirydd y pwyllgor—mae hi’n dod yn fwyfwy amlwg bod yna broblemau enfawr o ran diffyg mynediad a diffyg gwybodaeth am wasanaethau sylfaenol yn wynebu nifer o ffoaduriaid a cheiswyr lloches sydd yng Nghymru ar hyn o bryd. Ac mae gobaith y gallwn ni, yn yr ymchwiliad yma, gynnig ffordd ymlaen efo’r materion yna hefyd.

Rwy’n falch iawn o’r cyswllt sydd yn datblygu rhwng ein pwyllgor ni yma yn y Cynulliad, a phwyllgor cydraddoldeb y Llywodraeth yn yr Alban, ac rwy’n gobeithio gweld hwnnw yn ffynnu, ac, yn sicr, yn sgil yr ymchwiliad i hawliau cydraddoldeb sydd ar y gweill ar hyn o bryd—yr hawliau dynol—mi fydd yna gyfle i ni fod yn rhannu gwybodaeth a dysgu oddi wrth ein gilydd, ac mae hynny’n beth i’w groesawu yn fawr iawn. Felly, rwy’n edrych ymlaen at gymryd rhan yn yr ymchwiliad.

I do believe that this inquiry into human rights is crucial and very timely for the committee. This afternoon, I’d like to discuss one specific area of the inquiry that will need to be addressed in detail in my view, namely, equality between men and women. One of the fundamental objectives of the European Union is gender equality, and it is identified as a fundamental right within European law. But of course women’s rights are under threat in relation to Brexit, and we must do everything we can to safeguard the rights we currently have. The powers for equality and employment issues should lie here in Wales. The case for that is stronger than ever now.

European law has been responsible for many of the benefits that have been placed in law. For example, it’s European law that was responsible for expanding the right to equal pay and improving protections against discrimination on a gender basis. It’s European law that’s enhanced access to justice for women who’ve been treated unfairly. It’s European law that has assisted part-time female workers and has strengthened the rights of pregnant women and women new to the workplace. But, of course, in leaving the European Union those very rights are under threat. Now, they may not disappear overnight, but they will be diluted over time, and the gains of the past 40 years will be lost. Given the anti-women climate that both Trump and UKIP, through the statements made by Farage, promote, there is scope for us to be very guarded in this area. Therefore, I think this inquiry can assist us to better understand the situation and to understand what needs to be done to safeguard those rights that have been gained over time.

The inquiry into violence against women and the legislation passed last year has been completed, and I would urge the Welsh Government to implement the recommendations made. There were 14 recommendations in total, which I hope will strengthen the implementation of the legislation on the ground.

The inquiry into asylum seekers and refugees is ongoing at present, and it is becoming more and more apparent, as the committee Chair mentioned, that there are huge problems in terms of the lack of access and the lack of information about basic services that face a number of asylum seekers and refugees currently in Wales. The hope is that we in this inquiry can find a way forward on those issues, too.

I’m very pleased to see the linkages being made between our committee here in the Assembly and the Equalities and Human Rights Committee in Scotland. I hope to see that relationship prospering, and, certainly in light of the inquiry into human rights, there will be an opportunity to share information and to learn from each other. That’s something that I warmly welcome, and I look forward to participating in the inquiry.

I thank Sian Gwenllian very much for those points, and very much agree that gender equality will be absolutely central to the work of the committee and that many of the important protections in place come from the European Union. And, obviously, Brexit, and what’s proposed by UK Government, will be very relevant to the work of the committee and consideration of how we can not just safeguard existing rights, but obviously develop them and improve on them. And I’m sure we’ll get much evidence that’s relevant to those concerns and those issues.

I would also very much agree that the previous inquiry by the Communities, Equality and Local Government Committee in the last Assembly is a base that we will move forward from in terms of the work that the committee will be undertaking. The work around the equality duties, for example, is very relevant and significant. So, I very much look forward to taking this work forward with Sian Gwenllian and the other members of the committee.

With regard to asylum seekers and refugees and our ongoing inquiry, I do believe that information on services, and obviously the quality and availability of services, is central to that. I think our visit to Scotland—to Glasgow and Edinburgh—was very informative, and I do think that, out of that, will come an ongoing relationship where we share experience and we work as a committee with our counterpart committee in Scotland and, indeed, other committees in the UK.

Diolch yn fawr iawn i Sian Gwenllian am y pwyntiau hynny, a chytunaf yn gryf y bydd cydraddoldeb rhywiol yn hollol ganolog i waith y pwyllgor a bod llawer o’r amddiffyniadau pwysig yn dod o’r Undeb Ewropeaidd. Ac yn amlwg, bydd Brexit, a’r hyn y mae Llywodraeth y DU yn ei gynnig, yn berthnasol iawn i waith y pwyllgor a’r broses o ystyried nid yn unig sut y gallwn ddiogelu hawliau presennol, ond yn amlwg sut y gallwn eu datblygu a’u gwella. Ac rwy’n siŵr y cawn lawer o dystiolaeth sy’n berthnasol i’r pryderon hynny a’r materion hynny.

Cytunaf yn gryf hefyd fod yr ymchwiliad blaenorol gan y Pwyllgor Cymunedau, Cydraddoldeb a Llywodraeth Leol yn y Cynulliad diwethaf yn sylfaen i ni adeiladu arni o ran gwaith y pwyllgor. Mae’r gwaith ar y dyletswyddau cydraddoldeb, er enghraifft, yn berthnasol a phwysig iawn. Felly, edrychaf ymlaen yn fawr iawn at barhau’r gwaith hwn gyda Sian Gwenllian ac aelodau eraill y pwyllgor.

O ran ceiswyr lloches a ffoaduriaid a’n hymchwiliad parhaus, credaf fod gwybodaeth am wasanaethau, ac yn amlwg am ansawdd ac argaeledd gwasanaethau, yn ganolog i hynny. Credaf fod ein hymweliad â’r Alban—â Glasgow a Chaeredin—yn addysgiadol iawn, a chredaf y bydd perthynas barhaus yn datblygu o ganlyniad i hynny, wrth i ni rannu profiad a gweithio fel pwyllgor gyda’n pwyllgor cyfatebol yn yr Alban, ac yn wir, â phwyllgorau eraill yn y DU.