Cynulliad Cenedlaethol Cymru

Yn ôl i Chwilio

Y Cyfarfod Llawn

Plenary

14/09/2016

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Assembly met at 13:30 with the Presiding Officer (Elin Jones) in the Chair.

Trefn. Rwy’n galw’r Cynulliad Cenedlaethol i drefn.

Order. I call the National Assembly to order.

1. 1. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig
1. 1. Questions to the Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi'i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem gyntaf y prynhawn yma yw’r cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig. Mae’r cwestiwn cyntaf gan Nathan Gill.

The first item this afternoon is questions to the Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs. The first question is from Nathan Gill.

Taflu Sbwriel

Littering

1. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am bolisi Llywodraeth Cymru i rwystro taflu sbwriel yng Nghymru? OAQ(5)0025(ERA)

1. Will the Minister make a statement on the Welsh Government’s policy to prevent littering in Wales? OAQ(5)0025(ERA)

Thank you. Action to prevent littering is focused on both enforcement programmes and collaboration across key partner organisations working to change public attitudes and behaviour through community involvement and education. Encouraging people to take pride in their local environment and to take action themselves will lead to stronger and longer lasting improvements.

Diolch. Mae’r camau i rwystro taflu sbwriel yn canolbwyntio ar raglenni gorfodi ac ar gydweithredu rhwng sefydliadau partner allweddol sy’n gweithio i newid agweddau ac ymddygiad cyhoeddus drwy ymwneud y gymuned a thrwy addysg. Bydd annog pobl i ymfalchïo yn eu hamgylchedd lleol a rhoi camau ar waith eu hunain yn arwain at welliannau cryfach a mwy parhaol.

Thank you very much. Next month, my local authority on Anglesey is moving to three-weekly rubbish collections, having decided against four-weekly collections for now. In August, all but three local authorities met their targets for recycling, which is very good—I mean, that’s a good achievement—including all of the north Wales authorities. In Anglesey’s case, we also met that target. We did that whilst collecting every fortnight. Can you people explain to the people of Anglesey why it is that we are now going to be moving on to three-weekly collections, which feels to me a bit like punishing people who have actually achieved what they set out to achieve?

Diolch yn fawr iawn. Y mis nesaf, bydd fy awdurdod lleol ar Ynys Môn yn newid i gasgliadau sbwriel bob tair wythnos, ar ôl penderfynu yn erbyn casgliadau bob pedair wythnos am y tro. Ym mis Awst, llwyddodd pob un ond tri awdurdod lleol i gyrraedd eu targedau ailgylchu, sy’n dda iawn—hynny yw, mae hwnnw’n gyflawniad da—gan gynnwys pob awdurdod yng ngogledd Cymru. Yn achos Ynys Môn, llwyddasom i gyrraedd y targed hwnnw hefyd. Gwnaethom hynny wrth gasglu bob pythefnos. A allwch chi esbonio i bobl Ynys Môn pam ein bod yn awr yn newid i gasgliadau bob tair wythnos, sy’n teimlo i mi braidd fel pe baem yn cosbi pobl sydd wedi cyflawni yr hyn roeddent yn bwriadu ei gyflawni mewn gwirionedd?

It’s not for me to explain to the people of Anglesey why they’re going to three-weekly rubbish collections; that’s for Anglesey council to explain. However, you’ll be aware that this is recycling week, and if people are recycling properly, bearing in mind we have weekly recycling collections—I think we’ve got a very good story to tell on recycling in Wales; we’re the fourth best country in Europe—then maybe there wouldn’t be so much rubbish in the black bins. That’s what we’re concentrating on now, because 50 per cent of the rubbish that goes into black bins, we think, could also be recycled.

Nid fy lle i yw egluro i bobl Ynys Môn pam y maent yn newid i gasgliadau sbwriel bob tair wythnos; lle Cyngor Ynys Môn yw esbonio hynny. Fodd bynnag, fe fyddwch yn ymwybodol ei bod hi’n wythnos ailgylchu, ac os yw pobl yn ailgylchu’n gywir, o gofio bod gennym gasgliadau ailgylchu wythnosol—credaf fod gennym stori dda iawn i’w hadrodd am ailgylchu yng Nghymru; ni yw’r bedwaredd wlad orau yn Ewrop—yna efallai na fyddai cymaint o sbwriel yn y biniau du. Ar hynny yr ydym yn canolbwyntio yn awr, oherwydd credwn y byddai modd ailgylchu 50 y cant o’r sbwriel sy’n mynd i’r biniau du.

Minister, having spent many happy hours walking 10 miles a day through the streets of Llanelli during the election campaign, I witnessed at first hand the litter problem we have in the town. I’m now discussing with the local authority setting up on a cross-party basis a litter taskforce for the town. One of the issues that comes back time and again on Facebook from residents is the unintended consequence of the guidelines about the number of black bags that can be put out and the result this has on increased fly-tipping in back lanes. Could the Minister give some thought, when applying recycling targets, to what the unintended consequences might be and how they may be mitigated?

Weinidog, ar ôl treulio llawer o oriau hapus yn cerdded 10 milltir y dydd drwy strydoedd Llanelli yn ystod yr ymgyrch etholiadol, bûm yn dyst uniongyrchol i’r broblem sbwriel sydd gennym yn y dref. Rwyf ar hyn o bryd yn trafod sefydlu tasglu sbwriel ar sail drawsbleidiol ar gyfer y dref gyda’r awdurdod lleol. Un o’r materion sy’n codi dro ar ôl tro gan breswylwyr ar Facebook yw canlyniad anfwriadol y canllawiau ar nifer y bagiau du y gellir eu rhoi allan ac effaith hynny ar gynnydd mewn tipio anghyfreithlon ar lonydd cefn. A allai’r Gweinidog roi ystyriaeth, wrth osod targedau ailgylchu, i’r canlyniadau anfwriadol posibl a sut y gellid eu lliniaru?

We certainly don’t want to see an increase in fly-tipping, and I commend you for organising a litter taskforce. As I say, I think we’ve got a really good news story to tell on recycling. It’s up to local authorities how they organise their collection of rubbish and recycling and it’s also up to local authorities how they enforce the laws in relation to litter, because it is a crime to litter. I think, again, we need to make sure that local authorities are doing that part of their work also.

Yn sicr, nid ydym am weld cynnydd mewn tipio anghyfreithlon, ac rwy’n eich canmol am drefnu tasglu sbwriel. Fel rwy’n dweud, rwy’n credu bod gennym stori dda iawn i’w hadrodd am ailgylchu. Mater i’r awdurdodau lleol yw sut y maent yn trefnu eu casgliadau sbwriel ac ailgylchu a mater i’r awdurdodau lleol hefyd yw sut y maent yn gorfodi’r gyfraith mewn perthynas â sbwriel, gan fod taflu sbwriel yn drosedd. Unwaith eto, rwy’n credu bod angen i ni wneud yn siŵr fod awdurdodau lleol yn gwneud y rhan honno o’u gwaith hefyd.

My question actually follows on from both questions that have been asked previously. Moves to trial four-weekly collections in Conwy County Borough Council is causing huge uproar, with many families now actually worried about how they’re going to be able to cope. Concerns are obviously about overflowing bins and increased fly-tipping. Fly-tipping in Wales costs the environment £70 million annually. What is your reaction to the switch proposals for four-weekly bin collections—the first in the UK? How are you working with local authorities to improve on what is only a 0.2 per cent success rate on enforcing and prosecuting those guilty of fly-tipping?

Mae fy nghwestiwn yn dilyn o’r ddau gwestiwn a ofynnwyd yn flaenorol mewn gwirionedd. Mae camau i dreialu casgliadau bob pedair wythnos yng Nghyngor Bwrdeistref Sirol Conwy yn achosi cynnwrf enfawr, gyda llawer o deuluoedd yn poeni bellach sut y maent yn mynd i allu ymdopi. Yn amlwg, mae’r pryderon yn ymwneud â biniau gorlawn a chynnydd mewn tipio anghyfreithlon. Mae tipio anghyfreithlon yng Nghymru yn costio £70 miliwn i’r amgylchedd bob blwyddyn. Beth yw eich ymateb i’r cynigion i newid i gasgliadau bob pedair wythnos—y rhai cyntaf yn y DU? Sut rydych yn gweithio gydag awdurdodau lleol i wella cyfradd lwyddiant sydd ond yn 0.2 y cant o ran gorfodi ac erlyn y rhai sy’n euog o dipio’n anghyfreithlon?

I refer the Member to my two previous answers. Whether Conwy council have four-weekly, three-weekly, two-weekly collections is a matter for Conwy council. I don’t tell them what to do. Welsh Government doesn’t tell them what to do. In relation to local authorities and the 0.2 per cent, as I say, littering is a crime and it’s up to local authorities to make sure that they use all their powers of enforcement.

Cyfeiriaf yr Aelod at fy nau ateb blaenorol. Mater i Gyngor Conwy yw penderfynu a yw Cyngor Conwy yn cael casgliadau bob pedair wythnos, bob tair wythnos, neu bob pythefnos. Nid wyf yn dweud wrthynt beth i’w wneud. Nid yw Llywodraeth Cymru yn dweud wrthynt beth i’w wneud. Mewn perthynas ag awdurdodau lleol a’r 0.2 y cant, fel rwy’n dweud, mae taflu sbwriel yn drosedd a mater i’r awdurdodau lleol yw gwneud yn siŵr eu bod yn defnyddio eu holl bwerau gorfodi.

Dros yr haf, traeth Newgale yn sir Benfro oedd un o’r cyntaf yng Nghymru i gymryd rhan mewn ymgyrch i dacluso ein traethau. Roedden nhw’n gofyn i bobl ymuno gyda’r ymgyrch yma i gasglu sbwriel am ddwy funud. Fe wnes i hyn dros y penwythnos yn Whitesands. Hoffwn i ofyn a fyddech chi’n barod i gymeradwyo hwn fel ymgyrch ac a fyddech chi hefyd yn atgoffa pobl na fyddai angen i ni wneud hyn pe byddai pobl yn cymryd eu sbwriel nhw gartref yn y lle cyntaf.

Over the summer, Newgale beach in Pembrokeshire was one of the first in Wales to participate in a campaign to tidy up our beaches. It asked people to join with this campaign to collect litter for just two minutes. I did this over the weekend in Whitesands. I would like to ask whether you’d be willing to applaud this campaign and whether you would also remind people that we wouldn’t need to do this if people took their rubbish home in the first place

Absolutely. I think that’s a really important point in relation to the issue we have with it. I’m really delighted to hear about the very collaborative approach that you had in your scheme in Pembrokeshire. I think it’s an easy way of improving the quality of our environment, just one piece at a time. Two minutes isn’t a great deal of time to ask people to volunteer. So, while that is an individual effort, collectively that brings about a big difference to one of our most precious assets.

Yn hollol. Rwy’n credu bod hwnnw’n bwynt pwysig iawn mewn perthynas â’r broblem sydd gennym gyda hyn. Rwy’n hynod o falch o glywed am y dull cydweithredol iawn oedd gennych yn eich cynllun yn Sir Benfro. Rwy’n credu ei bod yn ffordd hawdd o wella ansawdd ein hamgylchedd, fesul tamaid ar y tro. Nid yw dwy funud yn llawer iawn o amser i ofyn i bobl wirfoddoli. Felly, er mai un ymdrech yw honno, ar y cyd mae’n gwneud gwahaniaeth mawr i un o’n hasedau mwyaf gwerthfawr.

Rhaglen Ynni Lleol

The Local Energy Programme

2. A wnaiff y Gweinidog roi’r wybodaeth ddiweddaraf am raglen ynni lleol Llywodraeth Cymru? OAQ(5)0028(ERA)

2. Will the Minister provide an update on the Welsh Government’s local energy programme? OAQ(5)0028(ERA)

Thank you. The Welsh Government Local Energy service launched in January of this year, supporting renewable energy projects delivering local benefit. Our ongoing support since 2010 has helped communities deliver eight completed schemes. Eight more are currently under construction, with a further nine to be constructed by the end of 2017.

Diolch. Lansiwyd gwasanaeth Ynni Lleol Llywodraeth Cymru ym mis Ionawr eleni i gefnogi prosiectau ynni adnewyddadwy sy’n darparu budd lleol. Mae ein cefnogaeth barhaus ers 2010 wedi helpu cymunedau i gyflawni wyth cynllun sydd wedi eu cwblhau. Mae wyth arall yn cael eu hadeiladu ar hyn o bryd, gyda naw arall i’w hadeiladu erbyn diwedd 2017.

I thank the Cabinet Secretary for that response, and also for her recent visit to Awel Aman Tawe, in my constituency, to mark the package of support that the Welsh Government made available. As she will know, there is a good deal of anxiety in the sector about the long-term effects of the UK Government’s changes to feed-in tariffs and enterprise investment scheme eligibility. What assessment is the Welsh Government undertaking of the impact of those changes on the sector in Wales and any changes the Government may need to make to its support package in the longer term?

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei hymateb, a hefyd am ei hymweliad diweddar ag Awel Aman Tawe, yn fy etholaeth, i dynnu sylw at y pecyn cymorth sydd ar gael gan Lywodraeth Cymru. Fel y bydd yn gwybod, mae cryn dipyn o bryder yn y sector am effeithiau hirdymor newidiadau Llywodraeth y DU i dariffau cyflenwi trydan a chymhwysedd y cynllun buddsoddi mewn mentrau. Pa asesiad y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud o effaith y newidiadau hynny ar y sector yng Nghymru ac unrhyw newidiadau y gallai fod angen i’r Llywodraeth eu gwneud i’w phecyn cymorth yn y tymor hwy?

Thank you. Well, my officials are constantly monitoring the effect of UK Government energy policy to ensure that the sector can continue to deliver for Wales. I think there has been a lack of progress because of that change in support that we’ve seen coming from the UK Government. We’re looking at models that can support renewable energy development to continue. So, for example, Welsh Government is supporting the Energy Local trial in Bethesda, on the local production and use of that energy within the community, to find out whether that model can help projects work, without then having to rely on subsidies such as feed-in tariffs. We’re also considering the shape of support beyond the current Local Energy service that we have, which takes us to December 2017. Clearly, whatever support we have coming forward will need to reflect the change that we’re seeing in the energy sector.

Diolch. Wel, mae fy swyddogion yn monitro effaith polisi ynni Llywodraeth y DU yn gyson er mwyn sicrhau y bydd y sector yn gallu parhau i gyflawni dros Gymru. Rwy’n credu bod diffyg cynnydd wedi bod oherwydd y newid yn y cymorth a welsom gan Lywodraeth y DU. Rydym yn edrych ar fodelau a all gynnal parhâd datblygiad ynni adnewyddadwy. Felly, er enghraifft, mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi’r treial Ynni Lleol ym Methesda, ar gynhyrchiant lleol a defnydd o’r ynni hwnnw yn y gymuned, i ddarganfod a all y model helpu prosiectau i weithio, heb orfod dibynnu wedyn ar gymorthdaliadau fel tariffau cyflenwi trydan. Rydym hefyd yn ystyried ffurf cymorth y tu hwnt i’r gwasanaeth Ynni Lleol cyfredol sydd gennym, sy’n mynd â ni hyd at fis Rhagfyr 2017. Yn amlwg, bydd angen i ba gymorth bynnag a gyflwynir gennym adlewyrchu’r newid rydym yn ei weld yn y sector ynni.

Minister, I think in most countries that have succeeded in encouraging the generation of power locally, they have adapted the market to give an incentive to allow this, including control or access to the grid. I know these powers are not with you, but are you discussing with the other jurisdictions ways in which we could open up the market and encourage local generation?

Weinidog, yn y rhan fwyaf o wledydd sydd wedi llwyddo i annog cynhyrchu ynni’n lleol, maent wedi addasu’r farchnad er mwyn rhoi cymhelliant i ganiatáu hyn, gan gynnwys rheolaeth neu fynediad i’r grid. Gwn nad yw’r pwerau hyn yn eich dwylo chi, ond a ydych yn trafod gyda’r awdurdodaethau eraill pa ffyrdd y gallem agor y farchnad ac annog cynhyrchu ynni’n lleol?

I haven’t had that discussion since I came into portfolio, but I know my officials are actively having those discussions not just across the devolved administrations, but also with the UK Government.

Nid wyf wedi cael y drafodaeth honno ers i mi gael y portffolio, ond gwn fod fy swyddogion yn cael y trafodaethau hynny, nid yn unig gyda’r gweinyddiaethau datganoledig, ond gyda Llywodraeth y DU hefyd.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from Party Spokespeople

Galwaf yn awr ar lefarwyr y pleidiau i ofyn eu cwestiynau i’r Ysgrifennydd Cabinet, a’r llefarydd cyntaf yr wythnos yma yw llefarydd Plaid Cymru, Simon Thomas.

I now call on the party spokespeople to question the Cabinet Secretary, and first this week is the Plaid Cymru spokesperson, Simon Thomas.

Diolch, Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, rydych chi’n gwybod, efallai, bod Undeb Cenedlaethol yr Amaethwyr Cymru yn cynnal ymgyrch ar hyn o bryd i annog pawb i brynu o leiaf pum cynnyrch o Gymru. A fedrwch chi enwi'r pum cynnyrch diwethaf Cymreig y bu i chi eu prynu? A beth rydych chi’n ei wneud fel Gweinidog i ddiogelu bod cwsmeriaid yn gwybod bod eu cynnyrch nhw yn dod o Gymru?

Thank you, Presiding Officer. Cabinet Secretary, you may be aware that the National Farmers Union Cymru are currently conducting a campaign to encourage everyone to buy at least five items of produce from Wales. Can you name the last five items of Welsh produce that you bought, and what are you doing as Minister to ensure that customers know that their produce is from Wales?

I can. I was in committee this morning, and Simon will have heard me say this, but I was in Morrisons in Wrexham on Saturday, and, as you know, I visited Puffin Produce in Pembroke over the summer, where they have their very recognisable packaging. So, I bought leeks and new potatoes, and I also bought a cauliflower—that’s three. I bought some Welsh lamb. I’m trying to think of the fifth quick—maybe some scallops. [Laughter.]

Gallaf. Roeddwn yn y pwyllgor y bore yma, a bydd Simon wedi fy nghlywed yn dweud hyn, ond roeddwn yn Morrisons yn Wrecsam ddydd Sadwrn, ac fel y gwyddoch, ymwelais â Puffin Produce ym Mhenfro dros yr haf, lle mae ganddynt ddeunydd pacio sy’n hawdd iawn i’w adnabod. Felly, prynais gennin a thatws newydd, yn ogystal â blodfresych—dyna dri. Prynais gig oen Cymru. Rwy’n ceisio cofio’r pumed yn gyflym—ychydig o gregyn bylchog efallai. [Chwerthin.]

Halen Môn i’w roi ar ben y tatws fyddai’n gwneud y tro.

Halen Môn to season the potatoes—that would do, wouldn’t it?

The Member for Ynys Môn is correct actually.

Mae’r Aelod dros Ynys Môn yn gywir mewn gwirionedd.

Da iawn. Ac ychydig o seidr i olchi’r peth i lawr efallai.

Gan droi at y sefyllfa bresennol yr ydym ni ynddi, wrth gwrs, mae Llywodraeth San Steffan wedi dweud yn glir y bydd taliadau cymorth fferm a thaliadau amgylcheddol o dan y polisi amaethyddol cyffredin presennol yn parhau o’u safbwynt nhw tan y flwyddyn 2020. A fedrwch chi felly gadarnhau yn y Siambr heddiw ei bod hi’n bolisi gan Lywodraeth Cymru i wneud yn union yr un peth ac na fydd felly unrhyw newid i daliadau fferm sengl yng Nghymru na’r taliadau o dan y cynllun datblygu gwledig tan y flwyddyn 2020?

Excellent. And a little cider to wash it down perhaps.

Turning to the current situation that we face, the Westminster Government have stated clearly that single farm payments and environmental payments under the current common agricultural policy will continue from their point of view until 2020. Can you therefore confirm in the Chamber today that it is Welsh Government policy to do exactly the same thing and that there will be no change to single farm payments in Wales or to payments under the rural development programme until 2020?

Yes, well, as the Member is aware from committee this morning, we are having those discussions now. A great deal of work and activity has taken place over the summer with the farming sector, looking at what we will do post Brexit, and, clearly, the issues around subsidy are very important to our farming industry, and it’s very important that we support them. They are, basically, our food producers, and it’s really important for our food security that we do that.

Ie, wel, fel y mae’r Aelod yn gwybod o’r pwyllgor y bore yma, rydym yn cael y trafodaethau hynny yn awr. Mae llawer iawn o waith a gweithgaredd wedi digwydd dros yr haf gyda’r sector ffermio, yn edrych ar yr hyn y byddwn yn ei wneud ar ôl gadael yr Undeb Ewropeaidd, ac yn amlwg, mae’r materion sy’n ymwneud â chymhorthdal ​​yn bwysig iawn i’n diwydiant ffermio, ac mae’n bwysig iawn ein bod yn eu cefnogi. Hwy, yn y bôn, yw ein cynhyrchwyr bwyd, ac mae’n hynod o bwysig i ddiogelwch ein cyflenwad bwyd ein bod yn gwneud hynny.

I thank the Cabinet Secretary for that, but I didn’t hear a guarantee of the payments continuing until 2020. If she is just able to confirm that, it would be useful for everyone concerned, I think, because we can then discuss what comes afterwards, but at least we know what’s happening now.

The other issue I wanted to raise with her was that there was some confusion from the First Minister yesterday around access to the single market, which may be through a free trade arrangement, which can involve tariffs, or membership of the single market, which is something that comes, of course, with freedom of movement. Within freedom of movement, does she agree with me, and also the Wales Governance Centre, that migrant workers play an important part in the rural economy? The Wales Governance Centre says this:

‘Research on EU migrants to Wales shows no associated increase in unemployment of UK nationals in the sector, with migrants entering hard-to-fill vacancies’,

and, of course, seasonal vacancies. There are 34,000 non-UK born workers employed in this sector. So, what discussions have you had with the Westminster Government for the continuation of this important migrant workforce for Welsh agriculture, and food production as well of course, which is associated with it, and doesn’t this rather beg the question, as we are talking about potentially a visa-based system, or a points-based system, that, really, Wales needs a say, if not its own migration policy?

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am hynny, ond ni chlywais sicrwydd y bydd y taliadau’n parhau hyd at 2020. Pe bai hi’n gallu cadarnhau hynny, byddai’n ddefnyddiol i bawb sy’n rhan o hyn, rwy’n credu, oherwydd gallwn drafod wedyn beth fydd yn digwydd ar ôl hynny, ond o leiaf rydym yn gwybod beth sy’n digwydd yn awr.

Y cwestiwn arall roeddwn am ei ofyn iddi oedd bod rhywfaint o ddryswch gan y Prif Weinidog ddoe ynghylch mynediad i’r farchnad sengl, a allai fod drwy drefniant masnach rydd, sy’n gallu cynnwys tariffau, neu aelodaeth o’r farchnad sengl, sy’n dod, wrth gwrs, gyda rhyddid i symud. O fewn y rhyddid i symud, a yw hi’n cytuno â mi, a Chanolfan Llywodraethiant Cymru hefyd, fod gweithwyr mudol yn chwarae rhan bwysig yn yr economi wledig? Mae Canolfan Llywodraethiant Cymru yn dweud hyn:

Nid yw gwaith ymchwil ar ymfudwyr o’r Undeb Ewropeaidd i Gymru yn dangos unrhyw gynnydd cysylltiedig yn lefelau diweithdra dinasyddion y DU yn y sector, gyda mewnfudwyr yn gweithio mewn swyddi sy’n anodd eu llenwi,

ac wrth gwrs, swyddi gwag tymhorol. Mae 34,000 o weithwyr a aned y tu allan i’r DU yn cael eu cyflogi yn y sector hwn. Felly, pa drafodaethau a gawsoch gyda Llywodraeth San Steffan ynglŷn â pharhad y gweithlu mudol pwysig hwn i amaethyddiaeth yng Nghymru, a chynhyrchiant bwyd hefyd wrth gwrs, sy’n gysylltiedig â hyn, ac onid yw’n amlwg, gan ein bod yn sôn am system sy’n seiliedig ar fisa o bosibl, neu system sy’n seiliedig ar bwyntiau, fod Cymru, o ddifrif, angen llais yn hyn, os nad ei pholisi mewnfudo ei hun?

Thank you. Sorry, I thought you said ‘beyond 2020’. Absolutely; we know we’re getting that money until 2020. We have that assurance, and, absolutely, that’s the case. In relation to your question regarding migrant workers, I think you’re absolutely right. Both the agricultural sector, and probably more so the food processing sector, relies on migrant workers, and they’re again part of our ongoing discussions as to how we take the sector forward post Brexit. But, clearly, it is a very important issue, and I know both the agricultural sector and the food sector are very concerned about how they are going to fill those very hard and difficult positions.

Diolch. Mae’n ddrwg gennyf, roeddwn yn meddwl eich bod wedi dweud ‘y tu hwnt i 2020’. Yn hollol; gwyddom ein bod yn cael yr arian hwnnw tan 2020. Mae gennym y sicrwydd hwnnw, ac yn bendant, dyna’r achos. Mewn perthynas â’ch cwestiwn ynglŷn â gweithwyr mudol, rwy’n credu eich bod yn hollol gywir. Mae’r sector amaethyddol, a’r sector prosesu bwyd i raddau mwy yn ôl pob tebyg, yn dibynnu ar weithwyr mudol, ac unwaith eto maent yn rhan o’n trafodaethau parhaus ynglŷn â dyfodol y sector ar ôl gadael yr Undeb Ewropeaidd. Ond, yn amlwg, mae’n fater pwysig iawn, a gwn fod y sector amaethyddol a’r sector bwyd yn bryderus iawn ynglŷn â sut y maent yn mynd i lenwi’r swyddi anodd a chaled hynny.

Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Paul Davies.

The Welsh Conservatives’ spokesperson, Paul Davies.

Diolch, Lywydd. Cabinet Secretary, following the EU referendum vote in June, you said that Brexit offered the chance for a made-in-Wales approach to farming. In light of that statement, what specific action has the Welsh Government taken over the summer to eradicate bovine TB in Wales?

Diolch, Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, yn dilyn pleidlais refferendwm yr Undeb Ewropeaidd ym mis Mehefin, fe ddywedoch fod gadael yr Undeb Ewropeaidd yn cynnig cyfle i arfer dull a wnaed yng Nghymru mewn perthynas â ffermio. Yn sgil y datganiad hwnnw, pa gamau penodol y mae Llywodraeth Cymru wedi eu rhoi ar waith dros yr haf i ddileu TB buchol yng Nghymru?

As you know, we have our eradication scheme, and I’ve already said that we’re having a close look at that, and I’ll be making a statement in this Chamber next month.

Fel y gwyddoch, mae gennym ein cynllun dileu, ac rwyf eisoes wedi dweud ein bod yn edrych yn fanwl ar hwnnw, a byddaf yn gwneud datganiad yn y Siambr hon y mis nesaf.

Well, making a statement in the next few weeks isn’t good enough, Cabinet Secretary, because the Government’s own figures—your figures—show a 37 per cent increase in the number of cattle slaughtered in Wales in the 12 months to May this year, and, in my own county of Pembrokeshire, there was a staggering 61 per cent increase on the previous year. Now, it’s clear to me that this Welsh Government and successive Labour-led Welsh Governments just don’t do rural affairs, given their failure to address this devastating disease, which continues to blight our farmers. Therefore, will you now commit to pursuing a more comprehensive package for dealing with bovine TB that includes a holistic approach to dealing with this disease, and will you confirm that no option is off the table, including a possible managed badger cull, so that we can actually tackle the disease in cattle and in wildlife?

Wel, nid yw gwneud datganiad yn yr wythnosau nesaf yn ddigon da, Ysgrifennydd y Cabinet, gan fod ffigurau’r Llywodraeth ei hun—eich ffigurau chi—yn dangos cynnydd o 37 y cant yn nifer y gwartheg a laddwyd yng Nghymru yn ystod y 12 mis hyd at fis Mai eleni, ac yn fy sir fy hun, Sir Benfro, roedd cynnydd syfrdanol o 61 y cant ers y flwyddyn flaenorol. Nawr, mae’n amlwg i mi nad yw’r Llywodraeth hon na Llywodraethau Llafur olynol yn trafferthu gyda materion gwledig, o ystyried eu methiant i fynd i’r afael â’r clefyd dinistriol hwn, sy’n parhau i fod yn falltod i’n ffermwyr. Felly, a wnewch chi ymrwymo yn awr i fynd ar drywydd pecyn mwy cynhwysfawr ar gyfer ymdrin â TB buchol sy’n cynnwys dull cyfannol o ymdrin â’r clefyd hwn, ac a wnewch chi gadarnhau nad oes unrhyw opsiwn na fyddwch yn ei ystyried, gan gynnwys, o bosibl, rhaglen wedi’i rheoli ar gyfer difa moch daear, er mwyn i ni allu mynd i’r afael â’r clefyd mewn gwartheg a bywyd gwyllt?

What the Member also fails to mention is that we’ve seen a 16 per cent decrease in new herd incidents, and whilst I don’t want to see an increase in the number of cattle that are slaughtered, given the fact that we are testing so hard, I don’t think we can expect not to see an increase in the reactors. I’ve already said that I’m considering all options over the summer. I’ve said that many times since I came into post four months ago, and I will be making a statement next month.

Yr hyn nad yw’r Aelod yn ei ddweud hefyd yw ein bod wedi gweld gostyngiad o 16 y cant yn nifer yr achosion newydd mewn buchesi, ac er nad wyf am weld cynnydd yn nifer y gwartheg sy’n cael eu lladd, o ystyried y ffaith ein bod yn cynnal cymaint o brofion, nid wyf yn credu y gallwn ddisgwyl peidio â gweld cynnydd mewn gwartheg adweithiol. Rwyf eisoes wedi dweud fy mod yn ystyried pob opsiwn dros yr haf. Rwyf wedi dweud hynny droeon ers i mi ddechrau yn y swydd bedwar mis yn ôl, a byddaf yn gwneud datganiad y mis nesaf.

Cabinet Secretary, there are very real concerns for the future of the Welsh farming industry should this issue not be dealt with effectively and efficiently? There are concerns it will put Welsh farmers at even more of a disadvantage once we leave the European Union. So, how will you, as the Cabinet Secretary for rural affairs, guarantee that Welsh farmers will not be put at a disadvantage because of the Welsh Government’s failure so far to tackle this disease? And will you confirm for the industry today that bovine TB will be tackled in this Assembly, so that farmers can be confident that they actually won’t suffer weaker trade deals once we actually leave the European Union?

Ysgrifennydd y Cabinet, mae yna bryderon go iawn am ddyfodol y diwydiant ffermio yng Nghymru os nad eir i’r afael â’r mater hwn yn effeithiol ac yn effeithlon. Mae pryderon y bydd yn rhoi ffermwyr Cymru o dan fwy o anfantais hyd yn oed ar ôl i ni adael yr Undeb Ewropeaidd. Felly, sut y byddwch chi, fel Ysgrifennydd y Cabinet dros faterion gwledig, yn gwarantu na fydd ffermwyr Cymru yn cael eu rhoi o dan anfantais oherwydd methiant Llywodraeth Cymru i fynd i’r afael â’r clefyd hwn hyd yn hyn? Ac a wnewch chi gadarnhau ar gyfer y diwydiant heddiw y bydd y Cynulliad hwn yn mynd i’r afael â TB buchol, fel y gall ffermwyr fod yn hyderus na fyddant yn dioddef cytundebau masnach gwannach ar ôl i ni adael yr Undeb Ewropeaidd?

I think it is being dealt with in the manner to which you refer already, and has been for several years. The issue you raise around trade after we leave the EU, I think, is a very pertinent one and one that I’ve already discussed with the sector and will continue to discuss at both the ministerial level and with my officials also.

Rwy’n credu ei fod eisoes yn cael ei drin yn y modd a nodwch, ac wedi cael ei drin felly ers sawl blwyddyn. Mae’r mater a grybwyllwyd gennych ynglŷn â masnach ar ôl i ni adael yr UE, rwy’n credu, yn un perthnasol iawn ac yn un rwyf eisoes wedi ei drafod gyda’r sector a byddaf yn parhau i’w drafod ar lefel weinidogol a gyda fy swyddogion hefyd.

Of course, talk is one thing and action is another. We’ve seen lots of talk and no action. Actually, the position is even worse, I’m afraid, than that which Paul Davies pointed out because today the figures have been announced for the next month after May and they’re even worse. In the 12 months to June 2016, there were 9,476 cattle slaughtered in Wales—a 43 per cent increase on the same period in the 12 months to last year. So, what decisive action is going to be taken in this area? Each one of these cases is a tragedy for the farmers concerned and indeed, of course, for the animals that are slaughtered. So, this is something that I think is all too often neglected or indeed forgotten by people in the Labour Party. Just because farmers in general don’t vote Labour, they’ve got no time for them at all.

Wrth gwrs, mae siarad yn un peth a gweithredu’n beth arall. Rydym wedi gweld llawer o siarad a dim gweithredu. Mewn gwirionedd, mae’r sefyllfa hyd yn oed yn waeth, yn anffodus, na’r hyn a nododd Paul Davies oherwydd heddiw cyhoeddwyd y ffigurau ar gyfer y mis nesaf ar ôl mis Mai ac maent yn waeth hyd yn oed. Yn y 12 mis hyd at fis Mehefin 2016, cafodd 9,476 o wartheg eu lladd yng Nghymru—cynnydd o 43 y cant ers yr un cyfnod yn y 12 mis hyd at y llynedd. Felly, pa gamau pendant fydd yn cael eu rhoi ar waith yn y maes hwn? Mae pob un o’r achosion hyn yn drasiedi i’r ffermwyr dan sylw ac yn wir, wrth gwrs, i’r anifeiliaid sy’n cael eu lladd. Felly, rwy’n credu bod hwn yn fater sydd, yn rhy aml, yn cael ei esgeuluso neu ei anghofio’n wir gan bobl yn y Blaid Lafur. Am nad yw ffermwyr yn gyffredinol yn pleidleisio dros Lafur, nid oes ganddynt unrhyw ddiddordeb ynddynt o gwbl.

Clearly, the Member for Mid and West Wales wasn’t listening to my answers to Paul Davies. I don’t agree with you that there’s been no action. Again, you just quote the 43 per cent, but you fail to mention the 16 per cent decrease in new herd instances also.

Yn amlwg, nid oedd yr Aelod dros Ganolbarth a Gorllewin Cymru yn gwrando ar fy atebion i Paul Davies. Nid wyf yn cytuno â chi nad oes gweithredu wedi bod o gwbl. Unwaith eto, rydych yn dyfynnu’r 43 y cant, ond nid ydych yn sôn am y gostyngiad o 16 y cant yn nifer yr achosion newydd mewn buchesi hefyd.

At 740 new herds, in numerical terms, that’s 740 new sets of tragedy and I don’t regard that as in any way acceptable. As regards the Brexit negotiations that are going on, does the Cabinet Secretary not understand that this could be absolutely fatal in these negotiations for the interests of Welsh farmers? Because we all remember what happened with BSE, that even long after BSE ceased to be a problem, the French wouldn’t allow British beef to go into France and I can easily see how, in the course of these negotiations, the situation on TB in cattle in Wales in particular could become a major block on the capacity of the British Government to negotiate tariff-free access for Welsh farming products.

Ar 740 o achosion newydd mewn buchesi, o ran niferoedd, mae’n 740 set newydd o drasiedi ac nid wyf yn ystyried hynny’n dderbyniol mewn unrhyw fodd. O ran y trafodaethau sy’n digwydd ar hyn o bryd mewn perthynas â gadael yr Undeb Ewropeaidd, onid yw Ysgrifennydd y Cabinet yn deall y gallai hyn fod yn gwbl angheuol yn y trafodaethau hyn i fuddiannau ffermwyr Cymru? Oherwydd rydym i gyd yn cofio beth ddigwyddodd gyda BSE, ac ymhell ar ôl i BSE beidio â bod yn broblem hyd yn oed, nid oedd y Ffrancwyr yn caniatáu i gig eidion Prydain fynd i Ffrainc a gallaf yn hawdd weld, yn ystod y trafodaethau hyn, sut y gallai’r sefyllfa mewn perthynas â TB mewn gwartheg yng Nghymru yn arbennig fod yn rwystr mawr i allu Llywodraeth Prydain i drafod mynediad di-dariff i gynnyrch ffermio o Gymru.

I think it’s a great shame that we’re having to have post-Brexit negotiations at all, to be perfectly honest with you. You heard my answer to Paul Davies. I do understand concerns about that and I will continue to have those discussions. It’s very early days in the post-Brexit discussions, as you are aware.

Rwy’n credu ei bod yn drueni mawr ein bod yn gorfod cael trafodaethau gadael yr UE o gwbl, i fod yn berffaith onest gyda chi. Clywsoch fy ateb i Paul Davies. Rwy’n deall y pryderon ynglŷn â hynny a byddaf yn parhau i gael y trafodaethau hynny. Mae’n ddyddiau cynnar iawn yn y trafodaethau ar adael yr UE, fel y gwyddoch.

I’m well aware, of course, that that Cabinet Secretary was on the losing side of the argument with the Welsh people over whether it was a good thing for Wales to remain in the EU. It was notable that the biggest pro-Brexit votes were in seats that Labour has traditionally regarded as their strongest heartland seats, which shows you how out of touch with their own traditional supporters the modern Labour Party is.

But, on another issue that is also of great interest to Welsh farmers, the nitrate-vulnerable zones, we were told that there was to be a consultation exercise on this. Can the Cabinet Secretary tell me when that is going to start, if it is going to start? Does she understand that this also could mean a massive increase in costs for farmers at a time when farming incomes have been plummeting?

Rwy’n ymwybodol iawn, wrth gwrs, fod Ysgrifennydd y Cabinet ar ochr aflwyddiannus y ddadl â phobl Cymru ar ba un a oedd yn beth da i Gymru aros yn yr UE. Roedd yn drawiadol fod y niferoedd mwyaf o bleidleisiau o blaid gadael yr UE mewn seddi y mae Llafur wedi eu hystyried yn draddodiadol yn seddi cryfaf eu cadarnleoedd, sy’n dangos cyn lleied o gysylltiad sydd gan y Blaid Lafur fodern â’u cefnogwyr traddodiadol eu hunain.

Ond ar fater arall sydd hefyd o ddiddordeb mawr i ffermwyr Cymru, y parthau perygl nitradau: dywedwyd wrthym y byddai ymgynghoriad yn cael ei gynnal ar hyn. A all Ysgrifennydd y Cabinet ddweud wrthyf pa bryd y bydd yn dechrau, os yw’n mynd i ddechrau o gwbl? A yw hi’n deall y gallai hyn hefyd olygu cynnydd enfawr yn y costau i ffermwyr ar adeg pan fo incymau ffermio wedi bod yn plymio?

We will be consulting later this month.

Byddwn yn ymgynghori yn nes ymlaen y mis hwn.

Nodyn Cyngor Technegol 1

Technical Advice Note 1

3. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am effeithiolrwydd TAN1? OAQ(5)0024(ERA)

3. Will the Minister make a statement on the effectiveness of TAN1? OAQ(5)0024(ERA)

The revised technical advice note 1 provides a consistent methodology for local planning authorities to annually assess their housing land supply based on the housing requirement figures set out in their local development plans.

Mae’r nodyn cyngor technegol 1 diwygiedig yn darparu methodoleg gyson i awdurdodau cynllunio lleol asesu’r cyflenwad o dir sydd ar gael ar gyfer tai yn flynyddol yn seiliedig ar ffigurau gofynion tai a nodwyd yn eu cynlluniau datblygu lleol.

Diolch, Cabinet Secretary. The knock-on effects, of course, of the changes to the housing land availability calculation under the revised TAN 1 are now starting to come into play for residents in Conwy and in all authorities across Wales. In response to the TAN 1 consultation, local planning authorities generally disagreed with the sole use of the residual methodology for calculating housing land supply—a method that, according to the Welsh Local Government Association, lacks a degree of realism and can be distorted by build rates to produce unrealistic and unachievable results, whilst at the same time seeing the loss of many of our greenfield sites. Given such a position, Cabinet Secretary, will you look at this in the forthcoming October review of the local development plan for local authorities across Wales and actually put some more common sense into the process? Because, believe me, the sites that are coming forward now in Conwy will be devastating and there’ll be huge losses to our greenfield sites.

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Wrth gwrs, mae effeithiau canlyniadol y newidiadau i’r cyfrifiad argaeledd tir ar gyfer tai o dan y TAN1 diwygiedig bellach yn dechrau dod yn amlwg i breswylwyr yng Nghonwy ac ym mhob awdurdod ledled Cymru. Mewn ymateb i’r ymgynghoriad ar TAN 1, roedd awdurdodau cynllunio lleol yn gyffredinol yn anghytuno â defnyddio’r fethodoleg weddilliol yn unig ar gyfer cyfrifo’r cyflenwad o dir sydd ar gael ar gyfer tai—dull sydd, yn ôl Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, yn brin o realaeth ac yn agored i gael ei wyrdroi gan gyfraddau adeiladu i gynhyrchu canlyniadau afrealistig ac anghyraeddadwy, ac sy’n arwain at golli llawer o’n safleoedd maes glas ar yr un pryd. O ystyried sefyllfa o’r fath, Ysgrifennydd y Cabinet, a wnewch chi edrych ar hyn yn yr adolygiad o’r cynllun datblygu lleol i awdurdodau lleol ledled Cymru sy’n dod ym mis Hydref a chynnwys mwy o synnwyr cyffredin yn y broses mewn gwirionedd? Oherwydd, credwch fi, bydd y safleoedd sy’n cael eu cyflwyno yn awr yng Nghonwy yn ddinistriol a bydd colledion enfawr i’n safleoedd maes glas.

I think the reason for having the revision of TAN 1, you’ve just absolutely said. I think that because sites weren’t coming forward, that was why the technical advice note was revised and I think it’s taken the cover off what was taking place before. So, I think it is bedding in now. It has set out a methodology for carrying out the review. That can be applied consistently across Wales, and I think that does provide local authorities with a key indicator for monitoring the delivery of housing to meet the requirements that are set out in their LDP.

Rwy’n credu eich bod newydd ddweud yn union pam y dylid cael yr adolygiad o TAN 1. Rwy’n credu bod y nodyn cyngor technegol wedi cael ei ddiwygio am nad oedd safleoedd yn dod ar gael ac rwy’n credu ei fod wedi datgelu’r hyn a oedd yn digwydd o’r blaen. Felly, rwy’n credu ei fod yn ymwreiddio yn awr. Mae wedi gosod methodoleg ar gyfer cynnal yr adolygiad. Gellir cymhwyso honno’n gyson ledled Cymru, ac rwy’n credu bod hynny’n rhoi dangosydd allweddol i awdurdodau lleol ar gyfer monitro’r ddarpariaeth dai i ddiwallu’r gofynion a nodir yn eu Cynllun Datblygu Lleol.

Mae angen cynyddu’r cyflenwad tai yng Nghymru, wrth gwrs, ond mae angen i’r tai hynny fod y math iawn o dai, ac mae angen iddyn nhw fod yn y llefydd iawn er mwyn diwallu gwir anghenion pobl Cymru. Yn eich datganiad chi ar y Ddeddf gynllunio yng Ngorffennaf eleni, gwnaethoch chi ddweud:

‘Dylai Awdurdodau Cynllunio Lleol roi blaenoriaeth uchel i baratoi Cynlluniau Datblygu Strategol yn yr ardaloedd hynny lle mae rownd gyntaf y Cynlluniau Datblygu Lleol wedi’u cwblhau a lle ceir meysydd a fyddai’n elwa o gael eu hystyried dros ardal ehangach nag ardal un Awdurdod.’

A ydw i’n darllen i mewn i hynny, felly, eich bod chi rŵan yn gweld bod angen adfer cydbwysedd yn y system gynllunio leol, lle yn aml mae’r tafluniadau poblogaeth wedi cael eu chwyddo allan o bob rheswm ac wedi arwain at ddatblygiadau niweidiol, i ddechrau yn ein cymunedau dinesig ni oherwydd gormodedd o safleoedd tir glas yn gorfod cael eu defnyddio ac, yn ail, yn y cymunedau Cymraeg, lle mae bygythiad i’r cydbwysedd ieithyddol?

There is a need to increase the housing supply in Wales, of course, but those houses have to be the right type of houses and they have to be in the right location in order to meet the true needs of the people of Wales. In your statement on the planning Act in July of this year, you stated that

‘The preparation of Strategic Development Plans should be given high priority by Local Planning Authorities in areas which have completed the first round of Local Development Plans and have issues which would benefit from being considered over a wider geographic area than a single Authority.’

Do I read into that, therefore, that you now see the need for the balance to be restored in the local planning system, where population projections have often been swollen out of all proportion and have led to harmful developments, first of all in our urban areas because too much greenfield land is having to be used and, secondly, in Welsh-speaking communities, where there’s a threat to the language balance?

Thank you. The strategic development plans came from the planning Act, as you said, and it was to try and get local authorities to work much more closely cross border. Unfortunately, at the current time, there doesn’t seem to be much discussion between local authorities, apart from the 10 south-east Wales local authorities in relation to the city deal—I think that’s part of their discussion around it. So, I have asked my officials to have discussions with local authorities to see what more we can do to encourage discussions regarding SDPs.

Diolch. Daeth y cynlluniau datblygu strategol o’r Ddeddf gynllunio, fel y dywedoch, er mwyn ceisio annog awdurdodau lleol i weithio’n llawer agosach yn drawsffiniol. Yn anffodus, ar hyn o bryd, nid yw’n ymddangos bod llawer o drafod rhwng awdurdodau lleol, ar wahân i’r 10 awdurdod lleol yn ne-ddwyrain Cymru mewn perthynas â’r cytundeb dinas—rwy’n credu bod hynny’n rhan o’u trafodaeth yn ei gylch. Felly, rwyf wedi gofyn i fy swyddogion gael trafodaethau gydag awdurdodau lleol i weld beth arall y gallwn ei wneud i annog trafodaethau ynglŷn â chynlluniau datblygu strategol.

The local development plan provides residents with a framework within which to challenge planning applications and have a say in what happens in their area. Without the LDP, residents are disadvantaged and developers have the potential to ride roughshod over local authorities and residents. What measures does the Welsh Government have in place to ensure that each local authority has an LDP in place?

Mae’r cynllun datblygu lleol yn rhoi fframwaith i drigolion ar gyfer herio ceisiadau cynllunio a chael llais yn yr hyn sy’n digwydd yn eu hardal. Heb y cynllun datblygu lleol, mae trigolion o dan anfantais ac mae’n rhoi cyfle i ddatblygwyr anwybyddu barn awdurdodau lleol a thrigolion. Pa fesurau sydd gan Lywodraeth Cymru i sicrhau bod gan bob awdurdod lleol gynllun datblygu lleol ar waith?

It’s very important that LDPs are in place. My officials monitor this very carefully. We have just a handful, now, of local authorities who haven’t got them in, and we monitor that to ensure that they come in within the timeline. What an adopted plan means is that local authorities and communities can then positively steer and influence the future to their benefit, rather than being dictated to by others, as you said.

Mae’n bwysig iawn fod cynlluniau datblygu lleol ar waith. Mae fy swyddogion yn monitro hyn yn ofalus iawn. Llond llaw yn unig, bellach, o awdurdodau lleol sydd heb gyflwyno cynllun, ac rydym yn monitro hynny i sicrhau eu bod yn cael eu cyflwyno o fewn yr amserlen. Yr hyn y mae cynllun mabwysiedig yn ei olygu yw y gall awdurdodau lleol a chymunedau lywio a dylanwadu’n gadarnhaol ar y dyfodol er eu budd eu hunain, yn hytrach na bod eraill yn dweud wrthynt beth i wneud, fel y dywedoch.

Pysgota am Gregyn Bylchog ym Mae Ceredigion

Scallop Fishing in Cardigan Bay

4. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am bysgota am gregyn bylchog ym Mae Ceredigion? OAQ(5)0029(ERA)[W]

4. Will the Minister make a statement on scallop fishing in Cardigan Bay? OAQ(5)0029(ERA) [W]

Thank you. The recent scallop fishery consultation saw a significant level of responses. My officials have analysed all of the responses together with the latest scientific evidence. I am currently considering advice and will issue a written statement once I have made a decision on the proposed fishery in Cardigan bay.

Diolch. Cafwyd lefel sylweddol o ymatebion i’r ymgynghoriad diweddar ar bysgodfeydd cregyn bylchog. Mae fy swyddogion wedi dadansoddi’r holl ymatebion ynghyd â’r dystiolaeth wyddonol ddiweddaraf. Ar hyn o bryd rwy’n ystyried cyngor a byddaf yn cyhoeddi datganiad ysgrifenedig ar ôl i mi wneud penderfyniad ynglŷn â’r bysgodfa arfaethedig ym mae Ceredigion.

Diolch. Mae llawer o bobl yn aros am y penderfyniad yma ar ddwy ochr y ddadl, fel petai. A gaf i ei roi ar gofnod fy mod i wedi cwrdd â deisebwyr, er bod ambell un yn meddwl nad ydw i, ond nid ydych chi, fel Gweinidog, wedi eu cwrdd â nhw? Rwy’n meddwl bod hynny’n wir. A ydych yn barod nawr, gan fod yr ymgynghoriad drosodd, i gwrdd â deisebwyr sydd am wahardd pysgota am gregyn bylchog ym mae Ceredigion i weld beth yw eu dadleuon nhw? A ydych yn meddwl bod y broblem sydd gennym ni yn fan hyn o ateb cwestiynau dyrys yn fan hyn yn deillio o’r ffaith nad oes gan y Llywodraeth eto gynllun morol cenedlaethol, ac felly nid oes gennym yr arfau eto i fynd i’r afael â’r problemau sy’n codi pan fydd pobl yn anghytuno ar y ffordd orau o gynnal cynefin a physgota hefyd?

Thank you. Many people are awaiting this decision on both sides of the argument, as it were. May I just place on record that I have met with petitioners, although some people think that I haven’t, but that you, as Minister, haven’t met with those petitioners? I think that is the case. Are you now willing, now that the consultation is over, to meet those petitioners who want a ban on scallop fishing in Cardigan bay, to see what their arguments are? Do you think that the problem that we have here in finding solutions to complex issues stems from the fact that the Government doesn’t yet have a national marine plan and, therefore, we don’t yet have the tools to tackle the problems that emerge when people disagree on the best way to maintain habitats and maintain fishing too?

I was asked literally by tens and tens of people to meet to discuss this and, as you are aware, my diary just wouldn’t allow it. I’d be very happy to meet with you if you wanted to come along and bring some of the concerns forward, because it just was not possible to meet with everybody. However, we have taken each one of the responses into consideration. It is a very complex issue, and I’m very keen to have a marine plan. I’ve already met this week with officials, and you will be aware that it’s currently being drafted. The result of the European referendum has caused a bit of a hiatus in bringing forward the marine plan, but I do hope to consult on the draft plan probably in the middle of next year.

Mae degau ar ddegau o bobl, yn llythrennol, wedi gofyn i mi am gyfarfod i drafod hyn ac fel y gwyddoch, nid oedd fy nyddiadur yn caniatáu hynny. Byddwn yn hapus iawn i gyfarfod â chi os ydych am gyflwyno rhai o’r pryderon, oherwydd nid oedd yn bosibl cyfarfod â phawb. Fodd bynnag, rydym wedi ystyried pob un o’r ymatebion. Mae’n fater cymhleth iawn, ac rwy’n awyddus iawn i gael cynllun morol. Rwyf eisoes wedi cyfarfod â swyddogion yr wythnos hon, ac fe fyddwch yn ymwybodol ei fod yn cael ei ddrafftio ar hyn o bryd. Mae canlyniad y refferendwm Ewropeaidd wedi creu ychydig o fwlch o ran cyflwyno’r cynllun morol, ond rwy’n gobeithio ymgynghori ar y cynllun drafft tua chanol y flwyddyn nesaf yn ôl pob tebyg.

Cabinet Secretary, in June, I was honoured to be appointed Wales Environment Link’s species champion for the bottle-nosed dolphin. On Friday, weather permitting—who knows—I will visit Cardigan bay’s special area of conservation. You will know that that bay is home to semi-resident populations and it’s a particularly important nursery ground for females and their calves. So, my question to you before my visit on Friday is: what message can I send back to the people who are concerned about protecting both the iconic species and that special area of conservation, that should the Government decide to allow scallop fishing further within that special area of conservation we won’t return to the damage that was clearly evident in 2010 that actually reduced scallop fishing within that area?

Ysgrifennydd y Cabinet, ym mis Mehefin, cefais yr anrhydedd o gael fy mhenodi yn hyrwyddwr rhywogaeth y dolffin trwynbwl gan Cyswllt Amgylchedd Cymru. Ddydd Gwener, os yw’r tywydd yn caniatáu—pwy a ŵyr—byddaf yn ymweld ag ardal gadwraeth arbennig bae Aberteifi. Fe fyddwch yn gwybod fod y bae yn gartref i boblogaethau lled-breswyl ac mae’n ardal fagu arbennig o bwysig i ddolffiniaid benywaidd a’u lloi. Felly, fy nghwestiwn i chi cyn fy ymweliad ddydd Gwener yw: pa neges a gaf ei rhoi i’r bobl sy’n pryderu ynglŷn â gwarchod y rhywogaeth eiconig a’r ardal gadwraeth arbennig i’w sicrhau, pe bai’r Llywodraeth yn penderfynu caniatáu pysgota am gregyn bylchog ymhellach i mewn i’r ardal gadwraeth arbennig honno, na fyddwn yn dychwelyd at y difrod a oedd yn amlwg yn 2010 ac a arweiniodd at leihau pysgota am gregyn bylchog yn yr ardal honno mewn gwirionedd?

Well, I wasn’t offered the blue-nosed dolphin. I’m looking at my colleague, Lee Waters, just in case: he was the hedgehog. But, I think the point you raise is a very important one and it’s about getting that balance and I am aware there were difficulties back in 2009-10 with scallop fishing. I think the message you can take back is that we are considering all responses and we want to get that balance right. It’s not just about one species: it’s about all our species.

Wel, ni chefais gynnig y dolffin trwynbwl. Rwy’n edrych ar fy nghyd-Aelod, Lee Waters, rhag ofn: y draenog oedd ef. Ond rwy’n credu bod y pwynt rydych yn ei wneud yn un pwysig iawn ac mae’n ymwneud â chael y cydbwysedd hwnnw, ac rwy’n ymwybodol bod anawsterau wedi bod yn ôl yn 2009-10 mewn perthynas â physgota am gregyn bylchog. Rwy’n credu mai’r neges y gallwch ei rhoi yw ein bod yn ystyried pob ymateb ac rydym am gael y cydbwysedd yn iawn. Nid yw hyn yn ymwneud ag un rhywogaeth yn unig: mae’n ymwneud â phob un o’n rhywogaethau.

Cabinet Secretary, as part of the consultation there was some discussion about the establishment of a management advisory board to assist the Welsh Government in the oversight of the fishery. Can you, therefore, confirm that it is still the Welsh Government’s intention to create this board and, if so, can you confirm and update Members on where we are in terms of its development, if that is the case?

Ysgrifennydd y Cabinet, fel rhan o’r ymgynghoriad cafwyd peth trafod ar sefydlu bwrdd cynghori ar reolaeth i gynorthwyo Llywodraeth Cymru i oruchwylio’r bysgodfa. A allwch gadarnhau felly fod Llywodraeth Cymru yn dal i fwriadu creu’r bwrdd hwn ac os felly, a allwch gadarnhau a rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf i’r Aelodau am y sefyllfa o ran ei ddatblygiad, os yw hynny’n wir?

As I say, I will be issuing a written statement and that detail will be within the statement.

Fel rwy’n dweud, byddaf yn cyhoeddi datganiad ysgrifenedig a bydd y manylion hynny yn y datganiad.

Effeithiau Negyddol Datblygiadau Busnes

The Negative Effects of Business Developments

5. Pa gamau y gall y Gweinidog eu cymryd i liniaru unrhyw effeithiau negyddol canlyniadol ar yr amgylchedd a gaiff eu hachosi gan ddatblygiadau busnes? OAQ(5)0020(ERA)

5. What steps is the Minister able to take in order to mitigate any consequential negative effects on the environment caused by business developments? OAQ(5)0020(ERA)

Our Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 and the Environment (Wales) Act 2016 enable Wales’s resources to be managed in a more proactive, sustainable and joined-up way. Our statutory climate change targets and carbon budgeting help provide certainty and clarity for investment and business. This legislation gives us one of the most progressive and comprehensive statutory frameworks in the world.

Mae ein Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015 a Deddf yr Amgylchedd (Cymru) 2016 yn ein galluogi i reoli adnoddau Cymru mewn ffordd fwy rhagweithiol, cynaliadwy a chydgysylltiedig. Mae ein targedau statudol ar newid hinsawdd a chyllidebu carbon yn helpu i ddarparu sicrwydd ac eglurder ar gyfer buddsoddi a busnes. Mae’r ddeddfwriaeth hon yn rhoi i ni un o’r fframweithiau statudol mwyaf blaengar a chynhwysfawr yn y byd.

Thank you, Cabinet Secretary. I’m sure, like me, you are a great supporter of rural businesses. However, there is a lot of tension between some of the very large rural businesses, a number of which I have written to you about in the past, and the impact they have and, indeed, I would go so far as to say, the blight effect that they have on local residents in the areas that they are next to. I’ve raised these as matters with both local authorities and with Natural Resources Wales to ensure that these rural businesses actually behave within the law, within the guidance, and try to mitigate the effect of their business upon their communities. Both Natural Resources Wales and the local councils have come back to me again and again and again and said they do not have the statutory powers to take such actions. Cabinet Secretary, I wonder if you would please review what statutory powers these organisations have so that they are able to undertake comprehensive and fair enforcement, not to stifle business, because none of us want to see that, but to ensure that the tension between a business and the local community that it operates in is fair and equal for all.

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet. Rwy’n siŵr, fel fi, eich bod yn cefnogi busnesau gwledig yn frwd. Fodd bynnag, mae llawer o densiwn rhwng rhai o’r busnesau gwledig mawr iawn—ysgrifennais atoch am nifer ohonynt yn y gorffennol—a’r effaith y maent yn ei chael, ac yn wir, byddwn yn mynd mor bell â dweud, yr effaith andwyol y maent yn ei chael ar drigolion lleol yn yr ardaloedd cyfagos. Rwyf wedi crybwyll y materion hyn wrth awdurdodau lleol yn ogystal â Cyfoeth Naturiol Cymru i sicrhau bod y busnesau gwledig hyn yn cydymffurfio â’r gyfraith, yn dilyn y canllawiau, ac yn ceisio lliniaru effaith eu busnesau ar eu cymunedau. Mae Cyfoeth Naturiol Cymru a’r cynghorau lleol wedi dod yn ôl ataf dro ar ôl tro yn dweud nad oes ganddynt y pwerau statudol i gymryd camau o’r fath. Ysgrifennydd y Cabinet, tybed a wnewch chi adolygu pa bwerau statudol sydd gan y sefydliadau hyn fel eu bod yn gallu cyflawni gorfodaeth gynhwysfawr a theg, nid er mwyn llyffetheirio busnesau, oherwydd nid oes yr un ohonom am weld hynny, ond er mwyn sicrhau bod y tensiwn rhwng busnes a’r gymuned leol y mae’n gweithredu ynddi yn deg ac yn gyfartal i bawb.

Yes, I absolutely agree with you. It is really important that they have those powers. I’ll certainly look into Natural Resources Wales to make sure that they have those powers. I am aware that you have written to me on several occasions about businesses in your own constituencies and I know we have corresponded. But, I’ll be certainly very happy to look because it’s really important, for instance, that environmental impact assessment regulations—. They require projects to have very—. You know, the ones that are very likely to have significant impact on the environment, they have to be subject to consent before they can proceed, so it’s really important that this is going ahead.

Ie, rwy’n cytuno’n llwyr â chi. Mae’n bwysig iawn fod ganddynt y pwerau hynny. Byddaf yn sicr yn edrych ar Cyfoeth Naturiol Cymru i wneud yn siŵr fod ganddynt y pwerau hynny. Rwy’n ymwybodol eich bod wedi ysgrifennu ataf droeon am fusnesau yn eich etholaethau eich hun ac rwy’n gwybod ein bod wedi gohebu. Ond byddaf yn sicr yn hapus iawn i edrych ar hynny gan ei bod yn bwysig iawn, er enghraifft, fod rheoliadau asesu effeithiau amgylcheddol—. Maent yn ei gwneud yn ofynnol i brosiectau gael—. Wyddoch chi, y rhai sy’n debygol iawn o gael effaith sylweddol ar yr amgylchedd, mae’n rhaid iddynt fod yn ddarostyngedig i gydsyniad cyn y gallant fwrw ymlaen, felly mae’n bwysig iawn fod hyn yn digwydd.

Ysgrifennydd, rydw i wedi cael nifer o bobl yn dod ataf i yn ardal Aberafan sydd yn poeni ynghylch lleoliad tyrbinau morlyn bae Abertawe oherwydd y ffaith eu bod nhw’n credu y bydd yn effeithio ar y llif i mewn i’r môr a hefyd, wedyn, sut y bydd hynny’n effeithio ar eu gallu nhw i fod yn rhan o’r broses y maen nhw’n ei mwynhau yn yr ardal honno. A ydych chi wedi cael cyfle i edrych ar y cwyn hwnnw yn benodol ac wedi gallu trafod hynny gyda nhw er mwyn sicrhau na fyddai hynny’n digwydd pe bai’r morlyn yn mynd yn ei flaen?

Cabinet Secretary, I’ve had a number of people approaching me in the Aberavon area who are concerned about the location of the turbines in the Swansea bay development because they are concerned that it will impact the flow of water into the sea and how that will impact their ability to be part of the processes that they enjoy in that area. Have you had an opportunity to look at that issue of the tidal lagoon and have you been able to discuss that with them to ensure that that wouldn’t happen if the tidal lagoon development were to go ahead?

I had my first meeting this week in relation to to the Swansea bay tidal lagoon, but I didn’t look in depth at the point you raise. But I’m very happy to write to you—to do so and to write you.

Cefais fy nghyfarfod cyntaf yr wythnos hon mewn perthynas â morlyn llanw bae Abertawe, ond ni edrychais yn fanwl ar y pwynt rydych yn ei grybwyll. Ond rwy’n hapus iawn i ysgrifennu atoch—i wneud hynny ac i ysgrifennu atoch.

Amaethyddiaeth Fanwl

Precision Agriculture

6. Pa waith y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud mewn perthynas ag amaethyddiaeth fanwl? OAQ(5)0030(ERA)

6. What work is the Welsh Government undertaking in relation to precision agriculture? OAQ(5)0030(ERA)

Thank you. Precision agriculture is one of the many modern farming practices that make production more efficient. The Welsh Government supports this through Farming Connect. Examples include toward precision farming in ruminant livestock, run at Aberystwyth University Gogerddan farm, and variable-rate fertiliser use in grassland, at Troed y Rhiw farm in Aberaeron.

Diolch. Mae amaethyddiaeth fanwl yn un o nifer o arferion ffermio modern sy’n gwneud cynhyrchu’n fwy effeithlon. Mae Llywodraeth Cymru yn cefnogi hyn drwy Cyswllt Ffermio. Mae enghreifftiau’n cynnwys ffermio manwl ar gyfer da byw sy’n cnoi cil, a wneir ar fferm Gogerddan Prifysgol Aberystwyth, a’r defnydd o wrtaith cyfradd newidiol mewn glaswelltir, ar fferm Troed y Rhiw yn Aberaeron.

Thank you, Minister. Some estimates suggest that farm production could increase by as much as 30 per cent through the use of big data and analytics. Leading thinkers in innovation are identifying precision agriculture as the most important development in modern farming, encouraging the efficient use of scarce resources and minimising the use of harmful chemicals. I’d urge the Minister to be bold in this area in encouraging a new industry to Wales. Would the Minister convene a roundtable of experts to make sure that we are doing all we can to be at the forefront of this important innovation?

Diolch yn fawr, Weinidog. Mae rhai amcangyfrifon yn awgrymu y gallai cynhyrchiant fferm gynyddu cymaint â 30 y cant drwy ddefnyddio data mawr a dadansoddeg. Mae meddylwyr blaenllaw ym maes arloesedd yn dweud mai amaethyddiaeth fanwl yw’r datblygiad pwysicaf yn y byd ffermio modern, gan annog defnydd effeithlon o adnoddau prin a lleihau’r defnydd o gemegau niweidiol. Byddwn yn annog y Gweinidog i fod yn feiddgar yn y maes hwn ac annog diwydiant newydd i Gymru. A wnaiff y Gweinidog gasglu bwrdd o arbenigwyr at ei gilydd i wneud yn siŵr ein bod yn gwneud popeth a allwn i fod ar y blaen yn y maes arloesedd pwysig hwn?

I think there is probably quite a bit of work going on in the background, so I’d certainly consider doing that, but you are quite right, it uses satellite precision data, remote sensing devices, proximal data-gathering technology, and it does enable people to make decisions in a different way. I think you’re right; we need to optimise the returns on the inputs, so I’ll certainly consider that.

Rwy’n credu bod cryn dipyn o waith yn digwydd yn y cefndir yn ôl pob tebyg, felly byddwn yn bendant yn ystyried gwneud hynny, ond rydych yn llygad eich lle, mae’n defnyddio data lloeren manwl, dyfeisiau synhwyro o bell, technoleg casglu data procsimol, ac mae’n galluogi pobl i wneud penderfyniadau mewn ffordd wahanol. Rwy’n credu eich bod yn gywir; mae angen i ni wneud y gorau o’r adenillion ar y mewnbwn, felly byddaf yn sicr yn ystyried hynny.

Minister, I’m very pleased to hear that you’re paying attention to this very important field, but what work are you specifically doing, or your officials doing, to engage with the education sectors—not just higher education, but also the further education sector—in maximising the potential benefits that precision agriculture can bring to the yields, particularly in terms of crops, across Wales in the future? I know that there’s a great deal of interest in Coleg Llysfasi in my own constituency in this emerging field of agriculture, and I just wonder what work, specifically, you might be doing with them.

Weinidog, rwy’n falch iawn o glywed eich bod yn rhoi sylw i’r maes pwysig hwn, ond pa waith rydych chi’n ei wneud yn benodol, neu y mae eich swyddogion yn ei wneud, i ymgysylltu â’r sectorau addysg—nid addysg uwch yn unig, ond y sector addysg bellach hefyd—i wneud y gorau o’r manteision posibl y gall amaethyddiaeth fanwl eu cynnig i faint y cynnyrch, yn enwedig o ran cnydau, ar draws Cymru yn y dyfodol? Gwn fod llawer iawn o ddiddordeb yn y maes amaethyddol newydd hwn yng Ngholeg Llysfasi yn fy etholaeth fy hun, ac yn meddwl tybed pa waith, yn benodol, y gallech chi fod yn ei wneud gyda hwy.

I haven’t done any specific work with the FE sector. I’m aware the example I gave you was with the HE sector, and we’re doing quite a lot across several universities. But I’ll certainly look into it and write to the Member.

Nid wyf wedi gwneud unrhyw waith penodol gyda’r sector addysg bellach. Rwy’n ymwybodol fod yr enghraifft a roddais i chi yn sôn am y sector addysg uwch, ac rydym yn gwneud cryn dipyn mewn nifer o brifysgolion. Ond byddaf yn sicr yn edrych ar hynny ac yn ysgrifennu at yr Aelod.

Yr Amgylchedd yng Nghanol Ardaloedd Trefol

The Environment in Inner Urban Areas

7. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am bolisi Llywodraeth Cymru i wella'r amgylchedd yng nghanol ardaloedd trefol yng Nghymru? OAQ(5)0026(ERA)

7. Will the Minister make a statement on Welsh Government policy to improve the environment in inner urban areas in Wales? OAQ(5)0026(ERA)

Thank you. Our policy is to deliver programmes that bring together local people, groups, businesses and organisations to deliver services to improve where they live or work. Empowering people to protect their own surroundings helps us tackle environmental inequality. I also issued a written statement yesterday on the launch of a 12-week consultation on how Wales can do better in the management of air and noise pollution.

Diolch. Ein polisi yw cyflwyno rhaglenni sy’n dod â phobl, grwpiau, busnesau a sefydliadau lleol at ei gilydd i ddarparu gwasanaethau i wella’r mannau lle maent yn byw neu’n gweithio. Mae galluogi pobl i ddiogelu eu hamgylchedd eu hunain yn ein helpu i drechu anghydraddoldeb amgylcheddol. Ar ben hynny, cyhoeddais ddatganiad ysgrifenedig ddoe ar lansio ymgynghoriad 12 wythnos ar sut y gall Cymru wneud yn well mewn perthynas â rheoli llygredd aer a sŵn.

Thank you for that, Cabinet Secretary. I believe the doorstep environment, as it’s termed, matters very much to very many people in Wales, given the number of people who live in those particular environments. I believe that if they feel positive about their environment and view it as a quality environment then they are far more likely to feel interested and engaged in the environment in general, and that translates to good recycling performance, for example. So, I wonder if you could tell the Chamber, Cabinet Secretary, how the work of Cynefin, for example, which I think did a lot of good work in terms of those doorstep environments, will be built upon as we go forward, given that that particular scheme no longer exists?

Diolch am hynny, Ysgrifennydd y Cabinet. Rwy’n credu bod yr amgylchedd ar garreg y drws, fel y’i gelwir, o bwys mawr iawn i lawer o bobl yng Nghymru, o ystyried nifer y bobl sy’n byw yn yr amgylcheddau penodol hynny. Os ydynt yn teimlo’n gadarnhaol ynglŷn â’u hamgylchedd ac yn ei ystyried yn amgylchedd o ansawdd, rwy’n credu eu bod yn llawer mwy tebygol o fod â diddordeb yn yr amgylchedd yn gyffredinol ac o gymryd rhan, ac mae hynny’n golygu perfformiad ailgylchu da, er enghraifft. Felly, tybed a wnewch chi ddweud wrth y Siambr, Ysgrifennydd y Cabinet, sut y bydd gwaith Cynefin er enghraifft, a lwyddodd, yn fy marn i, i wneud llawer o waith da mewn perthynas â’r amgylchedd ar garreg y drws, yn cael ei ddatblygu wrth i ni symud ymlaen o gofio nad yw’r cynllun penodol hwnnw’n bodoli mwyach?

Yes, thank you. The Cynefin programme piloted a new way, I think, of involving communities in the local delivery programmes and services that were intended to benefit them. We’ve now extended our contract with Severn Wye Energy Agency for a 12-month period in order to take forward a delivery support programme across Wales that will build on the learning and the expertise that was developed in the Cynefin programme. I think the momentum that we did see in the Cynefin programme must be spread through the influence of the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 and that momentum must carry on. We are now working with the FG commissioner to further spread best practice in community involvement.

Ie, diolch. Roedd y rhaglen Cynefin yn treialu ffordd newydd, rwy’n credu, o gynnwys cymunedau yn y rhaglenni a’r gwasanaethau cyflenwi lleol a oedd wedi’u llunio i fod o fudd iddynt. Rydym bellach wedi ymestyn ein contract gydag Asiantaeth Ynni Hafren Gwy am gyfnod o 12 mis er mwyn bwrw ymlaen â rhaglen cymorth cyflenwi ledled Cymru a fydd yn adeiladu ar y dysgu a’r arbenigedd a ddatblygwyd gyda rhaglen Cynefin. Rwy’n credu bod yn rhaid lledaenu’r momentwm a welsom gyda rhaglen Cynefin drwy ddylanwad Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015 ac mae’n rhaid i’r momentwm hwnnw barhau. Rydym bellach yn gweithio gyda’r comisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol i ledaenu arfer gorau ymhellach wrth gynnwys cymunedau.

Thank you, Madam Presiding Officer. One way of improving the environment in inner urban areas is to encourage the setting up of community green spaces. Tesco is using the money raised by its carrier bag charge to support community participation in the development and use of open spaces. Will the Cabinet Secretary join me in congratulating Tesco, and what more can the Welsh Government do to increase the number of community green spaces in inner urban areas in Wales?

Diolch i chi, Fadam Lywydd. Un ffordd o wella’r amgylchedd ynghanol ardaloedd trefol yw annog sefydlu mannau gwyrdd cymunedol. Mae Tesco yn defnyddio’r arian a godwyd yn sgil y tâl am fagiau siopa i gefnogi cyfranogiad cymunedol ar gyfer datblygu a defnyddio mannau agored. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ymuno â mi a llongyfarch Tesco, a beth arall fyddai Llywodraeth Cymru yn gallu ei wneud i gynyddu nifer y mannau gwyrdd cymunedol ynghanol ardaloedd trefol yng Nghymru?

Yes, thank you, and I certainly will commend Tesco. I visited one in my own constituency, supported by Tesco. We are very much committed to working with local communities in order to enhance green spaces in our urban areas.

Ie, diolch, ac yn sicr rwy’n cymeradwyo Tesco. Ymwelais ag un yn fy etholaeth fy hun, wedi’i gefnogi gan Tesco. Rydym yn sicr wedi ymrwymo i weithio gyda chymunedau lleol er mwyn gwella mannau gwyrdd yn ein hardaloedd trefol.

The greening of the urban environment, I think, is very important for the health and emotional well-being of residents, and I wondered if the Cabinet Secretary was aware of the community garden movement in New York. I saw some of the community gardens in the lower east side over the recess and it was absolutely staggering how every tiny little bit of spare land was converted to vegetable growing, flower growing, beekeeping—absolutely stunning, and I wondered if there was some way that we could follow that.

Rwy’n credu bod gwyrddu’r amgylchedd trefol yn bwysig iawn i iechyd a lles emosiynol trigolion, ac roeddwn yn meddwl tybed a oedd Ysgrifennydd y Cabinet yn gwybod am y mudiad gerddi cymunedol yn Efrog Newydd. Gwelais rai o’r gerddi cymunedol yn ardal Lower East Side yn ystod y toriad ac roedd yn gwbl syfrdanol sut yr oedd pob darn bychan o dir dros ben yn cael ei ddefnyddio i dyfu llysiau, tyfu blodau, cadw gwenyn—cwbl syfrdanol, ac roeddwn i’n meddwl tybed a oedd yna ryw ffordd y gallem efelychu hynny.

Yes, absolutely. I wasn’t aware of it particularly in New York, but I would be very happy to ask my officials to give me a briefing and also speak to Julie about it. [Interruption.] Or go there—I wasn’t going to say that. [Laughter.]

Yn hollol. Nid oeddwn yn gwybod amdano yn Efrog Newydd yn benodol, ond byddwn yn hapus iawn i ofyn i fy swyddogion roi gwybodaeth i mi a byddaf hefyd yn siarad â Julie am y peth. [Torri ar draws.] Neu fynd yno—nid oeddwn yn mynd i ddweud hynny. [Chwerthin.]

Ardaloedd Coediog

Woodland Spaces

8. Sut mae Llywodraeth Cymru yn annog creu ardaloedd coediog yng Nghymru? OAQ(5)0022(ERA)

8. How is the Welsh Government encouraging the creation of woodland spaces in Wales? OAQ(5)0022(ERA)

The Glastir woodland creation scheme provides financial support for new woodland creation in both rural and urban areas of Wales. Glastir woodland restoration supports replanting of woodland infected by phytophthora ramorum. The Welsh Government opened a further window for expressions of interest for both schemes on 30 August.

Mae cynllun Glastir—Creu Coetir yn darparu cymorth ariannol ar gyfer creu coetiroedd newydd mewn ardaloedd gwledig a threfol yng Nghymru. Mae Glastir—Adfer Coetir yn cefnogi ailblannu coetiroedd sydd wedi’u heintio gan phytophthora ramorum. Agorodd Llywodraeth Cymru gyfnod arall ar gyfer datganiadau o ddiddordeb yn y ddau gynllun ar 30 Awst.

Thank you. You replied to me by letter on 18 August after I’d written to you about the Confederation of Forest Industries—or ConFor—correspondence on obstacles to commercial woodland creation and management in Wales and some solutions. In your reply you said that your predecessor had replied to the same document in February, which, of course, he had, but they advise that he only replied to one of the points in the document. They did write back but because the election took over they never got a response to that correspondence. He said that he’d asked his officials to explore their suggestion that clear advice and guidance be provided to applicants with Natural Resources Wales, but they’ve not heard anything since then. You referred to the action plan for 1,000 hectares of new woodland creation by 2020, but their members have highlighted reasons why this is unlikely to succeed unless the obstacles are resolved, and they’ve yet to receive an answer to their questions on restocking to the Natural Resources Wales board. How will you, in a positive mind—because they want to be positive and constructive—engage and help fill in those gaps so that a positive dialogue may go forward to the benefit of all, and particularly the natural environment?

Diolch. Cefais ymateb gennych mewn llythyr ar 18 Awst ar ôl i mi ysgrifennu atoch ynglŷn â’r Cydffederasiwn Diwydiannau Coedwigoedd—neu ConFor—gohebiaeth ar rwystrau i greu a rheoli coetiroedd masnachol yng Nghymru, a rhai atebion. Yn eich ateb fe ddywedoch fod eich rhagflaenydd wedi ymateb i’r un ddogfen ym mis Chwefror, ac wrth gwrs, roedd wedi gwneud hynny, ond maent hwy’n dweud mai ymateb i un o’r pwyntiau yn y ddogfen yn unig a wnaeth. Ysgrifenasant yn ôl ond oherwydd prysurdeb yr etholiad ni chawsant ateb i’r ohebiaeth honno. Dywedodd ei fod wedi gofyn i’w swyddogion archwilio eu hawgrym y dylid darparu cyngor ac arweiniad clir i ymgeiswyr gyda Cyfoeth Naturiol Cymru, ond nid ydynt wedi clywed unrhyw beth ers hynny. Fe gyfeirioch at y cynllun gweithredu ar gyfer creu 1,000 hectar o goetiroedd newydd erbyn 2020, ond mae eu haelodau wedi tynnu sylw at y rhesymau pam nad yw hyn yn debygol o lwyddo oni bai bod y rhwystrau’n cael eu datrys, ac maent yn dal i aros am ateb i’w cwestiynau i fwrdd Cyfoeth Naturiol Cymru ar ailstocio. Sut y byddwch chi, mewn ysbryd cadarnhaol—oherwydd maent hwy eisiau bod yn gadarnhaol ac yn adeiladol—yn ymgysylltu ac yn helpu i lenwi’r bylchau hynny fel bod modd bwrw ymlaen â deialog gadarnhaol er lles pawb, a’r amgylchedd naturiol yn arbennig?

I’m very keen to engage positively with them. I’m sorry that they haven’t had a response over the bridge of the election, but I’ll certainly look into that for you. I’m not sure if you said it was our goal to plant 1,000 hectares—it’s actually our goal to plant 10,000 hectares of new woodland by March 2020, and I have asked officials to give me assurance that that will be the case. I am concerned to hear that there is some concern from the sector, as you say, but I’ll certainly look into it and will be very happy to meet them.

Rwy’n awyddus iawn i ymgysylltu’n gadarnhaol â hwy. Mae’n ddrwg gennyf nad ydynt wedi cael ymateb dros gyfnod yr etholiad, ond byddaf yn sicr yn edrych ar hynny ar eich rhan. Nid wyf yn siŵr os oeddech yn dweud mai ein nod oedd plannu 1,000 hectar—ein nod mewn gwirionedd yw plannu 10,000 hectar o goetiroedd newydd erbyn mis Mawrth 2020, ac rwyf wedi gofyn i swyddogion fy sicrhau y bydd hynny’n digwydd. Mae’n peri pryder i mi glywed bod rhywfaint o bryder o du’r sector, fel y dywedwch, ond byddaf yn sicr yn edrych ar hynny a byddaf yn hapus iawn i’w cyfarfod.

I recently met with a farmer in my constituency who’d cleared land to create a new woodland under the Glastir scheme. However, he was having problems because that land had since been invaded by Himalayan balsam, which is a problem throughout his farmland, and there was a possibility that that had actually crept down the hill from a Natural Resources Wales site as well. So, I was wondering if you could tell us what approach the Welsh Government will be taking to tackle Himalayan balsam and other invasive species during the fifth Assembly.

Cyfarfûm yn ddiweddar â ffermwr yn fy etholaeth a oedd wedi clirio tir i greu coetir newydd o dan gynllun Glastir. Fodd bynnag, roedd yn cael problemau oherwydd bod y tir wedi ei oresgyn ers hynny gan Jac y Neidiwr, sy’n broblem ar bob rhan o dir ei fferm, ac roedd yna bosibilrwydd hefyd ei fod wedi lledaenu i lawr y bryn o un o safleoedd Cyfoeth Naturiol Cymru. Felly, roeddwn yn meddwl tybed a allech ddweud wrthym pa gamau y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i fynd i’r afael â Jac y Neidiwr a rhywogaethau goresgynnol eraill yn ystod y pumed Cynulliad.

We are supporting catchment scale control work on Himalayan balsam through local action groups. We’ve also supported the release of a new pathogenic fungus at five sites across Wales, with the Centre for Agriculture and Biosciences International, as a biocontrol agent to tackle this pest.

Rydym yn cefnogi gwaith rheoli ar raddfa dalgylch i fynd i’r afael â Jac y Neidiwr drwy grwpiau gweithredu lleol. Rydym hefyd wedi cefnogi gwaith i ryddhau ffwng pathogenig newydd ar bum safle ar draws Cymru gyda’r Ganolfan Amaethyddiaeth a Biowyddorau Rhyngwladol, fel cyfrwng rheoli biolegol i fynd i’r afael â’r pla hwn.

We’re all very aware of the benefits of woodland creation in terms of biodiversity, ecosystem services, flood alleviation, carbon capture and so many other of our important natural systems for this and future generations, but I wonder if she’s had time to reflect on her visit to the Spirit of Llynfi Woodland—30 hectares of reclaimed land from the former Maesteg washeries and Coegnant colliery, and an active woodland with tremendous engagement with the local community. What defines it is not just the deciduous woodland planting and the orchards and the natural beauty, but the fact that it is in one of the areas where the most targeted interventions in health and education and other matters are going on. Isn’t it right that the woodland action plan, together with the well-being of future generations Act, means that we need to see the right trees in the right place, and that means close to communities like this?

Rydym i gyd yn ymwybodol iawn o fanteision creu coetiroedd o ran bioamrywiaeth, gwasanaethau ecosystemau, lliniaru llifogydd, dal carbon a chymaint mwy o’n systemau naturiol pwysig ar gyfer y genhedlaeth hon a chenedlaethau’r dyfodol, ond rwy’n meddwl tybed a yw hi wedi cael amser i fyfyrio ar ei hymweliad â Choetir Ysbryd Llynfi—30 hectar o dir wedi ei adfer o hen olchfeydd Maesteg a phwll glo Coegnant, a choetir gweithredol sydd ag ymgysylltiad aruthrol gyda’r gymuned leol. Nid y coetiroedd collddail a blannwyd a’r perllannau a’r harddwch naturiol yw’r unig bethau sy’n diffinio’r coetir, ond y ffaith ei fod wedi ei leoli yn un o’r ardaloedd lle mae’r ymyriadau sydd wedi eu targedu fwyaf ym maes iechyd ac addysg a materion eraill yn digwydd. Onid yw’n iawn fod cynllun gweithredu coetiroedd, ynghyd â Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol, yn golygu bod angen i ni weld y coed cywir yn y mannau cywir, ac mae hynny’n golygu eu plannu yn agos at gymunedau fel hyn?

Yes, absolutely. I very much enjoyed my visit, despite the very heavy rain on that day in August. What struck me about that scheme was the total partnership working in the community, from your environmental organisations to the schools to just local people who came along and helped. To see the thousands of trees that they’d planted was really fantastic.

Ydy, yn hollol. Mwynheais fy ymweliad yn fawr iawn, er gwaethaf y glaw trwm ar y diwrnod hwnnw ym mis Awst. Yr hyn a oedd yn fy nharo am y cynllun oedd yr holl weithio mewn partneriaeth yn y gymuned, o’r sefydliadau amgylcheddol i’r ysgolion a phobl leol yn galw draw i helpu. Roedd gweld y miloedd o goed a blannwyd ganddynt yn wirioneddol wych.

Cefnogaeth i’r Diwydiant Bwyd a Diod

Support for the Food and Drink Industry

9. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am effeithiau posibl y bleidlais yn refferendwm yr UE ar gefnogaeth i'r diwydiant bwyd a diod yng Nghymru? OAQ(5)0031(ERA)

9. Will the Minister provide an update on the potential implications of the EU referendum vote on support for the food and drink industry in Wales? OAQ(5)0031(ERA)

I am currently considering the implications with stakeholders. Ninety-five per cent of Welsh food and drink is sold domestically, and 5 per cent is exported. Ninety per cent of this 5 per cent is exported to the EU. It is my intention to safeguard and grow this trade by maintaining access to the single market and through Welsh Government support.

Rwyf ar hyn o bryd yn ystyried y goblygiadau gyda rhanddeiliaid. Mae 95 y cant o fwyd a diod Cymru yn cael ei werthu yn y wlad hon, ac mae 5 y cant yn cael ei allforio. Mae 90 y cant o’r 5 y cant hwn yn cael ei allforio i’r Undeb Ewropeaidd. Rwy’n bwriadu diogelu a thyfu’r fasnach hon drwy gynnal mynediad i’r farchnad sengl a thrwy gymorth Llywodraeth Cymru.

Llywydd, I should apologise to the Chamber, because, when I put this question in, I didn’t realise that we would be having not one but two Brexit debates on opposition day.

Cabinet Secretary, you’ll recall that, in July 2015, the UK Government announced that it wanted to see the number of British foods protected under European law increase from 63 to 200. Of the applications put forward to the European Commission, nine were from Wales, and, with the support of the Welsh Government, one was the traditional Welsh Caerphilly cheese. Caerphilly cheese has a long history. As a local Assembly Member—it is a rite of passage as the Assembly Member for Caerphilly; you have got to ask a question on Caerphilly cheese—I want to bring that production back to my constituency. However, it’s important to the production and export of Caerphilly cheese that it has special protection under the protected geographical indication or traditional speciality guaranteed mark on the EU protected food register. Would the Cabinet Secretary therefore update me on the progress of Caerphilly cheese’s application and give me assurances that our impending withdrawal from the EU will not affect the product’s potentially obtaining this highly sought-after protected status?

Lywydd, dylwn ymddiheuro i’r Siambr, oherwydd, pan gyflwynais y cwestiwn hwn, nid oeddwn yn sylweddoli y byddem yn cael nid un ond dwy ddadl ar adael yr UE ar ddiwrnod y gwrthbleidiau.

Ysgrifennydd y Cabinet, ym mis Gorffennaf 2015, fe gofiwch i Lywodraeth y DU gyhoeddi ei bod yn awyddus i weld nifer y bwydydd Prydeinig a ddiogelir o dan gyfraith Ewropeaidd yn cynyddu o 63 i 200. O’r ceisiadau a gyflwynwyd i’r Comisiwn Ewropeaidd, roedd naw yn dod o Gymru, a chyda chefnogaeth Llywodraeth Cymru, un ohonynt oedd y caws Cymreig traddodiadol, caws Caerffili. Mae gan gaws Caerffili hanes hir. Fel Aelod Cynulliad lleol—mae’n ddefod fel yr Aelod Cynulliad dros Gaerffili; mae’n rhaid i chi ofyn cwestiwn am gaws Caerffili—rwyf am ddod a’r cynhyrchiant hwnnw yn ôl i fy etholaeth. Fodd bynnag, er mwyn cynhyrchu ac allforio caws Caerffili, mae’n bwysig ei fod yn cael gwarchodaeth arbennig o dan y dynodiad daearyddol gwarchodedig neu farc gwarant arbenigedd traddodiadol ar gofrestr bwydydd gwarchodedig yr Undeb Ewropeaidd. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet, felly, roi’r wybodaeth ddiweddaraf i mi am gynnydd cais caws Caerffili a rhoi sicrwydd i mi na fydd y ffaith ein bod yn mynd i adael yr UE yn effeithio ar obeithion y cynnyrch o gael y statws gwarchodedig y mae cymaint o alw amdano?

Thank you. It is good to see the Member for Caerphilly carrying on the tradition of his predecessor in relation to Caerphilly cheese. I think protected food names have huge benefits for Welsh products. As you say, we are actually supporting eight new applications, one of which is traditional Caerphilly cheese. The EU referendum result makes no difference to the processing of applications. So, we’re working very closely with the Department for Environment, Food and Rural Affairs, because, obviously, they have overall responsibility for all UK applications, and the Commission, to ensure that these applications are both supported and are successful. Until the UK actually leaves the EU, protected food status will remain with that status, and I am very keen to ensure that we have access to that status or, if we don’t after we come out the EU, we have our own or a UK food status, because I think it’s really important that we do have that equivalent status or that protection for our Welsh produce.

Diolch. Mae’n dda gweld yr Aelod dros Gaerffili yn parhau â thraddodiad ei ragflaenydd mewn perthynas â chaws Caerffili. Rwy’n credu bod enwau bwydydd gwarchodedig o fudd enfawr i gynhyrchion o Gymru. Fel y dywedwch, rydym yn cefnogi wyth o geisiadau newydd mewn gwirionedd, ac un o’r ceisiadau hynny yw caws traddodiadol Caerffili. Nid yw canlyniad refferendwm yr UE yn gwneud unrhyw wahaniaeth i’r modd y caiff y ceisiadau eu prosesu. Felly, rydym yn gweithio’n agos iawn gydag Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig, oherwydd, yn amlwg, ganddynt hwy y mae’r cyfrifoldeb cyffredinol dros holl geisiadau’r DU, a’r Comisiwn, i sicrhau bod y ceisiadau hyn yn cael eu cefnogi a’u bod yn llwyddiannus. Hyd nes y bydd y DU yn gadael yr UE, bydd statws bwyd gwarchodedig yn parhau i fod â’r statws hwnnw, ac rwy’n awyddus iawn i sicrhau ein bod yn cael cadw’r statws hwnnw, neu, os na chawn ei gadw ar ôl i ni adael yr UE, fod gennym statws bwyd ein hunain neu statws bwyd y DU, oherwydd rwy’n credu ei bod yn bwysig iawn i ni gael y statws cyfatebol hwnnw neu’r warchodaeth honno i’n cynnyrch o Gymru.

Roeddwn yn falch iawn o glywed bod Halen Môn, sydd wrth gwrs yn destun gwarchodaeth Ewropeaidd, yn un o’r pum cynnyrch Cymreig diwethaf i’r Ysgrifennydd Cabinet eu prynu. Rwyf wedi bod yn trafod efo Halen Môn, yn digwydd bod, y syniad yma rydw i wedi bod yn ceisio cael cefnogaeth iddo o datblygu parc cynhyrchu bwyd ar Ynys Môn. Rydw i’n bryderus iawn am beth sy’n mynd i fod yn digwydd i’r RDP yn y blynyddoedd i ddod. Mi fues i’n cynnal trafodaethau efo rhagflaenydd y Gweinidog ynglŷn â’r posibilrwydd—efallai drwy arian RDP, ac yn sicr, bron, drwy ddefnydd o arian Ewropeaidd—o sefydlu parc cynhyrchu bwyd yn Ynys Môn. Roeddwn i’n ddiolchgar iawn iddi hi a’i swyddogion am ymateb yn bositif i’r syniad yna. Mi fuaswn i’n gwerthfawrogi cadarnhad bod y Llywodraeth, o dan yr Ysgrifennydd Cabinet newydd, yn parhau i gefnogi’r syniad hwnnw mewn egwyddor ac yn barod i’w drafod ymhellach. A wnaiff yr Ysgrifennydd wneud sylw am beryglon Brexit i’r cyfleon i fwrw ymlaen efo cynllun o’r fath, a sut i oresgyn hynny, gan gynnwys, wrth gwrs, y posibilrwydd o symud ymlaen yn gyflym iawn efo'r fath gynllun?

I was very pleased to hear that Halen Môn, which does have European protection, of course, was one of the last five pieces of Welsh produce that the Minister bought. I have been discussing with Halen Môn this idea that I’ve been seeking support for of developing a food production park on Anglesey. I am very concerned about what will happen to the RDP in years to come. I did hold discussions with the Minister’s predecessor on the possibility, perhaps through RDP funding, and almost certainly through the use of European funding, of establishing such a food production park on Anglesey, and I was very grateful to her and her officials for responding positively to that idea. I would appreciate confirmation that the Government, under the new Cabinet Secretary, continues to support that concept in principle and is willing to hold further discussions. Will the Cabinet Secretary make a comment on the dangers of Brexit to the future of such schemes and how to overcome that, including the possibility of moving forward very quickly with such a scheme?

I was very pleased to visit Halen Môn over the summer; I managed to harvest some sea salt myself in a very fetching hairnet, but it was great to see such a wonderful company, and the owners are just so dynamic. Again, it was they who told me how much they value that protected food status. I'm very happy to continue to support the concept to which you refer. Brexit has thrown up lots of challenges. You know, it's very early days, but what we need to focus on is the opportunities that Brexit is bringing forward also, and maybe we could have further discussions in that sort of light in relation to your idea for a food production park.

Roeddwn yn falch iawn o ymweld â Halen Môn dros yr haf; llwyddais i gynaeafu ychydig o halen môr fy hun mewn rhwyd wallt ddeniadol iawn, ond roedd yn wych gweld cwmni mor ardderchog, ac mae’r perchnogion mor llawn o egni. Unwaith eto, hwy oedd yn dweud wrthyf pa mor bwysig yw’r statws bwyd gwarchodedig iddynt hwy. Rwy’n hapus iawn i barhau i gefnogi’r cysyniad y cyfeiriwch ato. Mae’r penderfyniad i adael yr UE wedi creu llawer o heriau. Fel y gwyddoch, mae’n ddyddiau cynnar iawn, ond yr hyn y mae angen i ni ganolbwyntio arno yw’r cyfleoedd y bydd gadael yr UE yn eu creu hefyd, ac efallai y gallem gael trafodaethau pellach yn yr un math o gyd-destun mewn perthynas â’ch syniad am barc cynhyrchu bwyd.

Cabinet Secretary, one of the ways that the food and drink industry can be supported, in particular the red meat sector, is by the promotional levy that is taken on livestock at the point of processing. Now, many Cabinet Secretaries and Ministers, and other Cabinet Secretaries and Ministers from around the UK, have grappled with this promotional levy, because it is at the point of slaughter it is raised, and lots of Welsh livestock go to England to be processed. There is a will and an understanding, as I understand, to review the regulations around this. Have you had an opportunity to familiarise yourselves with the past discussions and, indeed, discuss with DEFRA how the levy could be repatriated to Wales where much of the livestock is finished in its live form but not processed for the market?

Ysgrifennydd y Cabinet, un o’r ffyrdd y gellir cefnogi’r diwydiant bwyd a diod, yn enwedig y sector cig coch, yw drwy’r ardoll hyrwyddo sy’n cael ei rhoi ar dda byw wrth eu prosesu. Nawr, mae llawer o Ysgrifenyddion a Gweinidogion Cabinet, ynghyd ag Ysgrifenyddion a Gweinidogion Cabinet eraill o bob cwr o’r DU, wedi ceisio mynd i’r afael â’r ardoll hyrwyddo, gan ei bod yn cael ei chodi ar adeg y lladd, ac mae llawer o’r da byw yng Nghymru yn mynd i Loegr i gael eu prosesu. Mae yna ewyllys a chyd-ddealltwriaeth, fel rwy’n deall, i adolygu’r rheoliadau ynglŷn â hyn. A ydych wedi cael cyfle i ymgyfarwyddo â thrafodaethau’r gorffennol ac yn wir, i drafod gydag Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig sut y gallai’r ardoll ddychwelyd i Gymru lle mae llawer o’r da byw yn cael eu pesgi ar eu ffurf byw ond nid eu prosesu ar gyfer y farchnad?

I have had the opportunity to familiarise myself with previous correspondence. I've also had discussions with officials about it. I haven't discussed it directly with DEFRA, but my officials have and it's something we're looking at. You will also be aware that my predecessor brought forward a review of Hybu Cig Cymru, and, again, we're looking at the levy in aspects of that as well.

Rwyf wedi cael cyfle i ymgyfarwyddo â gohebiaeth flaenorol. Rwyf hefyd wedi cael trafodaethau gyda swyddogion am y peth. Nid wyf wedi trafod y mater yn uniongyrchol gydag Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig, ond mae fy swyddogion wedi gwneud hynny ac mae’n rhywbeth rydym yn edrych arno. Fe fyddwch yn gwybod hefyd fod fy rhagflaenydd wedi cyflwyno adolygiad o Hybu Cig Cymru, ac unwaith eto, rydym yn edrych ar yr ardoll mewn agweddau ar hynny hefyd.

2. 2. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant
2. 2. Questions to the Cabinet Secretary for Communities and Children

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Rŷm ni’n symud ymlaen i eitem 2, sef cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant, a’r cwestiwn cyntaf—Bethan Jenkins.

We move on to item 2, which is questions to the Cabinet Secretary for Communities and Children. The first question is from Bethan Jenkins.

Ardaloedd Adfywio Strategol

Strategic Regeneration Areas

1. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am ardaloedd adfywio strategol? OAQ(5)0022(CC)

1. Will the Minister provide an update on strategic regeneration areas? OAQ(5)0022(CC)

I thank the Member for her question. Regeneration activity continues across Wales under the Vibrant and Viable Places capital regeneration programme. This builds on the success of the previous strategic regeneration area programme, which the Member raises and which ended in March 2015.

Diolch i’r Aelod am ei chwestiwn. Mae gweithgaredd adfywio yn parhau ledled Cymru o dan raglen adfywio cyfalaf Lleoedd Llewyrchus Llawn Addewid. Mae hon yn adeiladu ar lwyddiant y rhaglen ardal adfywio strategol flaenorol y mae’r Aelod yn ei nodi ac a ddaeth i ben ym mis Mawrth 2015.

A allwch chi ddweud wrthyf pa waith sy’n mynd rhagddo i sicrhau bod cwm Afan yn elwa ar y cynllun adfywio yma? Fe dderbyniais i lythyr gan gyngor Castell Nedd Port Talbot dros yr haf yn cadarnhau ei fwriad i leoli gwaith datblygu ar hyd coridor arfordirol yr ardal honno, gan gynnwys cwm Nedd uchaf a chwm Tawe uchaf yn ardaloedd o dwf strategol. Ond, beth rwy’n ei ddarganfod trwy gnocio drysau yn ardal Afan, yn y cymoedd, yw eu bod nhw’n teimlo bod pethau’n mynd oddi ar yr ardal honno a bod adnoddau’n cael eu tynnu o’r ardal, ac felly nid ydyn nhw’n cael yr un yr un flaenoriaeth â’r ardal arfordirol. A fedrwch chi ddweud wrthym ni a oes yna gynlluniau i gynnwys yr ardal yma yn benodol yn rhan o’r strategaeth?

Can you tell me what work is ongoing to ensure that the Afan valley benefits from the regeneration scheme? I received a letter from Neath Port Talbot council over the summer confirming its intention to locate development work on the coastal corridor in that area, including the upper Neath valley and the upper Swansea valley as areas of strategic growth. But what I’ve found in knocking doors in the Afan area of the valleys is that they feel that things are moving away from that area, that resources are being withdrawn and that they aren’t given the same priority as the coastal belt. So, can you tell us if there are any plans to include this specific area as part of the strategy?

Well, local authorities are the responsible agents for identifying their Vibrant and Viable Places content, and we acknowledge that when we received them from the local authorities. We are looking at the next stage, post VVP. Indeed, if the local authority provides examples of why they wish that to be prioritised, I will consider that carefully.

Wel, awdurdodau lleol yw’r asiantau sy’n gyfrifol am nodi eu cynnwys Lleoedd Llewyrchus Llawn Addewid, ac rydym yn cydnabod hynny pan fyddwn yn eu cael gan yr awdurdodau lleol. Rydym yn edrych ar y cam nesaf, yn dilyn y cynllun Lleoedd Llewyrchus Llawn Addewid. Yn wir, os yw’r awdurdod lleol yn darparu enghreifftiau i nodi pam y maent yn dymuno i hynny gael ei flaenoriaethu, byddaf yn ystyried hynny’n ofalus.

Minister, I can join with the Member for South Wales West, because I also was going to ask the question about ensuring that the Viable and Vibrant Places project, which we're seeing actually achieving excellent results in Port Talbot, in the Green Park industrial estate being transformed into a lovely green area and social housing, into the regeneration of the old fire brigade station, and the Port Talbot transport hub at the railway station—they're all coming to fruition, quietly, and seeing a change, but we need that change beyond the principal towns in the areas. So, I will then urge, as Bethan did, that you actually look at extending the Vibrant and Viable Places beyond principal towns into outer communities so that they can benefit. I appreciate you indicated that it’s for the local authorities, but perhaps guidance and criteria could be given to local authorities to express that position, because, as I'm sure you'll agree, this is a fantastic scheme to rejuvenate town centres and areas that have been left to go for a while, but those areas are also in the Valleys.

Weinidog, a gaf fi ymuno â’r Aelod dros Orllewin De Cymru, oherwydd roeddwn innau hefyd am holi’r cwestiwn ynglŷn â sicrhau bod y prosiect Lleoedd Llewyrchus Llawn Addewid, prosiect a welwn yn cyflawni canlyniadau rhagorol mewn gwirionedd ym Mhort Talbot, gydag ystad ddiwydiannol y Parc Gwyrdd yn cael ei thrawsnewid yn ardal werdd hyfryd a thai cymdeithasol, adfywio hen orsaf y frigâd dân, a chanolfan drafnidiaeth Port Talbot yn yr orsaf drenau—mae pob un ohonynt yn dwyn ffrwyth, yn dawel bach, ac yn gweld newid, ond mae angen i ni weld y newid hwnnw y tu hwnt i’r prif drefi yn yr ardaloedd. Felly, rwyf am eich annog, fel y gwnaeth Bethan, i ystyried ymestyn y cynllun Lleoedd Llewyrchus Llawn Addewid y tu hwnt i’r prif drefi i gymunedau allanol er mwyn iddynt hwy allu elwa. Rwy’n deall eich bod wedi nodi mai mater ar gyfer yr awdurdodau lleol yw hynny, ond efallai y gellid rhoi canllawiau a meini prawf i awdurdodau lleol er mwyn mynegi’r safbwynt hwnnw, oherwydd, fel rwy’n siŵr y byddwch yn cytuno, mae hwn yn gynllun gwych ar gyfer adfywio canol trefi ac ardaloedd sydd wedi cael eu hesgeuluso ers tro, ond mae’r ardaloedd hynny hefyd yn y Cymoedd.

I'm very grateful for the Member's comments and question there. I'm pleased to hear of the positive progress being made in places like Port Talbot, and I look forward to seeing the work when I visit there at the end of the month. We’re providing £11.5 million to support a diverse programme, and the projects you mentioned are certainly contributing to rejuvenation of the town. Of course, as I said earlier on, the local authorities are awash with guidance; they never ask for more in terms of what their requests are, apart from more money, generally, but what I can assure you is that we take the bids from local authorities very carefully and consider them in our consideration about strategic regeneration areas or, now, the Vibrant and Viable Places scheme.

Rwy’n ddiolchgar iawn am sylwadau a chwestiwn yr Aelod. Rwy’n falch o glywed am y cynnydd cadarnhaol sy’n cael ei wneud mewn llefydd fel Port Talbot, ac rwy’n edrych ymlaen at weld y gwaith pan fyddaf yn ymweld â Phort Talbot ddiwedd y mis. Rydym yn darparu £11.5 miliwn i gefnogi rhaglen amrywiol, ac mae’r prosiectau a grybwyllwyd gennych yn sicr yn cyfrannu at adfywio’r dref. Wrth gwrs, fel y dywedais yn gynharach, mae’r awdurdodau lleol yn cael pentyrrau o gyfarwyddyd; nid ydynt byth yn gofyn am ragor, ar wahân i ofyn am ragor o arian, yn gyffredinol, ond gallaf eich sicrhau ein bod yn cymryd y cynigion gan awdurdodau lleol yn ofalus iawn ac yn eu hystyried wrth i ni feddwl am ardaloedd adfywio strategol, neu fel y mae yn awr, y cynllun Lleoedd Llewyrchus Llawn Addewid.

Minister, one of the successes, really, in north Wales of the previous administration’s approach to regeneration has been in Colwyn Bay, where we’ve seen a revitalisation of that particular town. But of course, there are many other seaside towns around Wales that could benefit from a strategic regeneration approach. Will you take on board our policy proposal from the recent Assembly elections for a seaside towns initiative across Wales, so that the wonderful seaside resorts across Wales that have had ailing fortunes in recent decades can turn themselves around, in the same way that Colwyn Bay has done?

Weinidog, yng ngogledd Cymru, yn wir, y gwelwyd un o lwyddiannau dull y weinyddiaeth flaenorol o adfywio, ym Mae Colwyn, lle rydym wedi gweld adfywiad y dref honno. Ond wrth gwrs, mae llawer o drefi glan môr eraill o gwmpas Cymru a allai elwa o ddull adfywio strategol. A wnewch chi ystyried ein cynnig polisi yn etholiadau diweddar y Cynulliad ar gyfer menter trefi glan môr ledled Cymru, fel y gall cyrchfannau glan môr gwych ledled Cymru sydd wedi cael trafferthion yn ystod y degawdau diwethaf ymadfywio, yn yr un modd ag y mae Bae Colwyn wedi ei wneud?

I’m grateful for the recognition by the Member that the previous Labour administration of this Welsh Assembly was investing in areas across Wales, including Colwyn Bay. I visited there, with the Member, indeed, to see this great success, and also places like Rhyl and other areas in north Wales have received significant amounts of funding. I think we are currently considering the next stages to VVP and that may include some reference to seaside towns, but it’s something I will have to give some very careful consideration to.

Diolch i’r Aelod am gydnabod bod y weinyddiaeth Lafur flaenorol yng Nghynulliad Cymru wedi buddsoddi mewn ardaloedd ledled Cymru, gan gynnwys Bae Colwyn. Bûm yno gyda’r Aelod, yn wir, i weld y llwyddiant mawr hwn, a hefyd mae llefydd fel y Rhyl ac ardaloedd eraill yng ngogledd Cymru wedi derbyn symiau sylweddol o gyllid. Rwy’n credu ein bod ar hyn o bryd yn ystyried camau nesaf y cynllun Lleoedd Llewyrchus Llawn Addewid ac mae’n bosibl y bydd hynny’n cynnwys rhyw gyfeiriad at drefi glan môr, ond mae’n rhywbeth y bydd yn rhaid i mi roi ystyriaeth ofalus iawn iddo.

Ymgysylltiad Cymunedol Effeithiol

Effective Community Engagement

2. A wnaiff y Gweinidog amlinellu blaenoriaethau Llywodraeth Cymru ar gyfer sicrhau ymgysylltiad cymunedol effeithiol? OAQ(5)0026(CC)

2. Will the Minister outline the Welsh Government’s priorities for ensuring effective community engagement? OAQ(5)0026(CC)

I thank the Member for her question. I strongly believe in effective community engagement in designing and delivering local services. The Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 requires public bodies to demonstrate collaboration and involvement in delivering the well-being goals. Communities must be engaged in local government and have their views heard and influence how local services are delivered.

Diolch i’r Aelod am ei chwestiwn. Rwy’n credu’n gryf mewn ymgysylltiad cymunedol effeithiol wrth gynllunio a darparu gwasanaethau lleol. Mae Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015 yn mynnu fod cyrff cyhoeddus yn dangos cydweithrediad ac ymwneud wrth gyflwyno’r nodau llesiant. Mae’n rhaid cynnwys cymunedau mewn llywodraeth leol a sicrhau bod eu barn yn cael ei chlywed a’u bod yn dylanwadu ar y modd y caiff gwasanaethau lleol eu darparu.

Thank you, Cabinet Secretary. I agree with the comment about local communities being engaged, and of course, throughout Carmarthen West and South Pembrokeshire I’ve encountered a number of voluntary groups. I admire their community spirit and they produce an enormous amount of work on behalf of the communities they represent. However—and there’s always a ‘however’—I am becoming increasingly aware of groups that are set up purporting to represent local communities when in fact they’re merely representing a very narrow sector within a local community—a small group of people within a large town. This very often causes resentment and frustration by the wider community who don’t actually want to set up another group but feel that these smaller organisations are steering their towns and their villages in a way that they don’t want to see. Politicians are lobbied, funding is applied for, funding is received and I wondered what you might be able to do to ensure that there is better guidance for these small organisations. We don’t want to stifle their wonderful spirit, but we do want to make sure that, when they say they represent a village, a town or a group, they truly represent them and not just the narrow self-interest of a very, very small minority.

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet. Rwy’n cytuno â’r sylw am gymunedau lleol yn cael eu cynnwys, ac wrth gwrs, ar hyd a lled Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro rwyf wedi dod ar draws nifer o grwpiau gwirfoddol. Rwy’n edmygu eu hysbryd cymunedol ac maent yn gwneud llawer iawn o waith ar ran y cymunedau y maent yn eu cynrychioli. Fodd bynnag—ac mae yna ‘fodd bynnag’ bob amser—rwy’n dod yn fwyfwy ymwybodol o grwpiau sy’n cael eu sefydlu gan honni eu bod yn cynrychioli cymunedau lleol pan nad ydynt ond yn cynrychioli un sector bychan iawn o fewn y gymuned leol mewn gwirionedd—grŵp bach o bobl mewn tref fawr. Mae hyn yn aml iawn yn achosi dicter a rhwystredigaeth ymysg aelodau o’r gymuned ehangach nad ydynt mewn gwirionedd eisiau sefydlu grŵp arall ond sy’n teimlo bod y sefydliadau llai hyn yn llywio eu trefi a’u pentrefi mewn ffordd nad ydynt am ei gweld. Mae gwleidyddion yn cael eu lobïo, gwneir cais am gyllid, mae’r cyllid yn cael ei dderbyn, ac roeddwn yn meddwl tybed beth y gallech ei wneud i sicrhau bod gwell arweiniad i’r sefydliadau bach hyn. Nid ydym am fygu eu hysbryd gwych, ond rydym am wneud yn siŵr eu bod, wrth ddweud eu bod yn cynrychioli pentref, tref neu grŵp, yn eu cynrychioli go iawn yn hytrach na chynrychioli hunan-les cul lleiafrif bach iawn.

I’m grateful to the Member for the question and the non-partisan way that she raised it, too. I think many Members in this Chamber could be familiar with the examples the Member sets out. I think what we are very keen as a Government to do is ensure that our funding streams go to the maximum benefit of our larger communities, working with organisations such as the Wales Council for Voluntary Action and the 44 public sector bodies now under the WFG Act. That will be a new sign of the way that we develop policy for local communities and engagement and involvement is a key part of that—being able to demonstrate that to the future generations commissioner and the auditor general and to government is an important process for them.

Diolch i’r Aelod am ei chwestiwn a’r ffordd amhleidiol y llwyddodd i’w ofyn hefyd. Rwy’n credu efallai fod llawer o Aelodau’r Siambr hon yn gyfarwydd â’r enghreifftiau y mae’r Aelod yn eu nodi. Rwy’n credu mai’r hyn rydym yn awyddus iawn fel Llywodraeth i’w wneud yw sicrhau bod ein ffrydiau cyllido yn mynd tuag at y budd mwyaf i’n cymunedau mwy o faint, gan weithio gyda sefydliadau fel Cyngor Gweithredu Gwirfoddol Cymru a’r 44 corff sector cyhoeddus sydd bellach o dan Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol. Bydd yn arwydd newydd o’r ffordd rydym yn datblygu polisi ar gyfer cymunedau lleol ac mae ymgysylltu ac ymwneud yn rhan allweddol o hynny—mae gallu dangos hynny i gomisiynydd cenedlaethau’r dyfodol, yr archwilydd cyffredinol a’r llywodraeth yn broses bwysig iddynt.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from Party Spokespeople

Rydym ni’n symud nawr at gwestiynau’r llefarwyr, ac yn gyntaf yr wythnos yma, llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Mark Isherwood.

We now move to questions from party spokespeople, and first of all this week the Welsh Conservative spokesperson, Mark Isherwood.

Diolch, Lywydd. In support of the ‘Let’s Keep on Supporting People’ campaign for 2017-18, which is now gathering speed, I visited a number of projects during the summer. In one, a recovering alcoholic told me that their Supporting People programme essentially saved their life: ‘with their support past and present I have the chance of a much better life’. The second—I won’t refer to any more—said: ‘it was on 12 March of this year I had my last drink. I was so consumed by negative thoughts, ill health and the desire to end everything, I was nothing but a strain on society, a drain on the NHS, police, doctors, nurses, psychiatrists, support workers in mental health, family friends and God knows what else. All these people and resources taken up by my alcoholic state. The cost of all this: incomprehensible. All this involvement and treatment now has given me an opportunity at life once again’.

Do you recognise, as I’m sure you do, that these projects save money for statutory services, and will you be making representations accordingly as we move towards the draft budget for next year?

Diolch, Lywydd. I gefnogi’r ymgyrch ‘Gadewch i ni Barhau i Gefnogi Pobl’ ar gyfer 2017-18, sydd bellach yn magu momentwm, ymwelais â nifer o brosiectau yn ystod yr haf. Yn ystod un ymweliad, dywedodd person alcoholig sy’n gwella wrthyf fod y rhaglen Cefnogi Pobl wedi achub eu bywyd i bob pwrpas: ‘gyda’u cymorth yn y gorffennol a’r presennol mae gennyf obaith o gael bywyd llawer gwell’. Dywedodd yr ail—ni chyfeiriaf at ragor—’cefais fy niod diwethaf ar 12 Mawrth eleni. Roeddwn yn llawn meddyliau negyddol, afiechyd a’r awydd i roi diwedd ar bopeth, nid oeddwn yn ddim byd ond straen ar gymdeithas, yn dreth ar y GIG, yr heddlu, meddygon, nyrsys, seiciatryddion, gweithwyr cymorth ym maes iechyd meddwl, ffrindiau, teulu a Duw a ŵyr pwy arall. Yr holl bobl ac adnoddau hyn ar waith oherwydd fy alcoholiaeth. Cost hyn i gyd: annirnadwy. Mae’r holl ymwneud a thriniaeth wedi rhoi cyfle arall i mi mewn bywyd unwaith eto’.

A ydych yn cydnabod, ac rwy’n siŵr eich bod, fod y prosiectau hyn yn arbed arian i’r gwasanaethau statudol, ac a fyddwch yn cyflwyno sylwadau i’r perwyl hwnnw wrth i ni symud tuag at y gyllideb ddrafft ar gyfer y flwyddyn nesaf?

Thank you. You’ll be aware, alongside that, there are two other correlating budgets, particularly the homelessness prevention budget, which was cut by 8 per cent in the current year. A coalition of providers—Shelter Cymru, Llamau, GISDA, Digartref Ynys Môn and Dewis—have made the point that reducing the budget that supports key preventative services, which are integral to the outcome and success of services and provision supported by the other budgets—cutting this is self-defeating. They’re calling on the Welsh Government to protect the homelessness prevention grant, saying that it’s provided a platform for other sources of funds to be deployed into prevention work, that it saves money and that working with Supporting People ensures that as many people as possible are given support early on. How do you respond to that call alongside Supporting People?

Diolch. Fe fyddwch yn gwybod, ochr yn ochr â hynny, fod dwy gyllideb gydberthynol arall, yn arbennig y gyllideb atal digartrefedd, a welodd doriad o 8 y cant yn y flwyddyn gyfredol. Mae cynghrair o ddarparwyr—Shelter Cymru, Llamau, GISDA, Digartref Ynys Môn a Dewis—wedi gwneud y pwynt fod lleihau’r gyllideb sy’n cefnogi gwasanaethau ataliol allweddol, sy’n ganolog i ganlyniadau a llwyddiant gwasanaethau a darpariaeth a gefnogir gan y cyllidebau eraill, fod torri’r gyllideb hon yn hunandrechol. Maent yn galw ar Lywodraeth Cymru i amddiffyn y grant atal digartrefedd, gan ddweud ei fod wedi rhoi platfform i ffynonellau eraill o arian gael eu defnyddio ar gyfer gwaith atal, ei fod yn arbed arian a bod gweithio gyda Cefnogi Pobl yn sicrhau bod cymaint o bobl ag y bo modd yn cael cefnogaeth gynnar. Sut rydych yn ymateb i’r alwad honno ochr yn ochr â Cefnogi Pobl?

I’m very grateful for the Member’s question. I don’t doubt his integrity in raising this with me today, but what I will tell the Member is that our investments have to be strategically managed on the basis of our reducing budgets year on year. What we have to do, and what we’ve done in Wales, is protect the Supporting People budget, whereas is England, under the UK administration, the Supporting People budget has disappeared. We’re very keen that we want to maintain that. I can’t guarantee that it’ll be at the same level, but I can tell you—and the Member raised this specifically on that question around homelessness—we have taken a very different approach here in Wales. The 63 per cent reduction in homelessness figures reported here in Wales is a significant drop for supporting of services. It’s a programme that is now being considered by the UK Government. In Wales, we should be celebrating the prevent work that we are doing. I do recognise the importance of funding to organisations; but can I guarantee that at this points in time? No, I can’t.

Rwy’n ddiolchgar iawn am gwestiwn yr Aelod. Nid wyf yn amau ​​ei uniondeb yn dwyn hyn i fy sylw heddiw, ond yr hyn rwyf am ei ddweud wrth yr Aelod yw bod yn rhaid rheoli ein buddsoddiadau yn strategol ar sail ein cyllidebau sy’n lleihau flwyddyn ar ôl blwyddyn. Yr hyn y mae’n rhaid i ni ei wneud, a’r hyn rydym wedi ei wneud yng Nghymru, yw diogelu’r gyllideb Cefnogi Pobl, pan fo’r gyllideb Cefnogi Pobl wedi diflannu yn Lloegr o dan weinyddiaeth y DU. Rydym yn awyddus iawn i gynnal y gyllideb honno. Ni allaf warantu y bydd yn cyrraedd yr un lefel, ond gallaf ddweud wrthych—a gofynnodd yr Aelod hyn yn benodol mewn perthynas â’r cwestiwn ar ddigartrefedd—rydym wedi mabwysiadu dull gwahanol iawn yma yng Nghymru. Mae’r gostyngiad o 63 y cant yn y ffigurau digartrefedd a gofnodwyd yma yng Nghymru yn ostyngiad sylweddol ar gyfer cefnogi gwasanaethau. Mae’n rhaglen sy’n cael ei hystyried ar hyn o bryd gan Lywodraeth y DU. Yng Nghymru, dylem fod yn dathlu’r gwaith atal a wnawn. Rwy’n cydnabod pa mor bwysig yw cyllid i sefydliadau; ond a allaf ei warantu ar hyn o bryd? Na, ni allaf wneud hynny.

My question was, rather, what representations you would be making. Clearly, I appreciate how the budget round works and was not seeking to score party-political points. I fully supported the protection of that budget last year and I will continue to do so into the future, not just because of homelessness, but because of the related impact of early intervention on substance misuse, on domestic abuse and so many other things that lead to costly pressure on statutory services. I hope you will recognise that this is a way to save money and a way to cut budgets by holistic thinking within Welsh Government.

The final leg on the stool for this, alongside those two programmes, is the housing transition fund—supporting people on the edge of society, reducing demand on accident and emergency, encouraging people into employment, helping people reunite with their children and much more. Cymorth Cymru have made the point that—falling to £3 million, I believe, this year, from £5 million last year—that is due to end at the end of this year. But if this could be incorporated into Supporting People, the £130 million, which would be the combined amount, would enable us even further to tackle and prevent and intervene and reduce the costs of the statutory sector as part of a tight budget settlement. How do you respond to that?

Fy nghwestiwn, yn hytrach, oedd pa sylwadau y byddech yn eu gwneud. Yn amlwg, rwy’n deall sut y mae cylch cynllunio’r gyllideb yn gweithio, ac nid oeddwn yn ceisio sgorio pwyntiau gwleidyddol. Roeddwn yn llwyr gefnogi diogelu’r gyllideb honno y llynedd a byddaf yn parhau i wneud hynny yn y dyfodol, nid yn unig oherwydd digartrefedd, ond oherwydd effaith gysylltiedig ymyrraeth gynnar ar gamddefnyddio sylweddau, ar gam-drin domestig a chymaint o bethau eraill sy’n arwain at bwysau costus ar wasanaethau statudol. Rwy’n gobeithio y byddwch yn cydnabod bod hon yn ffordd o arbed arian ac yn ffordd o dorri cyllidebau drwy feddwl yn gyfannol yn Llywodraeth Cymru.

Y goes olaf ar y stôl mewn perthynas â hyn, ochr yn ochr â’r ddwy raglen honno, yw’r cyllid pontio ar gyfer tai—gan gefnogi pobl ar gyrion cymdeithas, lleihau’r galw ar adrannau damweiniau ac achosion brys, annog pobl i mewn i waith, helpu pobl i aduno gyda’u plant a llawer mwy. Mae Cymorth Cymru wedi gwneud y pwynt y bydd hwnnw—yn dilyn gostyngiad i £3 miliwn, rwy’n credu, y flwyddyn hon, o £5 miliwn y llynedd—yn dod i ben ar ddiwedd y flwyddyn hon. Ond os gellid ymgorffori hwn yn Cefnogi Pobl, byddai’r £130 miliwn, sef y swm wedi ei gyfuno, yn ein galluogi i fynd gam ymhellach i drechu ac atal ac ymyrryd a lleihau costau’r sector statudol fel rhan o setliad cyllideb tynn. Sut rydych yn ymateb i hynny?

I’m under no illusion about how positive the funding stream for Supporting People is and it has a great impact in delivering services in a ‘prevent’ method. My Cabinet colleagues recognise that too and that’s why we have done our best under the previous Minister also to protect as much Supporting People budget as possible. But we cannot continue in the same guise. We’re in a very different space in terms of our financial settlement. We have to have bold, respectful conversations with organisations that deliver services on how they can deliver them better.

Nid wyf yn twyllo fy hun ynglŷn â pha mor gadarnhaol yw’r ffrwd gyllido ar gyfer Cefnogi Pobl ac mae ei heffaith yn fawr o ran y dull ‘atal’ o ddarparu gwasanaethau. Mae fy nghyd-Aelodau yn y Cabinet yn cydnabod hynny hefyd a dyna pam ein bod wedi gwneud ein gorau o dan y Gweinidog blaenorol hefyd i ddiogelu cymaint o gyllideb Cefnogi Pobl ag y bo modd. Ond ni allwn barhau yn yr un ffordd. Rydym mewn lle gwahanol iawn o ran ein setliad ariannol. Mae’n rhaid i ni gael trafodaethau beiddgar a pharchus gyda sefydliadau sy’n darparu gwasanaethau ynglŷn â sut y gallant eu darparu’n well.

Thank you, Presiding Officer. I’m just going to cut straight to the questions. What is the Welsh Government doing to identify and protect girls at risk of female genital mutilation and what resources have been provided to the NHS, social services and schools to support those measures?

Diolch i chi, Lywydd. Rwyf am ddod yn syth at y cwestiynau. Beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i nodi a diogelu merched sydd mewn perygl yn sgil anffurfio organau cenedlu menywod a pha adnoddau a ddarparwyd i’r GIG, y gwasanaethau cymdeithasol a’r ysgolion i gefnogi’r mesurau hynny?

I thank the Member for her question. We legislated in Wales around violence against women and sexual exploitation. We have a programme working with the NHS regarding FGM—and other third sector organisations. It is a priority of my department to make sure that the safety of our communities and individuals should be maintained and I will continue to do so.

Diolch i’r Aelod am ei chwestiwn. Rydym wedi deddfu yng Nghymru mewn perthynas â thrais yn erbyn menywod a chamfanteisio rhywiol. Mae gennym raglen ar y cyd gyda’r GIG sy’n ymwneud ag anffurfio organau cenedlu menywod—a sefydliadau trydydd sector eraill. Mae’n flaenoriaeth yn fy adran i wneud yn siŵr bod diogelwch ein cymunedau ac unigolion yn cael eu cynnal a byddaf yn parhau i wneud hynny.

Many people from communities where FGM is or has been practised are working hard to prevent FGM in Wales and help its victims. What support is the Welsh Government giving to charities involved in this vital work?

Mae llawer o bobl o gymunedau lle mae anffurfio organau cenedlu menywod yn cael neu wedi cael ei arfer yn gweithio’n galed i’w atal yng Nghymru a helpu ei ddioddefwyr. Pa gymorth y mae Llywodraeth Cymru yn ei roi i elusennau sy’n ymwneud â’r gwaith hollbwysig hwn?

I don’t have any figures for the Member today, but I will write to the Member in terms of further detail. As I said earlier on, this is a very complex area in terms of what is believed to be socially acceptable in some of these circles. It is clearly not. We don’t believe that is the case. And we are working with third sector organisations—sorry, the public sector, like the NHS, and also the police in regard to convictions of individuals who pursue this.

Nid oes gennyf unrhyw ffigurau ar gyfer yr Aelod heddiw, ond fe ysgrifennaf at yr Aelod gyda manylion pellach. Fel y dywedais yn gynharach, mae hwn yn faes cymhleth iawn o ran yr hyn y credir ei fod yn dderbyniol yn gymdeithasol yn rhai o’r cylchoedd hyn. Mae’n amlwg nad yw’n dderbyniol. Nid ydym yn credu hynny. Ac rydym yn gweithio gyda sefydliadau trydydd sector—mae’n ddrwg gennyf, y sector cyhoeddus, fel y GIG, a’r heddlu hefyd mewn perthynas ag euogfarnau yn erbyn unigolion sy’n gwneud hyn.

Cultural practices are transmitted down the generations, and FGM in particular is inflicted on girl children by adults, ultimately for the benefit of men in the patriarchal culture. What are you doing to challenge the cultural values that give rise to FGM, particularly amongst males belonging to cultures where FGM is practised?

Caiff arferion diwylliannol eu trosglwyddo o genhedlaeth i genhedlaeth, ac mae anffurfio organau cenedlu menywod yn benodol yn cael ei wneud i ferched bach gan oedolion, er budd dynion yn y diwylliant patriarchaidd yn y pen draw. Beth rydych chi’n ei wneud i herio’r gwerthoedd diwylliannol sy’n arwain at anffurfio organau cenedlu menywod, yn enwedig ymhlith dynion sy’n perthyn i ddiwylliannau lle mae anffurfio organau cenedlu menywod yn cael ei arfer?

We have a faith forum, which I chair, alongside the First Minister. We work on the ability to help cultures change from within, rather than them being told what people should be doing. We have to work with sympathetic organisations that can work and operate in that culture or faith. We are having some success, but there’s an awful lot more work to be done in this field.

Mae gennym fforwm ffydd, fforwm rwy’n gadeirydd arno, ochr yn ochr â’r Prif Weinidog. Rydym yn gweithio ar y gallu i helpu diwylliannau i newid o’r tu mewn, yn hytrach na dweud wrthynt beth y dylai pobl fod yn ei wneud. Mae’n rhaid i ni weithio gyda sefydliadau cydymdeimladol sy’n gallu gweithio a gweithredu o fewn y diwylliant neu’r ffydd. Rydym yn cael peth llwyddiant ond mae llawer iawn mwy o waith i’w wneud yn y maes hwn.

Llefarydd Plaid Cymru, Bethan Jenkins.

The Plaid Cymru spokesperson, Bethan Jenkins.

Cabinet Secretary, the last time we had these questions was before the referendum on the EU, and many Members commented on how many anti-poverty schemes are funded by the EU. So, now we’re of course aware that those who campaigned to leave the EU, including some members of the Labour Party, like Gisela Stuart, made a promise that every penny received from the EU would be maintained. But what contingency plans have you made, with your officials, should some of these anti-poverty schemes not be safeguarded?

Ysgrifennydd y Cabinet, y tro diwethaf y cawsom y cwestiynau hyn oedd cyn refferendwm yr UE, a gwnaeth nifer o Aelodau sylwadau ar faint o gynlluniau gwrthdlodi sy’n cael eu hariannu gan yr UE. Felly, gwyddom bellach, wrth gwrs, fod y rhai a fu’n ymgyrchu i adael yr UE, gan gynnwys rhai o aelodau’r Blaid Lafur, fel Gisela Stuart, wedi addo y bydd pob ceiniog sy’n cael ei derbyn oddi wrth yr UE yn cael ei chadw. Ond pa gynlluniau wrth gefn rydych wedi eu gwneud, gyda’ch swyddogion, os na chaiff rhai o’r cynlluniau gwrthdlodi hyn eu diogelu?

It’s a very important question the Member raises, and the First Minister has been very clear, in terms of negotiations with the UK Government, on how and when we expect to see funding coming forward. To date, we haven’t had much indication, or much luck on that indication, but he is pressing the UK very hard. We have done some assessments on impacts of Brexit, particularly around the skills, jobs and growth area, which we are particularly concerned about, but what we cannot promise is to mitigate the significant amounts of money that come from Europe through to Wales—that we can backfill that very easily. We have to prioritise our programmes in the future. We are still doing some work on that.

Mae’r Aelod yn gofyn cwestiwn pwysig iawn, ac mae’r Prif Weinidog wedi bod yn glir iawn, o ran trafodaethau gyda Llywodraeth y DU, ynglŷn â sut a phryd rydym yn disgwyl gweld cyllid yn cael ei gyflwyno. Hyd yn hyn, nid ydym wedi cael fawr o arwydd, na fawr o lwc gyda hynny, ond mae’n pwyso’n galed iawn ar y DU. Rydym wedi gwneud rhai asesiadau o effeithiau gadael yr UE, yn enwedig mewn perthynas â sgiliau, swyddi a’r ardal twf, sy’n destun pryder penodol i ni, ond yr hyn na allwn ei addo yw y gallwn liniaru’r symiau sylweddol o arian sy’n dod o Ewrop i Gymru—y gallwn ôl-lenwi’r bylchau hynny’n hawdd iawn. Mae’n rhaid i ni flaenoriaethu ein rhaglenni yn y dyfodol. Rydym yn parhau i wneud gwaith ar hynny.

Thank you for your response. There’s been a great deal of concern/interest from much of the political establishment that many of the areas that benefitted the most from European money voted to leave. But in spite of all that funding going to the Valleys, poverty, poor housing and insecure employment remain a fact of life for many people living there. So, this vote could therefore be seen as a verdict of how the Welsh Government has administered billions of pounds of EU money, rather than the institution itself. Do you accept, therefore, that tackling poverty isn’t just about the number you put after the pound sign on the press release, but about how you spend existing budgets, and that if you aren’t giving communities what they really need, or aren’t consulting effectively with them, then warning them that the money is at risk may be seen as a bit of an empty threat to those types of people?

Diolch am eich ymateb. Mae llawer iawn o bryder/diddordeb wedi bod ymysg llawer o blith y sefydliad gwleidyddol fod llawer o’r ardaloedd a elwodd fwyaf o arian Ewropeaidd wedi pleidleisio dros adael. Ond er gwaethaf yr holl arian sy’n mynd i’r Cymoedd, mae tlodi, tai gwael a chyflogaeth ansicr yn parhau i fod yn ffeithiau bywyd i lawer o bobl sy’n byw yno. Felly, gellid gweld y bleidlais hon fel rheithfarn ar y modd y mae Llywodraeth Cymru wedi gweinyddu biliynau o bunnoedd o arian yr UE, yn hytrach na’r sefydliad ei hun. A ydych yn derbyn, felly, nad yw trechu tlodi yn ymwneud yn unig â’r rhif y byddwch yn ei roi ar ôl yr arwydd punt ar y datganiad i’r wasg, ond yn hytrach â’r modd y byddwch yn gwario cyllidebau sy’n bodoli, ac os nad ydych yn rhoi’r hyn y mae cymunedau wirioneddol eu hangen iddynt, neu os nad ydych yn ymgynghori’n effeithiol â hwy, yna mae’n bosibl y bydd eu rhybuddio bod yr arian mewn perygl yn cael ei weld fel bygythiad gwag i’r mathau hynny o bobl?

I think the Member raises a very interesting point. And the Member will be aware of her colleagues in Government too promoting and spending some of the European funding across Wales in many years previously.

The issue for me, which is the important point I think the Member was getting to, was the issue around that we shouldn’t scare people about what’s going to happen—we should be offering them hope and opportunity. And what I’m trying to do within this department, around two themes where I’m pushing very hard—. One is about economic resilience for a community, and the other one is about well-being—the community well-being, individual or the broader community. If we can get those two things right, I think we can start to lift people out of poverty. And I met with one of the foundations this morning, the Bevan Foundation, just to talk about some of those issues that we have in mind in terms of changing our poverty strategy as we move forward.

Rwy’n credu bod yr Aelod yn gwneud pwynt diddorol iawn. A bydd yr Aelod yn ymwybodol o’i chyd-Aelodau yn y Llywodraeth hefyd yn hyrwyddo ac yn gwario peth o’r arian Ewropeaidd ledled Cymru dros nifer o flynyddoedd yn flaenorol.

I mi, a’r pwynt pwysig roedd yr Aelod yn ceisio ei wneud, rwy’n credu, oedd na ddylem godi ofn ar bobl o ran yr hyn sy’n mynd i ddigwydd—dylem fod yn cynnig gobaith a chyfleoedd iddynt. A’r hyn rwy’n ceisio ei wneud yn yr adran hon, mewn perthynas â dwy thema rwy’n eu gwthio’n galed iawn—. Mae un yn ymwneud â chadernid economaidd i gymuned, ac mae’r llall yn ymwneud â lles—lles y gymuned, lles yr unigolyn neu’r gymuned ehangach. Os gallwn gael y ddau beth hwnnw’n iawn, rwy’n credu y gallwn ddechrau tynnu pobl allan o dlodi. A chyfarfûm ag un o’r sefydliadau y bore yma, Sefydliad Bevan, i siarad am rai o’r materion sydd gennym mewn golwg ar gyfer newid ein strategaeth tlodi wrth i ni symud ymlaen.

Thank you for that, but I think we do need to have a recognition as well that at least some of those billions have not achieved their intended aim, and I think we need to be open about that fact. It’s certainly the case that funding for anti-poverty programmes is at risk, and contingencies should be made, as you have indicated, to become more resilient.

But we also have to accept that the solutions may involve negligible costs to make savings long term. For example, we tried to legislate on outlawing zero-hours contracts in social care, your Government voted against attempts to phase out priority need, and the end of the Pereira test in the homelessness system so everyone was entitled to housing. So, you can see how we might be able to do this without having to, again, pump millions of pounds into that. How are you looking at new types of initiatives, as a result of this vote, and how then you will be trying to implement them as a Government?

Diolch am hynny, ond rwy’n credu bod angen i ni gydnabod hefyd nad yw rhai o leiaf o’r biliynau hynny wedi cyflawni’r nod a fwriadwyd ar eu cyfer, ac rwy’n credu bod angen i ni fod yn agored am y ffaith honno. Mae’n sicr yn wir fod cyllid ar gyfer rhaglenni gwrthdlodi mewn perygl, a dylid gwneud cynlluniau wrth gefn, fel rydych wedi nodi, i ddod yn fwy cadarn.

Ond mae’n rhaid i ni dderbyn hefyd y gallai’r atebion gynnwys y nesaf peth i ddim costau er mwyn gwneud arbedion yn y tymor hir. Er enghraifft, rydym wedi ceisio deddfu ar wahardd contractau dim oriau mewn gofal cymdeithasol, pleidleisiodd eich Llywodraeth yn erbyn ymdrechion i ddiddymu angen blaenoriaethol fesul cam, a rhoi diwedd ar y prawf Pereira yn y system ddigartrefedd fel bod gan bawb hawl i dŷ. Felly, gallwch weld sut y gallem wneud hyn heb orfod pwmpio miliynau o bunnoedd eto i mewn i hynny. Sut rydych chi’n edrych ar fathau newydd o fentrau, o ganlyniad i’r bleidlais hon, a sut y byddwch chi wedyn yn ceisio eu gweithredu fel Llywodraeth?

I’ll be making a statement early next month regarding the communities division and our vision for the opportunities for communities across Wales, which will be more detailed in terms of how we see tackling poverty featured at the top of our agenda. The Member made a very general statement there about what hasn’t worked in European funding, but didn’t give me any detail of what hasn’t worked, but I’m more than happy to have a further discussion with the Member. What we should do is not be risk-averse in some of the impacts that we do. We sometimes have to test things in communities, just to see if they do work to make the change, and I think we should be very positive about the programmes we have done and have delivered and not talk Wales down all the time.

Byddaf yn gwneud datganiad yn fuan y mis nesaf ynglŷn â’r is-adran cymunedau a’n gweledigaeth ar gyfer y cyfleoedd i gymunedau ar draws Cymru, a fydd yn fwy manwl o ran sut rydym yn gweld trechu tlodi yn ymddangos ar frig ein hagenda. Gwnaeth yr Aelod ddatganiad cyffredinol iawn am yr hyn sydd heb weithio gyda chyllid Ewropeaidd, ond ni roddodd unrhyw fanylion i mi ynglŷn â’r hyn sydd heb weithio, ond rwy’n fwy na hapus i gael trafodaeth bellach gyda’r Aelod. Yr hyn y dylem ei wneud yw peidio â bod yn amharod i wynebu risg yn rhai o’r pethau a wnawn. Weithiau mae’n rhaid i ni dreialu pethau mewn cymunedau, i weld os ydynt yn gweithio er mwyn gwneud y newid, ac rwy’n credu y dylem fod yn gadarnhaol iawn ynglŷn â’r rhaglenni rydym wedi eu gwneud ac wedi eu darparu a pheidio â bychanu Cymru drwy’r amser.

Canolfannau Cymunedol

Community Hubs

3. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am ddatblygu canolfannau cymunedol? OAQ(5)0019(CC)

3. Will the Minister make a statement on the development of community hubs? OAQ(5)0019(CC)

I thank the Member for his question. Bringing together a range of services and organisations within community hubs can potentially improve both service delivery and customer access.

Diolch i’r Aelod am ei gwestiwn. Gall dod ag ystod o wasanaethau a sefydliadau at ei gilydd mewn canolfannau cymunedol wella’r modd y darperir gwasanaethau a mynediad cwsmeriaid.

Thank you, Cabinet Secretary. I’ve been working closely with the Raglan village hall committee in my constituency, which is working hard to develop a community hub at the centre of the Monmouth constituency. The Big Lottery have provided funding to develop designs. Can you tell me how the Welsh Government’s community facilities programme is working with organisations such as the Big Lottery to develop community hubs across Wales?

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet. Rwyf wedi bod yn gweithio’n agos gyda phwyllgor neuadd bentref Rhaglan yn fy etholaeth, sy’n gweithio’n galed i ddatblygu canolfan gymunedol ynghanol etholaeth Mynwy. Mae’r Loteri Fawr wedi darparu cyllid i ddatblygu cynlluniau. A allwch ddweud wrthyf sut y mae rhaglen cyfleusterau cymunedol Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda sefydliadau megis y Loteri Fawr i ddatblygu canolfannau cymunedol ledled Cymru?

Thank you. I’ve received the letter from the Member that gives full support to the application of Raglan village hall, and you were right to say that they have received a significant amount of money from the Big Lottery in regard to design. The community facilities programme is a capital grant scheme, which provides up to £500,000 for community-led projects to improve community facilities that tackle poverty. This can include community hubs.

Diolch. Rwyf wedi cael y llythyr gan yr Aelod sy’n rhoi cefnogaeth lawn i gais neuadd bentref Rhaglan, ac roeddech yn iawn i ddweud eu bod wedi cael swm sylweddol o arian gan y Loteri Fawr ar gyfer cynllunio. Mae’r rhaglen cyfleusterau cymunedol yn gynllun grantiau cyfalaf sy’n darparu hyd at £500,000 ar gyfer prosiectau a arweinir gan y gymuned i wella cyfleusterau cymunedol sy’n trechu tlodi. Gall hyn gynnwys canolfannau cymunedol.

Ymosodiadau Corfforol

Physical Attacks

4. Pa drafodaethau mae'r Gweinidog wedi'u cynnal ynglŷn â deddfwriaeth fyddai'n sicrhau bod plant yn cael eu hamddiffyn yn yr un ffordd ag oedolion rhag ymosodiadau corfforol? OAQ(5)0035(CC)[W]

4. What discussions has the Minister had regarding legislation that would ensure that children would be protected in the same way as adults from physical attacks? OAQ(5)0035(CC)[W]

I thank the Member for his question. The First Minister has announced our intention to take forward, on a cross-party basis, legislation that will remove the defence of reasonable punishment. I have recently met with the Children’s Commissioner for Wales and will be engaging with stakeholders, including Assembly Members, as this matter goes forward.

Diolch i’r Aelod am ei gwestiwn. Mae’r Prif Weinidog wedi cyhoeddi ein bwriad i ddatblygu deddfwriaeth, ar sail drawsbleidiol, a fydd yn cael gwared ar yr amddiffyniad o gosb resymol. Rwyf wedi cyfarfod â Chomisiynydd Plant Cymru yn ddiweddar a byddaf yn ymgysylltu â rhanddeiliaid, gan gynnwys Aelodau’r Cynulliad, wrth i’r mater hwn symud ymlaen.

Diolch i’r Gweinidog am ei ateb. Rwy’n falch clywed bod cynnydd wedi bod ers inni ei holi ddiwethaf, cyn yr haf, ynglŷn â’r mater yma, ac yn benodol ei fod wedi cyfarfod â Chomisiynydd Plant Cymru. Rwy’n siŵr ei fod wedi cael cefnogaeth lawn y comisiynydd tuag at yr amcan yna. A fyddai’n haws, efallai, i esbonio sut mae’r Llywodraeth yn bwriadu dod â rhyw fath o ddarpariaeth drwy’r Cynulliad hwn, yn enwedig o gofio bod angen rhoi cyfle i Aelodau o bob plaid gefnogi, gobeithio, ac i ennill cefnogaeth ehangach i sicrhau bod amddiffyniad cyfartal yma i bobl ifanc a phlant?

I thank the Minister for his response. I’m pleased to hear that there has been some progress since we last questioned him on this issue before the summer, and specifically that he has met the Children’s Commissioner for Wales. I’m sure that he will have received the full support of the commissioner to that objective. Can he now explain how the Government intends to bring some sort of provision through this Assembly, particularly bearing in mind that we need to give Members of all parties the opportunity to, hopefully, support such a measure, and to get wider support for this equality of protection for young people and children?

I thank the Member for his comments. I intend to start negotiations with all parties to see how we can find a collective way forward through this. My initial starting point is to provide a positive parenting programme, where we see a holistic view for families, and support for young people, in terms of a better offer for Wales, and alongside that we will include the legislation that the Member talked about.

Diolch i’r Aelod am ei sylwadau. Rwy’n bwriadu dechrau trafodaethau gyda phob plaid i weld sut y gallwn ddod o hyd i ffordd ymlaen gyda’n gilydd drwy hyn. Fy man cychwyn yw darparu rhaglen rhianta cadarnhaol, gyda golwg gyfannol i deuluoedd, a chefnogaeth i bobl ifanc, o ran cynnig gwell i Gymru, ac ochr yn ochr â hynny, byddwn yn cynnwys y ddeddfwriaeth y soniodd yr Aelod amdani.

I think many parents think that the defence of reasonable punishment has already been abolished, but would the Minister agree that in preparation for the forthcoming legislation, it’s very important to communicate with parents and with families, and can he tell us how he’s going to do that?

Rwy’n credu bod llawer o rieni yn credu bod yr amddiffyniad o gosb resymol eisoes wedi cael ei ddiddymu, ond a fyddai’r Gweinidog yn cytuno, wrth baratoi ar gyfer y ddeddfwriaeth sydd i ddod, ei bod yn bwysig iawn cyfathrebu â rhieni a theuluoedd, ac a yw’n gallu dweud wrthym sut y mae’n bwriadu gwneud hynny?

I thank the Member for her question. To co-ordinate this crucial work in Government, we’ve established a dedicated parenting team, which will drive forward this agenda. My officials have already started the process of engagement with parents and other stakeholders to inform the development of this legislation. I wish to be inclusive in this process and I’m sure the Member will have lots to add.

Diolch i’r Aelod am ei chwestiwn. Er mwyn cydlynu’r gwaith hollbwysig hwn yn y Llywodraeth, rydym wedi sefydlu tîm rhianta pwrpasol, a fydd yn gyrru’r agenda hon. Mae fy swyddogion eisoes wedi dechrau ar y broses o ymgysylltu â rhieni a rhanddeiliaid eraill er mwyn llywio datblygiad y ddeddfwriaeth hon. Rwy’n dymuno bod yn gynhwysol yn y broses hon ac rwy’n siŵr y bydd gan yr Aelod lawer i’w ychwanegu.

Cabinet Secretary, you’ll be supported if you bring forward legislation in this area from this Conservative anyway. [Interruption.] Well, I do recall in previous Assemblies that I was joined by a number of colleagues on these benches in saying it’s time to move on and end this practice. I have to say that I don’t completely agree with the wording of this question, because, clearly, children would be protected in current law from physical attack. We are talking about what previous generations called ‘reasonable chastisement’. But I agree with Julie Morgan, it’s all about supporting parents, and that’s not only just education, but ensuring our public services are there, so that we have effective childcare, for instance, and other areas of support, so that parents don’t feel under great pressure, which sometimes can lead to frustration and a lack of control. So, it’s a whole package. But it is now high time that we passed a law in this area.

Ysgrifennydd y Cabinet, fe gewch gefnogaeth os byddwch yn cyflwyno deddfwriaeth yn y maes hwn, gan y Ceidwadwr hwn beth bynnag. [Torri ar draws.] Wel, rwy’n cofio fy mod i a nifer o gyd-Aelodau ar y meinciau hyn, mewn Cynulliadau blaenorol, wedi dweud ei bod yn bryd symud ymlaen a rhoi diwedd ar yr arfer hwn. Mae’n rhaid i mi ddweud nad wyf yn cytuno’n llwyr â geiriad y cwestiwn, oherwydd, yn amlwg, byddai plant yn cael eu diogelu rhag ymosodiad corfforol o dan y gyfraith bresennol. Rydym yn siarad am yr hyn roedd cenedlaethau blaenorol yn ei alw’n ‘gosb resymol’. Ond rwy’n cytuno â Julie Morgan, mae’n ymwneud â chefnogi rhieni, ac nid addysg yn unig yw hynny, ond sicrhau bod ein gwasanaethau cyhoeddus yno, fel bod gennym sefydliadau gofal plant effeithiol, er enghraifft, a meysydd eraill o gymorth, fel nad yw rhieni’n teimlo o dan bwysau mawr, a all weithiau arwain at rwystredigaeth a diffyg rheolaeth. Felly, mae’n becyn cyfan. Ond mae’n hen bryd bellach i ni basio deddf yn y maes hwn.

I thank the Member for his support. I did a little rough estimate of Members who may be supportive of the legislation, as we move forward, and I think that we’re on the right side of that at the moment. I hope that we can continue that dialogue.

The Member is right about the protection of young people. There is a raft of legislation already in place, but it’s not yet complete and we have to make sure that we provide the opportunity of positive parenting and that’s why I don’t think we should look to criminalise parents, but we should look to support parents, and this is something that I’ll be seeking to do as we move forward.

Diolch i’r Aelod am ei gefnogaeth. Gwneuthum amcan bras o Aelodau a allai fod yn gefnogol i’r ddeddfwriaeth, wrth inni symud ymlaen, a chredaf ein bod ar y trywydd iawn o ran hynny ar hyn o bryd. Gobeithiaf y gallwn barhau â’r ddeialog honno.

Mae’r Aelod yn iawn ynglŷn ag amddiffyn pobl ifanc. Mae llu o ddeddfau eisoes ar waith, ond nid yw’r gwaith wedi ei gyflawni eto ac mae’n rhaid i ni sicrhau ein bod yn rhoi cyfle i rianta cadarnhaol, a dyna pam y credaf na ddylem droseddoli rhieni, ond y dylem geisio cefnogi rhieni, ac mae hyn yn rhywbeth y byddaf yn ceisio ei wneud wrth i ni symud ymlaen.

Tlodi Plant yng Ngorllewin De Cymru

Child Poverty in South Wales West

5. A wnaiff y Gweinidog amlinellu blaenoriaethau Llywodraeth Cymru wrth fynd i'r afael â threchu tlodi plant yng Ngorllewin De Cymru? OAQ(5)0021(CC)

5. Will the Minister outline the Welsh Government’s priorities in tackling child poverty in South Wales West? OAQ(5)0021(CC)

I thank the Member for Aberavon. The 2015 child poverty strategy sets out our priorities for tackling child poverty across Wales. They include a focus on early years and increasing employability. I am also exploring opportunities to address adverse childhood experiences, reducing their impact on children’s life chances.

Diolch i’r Aelod dros Aberafan. Mae strategaeth tlodi plant 2015 yn nodi ein blaenoriaethau ar gyfer trechu tlodi plant ledled Cymru. Maent yn cynnwys ffocws ar y blynyddoedd cynnar a chynyddu cyflogadwyedd. Rwyf hefyd yn archwilio cyfleoedd i fynd i’r afael â phrofiadau niweidiol yn ystod plentyndod, a lleihau eu heffaith ar gyfleoedd bywyd plant.

Thank you for that answer, Cabinet Secretary. As you will be aware, the Joseph Rowntree Foundation last week published its report, ‘We Can Solve Poverty in the UK’, which highlighted five points. One of those was strengthening families and communities, which comes under your remit. They also include four recommendations. In my constituency of Aberavon, many families are struggling and facing difficult challenges ahead of them. What actions are the Welsh Government taking to ensure that these families are able to benefit from the strengthened family support, such as Families First? Will you guarantee that Families First funding will continue beyond the current stage?

Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Fel y gwyddoch, yr wythnos ddiwethaf, cyhoeddodd Sefydliad Joseph Rowntree ei adroddiad, ‘We Can Solve Poverty in the UK’, a dynnai sylw at bum pwynt. Un o’r rhain oedd cryfhau teuluoedd a chymunedau, sy’n rhan o’ch cylch gwaith. Maent hefyd yn cynnwys pedwar argymhelliad. Yn fy etholaeth i, sef Aberafan, mae llawer o deuluoedd yn ei chael hi’n anodd ac yn wynebu cryn heriau. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau y gall y teuluoedd hyn elwa o well cymorth i deuluoedd, megis Teuluoedd yn Gyntaf? A wnewch chi sicrhau y bydd cyllid Teuluoedd yn Gyntaf yn parhau y tu hwnt i’r cyfnod presennol?

The Member is right to raise these issues for his constituency and many others across Wales. Families First and Flying Start are two very important parts of our tackling poverty and family support programmes. I am seeking to continue those into the future.

Mae’r Aelod yn iawn i godi’r materion hyn ar ran ei etholaeth a llu o rai eraill ledled Cymru. Mae Teuluoedd yn Gyntaf a Dechrau’n Deg yn ddwy ran bwysig iawn o’n rhaglenni trechu tlodi a chymorth i deuluoedd. Byddaf yn ceisio sicrhau eu bod yn parhau yn y dyfodol.

Weinidog, beth yw eich asesiad chi o’r newidiadau diweddar i Jobs Growth Wales a sut ydych yn gobeithio lleihau'r nifer o deuluoedd lle nad oes neb yn gweithio er mwyn mynd i’r afael â thlodi plant?

Minister, what is your assessment of the recent changes to Jobs Growth Wales and how do you hope to reduce the number of families where no-one is in employment in order to tackle child poverty?

I think we’ve had great success with Jobs Growth Wales and our manifesto commitment to improve and increase to 100,000 apprenticeships across Wales of any age is something that I’m sure the Member would support. There are many things, as the Member recognises, that have an effect on community resilience and family resilience: education, jobs and skills and well-being all being part of that. As I said to the previous Member previously, I will be making a statement later next week about our community vision, about what that programme support should be and how we can develop that for the future.

Credaf ein bod wedi cael cryn lwyddiant gyda Twf Swyddi Cymru, ac rwy’n sicr y byddai’r Aelod yn cefnogi ymrwymiad ein maniffesto i gynyddu nifer y prentisiaethau i bob oedran ledled Cymru i 100,000. Fel y mae’r Aelod yn cydnabod, ceir nifer o bethau sy’n effeithio ar gydnerthedd cymunedol a chydnerthedd teuluol: mae addysg, swyddi a sgiliau a lles i gyd yn rhan o hynny. Fel y dywedais yn gynt wrth yr Aelod blaenorol, byddaf yn gwneud datganiad yn ddiweddarach yr wythnos nesaf ynglŷn â’n gweledigaeth gymunedol, ynglŷn â’r hyn y dylai cymorth y rhaglen honno ei olygu a sut y gallwn ddatblygu hynny ar gyfer y dyfodol.

Confidence and appropriate skills to help people join the workforce, of course, are key to tackling child poverty, and it’s important that children grow up in an environment that values their talents and their aptitudes and that helps them to develop those in order to expand their own horizons. But the adults in the lives of some of these children themselves may need some help to help create that environment. I appreciate that there will be some crossover with one of your colleagues here, but community-based learning is a very important part of helping adults to create that environment. Would you agree with me that some of the courses that are offered in the community could contain elements, such as how to manage budgets and how to set up and market businesses and developing Welsh-language skills, not just as separate subjects, but as part of those basic skills training that you tend to get in community-based learning courses?

Mae hyder a sgiliau priodol i gynorthwyo pobl i ymuno â’r gweithlu, wrth gwrs, yn allweddol er mwyn trechu tlodi plant, ac mae’n bwysig fod plant yn cael eu magu mewn amgylchedd sy’n gwerthfawrogi eu doniau a’u galluoedd ac sy’n rhoi cymorth iddynt eu datblygu er mwyn ehangu eu gorwelion eu hunain. Ond efallai fod angen rhywfaint o gymorth ar yr oedolion ym mywydau rhai o’r plant hyn i helpu i greu’r amgylchedd hwnnw. Rwy’n cydnabod y bydd rhywfaint o orgyffwrdd gydag un o’ch cyd-Aelodau yma, ond mae dysgu yn y gymuned yn rhan bwysig iawn o gynorthwyo oedolion i greu’r amgylchedd hwnnw. A fyddech yn cytuno y gallai rhai o’r cyrsiau a gynigir yn y gymuned gynnwys elfennau megis sut i reoli cyllidebau a sut i sefydlu a marchnata busnesau a datblygu sgiliau iaith Gymraeg, nid fel pynciau ar wahân yn unig, ond fel rhan o’r hyfforddiant sgiliau sylfaenol hwnnw rydych yn tueddu i’w gael mewn cyrsiau dysgu yn y gymuned?

I think the Member’s right and what we have to do and what we have done in many areas around the Families First programme is look at the wraparound provision of the family—not just children, but parents and guardians—and about what are its actual needs. I’ve recently been criticised about some action I’d taken on Families First regarding some of the more direct work about how we support families, where we’ve removed some of the financial investment around that and the knowledge base. What I’m very keen to assure Members of is that my priority is about making sure that we have a support mechanism around the family, and whatever the problems are, we can signpost and support them to move on to the next—. It’s about preventative exposure rather than responding to a family or a person who’s in crisis later on in the day.

Credaf fod yr Aelod yn iawn, a’r hyn sydd angen inni ei wneud, a’r hyn rydym wedi ei wneud mewn nifer o ardaloedd, o ran y rhaglen Teuluoedd yn Gyntaf, yw edrych ar ddarpariaeth gofleidiol ar gyfer y teulu—nid y plant yn unig, ond rhieni a gwarcheidwaid hefyd—ac ystyried yr anghenion gwirioneddol. Cefais fy meirniadu yn ddiweddar am rai camau a gymerais mewn perthynas â Teuluoedd yn Gyntaf o ran peth o’r gwaith mwy uniongyrchol ynglŷn â sut rydym yn cefnogi teuluoedd, lle rydym wedi diddymu rhywfaint o’r buddsoddiad ariannol mewn perthynas â hynny a’r sylfaen wybodaeth. Rwy’n awyddus iawn i sicrhau’r Aelodau mai fy mlaenoriaeth yw gwneud yn siŵr fod gennym fecanwaith cymorth mewn perthynas â’r teulu, a beth bynnag yw’r problemau, gallwn eu cyfeirio a’u cynorthwyo i symud ymlaen i’r—. Mae’n ymwneud â chysylltiad ataliol yn hytrach nag ymateb i deulu neu unigolyn sydd mewn argyfwng yn hwyrach yn y dydd.

Cabinet Secretary, Aberavon has some of the highest levels of child poverty in Wales. In one ward, nearly 46 per cent of children are living in poverty. The ‘State of the Nation’ annual report by the UK’s Social Mobility and Child Poverty Commission was critical of the Welsh Government’s policies, stating that they were not having the right level of impact. Given the Welsh Government’s commitment to eradicate child poverty by 2020, what changes are you proposing to tackle child poverty in my region over the next three years? Diolch.

Ysgrifennydd y Cabinet, mae gan Aberafan rai o’r lefelau uchaf o dlodi plant yng Nghymru. Mewn un ward, mae bron i 46 y cant o’r plant yn byw mewn tlodi. Roedd adroddiad blynyddol Comisiwn Symudedd Cymdeithasol a Thlodi Plant y DU ar Gyflwr y Wlad yn feirniadol o bolisïau Llywodraeth Cymru, gan nodi nad oeddent yn cael y lefel gywir o effaith. O ystyried ymrwymiad Llywodraeth Cymru i ddileu tlodi plant erbyn 2020, pa newidiadau y gallwch eu cynnig i drechu tlodi plant yn fy rhanbarth dros y tair blynedd nesaf? Diolch.

The numbers that the Member raised there are troubling to me, too, but they are very fortunate in that they have got a fantastic Assembly Member in Dai Rees in the Aberavon area. He raises these issues with me on a regular basis, and I’m committed to ensuring that we tackle the issues that the Member raised and which are raised in the report. Indeed, I will be coming to the Chamber to issue a statement to Members in order for the Member and others to understand exactly what Welsh Government is doing and what interventions we will be bringing forward.

Mae’r niferoedd a grybwyllodd yr Aelod yn y fan honno yn achos pryder i mi, hefyd, ond maent yn ffodus iawn o gael yr Aelod Cynulliad gwych Dai Rees yn ardal Aberafan. Mae’n tynnu fy sylw at y materion hyn yn rheolaidd, ac rwyf wedi ymrwymo i sicrhau ein bod yn mynd i’r afael â’r materion a godwyd gan yr Aelod ac a nodwyd yn yr adroddiad. Yn wir, byddaf yn dod i’r Siambr i gyhoeddi datganiad i’r Aelodau er mwyn i’r Aelod ac eraill ddeall beth yn union y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud a pha ymyriadau y byddwn yn eu cyflwyno.

Hawliau Pobl Ifanc

Young People’s Entitlements

6. Pa ystyriaethau y mae'r Gweinidog wedi'u rhoi i'r effaith y bydd gadael yr UE yn ei chael ar hawliau pobl ifanc yng Nghymru? OAQ(5)0033(CC)

6. What considerations has the Minister given to how exiting the EU will impact upon young people’s entitlements in Wales? OAQ(5)0033(CC)

I thank the Member for her question. Our commitment to children and young people is enshrined in legislation and Brexit doesn’t change this directly. Investing in children and young people is intrinsically a good thing to do. It makes sense for the good of society and for the long-term benefit of the economy.

Diolch i’r Aelod am ei chwestiwn. Mae ein hymrwymiad i blant a phobl ifanc wedi ei ymgorffori mewn deddfwriaeth ac nid yw’r penderfyniad i adael yr UE yn newid hyn yn uniongyrchol. Mae buddsoddi mewn plant a phobl ifanc ​yn beth sylfaenol dda i’w wneud. Mae’n gwneud synnwyr er lles y gymdeithas ac er budd hirdymor yr economi.

Minister, the result on 23 June has caused great anxiety amongst many people, and young people are not immune to this. You will be aware, I’m sure, of the large demonstration that took place outside this building in the aftermath of Brexit, which was organised by students. Have you yet considered what impact the potential reduction of research funding for universities will have on the prospects of young people and their ability to reach their full potential? Have you, for example, had discussion with Cabinet colleagues regarding the loss of opportunities from programmes like the Erasmus programme and how that can be mitigated? Finally, will you do everything in your power to support a youth parliament for Wales as a vehicle for young people to articulate their concerns and come together for collective action on important issues that affect them, like Brexit?

Weinidog, mae’r canlyniad ar 23 Mehefin wedi achosi pryder ymysg llawer o bobl, ac nid yw pobl ifanc yn ddiogel rhag hyn. Fe fyddwch yn ymwybodol, rwy’n siŵr, o’r gwrthdystiad mawr a gynhaliwyd y tu allan i’r adeilad hwn yn dilyn y penderfyniad i adael y DU, wedi’i drefnu gan fyfyrwyr. A ydych wedi ystyried eto pa effaith a gaiff y gostyngiad posibl i gyllid ymchwil ar gyfer prifysgolion ar ragolygon pobl ifanc a’u gallu i gyrraedd eu potensial llawn? A ydych, er enghraifft, wedi cynnal trafodaethau â’ch cyd-Aelodau yn y Cabinet ynglŷn â cholli cyfleoedd o ran rhaglenni fel rhaglen Erasmus, a sut y gellir lliniaru hynny? Yn olaf, a fyddwch yn gwneud popeth yn eich gallu i gefnogi senedd i’r ifanc yng Nghymru fel cyfrwng i bobl ifanc fynegi eu pryderon a dod at ei gilydd i weithredu ar y cyd ar faterion pwysig sy’n effeithio arnynt, fel gadael yr UE?

I’m grateful for the Member’s comments and questions. Of course, the Member will be aware of the First Minister’s announcement of a Cabinet sub-committee to look at the implications of Brexit and what that means to Welsh Government, and the discussions through the UK, which has already had its first meeting. I haven’t had a direct meeting regarding the research finances with my colleagues, but I believe that is under way with that department.

With regard to the youth parliament, the Government’s position has been very clear: we’re supportive of a youth parliament, but we believe that is a matter for the Commission, and I’m sure the Commission has heard that very clearly, both today and from previous correspondence.

Rwy’n ddiolchgar am sylwadau a chwestiynau’r Aelod. Wrth gwrs, fe fydd yr Aelod yn ymwybodol o gyhoeddiad y Prif Weinidog ei fod wedi sefydlu is-bwyllgor Cabinet, sydd eisoes wedi cynnal ei gyfarfod cyntaf, i ystyried goblygiadau gadael yr UE a beth y mae hynny’n ei olygu i Lywodraeth Cymru, a’r trafodaethau ledled y DU. Nid wyf wedi cael cyfarfod uniongyrchol gyda fy nghyd-Aelodau ynglŷn â’r cyllid ymchwil, ond credaf fod hynny’n mynd rhagddo gyda’r adran honno.

O ran y senedd i’r ifanc, mae safbwynt y Llywodraeth wedi bod yn glir iawn: rydym yn cefnogi senedd i’r ifanc, ond credwn mai mater i’r Comisiwn ydyw, ac rwy’n siŵr fod y Comisiwn wedi clywed hynny’n glir iawn heddiw ac mewn gohebiaeth flaenorol.

Cabinet Secretary, do you agree with me that it’s very concerning to read the findings of the Children’s Society’s ‘The Good Childhood Report’, which reported that one in seven girls in Wales are unhappy with their lives and one in nine boys are unhappy with their lives as well? What specific action is the Welsh Government going to take in order to reverse this trend, which appears to be getting worse—not just in Wales, but across the United Kingdom—so that we can have some concerted action to deal with this problem?

Ysgrifennydd y Cabinet, a ydych yn rhannu fy mhryder wrth ddarllen canfyddiadau ‘The Good Childhood Report’ Cymdeithas y Plant, a ddywed fod un o bob saith o ferched yng Nghymru yn anhapus gyda’u bywydau ac un o bob naw o fechgyn yn anhapus gyda’u bywydau hefyd? Pa gamau penodol y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i wrthdroi’r duedd hon, sy’n ymddangos fel pe bai’n gwaethygu—nid yn unig yng Nghymru, ond ledled y Deyrnas Unedig—er mwyn sicrhau rhywfaint o weithredu ar y cyd i ni allu delio â’r broblem hon?

The Member is right to raise this issue and it does concern me also. I’ve asked my team to look at the implications of that report and how much more we can do, not with just this department, but also through educational support within the school setting and in third sector organisations in relation to how we engage with young people and listen to their views. Often, the older generation do things at children because they think it’s the right thing to do, rather than listening to what the action should be. We’re in that space now of engaging with young people and listening to what has an impact on their lives.

Mae’r Aelod yn iawn i godi’r mater hwn ac mae’n peri pryder i minnau hefyd. Rwyf wedi gofyn i fy nhîm edrych ar oblygiadau’r adroddiad hwnnw a faint yn fwy y gallwn ei wneud, nid yn unig gyda’r adran hon, ond hefyd drwy gymorth addysgol mewn ysgolion ac mewn sefydliadau trydydd sector o ran sut yr ydym yn ymgysylltu â phobl ifanc ac yn gwrando ar eu barn. Yn aml, mae’r genhedlaeth hŷn yn gwneud pethau ar gyfer plant am eu bod yn meddwl mai dyna’r peth iawn i’w wneud, yn hytrach na gwrando ar ba gamau gweithredu y dylid eu cymryd. Rydym wedi cyrraedd y cam hwnnw yn awr o ymgysylltu â phobl ifanc a gwrando ar beth sydd yn cael effaith ar eu bywydau.

Gofal Plant

Childcare Provision

7. A wnaiff Llywodraeth Cymru barhau i flaenoriaethu darpariaeth gofal plant mewn meithrinfeydd sy'n gysylltiedig ag ysgolion dros feithrinfeydd preifat? OAQ(5)0036(CC)

7. Will the Welsh Government continue to prioritise childcare provision in nurseries attached to schools over private nurseries? OAQ(5)0036(CC)

Welsh Government provides funding for local authorities to deliver early education for all three and four-year-olds in Wales. How this provision is delivered is a matter for the local authority, which can choose to deliver it in schools or private and voluntary sector nurseries.

Mae Llywodraeth Cymru yn darparu cyllid i awdurdodau lleol ddarparu addysg gynnar i bob plentyn tair a phedair oed yng Nghymru. Mater i’r awdurdodau lleol yw sut y cyflenwir y ddarpariaeth hon, a gallant ddewis ei darparu mewn ysgolion neu feithrinfeydd y sector preifat a’r sector gwirfoddol.

The provision in Wales is very centred on schools, compared to a more mixed economy across the border. Has the Minister considered that many parents might welcome more of a choice between school-based nurseries and independent nurseries and, for example, might like the opportunity, rather than five days of two-and-a-half hours a day, to have a smaller number of fuller days in the week?

Mae’r ddarpariaeth yng Nghymru yn canolbwyntio i raddau helaeth ar ysgolion, o gymharu ag economi fwy cymysg dros y ffin. A yw’r Gweinidog wedi ystyried efallai y byddai llawer o rieni yn croesawu mwy o ddewis rhwng meithrinfeydd mewn ysgolion a meithrinfeydd annibynnol, ac efallai y byddent yn hoffi’r cyfle, er enghraifft, i gael nifer llai o ddiwrnodau llawnach yn yr wythnos yn hytrach na phum diwrnod o ddwy awr a hanner y dydd?

Indeed, we have given further consideration to the issue of delivering childcare, and the Member will be aware that our manifesto commitment to provide quality childcare will be brought forward and we will start that programme by the end of next year across Wales. This is about delivering services for young people across the whole of Wales.

Yn wir, rydym wedi ystyried y mater o ddarparu gofal plant ymhellach, a bydd yr Aelod yn ymwybodol y bydd ein hymrwymiad maniffesto i ddarparu gofal plant o safon yn cael ei gyflwyno yn gynt, ac y byddwn yn rhoi’r rhaglen honno ar waith ledled Cymru erbyn diwedd y flwyddyn nesaf. Mae hyn yn ymwneud â darparu gwasanaethau i bobl ifanc ledled Cymru gyfan.

It’s generally recognised, of course, that getting graduate level practitioners into early years settings has a very positive impact, as I’m sure you know, on the educational outcomes of those early years. The Government drafted, of course, back in 2014 its 10-year workforce plan on early years childcare and play. Can you tell us when that is likely to see the light of day, because in your letter to the Children, Young People and Education Committee you’re rather ambiguous, shall we say? Can you give us something to work on?

Fel y gwyddoch, rwy’n siŵr, cydnabyddir yn gyffredinol fod cynnwys ymarferwyr ar lefel raddedig mewn lleoliadau blynyddoedd cynnar yn effeithio’n gadarnhaol iawn ar ganlyniadau addysgol y blynyddoedd cynnar hynny. Wrth gwrs, yn ôl yn 2014, drafftiodd y Llywodraeth ei chynllun gweithlu 10 mlynedd ar gyfer gofal plant a chwarae y blynyddoedd cynnar. A allwch ddweud wrthym pa bryd y mae hwnnw’n debygol o weld golau dydd, gan eich bod braidd yn amwys, gawn ni ddweud, yn eich llythyr i’r Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg? A allwch roi rhywbeth i ni allu gweithio arno?

I’m grateful for the Member’s ability to jump to question 15 in this supplementary question that he’s asked today. But, the 10-year draft plan sets out the ambitious plans to develop early years childcare. Work is currently under way to assess the impact of a number of policy developments before finalising the workforce plan. I think, actually, one of the issues now is about the childcare provision programme that we are seeking to do. I know the Member is supportive of quality childcare and quality served childcare. That is something that we have to work through as well. We are working with other departments to make sure we can finalise that. I will write to the Member specifically with—I did write to committee, whether the Member has got a copy of that I’m not sure, but I will write specifically to the Member.

Rwy’n ddiolchgar am allu’r Aelod i neidio i gwestiwn 15 yn y cwestiwn atodol a ofynnodd heddiw. Ond mae’r cynllun drafft 10 mlynedd yn nodi’r cynlluniau uchelgeisiol i ddatblygu gofal plant y blynyddoedd cynnar. Mae gwaith yn mynd rhagddo ar asesu effaith nifer o ddatblygiadau polisi cyn cwblhau cynllun y gweithlu. Mewn gwirionedd, credaf fod un o’r materion sy’n codi yn awr yn ymwneud â’r rhaglen ddarparu gofal plant rydym yn ceisio ei chyflawni. Gwn fod yr Aelod yn cefnogi gofal plant o ansawdd, a gofal plant wedi ei ddarparu gydag ansawdd. Mae hynny’n rhywbeth y mae’n rhaid i ni weithio drwyddo hefyd. Rydym yn gweithio gydag adrannau eraill i sicrhau y gallwn gwblhau hynny. Byddaf yn ysgrifennu at yr Aelod yn benodol gyda—ysgrifennais at y pwyllgor, ac nid wyf yn sicr a yw’r Aelod wedi derbyn copi o’r llythyr hwnnw, ond byddaf yn ysgrifennu at yr Aelod yn benodol.

The Labour manifesto at the Assembly elections promised to offer 30 hours a week of free childcare to working parents. This was to be delivered by a wide range of providers, including schools, childminders, play groups and day care. Will the Cabinet Secretary advise the Assembly what proportion of childcare in Wales is delivered by private nurseries compared to those attached to schools?

Roedd maniffesto’r blaid Lafur yn etholiadau’r Cynulliad yn addo cynnig 30 awr yr wythnos o ofal plant am ddim i rieni sy’n gweithio. Bwriadwyd i hyn gael ei ddarparu drwy amrywiaeth eang o ddarparwyr, gan gynnwys ysgolion, gofalwyr plant, grwpiau chwarae a gofal dydd. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi gwybod i’r Cynulliad pa gyfran o ofal plant yng Nghymru a ddarperir gan feithrinfeydd preifat o gymharu â’r rhai sydd ynghlwm wrth ysgolion?

I don’t have those numbers, but I’m very grateful for the Member reiterating our very positively received manifesto commitment. We will be delivering that in this term of Government and, as I indicated earlier on, we are seeking to start the pilot programmes in the autumn of next year It is a very complex programme, but we will be delivering for the people of Wales, as they voted for.

Nid yw’r niferoedd hynny gennyf, ond rwy’n ddiolchgar iawn i’r Aelod am ailadrodd ymrwymiad ein maniffesto a groesawyd yn gadarnhaol iawn. Byddwn yn cyflawni hynny yn ystod tymor y Llywodraeth hon, ac fel y dywedais yn gynharach, byddwn yn ceisio dechrau’r rhaglenni peilot yn ystod hydref y flwyddyn nesaf. Mae’n rhaglen gymhleth iawn, ond byddwn yn darparu ar gyfer pobl Cymru, a bleidleisiodd dros hynny.

Cyllid Adfywio

Regeneration Funding

8. Pa drafodaethau y mae'r Gweinidog wedi'u cael â gweinidogion cyfatebol yn San Steffan ynghylch cyllid adfywio yn dilyn y penderfyniad i adael yr UE? OAQ(5)0027(CC)

8. What discussions has the Minister had with Westminster counterparts regarding regeneration funding following the decision to leave the EU? OAQ(5)0027(CC)

Communities across Wales have benefited greatly from European funding. Through discussions led by the First Minister and the Cabinet Secretary for Finance and Local Government, the Welsh Government has ensured the current allocation of regeneration funding is available up until 2020.

Mae cymunedau ledled Cymru wedi elwa’n fawr o gyllid Ewropeaidd. Drwy drafodaethau a arweiniwyd gan y Prif Weinidog ac Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol, mae Llywodraeth Cymru wedi sicrhau y bydd y dyraniad presennol o gyllid adfywio ar gael tan 2020.

Thank you for that answer, Cabinet Secretary. Aberavon has been a beneficiary of the EU regeneration funds and has seen many projects develop across the communities, including the Afan valley. The decision by the British people to leave the EU obviously will put an end to the stream of funding. But that does not stop the impact of the austerity that emanates from Westminster, particularly on local authorities having to face some of the challenges, and today’s Institute for Fiscal Studies report indicates that that is going to be even greater again. In your earlier answers to the spokesperson for Plaid Cymru regarding the EU, you indicated that you are doing some analysis, but what preparations for us seeking alternative funding streams are you looking at, because you know that those funding streams are going and you know that those communities still need that help?

Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae Aberafan wedi elwa o gronfeydd adfywio’r UE ac wedi gweld llawer o brosiectau’n cael eu datblygu yn y cymunedau, gan gynnwys cwm Afan. Yn amlwg, bydd penderfyniad pobl Prydain i adael yr UE yn dod â’r ffrwd gyllido hon i ben. Ond nid yw hynny’n atal effaith y caledi sy’n deillio o San Steffan, yn enwedig ar yr awdurdodau lleol sy’n gorfod wynebu rhai o’r heriau, ac mae’r adroddiad heddiw gan y Sefydliad Astudiaethau Cyllid yn nodi bod hynny’n mynd i gynyddu eto fyth. Yn eich atebion cynharach i lefarydd Plaid Cymru mewn perthynas â’r UE, fe ddywedoch eich bod yn gwneud ychydig o ddadansoddi, ond pa baratoadau rydych yn eu hystyried i ni allu chwilio am ffrydiau cyllido amgen, gan eich bod yn gwybod y bydd y ffrydiau cyllido hynny’n diflannu a bod y cymunedau hynny’n dal i fod angen y cymorth?

This is really a very difficult piece of work, and if we were to believe the Brexiteers, then we shouldn’t be worried too much about the amount of funding that we should get back into Wales, but I’ve got some doubts about that in terms of the amount of money that we may receive. This work is continuing to be led by the First Minister and the Cabinet sub-committee in terms of how and what that financial settlement may or could look like and the conditions set to that. It is, of course, always our consideration how we make best use of our investments and limited funding available subject to EU exit, but it is still premature to try to understand exactly where those investments may be for the future.

Mae’r gwaith hwn yn wirioneddol anodd, a phe baem yn credu’r rhai a oedd eisiau gadael yr UE, yna ni ddylem boeni gormod ynglŷn â’r swm o arian y dylem ei gael yn ôl i Gymru, ond mae gennyf fy amheuon ynglŷn â’r swm o arian a gawn. Mae’r Prif Weinidog ac is-bwyllgor y Cabinet yn parhau i arwain y gwaith o ran sut olwg fydd ar y setliad ariannol a’r amodau ynghlwm wrtho. Wrth gwrs, rydym yn ystyried yn barhaol sut y gallwn wneud y defnydd gorau o’n buddsoddiadau a’r arian cyfyngedig sydd ar gael yn amodol ar adael yr UE, ond mae’n dal yn rhy gynnar i geisio canfod yn union ble y gall y buddsoddiadau hynny fod ar gyfer y dyfodol.

Cabinet Secretary, the question was what have you been doing via discussions with colleagues in Westminster, and I’d be grateful if you could outline what actions you’ve taken over the summer months to meet with your colleague—your opposite number in Westminster—because the Westminster Government will be on point in these negotiations, and it is vitally important that the devolved Governments and administrations help and feed in and assist the Westminster Government. I’d be grateful to know how you are taking forward that dialogue with colleagues in Westminster and what meetings you’ve had, importantly, over the summer to map out some of the basic territory you want to go down.

Ysgrifennydd y Cabinet, roedd y cwestiwn yn ymwneud â’r hyn rydych wedi bod yn ei wneud drwy drafodaethau gyda chymheiriaid yn San Steffan, a byddwn yn ddiolchgar pe gallech amlinellu pa gamau rydych wedi eu cymryd dros fisoedd yr haf i gyfarfod â’ch cydweithiwr—eich swyddog cyfatebol yn San Steffan—oherwydd bydd Llywodraeth San Steffan yn rhan bwysig o’r trafodaethau hyn, ac mae’n hanfodol bwysig fod y Llywodraethau a’r gweinyddiaethau datganoledig yn helpu, yn cynorthwyo ac yn bwydo i mewn i’r hyn fydd Llywodraeth San Steffan yn ei wneud. Byddwn yn ddiolchgar o gael gwybod sut y byddwch yn bwrw ymlaen â’r ddeialog honno gyda chymheiriaid yn San Steffan, ac yn bwysig, pa gyfarfodydd a gawsoch yn ystod yr haf i fapio peth o’r diriogaeth sylfaenol rydych eisiau ei chynnwys.

I haven’t had any specific meetings with any Minister regarding this, but the First Minister and the team have. The lead Ministers for European discussions is the First Minister and the finance Minister, and there have been many discussions over the summer months.

Nid wyf wedi cael unrhyw gyfarfodydd penodol ynglŷn â hyn gydag unrhyw Weinidog, ond mae’r Prif Weinidog a’r tîm wedi cael cyfarfodydd. Y Prif Weinidog a’r Gweinidog cyllid yw’r Gweinidogion arweiniol ar gyfer trafodaethau Ewropeaidd, a chafwyd llawer o drafodaethau dros fisoedd yr haf.

Strategaeth i Fynd i’r Afael â Thlodi Plant

Strategy for Tackling Child Poverty

9. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am strategaeth Llywodraeth Cymru i fynd i'r afael â thlodi plant yng ngoleuni argymhellion adroddiad Sefydliad Joseph Rowntree yr wythnos diwethaf, We Can Solve Poverty in the UK? OAQ(5)0034(CC)

9. Will the Minister provide an update on Welsh Government’s strategy for tackling child poverty in light of the recommendations in last week’s Joseph Rowntree Foundation report We Can Solve Poverty in the UK? OAQ(5)0034(CC)

I thank Jenny for her question. The Welsh Government’s strategy for tackling child poverty remains focused on building a strong economy, increasing skills, reducing worklessness, reducing inequalities in education and health outcomes, and addressing the poverty premium. These priorities are closely aligned with the elements of the Joseph Rowntree Foundation’s anti-poverty strategy.

Diolch i Jenny am ei chwestiwn. Mae strategaeth Llywodraeth Cymru ar gyfer trechu tlodi plant yn parhau i ganolbwyntio ar adeiladu economi gref, cynyddu sgiliau, lleihau diweithdra, lleihau anghydraddoldebau mewn canlyniadau addysg ac iechyd, a mynd i’r afael â’r premiwm tlodi. Mae’r blaenoriaethau hyn yn cyd-fynd yn agos ag elfennau strategaeth gwrthdlodi Sefydliad Joseph Rowntree.

One of my constituents alerts me to the fact that she’s having to pay £8 a week for her eldest child to settle into her first term at secondary school, which is less than 3 miles away but more than 2 miles away. I understand her anxieties at this very difficult moment in the child’s life, but this is a woman on housing benefit, on income support, and £8 a week is a huge chunk out of the money that she needs to spend on the rest of her family. If we compare that with those rather reckless parents who continue to deliver their children to the school gates by car, regardless of the environmental consequences, you can just see the differences in the way in which children approach secondary school education.

Now, the Rowntree report makes five asks about child poverty, including supporting people to be good parents, supporting parents and children’s mental health, and access to high-quality affordable childcare. What more do you think the Welsh Government can do to address these endemic causes of enduring child poverty?

Mae un o fy etholwyr wedi tynnu fy sylw at y ffaith ei bod yn gorfod talu £8 yr wythnos i’w phlentyn hynaf ymgartrefu yn ei thymor cyntaf yn yr ysgol uwchradd, sy’n llai na 3 milltir i ffwrdd ond yn fwy na 2 filltir i ffwrdd. Rwy’n deall ei phryderon yn ystod y cyfnod anodd hwn ym mywyd y plentyn, ond dyma fenyw sydd ar fudd-dal tai a chymhorthdal ​​incwm, ac mae £8 yr wythnos yn rhan fawr iawn o’r arian sydd ei angen arni i’w wario ar weddill ei theulu. Os ydym yn cymharu hynny â’r rhieni braidd yn ddi-hid hynny sy’n parhau i fynd â’u plant at gatiau’r ysgol yn eu ceir, heb ystyried y canlyniadau amgylcheddol, gallwch weld y gwahaniaethau yn ymagwedd plant tuag at addysg uwchradd.

Nawr, mae pum gofyniad yn adroddiad Rowntree mewn perthynas â thlodi plant, gan gynnwys cynorthwyo pobl i fod yn rhieni da, cymorth gydag iechyd meddwl rhieni a phlant, a mynediad at ofal plant fforddiadwy o ansawdd uchel. Beth arall y credwch y gall Llywodraeth Cymru ei wneud i fynd i’r afael â’r achosion endemig hyn o dlodi plant parhaus?

Well, the asks that the JRF report responds to are very closely aligned to the policy development of this Welsh Government. I agree supporting parents is a priority, and I’ve taken a decision to refocus the Families First programme to ensure it develops services that address identified gaps in service provision for parents. That will link in very strongly to the work that we are doing around adverse childhood experiences. Parenting is also integral to Flying Start. I’m more than happy, as always, to meet with the Member for Cardiff Central if the Member’s got more ideas in terms of how we can improve our support mechanisms, and will continue to do so. But we are thinking about this very carefully and I will be making a statement shortly.

Wel, mae’r gofynion y mae adroddiad Sefydliad Joseph Rowntree yn ymateb iddynt yn cyd-fynd yn agos iawn â datblygiad polisi Llywodraeth Cymru. Cytunaf fod cynorthwyo rhieni yn flaenoriaeth, ac rwyf wedi penderfynu newid ffocws y rhaglen Teuluoedd yn Gyntaf i sicrhau ei bod yn datblygu gwasanaethau sy’n mynd i’r afael â bylchau a nodwyd yn y ddarpariaeth i rieni. Bydd hynny’n cysylltu’n agos iawn â’r gwaith a wnawn ar brofiadau niweidiol yn ystod plentyndod. Mae rhianta hefyd yn rhan annatod o Dechrau’n Deg. Rwy’n fwy na hapus, fel arfer, i gyfarfod â’r Aelod dros Ganol Caerdydd os oes gan yr Aelod fwy o syniadau ynglŷn â sut y gallwn wella ein mecanweithiau cymorth, a byddaf yn parhau i wneud hynny. Ond rydym yn meddwl yn ofalus iawn am hyn, a byddaf yn gwneud datganiad yn fuan.

Cabinet Secretary, I’m sure you know that only a highly integrated policy across Government areas is going to really tackle child poverty. For instance, the level of economic inactivity has a big impact on the number of children living in poverty. I do hope you’ll be talking to your colleagues, the economic Minister and education Secretary as well, so that we can see FE course, HE courses, for instance, being more accessible—more part-time courses, more financial support—so that people can develop their skills to either enter the labour market or get a better job within that labour market.

Ysgrifennydd y Cabinet, rwy’n siŵr eich bod yn ymwybodol mai’r unig beth sy’n mynd i drechu tlodi plant mewn gwirionedd yw polisi integredig iawn ar draws meysydd y Llywodraeth. Er enghraifft, mae’r lefel o anweithgarwch economaidd yn cael effaith fawr ar nifer y plant sy’n byw mewn tlodi. Gobeithiaf y byddwch yn siarad â’ch cyd-Aelodau, Gweinidog yr economi a’r Ysgrifennydd addysg, fel y gallwn sicrhau bod cyrsiau addysg bellach a chyrsiau addysg uwch, er enghraifft, yn fwy hygyrch—mwy o gyrsiau rhan-amser, mwy o gymorth ariannol—fel y gall pobl ddatblygu eu sgiliau, naill ai i fynd i mewn i’r farchnad lafur neu i gael swydd well o fewn y farchnad lafur honno.

I’m grateful for the Member’s question. We have seen a small, 2 per cent reduction in child poverty here in Wales. I believe that is partly due to the economics of Wales, with more jobs and young people living less in workless households. It’s something that the Cabinet Secretary for the economy leads on in terms of poverty strategy, but we work very closely together to ensure that we are joined up on all aspects of the work that we do.

Diolch i’r Aelod am y cwestiwn. Rydym wedi gweld gostyngiad bychan o 2 y cant mewn tlodi plant yma yng Nghymru. Credaf fod hynny’n rhannol oherwydd economeg Cymru, gyda mwy o swyddi a llai o bobl ifanc yn byw mewn cartrefi di-waith. Mae’n rhywbeth y mae Ysgrifennydd y Cabinet dros yr economi yn arwain arno o ran y strategaeth tlodi, ond rydym yn gweithio’n agos iawn gyda’n gilydd i sicrhau ein bod yn cydgysylltu ar bob agwedd ar y gwaith a wnawn.

Diwygiadau Lles

Welfare Reform

10. A wnaiff y Gweinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am effaith diwygiadau lles Llywodraeth y DU ar Gymru? OAQ(5)0030(CC)

10. Will the Minister provide an update on the impact of the UK Government’s welfare reform on Wales? OAQ(5)0030(CC)

I thank the Member for Torfaen. The most recent research undertaken by the Institute for Fiscal Studies on the impact of welfare reform and changes to personal taxes estimates the overall annual loss in Wales to be around £600 million.

Diolch i’r Aelod dros Dorfaen. Mae ymchwil diweddaraf y Sefydliad Astudiaethau Cyllid i effaith diwygio lles a newidiadau i drethi personol yn amcangyfrif bod cyfanswm y golled flynyddol yng Nghymru oddeutu £600 miliwn.

I’m sure you’re aware, Minister, of how worried Welsh Women’s Aid are about the changes to the decision to cap local housing allowance. Will you comment on that action and will you take this opportunity to reiterate your support for the excellent work that Women’s Aid refuges do throughout Wales? Given that the changes are going to be deferred for a short period, will you commit to taking every opportunity to press the UK Government to exempt women’s refuges from these proposals?

Rwy’n siŵr eich bod yn ymwybodol, Weinidog, o ba mor bryderus yw Cymorth i Fenywod Cymru ynglŷn â’r newidiadau i’r penderfyniad i gapio lwfans tai lleol. A wnewch chi roi sylwadau ar y camau hynny, ac a wnewch chi fanteisio ar y cyfle hwn i ailddatgan eich cefnogaeth i’r gwaith ardderchog y mae llochesi Cymorth i Fenywod yn ei wneud ledled Cymru? O gofio bod y newidiadau yn mynd i gael eu gohirio am gyfnod byr, a wnewch chi ymrwymo i fachu ar bob cyfle i bwyso ar Lywodraeth y DU i eithrio llochesi i fenywod o’r argymhellion hyn?

I thank the Member for her question and, of course, I pay tribute to the many support services for people suffering from domestic violence, and other causes are supported through Wales and across the UK. I’m very concerned that supported accommodation, including women’s refuges, is not exempt from the local housing allowance cap. We have made representations to the Department for Work and Pensions. I do hope that this pause in the appointment of this policy may give the Minister some pause for thought with regard to this and they’ll change their mind as regards this provision.

Diolch i’r Aelod am ei chwestiwn, ac wrth gwrs, rwy’n talu teyrnged i’r nifer o wasanaethau sy’n rhoi cymorth i bobl sy’n dioddef o drais domestig, a chaiff achosion eraill eu cefnogi drwy Gymru a ledled y DU. Rwy’n bryderus iawn nad yw llety â chymorth, gan gynnwys llochesi i fenywod, wedi eu heithrio rhag y cap lwfans tai lleol. Rydym wedi cyflwyno sylwadau i’r Adran Gwaith a Phensiynau. Rwy’n gobeithio y bydd yr oedi cyn mabwysiadu’r polisi yn rhoi cyfle i’r Gweinidog feddwl ynglŷn â hyn ac y byddant yn newid eu meddwl ynglŷn â’r ddarpariaeth hon.

Of course, one of the ways we can mitigate the effects of UK welfare reform on Welsh communities is to begin developing a unique Welsh system in its place. I was very grateful to the Cabinet Secretary for his positive response, before the summer recess, to a suggestion of developing ‘Social Security Cymru’ as a concept that is backed up by maximising the opportunities we have with existing powers, but also to look at drawing down further welfare powers from the British state in the future. I wonder if the Cabinet Secretary can outline his intentions in terms of taking that idea forward.

Wrth gwrs, un o’r ffyrdd y gallwn liniaru effeithiau diwygio lles y DU ar gymunedau Cymru yw dechrau datblygu system Gymreig unigryw yn ei le. Roeddwn yn ddiolchgar iawn i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ymateb cadarnhaol, cyn toriad yr haf, i’r awgrym o ddatblygu ‘Nawdd Cymdeithasol Cymru’ fel cysyniad yn seiliedig ar wneud y gorau o’r cyfleoedd sydd gennym gyda’r pwerau presennol, ond hefyd i geisio sicrhau rhagor o bwerau lles gan y wladwriaeth Brydeinig yn y dyfodol. Tybed a wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet amlinellu ei fwriadau o ran bwrw ymlaen â’r syniad hwnnw.

Interestingly, I had discussions this morning about that very issue. But, the primary concern about this was about the financial settlement that we have to receive from the UK Government. Of course, to date, we haven’t had much luck with the agreement of a financial settlement that is the right and appropriate amount for Wales, whereas Scotland have had a different agreement. I’m sure, given the opportunity for that settlement to be in the right space, the Minister for finance would be happy to discuss with me other aspects of the devolution of powers that could come to this Assembly.

Yn ddiddorol, cefais drafodaethau y bore yma ynglŷn â’r union fater hwnnw. Ond y prif bryder ynglŷn â hyn oedd y setliad ariannol sy’n rhaid i ni ei gael gan Lywodraeth y DU. Wrth gwrs, hyd yn hyn, nid ydym wedi cael llawer o lwc o ran cytuno ar setliad ariannol sy’n iawn ac yn briodol ar gyfer Cymru, er bod yr Alban wedi cael cytundeb gwahanol. Rwy’n siŵr, o ystyried y cyfle i’r setliad hwnnw fod yn y man iawn, y byddai’r Gweinidog cyllid yn hapus i drafod gyda mi agweddau eraill ar ddatganoli pwerau a allai ddod i’r Cynulliad hwn.

Following the introduction of recommendations in their ‘Dynamic Benefits: Towards welfare that works’ report, the Centre for Social Justice has pointed out that more people are employed than ever before, less people are claiming benefits and UK unemployment is at a record low of 4.9 per cent. Of course, we know Wales has a good record and story on that. However, Wales’s economic inactivity rate for working-age people not in employment is still almost 3 per cent higher than for the UK. What consideration, therefore, will you give to doing things differently and to considering what might work elsewhere—Scotland, England or beyond—in order to close that gap?

Yn dilyn cyflwyno argymhellion eu hadroddiad ‘Dynamic Benefits: Towards welfare that works’, mae’r Ganolfan Cyfiawnder Cymdeithasol wedi nodi bod mwy o bobl mewn cyflogaeth nag erioed o’r blaen, fod llai o bobl yn hawlio budd-daliadau a bod diweithdra yn y DU ar ei lefel isaf erioed o 4.9 y cant. Wrth gwrs, gwyddom fod gan Gymru hanes da o ran hynny. Fodd bynnag, mae’r gyfradd o anweithgarwch economaidd ymhlith pobl o oedran gweithio yng Nghymru nad ydynt mewn cyflogaeth yn dal i fod bron 3 y cant yn uwch nag ar gyfer y DU. Pa ystyriaeth, felly, y byddwch yn ei rhoi i wneud pethau’n wahanol ac i ystyried beth allai fod yn gweithio mewn mannau eraill—yn yr Alban, yn Lloegr neu tu hwnt—er mwyn cau’r bwlch hwnnw?

Indeed, I think giving people opportunity and ambition is something that the Government is keen to support, and that’s why our 100,000 apprenticeship programme will be rolled out from the skills department of this Government. The issues around supporting people back into work are something that I concentrate on in my department, too. There are things that we often disagree on, but I think we can share the importance of giving people hope. Jobs and skills are something that we both, hopefully, agree on.

Yn wir, credaf fod rhoi cyfle ac uchelgais i bobl yn rhywbeth y mae’r Llywodraeth yn awyddus i’w gefnogi, a dyna pam y bydd ein rhaglen o 100,000 o brentisiaethau yn cael ei chyflwyno gan adran sgiliau’r Llywodraeth hon. Mae’r materion sy’n ymwneud â chynorthwyo pobl i ddychwelyd i’r gwaith yn rhywbeth rwy’n canolbwyntio arno yn fy adran innau hefyd. Mae yna bethau rydym yn anghytuno arnynt yn aml, ond credaf y gallwn gytuno ar bwysigrwydd rhoi gobaith i bobl. Mae swyddi a sgiliau yn bethau y gobeithiaf y gallwn gytuno arnynt.

I’ve recently been contacted by a constituent who is affected by young-onset dementia, and she was advised to give up work and put in an application for personal independence payments. My constituent was left feeling distressed and devalued as her assessment solely focused on physical capability and not her mental health needs. Do you agree, Cabinet Secretary, that this is unacceptable and that it highlights that the UK Government’s social security reforms are not fit for purpose, and will you raise these concerns in all relevant discussions with the DWP?

Yn ddiweddar, cysylltodd etholwr â mi a oedd wedi cael ei heffeithio gan ddementia cynnar, a chynghorwyd iddi roi’r gorau i weithio a gwneud cais am daliadau annibyniaeth bersonol. Roedd fy etholwr yn ofidus a theimlai nad oedd yn cael ei gwerthfawrogi gan fod ei hasesiad wedi canolbwyntio’n llwyr ar ei gallu corfforol yn hytrach na’i hanghenion iechyd meddwl. A ydych yn cytuno, Ysgrifennydd y Cabinet, fod hyn yn annerbyniol a’i fod yn amlygu nad yw diwygiadau nawdd cymdeithasol Llywodraeth y DU yn addas at y diben, ac a wnewch chi fynegi’r pryderon hyn yn yr holl drafodaethau perthnasol gyda’r Adran Gwaith a Phensiynau?

I thank the Member for her question. I understand that, to be eligible for PIP payments, a person must have a long-term health condition or disability, which include mental health conditions and, particularly, progressive conditions such as dementia. I will ask my officials to seek further clarity from the Department for Work and Pensions on how they undertake their assessments for PIP for people with mental health conditions, and perhaps the Member may wish to write to me specifically about this case, and I will take that up for her.

Diolch i’r Aelod am ei chwestiwn. Yn ôl yr hyn a ddeallaf, er mwyn bod yn gymwys i dderbyn taliadau annibyniaeth bersonol, mae’n rhaid i unigolyn fod â chyflwr iechyd hirdymor neu anabledd, sy’n cynnwys cyflyrau iechyd meddwl, ac yn benodol, cyflyrau cynyddol fel dementia. Byddaf yn gofyn i fy swyddogion holi’r Adran Gwaith a Phensiynau am eglurhad pellach ynglŷn â sut y maent yn cyflawni eu hasesiadau ar gyfer taliadau annibyniaeth bersonol i bobl â chyflyrau iechyd meddwl, ac efallai yr hoffai’r Aelod ysgrifennu ataf yn benodol ynghylch yr achos hwn, a byddaf yn mynd ar drywydd hynny iddi.

3. 3. Cynnig i Addasu Cylch Gwaith y Pwyllgor Materion Allanol a Deddfwriaeth Ychwanegol
3. 3. Motion to Alter the Remit of the External Affairs and Additional Legislation Committee

Yr eitem nesaf ar yr agenda yw’r cynnig i addasu cylch gwaith y Pwyllgor Materion Allanol a Deddfwriaeth Ychwanegol. Rwy’n galw ar aelod o’r Pwyllgor Busnes i wneud y cynnig. Paul Davies.

And the next item on our agenda is the motion to amend the remit of the External Affairs and Additional Legislation Committee, and I call a member of the Business Committee to move the motion. Paul Davies.

Cynnig NDM6083 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 16.3:

Yn cytuno i addasu cylch gwaith y Pwyllgor Materion Allanol a Deddfwriaeth Ychwanegol, fel bod ei gylch gwaith fel a ganlyn:

(a) archwilio'r goblygiadau i Gymru oherwydd i'r Deyrnas Unedig benderfynu gadael yr Undeb Ewropeaidd a sicrhau bod buddiannau Cymru yn cael eu diogelu yn ystod y broses adael, mewn unrhyw berthynas newydd â'r UE ac yn nhrefniadau gwledydd y DU ar ôl gadael ar gyfer materion perthnasol o ran polisi, cyllid a deddfwriaeth;

(b) cydlynu gweithgarwch ar draws pwyllgorau'r Cynulliad mewn perthynas â phwynt (a) uchod;

(c) cyflawni swyddogaethau'r pwyllgor cyfrifol fel y'u nodir yn Rheolau Sefydlog 21.8 i 21.11, gyda newid canlyniadol i gylch gwaith y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol;

(d) ystyried unrhyw fater arall, gan gynnwys deddfwriaeth, a gyfeirir ato gan y Pwyllgor Busnes.

Motion NDM6083 Elin Jones

To propose that the National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 16.3:

Agrees to alter the remit of the External Affairs and Additional Legislation Committee, so that its remit is as follows:

(a) to examine the implications for Wales of the United Kingdom’s withdrawal from the European Union and to ensure Welsh interests are safeguarded during the withdrawal process, in any new relationship with the European Union and in the intra-UK post-withdrawal arrangements for relevant policy, finance and legislation;

(b) to coordinate activity across Assembly committees in relation to point (a) above.

(c) to carry out the functions of the responsible committee under Standing Orders 21.8 to 21.11, with a consequential change to the remit of the Constitutional and Legislative Affairs Committee;

(d) to consider any other matter, including legislation, referred to it by the Business Committee.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch. Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Os na, felly, fe dderbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Thank you. The proposal is to agree the motion. Does any Member object? I see that there are no objections, therefore the motion is agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

4. 4. Cynnig i Ethol Aelodau i Bwyllgorau
4. 4. Motion to Elect Members to a Committee

Yr eitem nesaf, felly, yw’r cynnig i ethol aelodau i bwyllgorau. Rwy’n galw eto ar aelod o’r Pwyllgor Busnes i wneud y cynnig. Paul Davies.

The next item is the motion to elect members to committees, and I call again on a member of the Business Committee to move the motion. Paul Davies.

Cynnig NDM6091 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3 a 17.13(ii), yn ethol Michelle Brown (UKIP Cymru) yn aelod o'r Pwyllgor Materion Allanol a Deddfwriaeth Ychwanegol.

Motion NDM6091 Elin Jones

To propose that the National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 17.3 and 17.13(ii), elects Michelle Brown (UKIP Cymru) as a Member of the External Affairs and Additional Legislation Committee.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn y cynnig? A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Os na, felly derbynnir y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

The proposal is to agree the motion. Does any Member object? If there are no objections, the motion is agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

5. 5. Dadl Plaid Cymru: Datblygu Economaidd
5. 5. Plaid Cymru Debate: Economic Development

Detholwyd y gwelliannau canlynol: gwelliant 1 yn enw Paul Davies a gwelliant 2 yn enw Jane Hutt.

The following amendments have been selected: amendment 1 in the name of Paul Davies and amendment 2 in the name of Jane Hutt.

Yr eitem nesaf ar yr agenda yw dadl yn enw Plaid Cymru. Rwy’n galw ar Adam Price i wneud y cynnig.

The next item on our agenda is the Plaid Cymru debate, and I call on Adam Price to move the motion.   

Cynnig NDM6085 Simon Thomas

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

Yn galw ar Lywodraeth Cymru i flaenoriaethu:

(a) diogelu Cymru rhag canlyniadau negyddol a allai ddigwydd ar unwaith ar ôl gadael yr Undeb Ewropeaidd; a

(b) cau'r bwlch ffyniant rhwng Cymru a gweddill y Deyrnas Unedig drwy:

(i) creu asiantaeth ddatblygu i Gymru ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain a fydd yn gwerthu Cymru, ein cynnyrch a'n syniadau i'r byd er mwyn tyfu busnesau Cymru a hybu ein hallforion;

(ii) sefydlu comisiwn seilwaith cenedlaethol ar gyfer Cymru i gynllunio, ariannu a darparu seilwaith ein cenedl o ran trafnidiaeth, telathrebu, ynni a materion gwyrdd; a

(iii) codi lefelau caffael ar gyfer busnesau sydd wedi'u lleoli yng Nghymru.

Motion NDM6085 Simon Thomas

To propose that the National Assembly for Wales:

Calls on the Welsh Government to prioritise:

(a) protecting Wales from the immediate fallout of Brexit; and

(b) closing the prosperity gap between Wales and the rest of the United Kingdom by:

(i) creating a Wales development agency for the 21st century which will sell Wales, our products and ideas to the world in order to grow Welsh businesses and boost our exports;

(ii) establishing a national infrastructure commission for Wales to plan, fund and deliver our nation’s transport, telecommunications, energy and green infrastructure; and

(iii) increasing levels of procurement for businesses based in Wales.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch, Lywydd. This debate, in the name of Plaid Cymru, focuses on probably, I think, one of the key challenges—the central challenge—for this Assembly, which is meeting the demands of the new economic topography, if you like, of the post-Brexit landscape.

The first pre-requisite for good policy is a common understanding: we’re all on the same page. I think that that is part of the challenge that we face in developing a new strategy, and understanding the scale of the challenge. The Welsh economy has probably faced, in the post second world war period, three great periods of economic change: in the immediate aftermath of the war, then the period from the 1960s, the late 1960s, the 1970s and 1980s of industrial restructuring, primarily through the decline of coal and steel, and then in the period post 1996, particularly with the period of the high pound and, actually, the accession of eastern European countries also posed particular challenges for us. Now, we’re on the cusp of an even bigger challenge, possibly. Globally, when we look at the environment’s secular stagnation, as it’s called, which is this kind of decline in the international economic growth rates, fiscal and monetary policy—the two big bazookas, as they’re sometimes called, of economic policy—seemingly exhausted, and rising global competition, in part driven by slowdown in domestic markets, even in China, it’s not an auspicious environment for us to be facing domestic challenges as well, but it is where we are.

If we think of those three periods in the post-war period, what you notice is an attempt to create a set of policies, a new economic policy paradigm that, to some extent, was successful: regional policy within the UK shifting economic activity around the UK in the aftermath of world war two; and, inward investment in the 1980s, where Wales did relatively well and sometimes, of course, achieving proportions of inward investment as high as 25 per cent of the entire UK. It’s the third period since 1996 when we have seen a precipitous decline in our relative gross value added share, or proportion. Of course, that period has coincided with the period of devolution. Devolution was meant to be the answer to Wales’s economic problems. The devolution dividend that we often refer to, at least on economic policy, has not delivered. I think that the Member for Llanelli was right on the money when he reminded us of that devolution dividend argument. He said, over the summer, that despite continued efforts, on that test, it has so far failed to fulfil its potential. So, it’s a challenge to all of us elected to this place that we now meet that test and that we come up with a new economic strategy that can meet the test of our times.

Now, that’s even more important of course in the context of Brexit, isn’t it? The need for an answer has accelerated even further. I must admit—and I’m trying to be fair and not hypercritical here—I’m not convinced by the response that we’ve heard so far from the Welsh Government. Yes, it is confusing. There are so many options on the table that you need a compass: Norway, Switzerland, Canada; Lichtenstein is a new one—of course, Lichtenstein is in the European Economic Area but did have a nine-year moratorium on free movement; reverse Greenland; customs union; World Trade Organization rules; and the continental partnership proposal, which has some merits and was suggested by the Bruegel think tank over the summer.

In a fast-moving scene, you need to show some flexibility and agility of mind, I think we would all accept that, and there’s certainly an opportunity as well for us in Wales—rather than simply going for a prêt-à-porter solution, coming up with a bespoke solution: a new idea for new times. But, that shouldn’t be a recipe for confusion. I think that that’s what we’ve had so far from the Welsh Government on the model that is in the best interests of Wales—the type of Brexit. Because, let’s be clear, the people of Wales have voted for Brexit, as have the people of the UK, but the door through which we exit is what we’re debating now, and there are different-coloured doors available to us; there are different thresholds; and there are different end destinations. It’s important that this National Assembly expresses what is in the national interest of Wales.

Unfortunately, I have to say, we heard from the First Minister three different policies in two days, sometimes in the course of the same session. In the European and External Affairs Committee, when challenged by my colleague Steffan Lewis, he said he did not support membership of the single market, but the rather more nebulous term, ‘access’. Well, who is against access, you know? When challenged on this question again by the leader of the opposition, he said he was, and had always been, in favour of membership of the single market—in that slightly patronising tone—and asked, ‘Where has he been? Has he not been reading the newspapers?’ [Laughter.] He then went on to say—[Interruption.] He then went on to say—[Interruption.] He then went on to say that he favoured—[Interruption.] He then went on to say that he favoured a free-trade agreement, or EFTA, but outside the EEA, because that would avoid a commitment to free movement—despite saying on Monday that he actually saw the EEA or the EFTA models as by far the most workable, and saying in the immediate aftermath of the Brexit vote that, actually, free movement was a red line as far as he was concerned. So, I’m completely confused. I invite a Minister, any Minister, to patronise me by all means. Maybe I would be a little bit wiser if you would intervene, if not now, and maybe we could have some clarity on what is the current position in terms of Brexit as far as the Welsh Government is concerned.

Moving on to the economic strategy, I have to say that confusion reigns here as well. We do still have a current economic strategy: ‘Economic Renewal: a new direction’. It was published in 2010. It still is, officially, the economic strategy of the Welsh Government. At the time—the clue was in the title, ‘a new direction’—it was meant to represent a step change in thinking, away from the old grant culture and towards, instead, a more strategic approach to creating the conditions for economic success, rather than the old school of, basically, economic success coming through the stroke of a ministerial pen and money being doled out to individual companies. It was also meant to be more strategic in focusing on some key sectors—a limited number of key sectors where we believed Wales had a particular competitive advantage: ‘smart specialisation’, as it is sometimes called in the jargon.

What happened, of course, is that there was a change of administration and the thinking behind the strategy somehow got lost. So, the first thing that has happened is that three additional sectors were added, some of them rather large, like construction. In fact, somebody worked out that probably 90 per cent of businesses in Wales are actually part of the target sectors. Well, that’s not targeting, is it? That’s not prioritisation. We’ve seen the slow re-emergence of the grant culture, of the principal policy lever of the Government basically being that stroke of the ministerial pen, and micro-managing the economy. Picking winners, the evidence is quite clear, is fraught with difficulty. What Government should be doing is concentrating on those areas where we have a competitive advantage and investing in skills and infrastructure. Yes, in particular developments with particular companies and sectors, but doing it using a cluster approach rather than just doling out money in the old-fashioned way.

Yes, we’ve had city regions as some kind of half-hearted attempt to have a spatial strategy after the previous administration ripped up the spatial plan. But where does that leave the Valleys? Where does that leave rural west Wales? Where is the strategy there? Again, there is a vacuum of ideas, unfortunately, at the heart of the Government’s economic strategy currently. We’ve suggested actually creating, to fill that vacuum, targeted and focused development agencies in order to get the kind of strategic leadership that we have lacked so far from the Government. The obsession that underlies the Government’s policy is jobs. Job target numbers—which actually, often, are specious, as we have found out—actually aren’t, at a national level, the key problem now with the Welsh economy. I mean, the Government of course points out that the Welsh unemployment is lower now than the UK unemployment rate. So, it's not that we're doing worse on unemployment that explains our poorer economic performance; actually, it's at a much deeper level. It's about competitiveness, it's about productivity. It's not the number of jobs, it's not the headline count. It's the quality of jobs, the types of business sectors, the number of start-ups and the entrepreneurial culture that we need to create in order to create the businesses of the future. That's where we should be investing, rather than in this old-style, headcount, press-release-driven approach to handing out free money to businesses, which, as, sadly, we've seen, often don't deliver on the jobs that were promised. We've seen a number of examples of that recently: Universal Engineering, Kukd, Kancoat, et cetera.

We realise that failure is part and parcel of the economy, but when we're talking about public money, we need to make sure that we are investing it where it will have the greatest effect, particularly when we saw in the competitiveness figures out today—it's sobering reading, isn't it? Out of 379 local authority areas, Wales has five in the lowest 10, in the bottom 10: Carmarthenshire, Caerphilly, Ceredigion, Merthyr Tydfil, Blaenau Gwent, right at the bottom. And, again, the cupboard is bare at the moment in terms of economic policies from this Government that are targeted at those areas. The Circuit of Wales, of course, is an inspiring idea that I would urge the Government to stop prevaricating on. That's a project that has been seven years in the making and promises to be transformational in that area. That's the kind of thinking actually coming from the private sector, where the public sector, unfortunately, by changing the goalposts constantly, is holding us back.

We’ve presented our own ideas in our programme for opposition. I think it's a positive move, and maybe it says something, actually, when we’ve yet to see the programme for government. We’ve had the programme for opposition. There are more ideas coming from the opposition benches currently than are coming from the people that have their hands on the levers of power. That has to change if we’re going to actually change the economic state of Wales. We are very much supportive of the idea of creating a national development agency. We created a template that the world copied through the Welsh Development Agency—a fantastic brand, but a model in terms of how you develop and restructure an economy. Of course, we want to do it for the twenty-first century. We're not about actually staying with the policies of the past. That's the problem, I think, with the Government going back to this grant aid obsession. We want a WDA for the twenty-first century. The Government, through the innovation advisory council, is consulting with business—and I understand there's a very positive response—on the idea of creating a national innovation agency. Is that a quango? We often get the criticism, ‘Oh, you just want to create quangos’. Well, it's an arm’s-length body that has expertise, that actually speaks the same language of business, has a particular focus, and will get on with the job.

And the same is true of our proposal to drive up infrastructure investment in Wales. We saw the news from the Scottish Government that they are bringing forward plans to drive up infrastructure investment by £4 billion next year. That's the kind of leadership that we need, and the Government needs tools to be able to do that, people who have the expertise in terms of funding infrastructure investment, in terms of managing large-scale projects. That will never be within the Welsh civil service, and that's why creating a national infrastructure commission is so important.

Diolch, Lywydd. Credaf fod y ddadl hon, yn enw Plaid Cymru, yn canolbwyntio ar un o’r heriau allweddol, yn ôl pob tebyg—yr her ganolog—i’r Cynulliad hwn, sef bodloni gofynion topograffeg economaidd newydd, os mynnwch, y dirwedd wedi’r bleidlais i adael yr UE.

Y rhagofyniad cyntaf i sicrhau polisi da yw dealltwriaeth gyffredin: rydym oll ar yr un dudalen. Credaf fod hynny’n rhan o’r her sy’n ein hwynebu wrth ddatblygu strategaeth newydd, a deall graddau’r her. Yn ôl pob tebyg, mae economi Cymru, yn y cyfnod ar ôl yr ail ryfel byd, wedi wynebu tri chyfnod pwysig o newid economaidd: yn syth ar ôl y rhyfel, yna’r cyfnod o ailstrwythuro diwydiannol o’r 1960au ymlaen, y 1960au hwyr, y 1970au a’r 1980au, yn bennaf drwy ddirywiad glo a dur, ac yna yn y cyfnod ar ôl 1996, yn enwedig yng nghyfnod y bunt uchel, ac mewn gwirionedd, roedd derbyn gwledydd dwyrain Ewrop yn aelodau hefyd yn creu heriau penodol i ni. Nawr, rydym ar fin wynebu her hyd yn oed yn fwy, o bosibl. Yn fyd-eang, pan edrychwn ar yr hyn a elwir yn farweidd-dra seciwlar yr amgylchedd, sef y math hwn o ddirywiad yn y cyfraddau twf economaidd rhyngwladol, polisi cyllidol ac ariannol—dau faswca mawr polisi economaidd, fel y’u gelwir weithiau—wedi eu dihysbyddu, yn ôl pob golwg, a chystadleuaeth fyd-eang gynyddol, wedi ei gyrru’n rhannol gan yr arafu mewn marchnadoedd domestig, hyd yn oed yn Tsieina, nid yw’n amgylchedd addawol i ni fod yn wynebu heriau domestig hefyd, ond dyma ble’r ydym ar hyn o bryd.

O ystyried y tri chyfnod hwnnw wedi’r rhyfel, yr hyn a welwch yw ymgais i greu set o bolisïau, patrwm polisi economaidd newydd a oedd, i ryw raddau, yn llwyddiannus: polisi rhanbarthol yn y DU yn symud gweithgarwch economaidd o amgylch y DU yn y cyfnod ar ôl yr ail ryfel byd; a mewnfuddsoddi yn y 1980au, a Chymru’n gwneud yn gymharol dda, ac weithiau, wrth gwrs, yn cyflawni cyfrannau mewnfuddsoddi mor uchel â 25 y cant o’r DU gyfan. Dyma’r trydydd cyfnod ers 1996 i ni weld gostyngiad serth yn ein cyfran o werth ychwanegol gros cymharol. Wrth gwrs, mae’r cyfnod hwnnw wedi cyd-daro â chyfnod datganoli. Roedd datganoli i fod yn ateb i broblemau economaidd Cymru. Nid yw’r difidend datganoli y cyfeiriwn ato’n aml wedi cyflawni, o ran polisi economaidd o leiaf. Credaf fod yr Aelod dros Lanelli yn hollol iawn wrth ein hatgoffa am y ddadl honno ynglŷn â’r difidend datganoli. Dywedodd yn ystod yr haf, o ran y prawf hwnnw, nad yw wedi llwyddo hyd yn hyn i gyflawni ei botensial er gwaethaf ymdrechion parhaus. Felly, mae’n her i bob un ohonom a etholwyd i’r lle hwn wynebu’r prawf hwnnw yn awr, a dod o hyd i strategaeth economaidd newydd sy’n gallu ateb prawf yr oes sydd ohoni.

Nawr, onid yw hynny’n bwysicach fyth wrth gwrs yng nghyd-destun gadael yr UE? Mae’r angen am ateb wedi cynyddu ymhellach byth. Mae’n rhaid i mi gyfaddef—ac rwy’n ceisio bod yn deg yn hytrach na’n orfeirniadol yma—nid wyf wedi fy argyhoeddi gan yr ymateb a glywsom hyd yn hyn gan Lywodraeth Cymru. Ydy, mae’n ddryslyd. Mae cymaint o opsiynau ar y bwrdd fel bod angen cwmpawd arnoch: Norwy, y Swistir, Canada; mae Lichtenstein yn un newydd—wrth gwrs, mae Lichtenstein yn yr Ardal Economaidd Ewropeaidd ond roedd moratoriwm yno am naw mlynedd ar ryddid i symud; yr Ynys Las o chwith; undeb tollau; rheolau Sefydliad Masnach y Byd; a chynnig y bartneriaeth gyfandirol, a awgrymwyd gan felin drafod Bruegel dros yr haf ac sy’n meddu ar rai rhinweddau.

Credaf y byddem i gyd yn derbyn bod angen rhywfaint o hyblygrwydd ac ystwythder meddwl mewn sefyllfa sy’n newid yn gyflym, ac yn sicr, mae cyfle hefyd i ni yng Nghymru—canfod ateb pwrpasol yn hytrach na dewis ateb prêt-à-porter: syniad newydd ar gyfer cyfnod newydd. Ond ni ddylai hynny fod yn rysáit ar gyfer dryswch. Credaf mai dyna a gawsom hyd yn hyn gan Lywodraeth Cymru ar y model sydd er lles gorau Cymru—y math o ymadawiad. Oherwydd, gadewch i ni fod yn glir, mae pobl Cymru wedi pleidleisio dros adael yr UE, fel y gwnaeth pobl y DU, ond yr hyn rydym yn dadlau yn ei gylch yn awr yw pa ddrws y byddwn yn gadael drwyddo, ac mae drysau o wahanol liwiau ar gael i ni; gwahanol drothwyon; a gwahanol gyrchfannau ar ben y daith. Mae’n bwysig fod y Cynulliad Cenedlaethol hwn yn mynegi’r hyn sydd er lles gorau Cymru.

Yn anffodus, mae’n rhaid i mi ddweud, clywsom dri pholisi gwahanol gan y Prif Weinidog mewn dau ddiwrnod, ambell waith yn ystod yr un sesiwn. Yn y Pwyllgor Materion Ewropeaidd ac Allanol, pan gafodd ei herio gan fy nghyd-Aelod, Steffan Lewis, dywedodd nad oedd yn cefnogi aelodaeth o’r farchnad sengl, ond yn hytrach, y term mwy amwys, ‘mynediad’. Wel, pwy sy’n gwrthwynebu mynediad? Pan gafodd ei herio ar y cwestiwn hwn eto gan arweinydd yr wrthblaid, dywedodd ei fod, ac wedi bod erioed, o blaid aelodaeth o’r farchnad sengl—yn y dôn nawddoglyd honno—a gofynnodd, ‘Ble mae e wedi bod? Onid yw wedi bod yn darllen y papurau newydd?’ [Chwerthin.] Aeth yn ei flaen i ddweud wedyn—[Torri ar draws.] Aeth yn ei flaen i ddweud wedyn—[Torri ar draws.] Aeth yn ei flaen i ddweud wedyn ei fod yn ffafrio—[Torri ar draws.] Aeth yn ei flaen i ddweud ei fod yn ffafrio cytundeb masnach rydd, neu Gymdeithas Masnach Rydd Ewropeaidd, ond y tu allan i’r Ardal Economaidd Ewropeaidd, gan y byddai hynny’n osgoi ymrwymiad i ryddid i symud—er iddo ddweud ddydd Llun ei fod yn ystyried mai modelau’r Ardal Economaidd Ewropeaidd neu’r Gymdeithas Masnach Rydd Ewropeaidd yw’r rhai mwyaf ymarferol o bell ffordd, a dweud yn fuan wedi’r bleidlais i adael yr UE fod rhyddid i symud yn llinell goch o’i ran ef. Felly, rwyf wedi drysu’n llwyr. Gwahoddaf Weinidog, unrhyw Weinidog, i fod yn nawddoglyd wrthyf ar bob cyfrif. Efallai y buaswn ychydig yn ddoethach pe baech yn ymyrryd, os nad yn awr, ac efallai y gallem gael rhywfaint o eglurder ynglŷn â beth yw safbwynt presennol Llywodraeth Cymru mewn perthynas â gadael yr UE.

Gan symud ymlaen at y strategaeth economaidd, mae’n rhaid i mi ddweud bod hyn yn peri dryswch hefyd. Mae gennym strategaeth economaidd gyfredol o hyd: ‘Adnewyddu’r Economi: cyfeiriad newydd’. Fe’i cyhoeddwyd yn 2010. Yn swyddogol, honno yw strategaeth economaidd Llywodraeth Cymru o hyd. Ar y pryd—roedd y cliw yn y teitl, ‘cyfeiriad newydd’—roedd i fod yn newid sylweddol yn y meddylfryd, oddi wrth yr hen ddiwylliant grantiau a thuag at ymagwedd fwy strategol, yn lle hynny, at greu’r amodau ar gyfer llwyddiant economaidd, yn hytrach na’r hen ffordd, yn y bôn, o lwyddiant economaidd yn dod drwy ysgrifbin gweinidogol ac arian yn cael ei ddyrannu i gwmnïau unigol. Roedd hefyd i fod yn fwy strategol drwy ganolbwyntio ar rai sectorau allweddol—nifer cyfyngedig o sectorau allweddol lle credem fod gan Gymru fantais gystadleuol benodol: arbenigo craff, fel y’i gelwir weithiau yn y jargon.

Yr hyn a ddigwyddodd, wrth gwrs, oedd y bu newid yn y weinyddiaeth, a chollwyd y meddwl tu ôl i’r strategaeth rywsut. Felly, y peth cyntaf a ddigwyddodd oedd ychwanegu tri sector ychwanegol, gyda rhai ohonynt yn eithaf mawr, fel adeiladu. Yn wir, cyfrifodd rhywun fod 90 y cant o fusnesau yng Nghymru, yn ôl pob tebyg, yn rhan o’r sectorau targed mewn gwirionedd. Wel, nid targedu yw hynny, nage? Nid blaenoriaethu yw hynny. Gwelsom y diwylliant grantiau’n ailymddangos yn araf bach; yr ysgrifbinnau gweinidogol hynny, yn y bôn, yn brif ysgogiad polisi i’r Llywodraeth ac yn microreoli’r economi. Mae’r dystiolaeth yn eithaf clir fod dewis enillwyr yn broses sy’n llawn anhawster. Yr hyn y dylai’r Llywodraeth ei wneud yw canolbwyntio ar y meysydd hynny lle mae gennym fantais gystadleuol a buddsoddi mewn sgiliau a seilwaith. Ie, mewn datblygiadau penodol gyda chwmnïau a sectorau penodol, ond ei wneud gan ddefnyddio dull clwstwr yn hytrach na dim ond dyrannu arian yn y ffordd hen ffasiwn.

Do, rydym wedi cael dinas-ranbarthau fel rhyw fath o ymgais wan i gael strategaeth ofodol ar ôl i’r weinyddiaeth flaenorol gael gwared ar y cynllun gofodol. Ond beth y mae hynny’n ei olygu i’r Cymoedd? Beth y mae hynny’n ei olygu i gefn gwlad gorllewin Cymru? Ble mae’r strategaeth yno? Unwaith eto, yn anffodus, mae gwacter syniadol wrth wraidd strategaeth economaidd y Llywodraeth ar hyn o bryd. Er mwyn llenwi’r gwacter, rydym wedi awgrymu creu asiantaethau datblygu wedi eu targedu ac yn meddu ar ffocws er mwyn sicrhau’r math o arweinyddiaeth strategol nad ydym wedi ei chael gan y Llywodraeth hyd yn hyn. Yr obsesiwn sydd wrth wraidd polisi’r Llywodraeth yw swyddi. Nid niferoedd targed o swyddi—sy’n aml yn dwyllodrus, mewn gwirionedd, fel y gwelsom—yw’r broblem allweddol erbyn hyn ar lefel genedlaethol gydag economi Cymru. Hynny yw, mae’r Llywodraeth wrth gwrs yn tynnu sylw at y ffaith fod diweithdra yng Nghymru yn is yn awr na chyfradd ddiweithdra’r DU. Felly, nid y ffaith ein bod yn gwneud yn waeth o ran diweithdra sy’n egluro ein perfformiad economaidd gwanach; mae ar lefel lawer dyfnach na hynny mewn gwirionedd. Mae’n ymwneud â chystadleurwydd, mae’n ymwneud â chynhyrchiant. Nid yw’n ymwneud â nifer y swyddi, nid yw’n ymwneud â nifer y pennau. Mae’n ymwneud ag ansawdd swyddi, y mathau o sectorau busnes, nifer y busnesau newydd a’r diwylliant entrepreneuraidd y mae angen i ni ei greu er mwyn creu busnesau’r dyfodol. Dyna ble y dylem fod yn buddsoddi, yn hytrach nag yn y ffordd hen ffasiwn hon o gyfrif pennau, wedi ei gyrru gan ddatganiadau i’r wasg, o ddyrannu arian am ddim i fusnesau, nad ydynt, fel y gwelsom yn aml yn anffodus, yn darparu’r swyddi a addawyd. Rydym wedi gweld nifer o enghreifftiau o hynny yn ddiweddar: Universal Engineering, Kukd, Kancoat, ac ati.

Rydym yn sylweddoli bod methiant yn rhan annatod o’r economi, ond wrth siarad am arian cyhoeddus, mae angen i ni sicrhau ein bod yn ei fuddsoddi yn y mannau y bydd yn cael yr effaith fwyaf, yn enwedig ar ôl gweld yn y ffigurau cystadleurwydd a gyhoeddwyd heddiw—mae ei ddarllen yn sobreiddio onid yw? Allan o 379 o ardaloedd awdurdodau lleol, mae gan Gymru bump yn y 10 isaf, yn y 10 sydd ar y gwaelod: Sir Gaerfyrddin, Caerffili, Ceredigion, Merthyr Tudful, Blaenau Gwent, ar y gwaelod un. Ac unwaith eto, mae’r cwpwrdd yn wag ar hyn o bryd o ran polisïau economaidd gan y Llywodraeth hon sydd wedi eu targedu at yr ardaloedd hynny. Mae Cylchffordd Cymru, wrth gwrs, yn syniad ysbrydoledig, a byddwn yn annog y Llywodraeth i roi’r gorau i’w osgoi. Mae’r prosiect hwnnw wedi bod ar waith ers saith mlynedd ac mae’n addo trawsnewid yr ardal honno. Dyna’r math o feddwl a ddaw o’r sector preifat, pan fo’r sector cyhoeddus, yn anffodus, yn ein dal yn ôl drwy newid yr amodau’n gyson.

Rydym wedi cyflwyno ein syniadau ein hunain yn rhaglen yr wrthblaid. Credaf ei fod yn gam cadarnhaol, ac efallai ei fod yn dweud rhywbeth, mewn gwirionedd, pan nad ydym wedi gweld y rhaglen lywodraethu eto. Rydym wedi cael rhaglen yr wrthblaid. Mae mwy o syniadau yn dod oddi ar feinciau’r wrthblaid ar hyn o bryd nag sy’n dod gan y bobl â’u dwylo ar liferi grym. Mae’n rhaid i hynny newid os ydym am newid cyflwr economaidd Cymru mewn gwirionedd. Rydym yn gefnogol iawn i’r syniad o greu asiantaeth ddatblygu genedlaethol. Creasom dempled a gopïwyd drwy’r byd gydag Awdurdod Datblygu Cymru—brand gwych, ond patrwm o sut i ddatblygu ac ailstrwythuro economi. Wrth gwrs, rydym am ei wneud ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain. Nid ydym yn sôn am aros gyda pholisïau’r gorffennol. Credaf mai dyna’r broblem gyda’r Llywodraeth yn dychwelyd at yr obsesiwn hwn â chymorth grant. Rydym eisiau Awdurdod Datblygu Cymru ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain. Mae’r Llywodraeth, drwy’r cyngor cynghorol ar arloesi, yn ymgynghori â busnesau—ac mae’r ymateb wedi bod yn gadarnhaol iawn yn ôl yr hyn a ddeallaf—ynglŷn â’r syniad o greu asiantaeth arloesi genedlaethol. Ai cwango yw hwnnw? Cawn ein beirniadu’n aml, ‘O, dim ond eisiau creu cwangos ydych chi’. Wel, mae’n gorff hyd braich sydd ag arbenigedd, sy’n siarad yr un iaith â busnesau, sy’n meddu ar ffocws penodol, ac a fydd yn bwrw ymlaen â’r gwaith.

Ac mae’r un peth yn wir am ein cynnig i gynyddu buddsoddi yn seilwaith Cymru. Gwelsom y newyddion gan Lywodraeth yr Alban eu bod yn cyflwyno cynlluniau i sicrhau cynnydd o £4 biliwn o fuddsoddiad yn y seilwaith y flwyddyn nesaf. Dyna’r math o arweinyddiaeth sydd ei angen arnom, ac mae angen dulliau ar y Llywodraeth i allu gwneud hynny, pobl ag arbenigedd ar gyllido buddsoddiad yn y seilwaith, o ran rheoli prosiectau ar raddfa fawr. Ni fydd hynny’n digwydd o fewn y gwasanaeth sifil yng Nghymru, a dyna pam y mae creu comisiwn seilwaith cenedlaethol mor bwysig.

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (Ann Jones) took the Chair.

And finally, I think the Government needs a massive injection of creativity, some big ideas that can inspire Wales. We saw over the summer the cancellation of the Wales bid for the Commonwealth Games, but what have we put in there to replace it that will actually inspire our country and create the foundations for a different economy? About the same time as the economy Secretary was announcing that, Manchester announced an ambitious bid to bring the World’s Fair, the Expo, the Olympics for business, if you like, and industry back to these islands for the first time since the Great Exhibition of 1851. That is the biggest event in the world—20 million visitors they’re expecting there, double the size of the Olympics. Think what that could do to the Manchester economy in terms of promoting an image of its city and its region, but also in terms of investing in its business. That’s the kind of thinking that we need from this Welsh Government. They did the Commonwealth Games; now they’re going for the Expo. What are our proposals from the Welsh Government for Wales?

Ac yn olaf, credaf fod y Llywodraeth angen chwistrelliad enfawr o greadigrwydd, ychydig o syniadau mawr a all ysbrydoli Cymru. Dros yr haf, cafodd cais Cymru ar gyfer Gemau’r Gymanwlad ei ganslo, ond beth rydym wedi ei roi yn ei le i ysbrydoli ein gwlad a chreu’r sylfeini ar gyfer economi wahanol? Oddeutu’r un adeg ag yr oedd Ysgrifennydd yr economi yn cyhoeddi hynny, cyhoeddodd Manceinion gais uchelgeisiol i ddod â Ffair y Byd, yr Expo, y Gemau Olympaidd ar gyfer busnes a diwydiant, os hoffech, yn ôl i’r ynysoedd hyn am y tro cyntaf ers Arddangosfa Fawr 1851. Dyna ddigwyddiad mwyaf y byd—maent yn disgwyl 20 miliwn o ymwelwyr yno, ddwywaith maint y Gemau Olympaidd. Meddyliwch beth y gallai hynny ei wneud i economi Manceinion o ran hybu delwedd y ddinas a’i rhanbarth, ond hefyd o ran buddsoddi yn ei busnesau. Dyna’r math o feddwl sydd ei angen arnom gan Lywodraeth Cymru. Maent wedi cael Gemau’r Gymanwlad; maent yn awr yn mynd am yr Expo. Beth yw cynigion Llywodraeth Cymru ar gyfer Cymru?

Thank you very much. I’ve selected the two amendments to the motion. I call on Nick Ramsay to move amendment 1, tabled in the name of Paul Davies. Nick.

Diolch yn fawr iawn. Rwyf wedi dewis y ddau welliant i’r cynnig. Galwaf ar Nick Ramsay i gynnig gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Paul Davies. Nick.

Gwelliant 1—Paul Davies

Dileu is-bwynt (a) a rhoi yn ei le:

'cyd-dynnu'n rhagweithiol â Llywodraeth y DU a llywodraethau datganoledig eraill cyn dechrau erthygl 50 a'r trafodaethau fydd yn dilyn hynny.'

Amendment 1—Paul Davies

Delete sub-point (a) and replace with:

‘working proactively with the UK Government and other devolved governments ahead of the triggering of article 50 and the subsequent negotiations.’

Cynigiwyd gwelliant 1.

Amendment 1 moved.

Thank you, Deputy Presiding Officer. It was good listening to those ideas. I’m not sure I’ve got much time left to give any of my own ideas as well; it was quite a long opening. But I’m pleased to move the amendment in the name of Paul Davies on the order paper. Can I say in opening that it’s always good to hear the spatial plan, the Wales spatial plan, reinvented and referred to? I would beg to differ, Adam Price; I don’t think it was ripped up. I think it left in Andrew Davies’s briefcase some years ago and we haven’t heard it mentioned since. But it is a good example of the way that, at any point in time, you have one economic policy and that can be the economic policy of the Welsh Government for a given amount of time, but then it is dropped and we move on to something else, and then something else further down the line. Whilst that works over a period of 50, 60 or 70 years—the point you made towards the start of your speech—I’m not sure that that does work over the shorter time that we’ve had in devolution. I think that the Welsh Government does need to look at that, and to look at a more sustainable policy over the medium term that will give the stability that the economy needs.

Whilst there’s no doubt that we do need to protect Wales from the immediate fallout of the Brexit vote in terms of replacing the EU funding that will undoubtedly be lost, at least as far as it comes from Brussels, the Welsh Conservatives believe that it is imperative that we work with the UK Government, and indeed other devolved Governments, ahead of the triggering of article 50 and the subsequent negotiations. This, we feel, should be on the face of the motion, which is the reason for our amendment.

We’ve long argued that we need to close the prosperity gap between Wales and the rest of the United Kingdom, as indeed Plaid Cymru seem to agree with. Of course, European structural funds have for a long time been seen as key to doing this, and they have had a part to play, but let’s not forget, back at the outset of devolution when this was first founded, back in those days, I think it was Rhodri Morgan who said that Wales would only need one phase of European structural funds and that would deal with the issue. So, it’s not just a case of receiving structural funds or funding from wherever it might come. It’s a question of that being best spent, and it’s a question of those funds being invested in a way that makes the Welsh economy and the regional parts of the Welsh economy such as west Wales and the Valleys more sustainable, and puts it on a more sustainable footing in a way that those areas can generate their own wealth so that they are not so dependent on the grant culture that Adam Price alluded to in future.

The motion mentions the WDA and Plaid Cymru want to create or recreate a Welsh Development Agency that is fit for the twenty-first century. That’s a key point. It cannot simply be a matter of recreating the old 1970s WDA model, the 1980s WDA model. We cannot and should not seek to turn back the clock, no matter how attractive that might sometimes appear in some quarters. It simply won’t work. That said, the loss of the WDA brand was in retrospect a mistake. No, the WDA was not perfect, but it was recognised across the world as the image of Wales, and it did do a great deal to attract inward investment here that would otherwise not have come. However, we do acknowledge that some of those investors were short term. That they clearly were. They came, they took the grants, and moved on, and that was not sustainable. Any new model of attracting investment must focus on aftercare and not just as an afterthought, but as a key part of the original package. I know that there is a degree of aftercare at the moment provided by the Welsh Government. I’m sure that the Minister would make that point. But Welsh Conservatives believe that this should be overhauled and bolstered with speed of response to businesses’ concerns and clear lines of communication placed at the heart of the new arrangements. We came up with a model called Destination Cymru. There are other models out there. I know that Plaid Cymru have come forward with their own proposals as well. But, yes, absolutely, our aim as a country must be to grow Welsh business and boost our exports.

Turning to the national infrastructure commission, while there can be no doubt that the importance of developing infrastructure has been too often overlooked since the advent of evolution, I’m pleased it’s now in the title of the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure, and that’s a welcome development. I think I would say we need to be sure that the infrastructure commission, if we have one, does actually deliver what we want, and that we get the right model from the start. But I do agree that the idea of bringing transport, energy and green infrastructure together at the outset is a good one. Too often we’ve seen the usual silos of Government where departments work in isolation and interaction doesn’t happen.

Can I say, finally, point 3 is arguably, I think, one of the most important points of the debate—procurement? Yes, we need to increase levels of procurement. No-one argues against that. We’ve had numerous debates in here over the years and I’ve argued for a much more robust public sector procurement strategy. How will that strategy look? Well, that’s to be decided. But we need to make sure that the Welsh Government doesn’t just talk about a national procurement strategy, but that we have one that really works and that is weighted towards home-grown, local Welsh businesses and not just to the larger businesses that it has been pitched to too often in the past.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Roedd yn dda gwrando ar y syniadau hynny. Nid wyf yn siŵr fod gennyf lawer o amser ar ôl i roi fy syniadau fy hun hefyd; roedd yn agoriad braidd yn hir. Ond rwy’n falch i gynnig y gwelliant yn enw Paul Davies ar y papur trefn. A gaf fi ddweud wrth agor ei bod bob amser yn dda clywed y cynllun gofodol, cynllun gofodol Cymru, yn cael ei ailddyfeisio a’i grybwyll? Rwy’n anghytuno, Adam Price; nid wyf yn credu ei fod wedi ei rwygo. Rwy’n credu ei fod wedi ei adael ar ôl ym mag lledr Andrew Davies rai blynyddoedd yn ôl ac nid ydym wedi clywed sôn amdano ers hynny. Ond mae’n enghraifft dda o’r ffordd y mae gennych, ar unrhyw bwynt mewn amser, un polisi economaidd a gall hwnnw fod yn bolisi economaidd Llywodraeth Cymru am gyfnod penodol o amser, ond wedyn caiff ei anghofio a symudwn ymlaen at rywbeth arall, ac yna at rywbeth arall yn nes ymlaen. Er bod hynny’n gweithio dros gyfnod o 50, 60 neu 70 o flynyddoedd—y pwynt a wnaethoch ar ddechrau eich araith—nid wyf yn siŵr fod hynny’n gweithio dros yr amser byrrach rydym wedi ei gael ers datganoli. Credaf fod angen i Lywodraeth Cymru edrych ar hynny, ac edrych ar bolisi mwy cynaliadwy dros y tymor canolig a fydd yn rhoi’r sefydlogrwydd sydd ei angen ar yr economi.

Er nad oes amheuaeth fod angen inni amddiffyn Cymru rhag effeithiau uniongyrchol pleidlais i adael yr Undeb Ewropeaidd o ran cael arian yn lle’r cyllid Ewropeaidd a fydd yn ddi-os yn cael ei golli—cyllid sy’n dod o Frwsel o leiaf—mae’r Ceidwadwyr Cymreig yn credu ei bod yn hollbwysig ein bod yn gweithio gyda Llywodraeth y DU, a Llywodraethau datganoledig eraill yn wir, cyn dechrau proses erthygl 50 a’r trafodaethau fydd yn dilyn hynny. Yn ein barn ni, dylai hyn fod ar wyneb y cynnig, a dyna’r rheswm dros ein gwelliant.

Rydym wedi dadlau ers amser bod angen inni gau’r bwlch ffyniant rhwng Cymru a gweddill y Deyrnas Unedig, ac yn wir mae Plaid Cymru i’w gweld yn cytuno â hynny. Wrth gwrs, ers amser hir ystyriwyd bod cronfeydd strwythurol Ewropeaidd yn allweddol i wneud hyn, ac maent wedi bod â rhan i’w chwarae, ond gadewch i ni beidio ag anghofio, nôl ar gychwyn datganoli pan sefydlwyd hyn yn gyntaf, yn ôl yn y dyddiau hynny, rwy’n credu mai Rhodri Morgan a ddywedodd mai un cyfnod o gronfeydd strwythurol Ewropeaidd fyddai ei angen ar Gymru a byddai hynny’n mynd i’r afael â’r mater. Felly, nid mater syml o dderbyn cronfeydd strwythurol neu gyllid o ble bynnag y gallai ddod yw hyn. Mae’n gwestiwn ynglŷn â’r ffordd orau o’i wario, ac mae’n gwestiwn ynglŷn â buddsoddi’r cronfeydd hynny mewn ffordd sy’n gwneud economi Cymru a rhannau rhanbarthol o economi Cymru fel gorllewin Cymru a’r Cymoedd yn fwy cynaliadwy, a’i rhoi ar sail fwy cynaliadwy mewn ffordd sy’n galluogi’r ardaloedd hynny i greu eu cyfoeth eu hunain fel nad ydynt mor ddibynnol ar y diwylliant grantiau y cyfeiriodd Adam Price ato yn y dyfodol.

Mae’r cynnig yn crybwyll y WDA ac mae Plaid Cymru am greu neu ail-greu Awdurdod Datblygu Cymru sy’n addas ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain. Mae hwnnw’n bwynt allweddol. Ni all fod yn fater syml o ail-greu hen fodel y WDA yn y 1970au, model y WDA yn y 1980au. Ni allwn ac ni ddylwn geisio troi’r cloc yn ôl, ni waeth pa mor ddeniadol y gallai hynny ymddangos weithiau mewn rhai mannau. Yn syml, ni fydd yn gweithio. Wedi dweud hynny, roedd colli brand y WDA yn gamgymeriad wrth edrych yn ôl. Na, nid oedd y WDA yn berffaith, ond câi ei gydnabod ar draws y byd fel y ddelwedd o Gymru, ac fe wnaeth lawer iawn i ddenu mewnfuddsoddiad yma na fyddai wedi dod fel arall. Fodd bynnag, rydym yn cydnabod mai byrdymor oedd rhai o’r buddsoddwyr hynny. Mae hynny’n amlwg. Fe ddaethant, cymryd y grantiau, a symud oddi yma, ac nid oedd hynny’n gynaliadwy. Rhaid i unrhyw fodel newydd o ddenu buddsoddiad ganolbwyntio ar ôl-ofal ac nid fel ôl-ystyriaeth yn unig, ond fel rhan allweddol o’r pecyn gwreiddiol. Gwn fod rhywfaint o ôl-ofal yn cael ei ddarparu ar hyn o bryd gan Lywodraeth Cymru. Rwy’n siŵr y byddai’r Gweinidog yn gwneud y pwynt hwnnw. Ond mae’r Ceidwadwyr Cymreig yn credu y dylid ailwampio hyn a’i atgyfnerthu gan wneud ymateb cyflym i bryderon busnesau a llinellau cyfathrebu clir yn ganolog i’r trefniadau newydd. Rydym wedi creu model o’r enw Cyrchfan Cymru. Mae modelau eraill i’w cael. Gwn fod Plaid Cymru wedi cyflwyno eu cynigion eu hunain hefyd. Ond yn bendant, fel gwlad rhaid i ni wneud tyfu busnesau Cymru a hybu ein hallforion yn nod.

Gan droi at y comisiwn seilwaith cenedlaethol, er nad oes unrhyw amheuaeth fod pwysigrwydd datblygu seilwaith yn fater sydd wedi cael ei esgeuluso yn rhy aml ers dechrau datganoli, rwy’n falch ei fod yn awr yn nheitl Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a’r Seilwaith, ac mae hwnnw’n ddatblygiad i’w groesawu. Rwy’n credu y byddwn yn dweud bod angen i ni sicrhau bod y comisiwn seilwaith, os cawn un, yn cyflawni’r hyn rydym ei eisiau mewn gwirionedd, a’n bod yn cael y model cywir o’r dechrau. Ond rwy’n cytuno bod y syniad o ddod â thrafnidiaeth, ynni a seilwaith gwyrdd at ei gilydd ar y cychwyn yn un da. Yn rhy aml, rydym wedi gweld seilos arferol y Llywodraeth lle mae adrannau’n gweithio ar wahân a lle nad oes rhyngweithio’n digwydd.

A gaf fi ddweud, yn olaf, mai pwynt 3 o bosibl yw un o bwyntiau pwysicaf y ddadl, rwy’n credu—caffael? Oes, mae angen i ni gynyddu lefelau caffael. Nid oes neb yn dadlau yn erbyn hynny. Rydym wedi cael nifer o ddadleuon yn y fan hon dros y blynyddoedd ac rwyf wedi dadlau o blaid strategaeth gaffael lawer cadarnach ar gyfer y sector cyhoeddus. Sut beth fydd y strategaeth honno? Wel, mae hynny i’w benderfynu. Ond mae angen inni wneud yn siŵr fod Llywodraeth Cymru yn gwneud mwy na siarad am strategaeth gaffael genedlaethol, a bod gennym un sy’n gweithio go iawn ac wedi ei phwysoli tuag at fusnesau Cymreig cynhenid lleol ​​ac nid yn unig tuag at y busnesau mwy o faint y mae wedi gogwyddo tuag atynt yn rhy aml yn y gorffennol.

Thanks very much. I call on the Cabinet Secretary for Finance and Local Government to formally move amendment 2, tabled in the name of Jane Hutt.

Diolch yn fawr iawn. Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol i gynnig gwelliant 2, a gyflwynwyd yn enw Jane Hutt yn ffurfiol.

Gwelliant 2—Jane Hutt

Dileu is-bwynt (b)(i) a rhoi yn ei le:

'gwerthu Cymru, ein cynnyrch a'n syniadau i'r byd er mwyn tyfu busnesau Cymru a hybu ein hallforion;'

Amendment 2—Jane Hutt

Delete sub-point (b)(i) and replace with:

‘selling Wales, our products and ideas to the world in order to grow Welsh businesses and boost our exports;’

Cynigiwyd gwelliant 2.

Amendment 2 moved.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Nid oes amheuaeth, wrth gwrs, fod y blynyddoedd nesaf yn mynd i fod yn rhai heriol, yn sicr. Ond rwy’n credu mai’r her wirioneddol yw sicrhau ein bod yn dod mas yn gryfach y pen arall nag yr ŷm ni, wrth gwrs, ar hyn o bryd o safbwynt yr economi yma yng Nghymru. Fel y cysgod-Weinidog â chyfrifoldeb dros addysg a sgiliau ac yn y blaen, mae’n amlwg bod yn rhaid inni wneud defnydd llawn o’r potensial sydd gennym yng Nghymru i adeiladu economi gryfach ar y seiliau cadarn yna o safbwynt creadigrwydd, arloesodd, mentergarwch—fel roedd Adam yn sôn amdanyn nhw yn gynharach—a defnyddio’r cyfle yma nawr sydd gennym i greu cyfundrefn well.

Mewn trafodaeth ddiweddar ynglŷn â phrentisiaethau yma yng Nghymru fe wnaethpwyd y pwynt, wrth gwrs, fod cyflogwyr yn amlwg yn allweddol i unrhyw gynllun prentisiaeth llwyddiannus ac mae’n rhaid cael cyflogwyr yn rhan annatod, yn bartneriaid parod, i gamu ymlaen i chwarae eu rhan. Ond yr un peth nad yw cyflogwyr yn ei licio, wrth gwrs, yw anghysondeb, yw rhaglenni sydd yn mynd a rhaglenni sydd yn dod ac wedyn mae pethau’n newid ac ar ôl blwyddyn neu ddwy mae’r ‘goalposts’ yn symud ac yn y blaen. Maen nhw angen cysondeb, maen nhw angen dilyniant, maen nhw angen sicrwydd.

Mae’r rhaglenni sydd gennym ni yng Nghymru, wrth gwrs, yn pwyso’n drwm iawn ar gyllid Ewropeaidd o safbwynt prentisiaethau a hyfforddiant yn y gweithle. Y tueddiad yw eu bod yn gynlluniau dwy neu dair blynedd, oherwydd y ffaith bod yr amodau hynny’n dod o gyfeiriad Ewropeaidd. A oes cyfle fan hyn, er enghraifft, nawr i greu rhaglenni sydd yn rhaglenni tymor hirach a meddwl yn wahanol, yn hytrach na’n bod ni’n gorfod newid mor aml, a’n bod yn creu tirlun mwy cyson sy’n fwy cydnaws ag ymwneud y sector busnes, a fydd wrth gwrs yn golygu wedyn ein bod ni’n llwyddo i ddatblygu mwy o’r sgiliau a mwy o’r arbenigeddau sydd eu hangen arnom ni?

Ond nid yw rhywun yn cael y teimlad o gyfeiriad Llywodraeth Cymru fod y strategaeth yno yn gadarn ac yn gyhyrog—yn sicr yn y misoedd cyntaf yma yn dilyn y refferendwm. Rwyf wedi cyfeirio yn y gorffennol at y ffaith i’r Gweinidog sgiliau ddatgan—yn ddigon teg, a dweud y gwir—ei bod hi’n mynd i barhau â nifer o’r rhaglenni sy’n ddibynnol ar arian Ewropeaidd, oherwydd mae’r addewidion wedi cael eu gwneud y bydd yr arian yn dod o rywle arall, er, wrth gwrs, efallai nad oedd hawl gan rai o’r unigolion yna i wneud yr honiadau hynny. Ond mae’r agwedd yn ddigon cadarnhaol yn hynny o beth: rŷm ni’n mynd i gario ymlaen achos, os nad ŷm ni, beth ŷm ni’n ei wneud? Rŷm ni’n aros yn llonydd. Ond, ar yr union un diwrnod, mi oedd yna Weinidog arall, a oedd yn gyfrifol am amaethyddiaeth, yn cyhoeddi ei bod hi’n gohirio rhai o’r rhaglenni oherwydd yr ansicrwydd. Wel, dyna chi ddwy adran yn cymryd agweddau cwbl wahanol i’r un broblem. Yn sicr, i mi, roedd hynny’n amlygu’r ffaith nad oedd strategaeth benodol, nad oedd dynesiad pwrpasol gan Lywodraeth Cymru i’r sefyllfa fel rŷm ni yn ei hwynebu hi.

Wrth gwrs, mae myfyrwyr rhyngwladol yn gwneud cyfraniad pwysig i’n sefydliadau addysg uwch ni yma yng Nghymru. Rŷm ni yn gwybod bod gwariant myfyrwyr rhyngwladol yn cefnogi dros 7,000 neu bron i 7,500 o swyddi yng Nghymru yn 2015, a bod yr ‘impact’ nid ond yn yr ardaloedd lle mae yna brifysgolion, ond mewn ardaloedd eraill o Gymru hefyd. Mae un swydd yn cael ei chreu am bob tri myfyriwr sy’n dod o du allan i’r Undeb Ewropeaidd; mae un swydd yn cael ei chreu am bob pum myfyriwr sy’n dod i Gymru o du fewn i’r Undeb Ewropeaidd. Mae £203 miliwn mewn taliadau gan fyfyrwyr rhyngwladol i brifysgolion Cymru. Mae gwariant personol myfyrwyr rhyngwladol dros £300 miliwn. Mae yna berig, yn sgil, wrth gwrs, y bleidlais, i ni golli’r cysylltiad a’r berthynas bwysig yna sydd gennym ni, a’r ddelwedd yna sydd gyda ni o fod yn wlad sy’n estyn ein breichiau allan at fyfyrwyr tramor i ddod a’u sgiliau, i ddod a’u harbenigeddau, atom ni.

Ac wrth gwrs nid yn unig mae’r canlyniadau economaidd uniongyrchol a ddaw yn sgil hynny, ond mi fyddai’n costio. Meddyliwch chi am y rhain i gyd yn mynd nôl wedyn, ac wedi creu cysylltiadau posibl masnachol, rhyngwladol i Gymru. Byddai hi’n costio ffortiwn i chi drio creu hynny mewn unrhyw ffordd arall. Ac mae sylwadau Theresa May ac Amber Rudd ynghylch y posibilrwydd o gyfyngu’r nifer o fisas myfyrwyr er mwyn cwrdd ag addewidion o safbwynt mewnfudo, i fi, yn gonsyrn mawr, ac yn sicr yn creu ansicrwydd pellach, a fydd yn niweidiol i’r sector yna.

Pwysigrwydd ymchwil a datblygu hefyd, wrth gwrs—yn amlwg, mae’n ganolog i unrhyw strategaeth economaidd gwerth ei halen, ac mae’r dychweliad, neu’r ‘return’, ar y buddsoddiad yna yn gallu bod yn sylweddol iawn. Rydym ni wedi gweld y ffigurau. Yn 2014, fe amcangyfrifwyd bod cyfanswm o ryw £716 miliwn wedi ei wario ar ymchwil a datblygu yng Nghymru. Mae hynny’n cynrychioli, wrth gwrs, 2.4 y cant o gyfanswm gwariant ymchwil y Deyrnas Unedig. Mae’n hen ddadl ynglŷn â’r angen i gynyddu hynny, ac i sicrhau ein bod yn cael ein siâr deg. Wel, mae yna gyfle fan hyn, gyda’r tirlun yna yn newid, i ni wneud yn iawn, efallai, am y tanfuddsoddi sydd wedi digwydd yn y gorffennol.

Yn ddiddorol iawn, hefyd, mae’r sector preifat yn cyfrannu rhyw 55 y cant tuag at y cyfanswm yna, addysg uwch rhyw 40 y cant, a’r Llywodraeth 5 y cant. Efallai bod lle i gynyddu hynny. Ond, yn sicr, mae’r topograffi economaidd yn un newydd, ac mae’n rhaid i ni wneud yn siŵr ei fod e’n gweithio o’n plaid ni, er gwaethaf unrhyw heriau.

There’s no doubt, of course, that the next few years are going to be challenging. But I think the real challenge is to ensure that we emerge stronger at the other end than we are at present in terms of our economy here in Wales. As the shadow Minister with responsibility for education and skills and so on, it is clear that we must make full use of the potential we have in Wales to build a stronger economy on those firm foundations in terms of creativity, innovation, enterprise and so on, as Adam mentioned, and to use this opportunity that we have now to create an improved regime.

In a recent discussion on apprenticeships here in Wales, the point was made, of course, that employers are obviously crucial to any successful apprenticeship scheme, and we must ensure that employers are an integral part and ready partners to step forward to play their part in this. But the one thing employers don’t like, of course, is inconsistency, is programmes that appear then disappear, and then things change and after a year or two the goalposts are moved. They need consistency and they need continuity.

The programmes that we have in Wales, of course, are very reliant on European funding in terms of apprenticeships and workplace training. The tendency is that they are two or three year schemes, because of the fact that those conditions come from Europe. Is there an opportunity here now, for example, to create programmes that are longer term and to think differently, rather than us having to change so often, and that we create that more consistent landscape that is more in keeping with the involvement of the business sector, which will mean that we manage to develop more of those skills and more of the expertise that we need?

But one doesn’t get the feeling from Welsh Government that that strategy is in place and that it is robust and muscular—certainly in these first few months after the referendum. I’ve referred in the past to the fact that the Minister for skills stated—fairly enough, if truth be told—that she was going to continue with many of the programmes that are reliant on European funding, because the pledges have been made that the funding will be provided from elsewhere, although, of course, some of those individuals didn’t perhaps have the right to make those pledges. But the attitude is quite positive in that regard: we will continue, because, if we don’t, what will we do? We’ll be in stasis. But, on exactly the same day, another Minister, responsible for agriculture, announced that she was postponing some of these programmes because of the uncertainty. Well, there you have two departments taking entirely different views on the same problem there. Certainly that, to me, highlighted the fact that there was no specific strategy and no meaningful approach by the Welsh Government to the situation that we find ourselves in.

Of course, international students make a very important contribution to our HE institutions in Wales. We know that the expenditure of international students supported over 7,000 or almost 7,500 jobs in Wales in 2015, and that the impact isn’t only in those areas where there are universities but in other areas of Wales as well. One job is created for every three students from outwith the EU, and one job is created for every five students coming to Wales from within the EU. There’s £203 million in payments from international students to Welsh universities. The personal expenditure of international students is over £300 million. There is a risk, of course, in light of the referendum, that we will lose that important relationship we have, and that image we have of being a nation that opens our arms to international students to bring their skills and expertise to us.

And of course it’s not only the direct economic consequences of that, but it would also cost. Think of all these people then going back having made trade and international connections for Wales. It would cost you a fortune to try and create that in some alternative way. And the comments of Theresa May and Amber Rudd on the possibility of restricting the number of student visas in order to meet pledges on immigration, to me, are of huge concern, and certainly create further uncertainty, which will be damaging to that sector.

The importance of research and development is, of course, another prominent issue. It is central to any real economic strategy, and the return on investment there can be very substantial indeed. And we have seen those figures. In 2014, it was estimated that totals of £716 million had been spent on research and development in Wales, and that represents 2.4 per cent of the total UK research spend. There’s been an old argument on the need to increase that and ensure that we get our fair share. Well, there’s an opportunity here, with that shifting landscape, for us to actually make up for the underinvestment that has happened in the past.

Interestingly, too, the private sector contributes some 55 per cent to that total, higher education some 40 per cent, and the Government 5 per cent. So, there may be scope to increase that. But, certainly, the economic topography is changing, and we must ensure that it works to our benefit, despite any challenges.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I think, in bringing forward this debate, and, earlier this week, in publishing our programme for opposition, Plaid Cymru was responding to a real need that we have now in Wales. I think it’s fair to say that those in power, and those responsible for calling the referendum on the future membership of the European Union, did not prepare for this scenario in one shape or form whatsoever. They certainly didn’t prepare for what would be the implications of this scenario for devolved administration, and a devolved Government here in Wales. I think we’ve seen a lot of that over the last few months, and it has been disappointing that the Welsh Government has not responded in a coherent way—as has been pointed out already by Llyr Gruffydd, and Adam Price—and I hope that that will improve now we have the Cabinet Secretary responsible for the sub-committee that is responding to this challenge.

But Plaid Cymru is certainly ready for it. We didn’t want this scenario, but, as the party that represents Wales, and wants to seek to represent all parts of Wales, we want to make sure that we take the best opportunity from this position. And if the kaleidoscope has been shaken up—and I didn’t really want to quote Tony Blair, but there we are—if it has been shaken up, then we need to make sure that the pieces reset in a way that makes sense for our economy, our society, and our environment. And I think Adam Price has set out already how clearly we are prepared to do that. We will, obviously, work with the Welsh Government. We already have arrangements in place with the Welsh Government to try and deliver on some of these ideas, but we also want to seek to lead the Welsh nation in how we respond to the situation we’re in.

There are two things that I particularly want to mention here this afternoon. One is around our future as an energy nation, and the second is how we can respond from the point of view of food production, environmental services, and our farming communities. There is no doubt that we’ve gone off the pace in what we’ve done as a nation in the last 10 years as regards energy and renewable energy. We sit in Cardiff Bay, in a capital city created by carbon energy—created by coal, mainly—and yet we haven’t had the devolution dividend that Adam mentioned in terms of renewable energy either. At one stage, we were ahead of the game, but only this week, the Committee on Climate Change said that Scotland is now leading the way for the UK as regards dealing with climate change, and is ahead of the game with renewable energy.

We have 1,200 miles of glorious coastline—which some of us will be seeing next week in New Quay, with the committee—deep sea ports, which are extremely important for energy development and capture, and Welsh waters that could be worth, just for marine energy alone, £3.7 billion to the UK economy by 2020. Cardiff Business School has estimated that we could have 1 GW of capacity developed in the next two decades. And central to this, of course, is the potential of a tidal lagoon in Swansea bay, and, from that, other tidal lagoons being developed in the Severn estuary.

I understand the Government is meeting with Charles Hendry, who’s leading the review of tidal lagoons on behalf of—he hasn’t been sacked by Thereasa May yet; everyone else appointed by Cameron has been sacked by Theresa May, but he hasn’t been sacked yet. So, if he’s still there next week, and the Government does meet with him, I hope they really impress that this review has to take on board how important this infrastructure project is for Wales, in terms of our building skills capacity, in terms of what we are ready to do with Tata Steel, and the deep port at Port Talbot as well, and, indeed, how we can develop our renewable energy through a bay lagoon. I’ll certainly give way to Huw Irranca.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Wrth gyflwyno’r ddadl hon, ac yn gynharach yr wythnos hon, wrth gyhoeddi ein rhaglen ar gyfer yr wrthblaid, rwy’n meddwl bod Plaid Cymru yn ymateb i angen go iawn sydd gennym yn awr yng Nghymru. Rwy’n credu ei bod yn deg dweud na wnaeth y rhai a oedd mewn grym, a’r rhai a oedd yn gyfrifol am alw refferendwm ar aelodaeth o’r Undeb Ewropeaidd yn y dyfodol, baratoi ar gyfer y senario hon mewn unrhyw fodd o gwbl. Yn sicr ni wnaethant baratoi ar gyfer beth fyddai goblygiadau’r senario hon i weinyddiaeth ddatganoledig, a Llywodraeth ddatganoledig yma yng Nghymru. Rwy’n meddwl ein bod wedi gweld llawer o hynny dros yr ychydig fisoedd diwethaf, ac mae wedi bod yn siomedig nad yw Llywodraeth Cymru wedi ymateb mewn ffordd gydlynol—fel y nodwyd eisoes gan Llyr Gruffydd, ac Adam Price—ac rwy’n gobeithio y bydd hynny’n gwella gan fod gennym Ysgrifennydd y Cabinet bellach sy’n gyfrifol am yr is-bwyllgor sy’n ymateb i’r her hon.

Ond mae Plaid Cymru yn sicr yn barod ar ei chyfer. Nid oeddem eisiau’r senario hon, ond fel y blaid sy’n cynrychioli Cymru ac sy’n awyddus i geisio cynrychioli pob rhan o Gymru, rydym am wneud yn siŵr ein bod yn bachu ar y cyfle gorau yn y sefyllfa hon. Ac os yw’r caleidosgop wedi ei ysgwyd—ac nid oeddwn eisiau dyfynnu Tony Blair, ond dyna ni—os yw wedi cael ei ysgwyd, yna mae angen i ni wneud yn siŵr fod y darnau’n cael eu hailosod mewn ffordd sy’n gwneud synnwyr i’n heconomi, ein cymdeithas, a’n hamgylchedd. Ac rwy’n meddwl bod Adam Price wedi nodi’n glir eisoes ein bod yn barod i wneud hynny. Yn amlwg, rydym am weithio gyda Llywodraeth Cymru. Mae gennym eisoes drefniadau ar waith gyda Llywodraeth Cymru i geisio cyflawni rhai o’r syniadau hyn, ond rydym hefyd yn awyddus i geisio arwain y genedl Gymreig o ran y ffordd rydym yn ymateb i’n sefyllfa.

Mae dau beth rwy’n arbennig o awyddus i’w crybwyll yma y prynhawn yma. Mae un yn ymwneud a’n dyfodol fel cenedl ynni, a’r ail yw sut y gallwn ymateb o safbwynt cynhyrchu bwyd, gwasanaethau amgylcheddol a’n cymunedau ffermio. Nid oes amheuaeth ein bod wedi arafu o ran yr hyn rydym wedi ei wneud fel cenedl yn ystod y 10 mlynedd diwethaf mewn perthynas ag ynni ac ynni adnewyddadwy. Rydym yn eistedd ym Mae Caerdydd, mewn prifddinas a grëwyd gan ynni carbon—a grëwyd gan lo, yn bennaf—ac eto nid ydym wedi cael y difidend datganoli a grybwyllodd Adam o ran ynni adnewyddadwy ychwaith. Ar un adeg, roeddem ar y blaen, ond yr wythnos hon, dywedodd y Pwyllgor ar Newid yn yr Hinsawdd fod yr Alban yn awr yn arwain y DU o ran ymdrin â newid hinsawdd, ac mae ar y blaen gydag ynni adnewyddadwy.

Mae gennym 1,200 o filltiroedd o arfordir gogoneddus—y bydd rhai ohonom yn ei weld yr wythnos nesaf yng Nghei Newydd, gyda’r pwyl