Y Cyfarfod Llawn - Y Bumed Senedd

Plenary - Fifth Senedd

19/10/2016

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Assembly met at 13:30 with the Presiding Officer (Elin Jones) in the Chair.

1. 1. Nodi 50 Mlynedd ers Trychineb Aberfan
1. 1. The Fiftieth Anniversary of the Aberfan Disaster

We will start proceedings with a commemoration of the tragic event that occurred 50 years ago in Aberfan, on 21 October 1966, when 144 people were killed, 116 of them children. Members will have heard the contributions of our guests from Aberfan, who joined us in the Assembly’s memorial event earlier, and who join us in the public gallery. On behalf of all Members, I thank you for joining us today, and for participating in such a special tribute.

Mae’r Senedd yn llwyfan cenedlaethol er mwyn cydnabod stori ein cenedl. Mae’n bwysig iddi chwarae ei rhan wrth adlewyrchu ein hysbryd, ein gorffennol, presennol, a’n dyfodol. Mae gwydnwch cymuned Aberfan yn wyneb trallod yn dyst i allu gobaith i orchfygu, hyd yn oed mewn trychineb. Rwy’n gwahodd Dawn Bowden i siarad ar ran cymuned Aberfan, a’i hetholaeth, Merthyr Tudful a Rhymni. Dawn Bowden.

Dechreuwn y trafodion drwy goffáu digwyddiad trasig a ddigwyddodd 50 mlynedd yn ôl yn Aberfan, ar 21 Hydref 1966 pan gafodd 144 o bobl eu lladd, 116 ohonynt yn blant. Bydd yr Aelodau wedi clywed cyfraniadau ein gwesteion o Aberfan a ymunodd â ni yn nigwyddiad coffa’r Cynulliad yn gynharach, ac sy’n ymuno â ni yn yr oriel gyhoeddus. Ar ran yr holl Aelodau, diolch i chi am ymuno â ni heddiw, ac am gymryd rhan mewn teyrnged mor arbennig.

The Senedd is a platform on which we can represent our nation’s story. It’s important that it plays a role in reflecting our spirit, our past, our present and our future. The resilience of the community of Aberfan in the face of adversity is testament to the triumph of hope, even in the face of tragedy. I know invite Dawn Bowden to speak on behalf of her constituency and the community of Aberfan, Merthyr Tydfil and Rhymney. Dawn Bowden.

Diolch, Lywydd. Nine-fifteen a.m., Friday 21 October 1966—the terrible events visited on Aberfan that day reverberated around the world. On the last day of the school term, one small mining village lost 116 children and 28 adults. Nothing would ever be the same for Aberfan, for Wales, for the world. Just one day later, just one hour earlier, things would have been so different.

Aberfan was the first major disaster seen by the world through the lens of a television camera, and the impact was immediate. The sight of endless streams of miners, volunteers, emergency workers and the military fighting tirelessly to find survivors, and recover those who perished, is emblazoned in the memories of anyone who was around at that time. Despite these heroic efforts, no-one was found alive after 11 a.m.

As a small child, not living in Aberfan, or even in Wales, at that time, this was the first news story that I have a memory of. Such was its impact that the horror of what happened on that day has stayed with me all of my life, as I recall so vividly my parents thanking God that it wasn’t me or my brother who had gone to school that day never to come home. Their sorrow poured out for people who they didn’t know and they would never meet, but, as young parents themselves, these were people with whom they had complete empathy. At that time, everyone felt the pain of Aberfan.

It was, of course, the day that the community of Aberfan changed forever. Survivors would never know the normality of life without tragedy. Families lost sons, daughters, brothers, sisters, husbands, wives, parents and grandparents—lives that were torn apart under the mountain of black sludge. The guilt of survivors who lived when their friends perished, the guilt of parents whose children survived when many were left childless, the parents of children lost, unable to visit their graves, or alter a child’s bedroom, teachers killed doing their job—the unspoken trauma that we know stays with so many even now.

No-one was unaffected by those terrible events, but the community gave each other comfort and strength to come through it. As we commemorate the fiftieth anniversary of the disaster, it gives us all time to reflect on lives lost, families broken, survivors tormented. But it also allows us to reflect on a community’s resilience and the courage shown in the face of the most terrible of tragedies.

What happened that day shows us that the price of coal, in a place whose only reason for existence was to dig for it, was too great a price for any community to pay. But coal had also created these mining communities, whose values of solidarity, comradeship and community spirit were rarely seen elsewhere. That spirit has lived on well after the last coal was cut in Merthyr Vale, and that spirit has been such a credit to the people of Aberfan, enabling them to rebuild their lives and their community, and to look forward with courage, dignity and hope.

That dignity has been so apparent as the people of Aberfan have come together to make arrangements to mark this anniversary, and I pay tribute to all of you, not just this year, but every day of every year, for everything you do for each other, and for the memory of those who were lost. I’ve worked with many of you in the recent months and weeks while we’ve been discussing these events, and it has been my privilege to get to know you and to now call you my friends.

While it’s difficult to talk about positives when contemplating the scale of suffering visited on this small mining community, there is perhaps some comfort in recognising that it did result in the eventual removal of all coal tips across the country, ensuring that there could never be a repeat of the Aberfan disaster. It led to improvements in health and safety at work, particularly in heavy industry, and resulted in the effect of the experiences of people in Aberfan finally being recognised as the medical condition of post–traumatic stress disorder, so that those who needed it could receive treatment for the traumas that they suffered. So, while these anniversary commemorations will undoubtedly bring back terrible memories for many, it is also a time for the whole country to come together to support Aberfan and let them know that those lost will never be forgotten. This community will grow and become stronger as each year passes and as new generations build their futures and become their new hope.

In closing, I must acknowledge that whatever sympathy and empathy we express, only those directly involved can know the true impacts of the effects of 21 October 1966. But we, as the National Assembly for Wales, on behalf of the people of Wales, and so many people beyond, can hope that our acts of commemoration will offer some continuing support and comfort to the community of Aberfan.

Diolch, Lywydd. Chwarter wedi naw y bore, ddydd Gwener 21 Hydref, 1966—fe wnaeth effaith digwyddiadau ofnadwy’r diwrnod hwnnw yn Aberfan ddiasbedain o gwmpas y byd. Ar ddiwrnod olaf y tymor ysgol, collodd un pentref glofaol bychan 116 o blant a 28 o oedolion. Ni fyddai dim yr un fath byth eto i Aberfan, i Gymru, i’r byd. Un diwrnod yn ddiweddarach, un awr yn gynt, a byddai pethau wedi bod mor wahanol.

Aberfan oedd y trychineb mawr cyntaf a welodd y byd drwy lens camera teledu, ac roedd yr effaith yn enbyd. Mae gweld ffrydiau diddiwedd o lowyr, gwirfoddolwyr, gweithwyr brys a’r lluoedd arfog yn ymladd yn ddiflino i ddod o hyd i rai’n fyw, ac i gludo’r rhai a fu farw, yn glir iawn yng nghof unrhyw un a oedd o gwmpas ar y pryd. Er gwaethaf yr ymdrechion arwrol hyn, ni chafodd neb ei ganfod yn fyw ar ôl 11:00 y bore.

Fel plentyn bach, nad oedd yn byw yn Aberfan, na hyd yn oed yng Nghymru ar y pryd, dyma’r stori newyddion gyntaf y mae gennyf gof amdani. Cymaint oedd ei heffaith, mae arswyd yr hyn a ddigwyddodd ar y diwrnod hwnnw wedi aros gyda mi drwy gydol fy oes, wrth i mi gofio mor glir fy rhieni’n diolch i Dduw nad fi neu fy mrawd a oedd wedi mynd i’r ysgol y diwrnod hwnnw i beidio â dod adref byth. Roedd eu tristwch yn arllwys allan dros bobl nad oeddent yn eu hadnabod ac na fyddent byth yn eu cyfarfod, ond fel rhieni ifanc eu hunain, dyma bobl roedd ganddynt empathi llwyr â hwy. Ar y pryd, teimlai pawb boen Aberfan.

Wrth gwrs, dyna’r diwrnod y newidiodd cymuned Aberfan am byth. Ni fyddai’r rhai a oroesodd byth yn gwybod am normalrwydd bywyd heb drasiedi. Collodd teuluoedd feibion, merched, brodyr, chwiorydd, gwŷr, gwragedd, rhieni a neiniau a theidiau—bywydau a chwalwyd o dan y mynydd o laid du. Euogrwydd y rhai a oroesodd pan fu farw eu ffrindiau, euogrwydd rhieni roedd eu plant wedi goroesi pan gafodd llawer eu gadael yn ddi-blant, rhieni plant a gollwyd, yn methu ymweld â’u beddau, neu newid ystafell wely plentyn, athrawon a laddwyd wrth wneud eu gwaith—trawma mud y gwyddom ei fod yn aros gyda chymaint ohonynt hyd yn oed yn awr.

Ni adawyd neb heb ei effeithio gan y digwyddiadau ofnadwy hyn, ond rhoddodd y gymuned bob cysur a nerth i’w gilydd i ddod drwyddi. Wrth i ni ddathlu hanner canmlwyddiant y trychineb, mae’n rhoi amser i ni i gyd fyfyrio ar y bywydau a gollwyd, y teuluoedd a dorrwyd, y goroeswyr a boenydiwyd. Ond mae hefyd yn ein galluogi i fyfyrio ar gadernid cymuned a’r dewrder a ddangoswyd yn wyneb y trychineb mwyaf enbyd.

Mae’r hyn a ddigwyddodd y diwrnod hwnnw yn dangos i ni fod pris glo, mewn man lle roedd cloddio amdano yn unig reswm dros ei fodolaeth, yn bris rhy uchel i unrhyw gymuned ei dalu. Ond glo hefyd oedd wedi creu’r cymunedau glofaol hyn nad oedd eu gwerthoedd o undod, brawdoliaeth ac ysbryd cymunedol i’w weld yn aml mewn mannau eraill. Mae’r ysbryd hwnnw wedi parhau i fyw ymhell wedi i’r glo olaf gael ei dorri yn Ynysowen, ac mae’r ysbryd hwnnw wedi bod er y fath glod i bobl Aberfan, gan eu galluogi i ailadeiladu eu bywydau a’u cymuned, ac i edrych ymlaen gyda dewrder, urddas a gobaith.

Mae’r urddas hwnnw wedi bod mor amlwg wrth i’r bobl Aberfan ddod ynghyd i wneud trefniadau i nodi’r hanner canmlwyddiant, ac rwy’n talu teyrnged i bob un ohonoch, nid eleni’n unig, ond bob dydd o bob blwyddyn, am bopeth a wnewch dros eich gilydd, ac er cof am y rhai a gollwyd. Rwyf wedi gweithio gyda nifer ohonoch yn ystod y misoedd a’r wythnosau diwethaf wrth i ni drafod y digwyddiadau hyn, a bu’n fraint dod i’ch adnabod a bellach i’ch galw’n ffrindiau.

Er ei bod yn anodd siarad am bethau cadarnhaol wrth ystyried maint y dioddefaint a wynebodd y gymuned lofaol fechan hon, efallai fod rhyw gysur mewn cydnabod ei fod wedi arwain yn y pen draw at gael gwared ar yr holl domenni glo ar draws y wlad, gan sicrhau na allai trychineb Aberfan byth ddigwydd eto. Arweiniodd at welliannau mewn iechyd a diogelwch yn y gwaith, yn enwedig mewn diwydiant trwm, ac arweiniodd at gydnabod effaith profiadau pobl yn Aberfan o’r diwedd fel cyflwr meddygol anhwylder straen wedi trawma, fel bod y rhai a oedd angen triniaeth am y trawmâu roeddent wedi’u dioddef yn gallu ei chael. Felly, er bod digwyddiadau’r hanner canmlwyddiant yn sicr yn dod ag atgofion ofnadwy yn ôl i lawer, mae hefyd yn amser i’r wlad gyfan ddod at ei gilydd i gefnogi Aberfan a rhoi gwybod iddynt nad aiff y rhai a gollwyd byth yn angof. Bydd y gymuned hon yn tyfu ac yn cryfhau gyda phob blwyddyn ac wrth i genedlaethau newydd adeiladu eu dyfodol a dod yn obaith newydd.

Wrth gloi, mae’n rhaid i mi gydnabod pa gydymdeimlad ac empathi bynnag a fynegwn, ni all neb ond y rhai sy’n rhan uniongyrchol o hyn wybod beth oedd gwir effeithiau 21 Hydref 1966. Ond fe allwn, fel Cynulliad Cenedlaethol Cymru, ar ran pobl Cymru, a chymaint o bobl y tu hwnt iddi, obeithio y bydd ein gweithgarwch coffáu yn cynnig rhywfaint o gymorth a chysur parhaus i gymuned Aberfan.

Galw ar y Prif Weinidog, Carwyn Jones.

I call on the First Minister, Carwyn Jones.

Llywydd, at 9.15 a.m. on 21 October 1966, Wales changed forever. When the Merthyr Vale No. 7 tip slid through the mist of the morning in a 40-foot wave and engulfed Pantglas junior school and the surrounding buildings, it had a profound effect on the community, of course, but also on the wider world. My mother was a young schoolteacher, pregnant with me, when she first heard the news from Aberfan. It was break time in the junior school where she was teaching. The head came in and said, ‘A school in Merthyr has collapsed. We don’t know if anyone’s hurt.’ And that’s all they knew at that time. And then the full story came out during the course of the day.

It affected her. Over the years, I heard her talk of Aberfan. I heard her talk of teachers who had been found buried with their arms around children trying to protect them against the deluge, and when my own children were young, we went to Big Pit mining museum, and there on display are newspaper front pages describing the disaster, and she was deeply affected then. For although she wasn’t from Aberfan, she was from a small mining village and she knew what the cost would be to the community.

Men knew the risks of working underground. They knew the risks of a fall. They feared being engulfed by blackdamp. They knew the explosive power of firedamp. They knew about the risk of injury underground. The lamp rooms were full of men who bore testament to that. Many of us in our families saw the effect of the dust on the lungs of those who worked underground—pneumoconiosis and emphysema taking the lives of those as they aged prematurely and were taken so young. They knew the price of coal was high, but they didn’t realise that the price would be so extortionate, because who would have thought that coal could take the lives of children so suddenly, and above the ground?

We can’t share the experience of the community of Aberfan and those who lost so much. We can’t share their grief because their grief is different. Their grief has been, and still is, played out in the full glare of the public spotlight. And this week will be difficult. Friday will be hugely difficult for so many families. But I hope I speak for all Members in this Chamber when I say that today we stand in solidarity with the people of Aberfan. We offer them support and I hope some comfort as they deal with the memories of that day when winter darkness came early to the community of Aberfan.

Lywydd, am 9.15 y bore ar 21 Hydref 1966 newidiodd Cymru am byth. Pan lithrodd tomen Rhif 7 Ynysowen drwy niwl y bore mewn ton 40 troedfedd a lyncodd ysgol gynradd Pantglas a’r adeiladau cyfagos, fe gafodd effaith ddofn ar y gymuned, wrth gwrs, ond hefyd ar y byd ehangach. Roedd fy mam yn athrawes ysgol ifanc, yn feichiog gyda mi, pan glywodd am y newyddion o Aberfan. Roedd yn amser egwyl yn yr ysgol gynradd lle roedd hi’n dysgu. Daeth y pennaeth i mewn a dweud, ‘Mae yna ysgol ym Merthyr wedi dymchwel. Nid ydym yn gwybod a oes unrhyw un wedi brifo.’ A dyna’r cyfan a wyddent ar y pryd. Ac yna daeth y stori lawn allan yn ystod y dydd.

Fe effeithiodd arni. Dros y blynyddoedd, clywais hi’n siarad am Aberfan. Clywais hi’n sôn am athrawon a ganfuwyd wedi’u claddu gyda’u breichiau o gwmpas y plant i geisio’u hamddiffyn rhag y dilyw, a phan oedd fy mhlant fy hun yn ifanc, fe aethom i amgueddfa lofaol Big Pit, ac yno’n cael eu harddangos mae tudalennau blaen papurau newydd yn disgrifio’r trychineb, ac fe effeithiwyd arni’n ddwfn bryd hynny. Oherwydd, er nad oedd hi o Aberfan, roedd hi’n dod o bentref bach glofaol ac roedd hi’n gwybod beth fyddai’r gost i’r gymuned.

Roedd dynion yn gwybod am y peryglon o weithio dan ddaear. Roeddent yn gwybod am y peryglon o gwymp. Roeddent yn ofni cael eu llyncu gan dagnwy. Roeddent yn gwybod am rym ffrwydrol llosgnwy. Roeddent yn gwybod am y risg o gael anaf o dan y ddaear. Roedd y lamprwms yn llawn o ddynion a dystiai i hynny. Gwelodd llawer ohonom yn ein teuluoedd effaith llwch ar ysgyfaint y rhai a weithiai o dan y ddaear—a niwmoconiosis ac emffysema yn dwyn bywydau’r rheini wrth iddynt heneiddio cyn pryd a chael eu cymryd mor ifanc. Roeddent yn gwybod bod pris glo yn uchel, ond nid oeddent yn sylweddoli y byddai’r pris mor ormodol, oherwydd pwy fyddai wedi meddwl y gallai glo gymryd bywydau plant mor sydyn, a hynny uwchben y ddaear?

Ni allwn rannu profiad cymuned Aberfan a’r rhai a gollodd cymaint. Ni allwn rannu eu galar am fod eu galar yn wahanol. Mae eu galar wedi bod, ac yn dal i fod, yn digwydd o dan y chwyddwydr cyhoeddus. A bydd yr wythnos hon yn anodd. Bydd dydd Gwener yn hynod o anodd i gynifer o deuluoedd. Ond rwy’n gobeithio fy mod yn siarad ar ran pob Aelod yn y Siambr hon pan ddywedaf heddiw ein bod yn sefyll yn unedig â phobl Aberfan. Rydym yn cynnig cefnogaeth iddynt a rhywfaint o gysur gobeithio wrth iddynt ymdopi ag atgofion y diwrnod hwnnw pan ddaeth tywyllwch gaeaf yn gynnar i gymuned Aberfan.

The events of 21 October 1966 resonate right across Wales. Many of our communities were created as a result of the rich seam of coal beneath our feet. Coal brought employment, it brought opportunities, it gave us infrastructure, but it did also extract a very heavy price. Many of us grew up with a coal tip perched upon the mountains above us. What happened in Aberfan could have happened almost anywhere that had a coal mine. Many of us grew up in very close-knit communities where you looked out for your neighbours and where your neighbours looked out for you. And it’s because of these links that we feel such a strong sense of solidarity with the people of Aberfan.

To those closest to the event, you must know that you have our support, you have our sympathy, you have our solidarity and you have our respect. It’s incumbent upon all of us and the generations that follow to ensure that we continue to remember what happened that day in Aberfan 50 years ago and today we will ensure that Wales will remember.

Mae digwyddiadau 21 Hydref 1966 yn diasbedain ar draws Cymru gyfan. Cafodd llawer o’n cymunedau eu creu o ganlyniad i’r wythïen gyfoethog o lo o dan ein traed. Daeth glo â gwaith, daeth â chyfleoedd, rhoddodd seilwaith i ni, ond fe gostiodd yn ddrud iawn hefyd. Tyfodd llawer ohonom i fyny gyda thomen lo yn clwydo ar y mynyddoedd uwch ein pennau. Gallai’r hyn a ddigwyddodd yn Aberfan fod wedi digwydd bron yn unrhyw le a oedd â phwll glo. Tyfodd llawer ohonom i fyny mewn cymunedau clòs iawn lle roeddech yn edrych ar ôl eich cymdogion a lle roedd eich cymdogion yn edrych ar eich ôl chi. Ac oherwydd y cysylltiadau hyn y teimlwn y fath undod cryf gyda phobl Aberfan.

I’r rhai sydd agosaf at y digwyddiad, rhaid i chi wybod ein bod yn eich cefnogi, ein bod yn cydymdeimlo â chi, ein bod yn unedig â chi a’n bod yn eich parchu. Mae’n ddyletswydd ar bob un ohonom a’r cenedlaethau sy’n dilyn i sicrhau ein bod yn parhau i gofio beth ddigwyddodd y diwrnod hwnnw yn Aberfan 50 mlynedd yn ôl a heddiw byddwn yn sicrhau bod Cymru’n cofio.

The harrowing images of the Aberfan disaster shed some light on the unimaginable scenes that the community of Aberfan, Wales and the world had to endure 50 years ago. This tragedy, which devastatedly consumed 20 houses and the village school, took the lives of 28 adults and 116 children. The children had just returned to their classes after singing ‘All things bright and beautiful’ at their assembly. Today, we remember those adults and children who lost their lives so tragically, but we must also reflect on the bravery of the survivors and of the bereaved. Having read the stories of the survivors who have now felt able to break the haunting silence and share their experiences of that day, I am awed by the formidable courage and community spirit with which the people of Aberfan have faced the future in the aftermath of such heartbreak and devastation. The personal accounts given by those who were there on the day, like that of Karen Thomas, who along with four other children were saved by their school dinner lady, Nansi Williams, who so selflessly sacrificed her own life to save the young children in her care, reveals the extraordinary fortitude which is grounded in the community of Aberfan.

From those haunting black and white images, we are able to see the immense blackness that engulfed Aberfan on that day. But despite the horrors endured, the community did not succumb to the darkness, instead choosing to tirelessly dig for light. It is with feelings of the utmost reverence and compassion that we remember.

Taflodd lluniau erchyll trychineb Aberfan rywfaint o oleuni ar y golygfeydd annirnadwy y bu’n rhaid i gymuned Aberfan, Cymru a’r byd eu dioddef 50 mlynedd yn ôl. Aeth y drasiedi hon, a lyncodd 20 o dai ac ysgol y pentref, â bywydau 28 o oedolion a 116 o blant. Roedd y plant newydd ddychwelyd i’w hystafelloedd dosbarth ar ôl canu ‘All things bright and beautiful’ yn eu gwasanaeth. Heddiw, fe gofiwn yr oedolion a’r plant a gollodd eu bywydau mewn modd mor drasig, ond rhaid i ni hefyd fyfyrio ar ddewrder y rhai a oroesodd a’r rhai a gafodd brofedigaeth. Ar ôl darllen straeon y goroeswyr sydd bellach wedi teimlo y gallant dorri’r tawelwch hunllefus a rhannu eu profiadau o’r diwrnod hwnnw, rwy’n rhyfeddu at ddewrder aruthrol ac ysbryd cymunedol pobl Aberfan wrth wynebu’r dyfodol yn dilyn y fath dorcalon a dinistr. Mae’r straeon personol a roddwyd gan y rhai a oedd yno ar y diwrnod, fel Karen Thomas, a achubwyd gyda phedwar o blant eraill gan eu cynorthwy-ydd cinio, Nansi Williams, a aberthodd ei bywyd ei hun mor anhunanol i achub y plant ifanc yn ei gofal, yn dangos y dewrder rhyfeddol sy’n rhan annatod o gymuned Aberfan.

O’r lluniau du a gwyn hunllefus hynny, gallwn weld y duwch aruthrol a lyncodd Aberfan y diwrnod hwnnw. Ond er gwaethaf yr erchyllterau a ddioddefwyd, ni ildiodd y gymuned i’r tywyllwch, gan ddewis cloddio’n ddiflino am y goleuni yn lle hynny. Fe gofiwn gyda theimladau o’r parch a’r tosturi mwyaf.

Aberfan: 50 years ago today, an obscure pit village barely known beyond its physical horizons, but within 48 hours known throughout the world for the dreadful cataclysm that engulfed the village school and rendered its name immortal. The tip slide not only crushed the bodies of 116 children and 28 adults but temporarily crushed the heart of our nation too and it touches yet the heart of generations then unborn.

I remember Friday 21 October 1966 very vividly. It was half term. My parents, my sister and I had crossed the newly built Severn bridge to stay for a few days with my father’s aunt and uncle near Bath. In those days there was no rolling 24-hour tv news, no mobile phones—my relatives had no phone at all. We heard the news on what we then called the ‘wireless’. My father was the National Coal Board chief engineer in west Wales and he went out to the village red phone box to get a first-hand account of what was happening. Our holiday was abruptly cut short. We packed our bags immediately, as he rushed to help in the rescue operation.

I grew up in a vanished world of coal tips and pithead winding gear. Wales has seen many mining disasters, and some like Senghennydd in 1913 and Gresford in 1934 with even greater loss of life, but Aberfan was something else. Danger was endemic in a deep mine, but this disaster on the surface seemed even more a sacrifice of innocence.

Looking back now at the images of the black and white world that we then lived in, what strikes me most is the nobility on the faces of the bereaved and the stoic, silent sadness of their grief. This day, we remember not ony those who died, but those who survived: their familes, their friends and neighbours.

‘Blessed are they that mourn: for they shall be comforted.’

Aberfan: 50 mlynedd yn ôl i heddiw, pentref pwll glo di-nod nad oedd fawr o neb y tu hwnt i’w orwelion ffisegol yn gwybod amdano, ond o fewn 48 awr daeth yn adnabyddus ledled y byd am y trychineb ofnadwy a lyncodd ysgol y pentref a sicrhau anfarwoldeb i’w enw. Malodd llithrad y domen gyrff 116 o blant a 28 o oedolion a malodd galon ein cenedl hefyd am gyfnod ac mae’n dal i gyffwrdd â chalonau cenedlaethau nad oedd wedi eu geni bryd hynny.

Cofiaf ddydd Gwener 21 Hydref, 1966 yn glir iawn. Roedd hi’n hanner tymor. Roedd fy rhieni, fy chwaer a minnau wedi croesi’r bont a oedd newydd gael ei hadeiladu dros yr Hafren i aros am ychydig ddyddiau gyda modryb ac ewythr fy nhad ger Caerfaddon. Yn y dyddiau hynny nid oedd yna newyddion teledu 24 awr, nid oedd yna ffonau symudol—nid oedd gan fy mherthnasau ffôn o gwbl. Clywsom y newyddion ar yr hyn a alwem y pryd hwnnw yn ‘wireless’. Roedd fy nhad yn brif beiriannydd y Bwrdd Glo Cenedlaethol yng ngorllewin Cymru ac aeth i flwch ffôn coch y pentref i gael clywed drosto’i hun beth oedd yn digwydd. Daeth ein gwyliau i ben yn sydyn. Fe baciom ein bagiau ar unwaith, wrth iddo ruthro i helpu gyda’r gwaith achub.

Cefais fy magu mewn byd sydd wedi diflannu, o domenni glo ac offer weindio pen pwll. Mae Cymru wedi gweld llawer o drychinebau pyllau glo, a chollwyd hyd yn oed mwy o fywydau yn rhai ohonynt fel Senghennydd yn 1913 a Gresffordd yn 1934, ond roedd Aberfan yn rhywbeth arall. Roedd perygl yn endemig mewn pwll dwfn, ond roedd y trychineb hwn ar yr wyneb yn ymddangos yn aberth mwy byth o ddiniweidrwydd.

Wrth edrych yn ôl yn awr ar fyd y lluniau du a gwyn roeddem yn byw ynddo bryd hynny, yr hyn sy’n fy nharo fwyaf yw’r urddas ar wynebau’r galarwyr a thristwch stoicaidd, tawel eu galar. Heddiw fe gofiwn, nid yn unig y rhai a fu farw, ond y rhai a oroesodd: eu teuluoedd, eu ffrindiau a’u cymdogion.

‘Gwyn eu byd y rhai sy’n galaru: oherwydd cânt hwy eu cysuro.’

Thank you all for your contributions. It is right that Wales’s Parliament pays its respect on the fiftieth anniversary of this tragedy. We are conscious that, for the community of Aberfan, it is a tragedy that you live with day in and day out. However, we commend the community for facing the future with strength and resilience. I now ask the National Assembly and the public gallery to rise to remember those 144 men, women and children, who, on that morning of 21 October 1966, had their future taken away from them.

Diolch i chi gyd am eich cyfraniadau. Mae’n iawn i Senedd Cymru ddangos parch ar adeg hanner canmlwyddiant y trychineb hwn. I gymuned Aberfan, rydym yn ymwybodol ei fod yn drychineb rydych yn byw gydag ef ddydd ar ôl dydd. Fodd bynnag, rhown glod i’r gymuned am wynebu’r dyfodol gyda chryfder a chadernid. Yn awr gofynnaf i’r Cynulliad Cenedlaethol a’r oriel gyhoeddus godi i gofio am y 144 o ddynion, menywod a phlant, y cafodd eu dyfodol ei gipio oddi wrthynt ar y bore hwnnw, 21 Hydref 1966.

Safodd Aelodau’r Cynulliad am funud o dawelwch.

Assembly Members stood for a minute’s silence.

2. 2. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol
2. 2. Questions to the Cabinet Secretary for Finance and Local Government

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem nesaf ar ein hagenda ni yw’r cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol. Y cwestiwn cyntaf—Angela Burns.

The next item on our agenda is questions to the Cabinet Secretary for Finance and Local Government.

Gwariant Cyfalaf Diweddar Awdurdodau Lleol

Local Authority Capital Expenditure

1. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am wariant cyfalaf diweddar awdurdodau lleol? OAQ(5)0042(FLG)

1. Will the Minister make a statement on recent local authority capital expenditure? OAQ(5)0042(FLG)

I thank the Member for that question. After adjusting for the one-off capital expenditure associated with the buy-out of the housing revenue account subsidy system, capital expenditure by local authorities increased by 7.4 per cent in 2015-16.

Diolch i’r Aelod am y cwestiwn hwnnw. Ar ôl addasu ar gyfer y gwariant cyfalaf untro sy’n gysylltiedig â phrynu allan o system y cymhorthdal cyfrif refeniw tai, cynyddodd gwariant cyfalaf gan awdurdodau lleol 7.4 y cant yn 2015-16.

Cabinet Secretary, statistics out last week show that capital expenditure on social services has fallen by 45 per cent in the last year from £22 million in 2014-15 to £12.6 million in the last financial year—the greatest fall of all local government capital expenditure. Revenue spend has also fallen by 0.4 per cent. In light of this reduction in funding, would you please provide clarity on Welsh Government commitments to better integrate health and social services and work to remove the uncertainty that hangs over many local authorities’ social services departments?

Ysgrifennydd y Cabinet, mae ystadegau a gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf yn dangos bod gwariant cyfalaf ar wasanaethau cymdeithasol wedi gostwng 45 y cant yn ystod y flwyddyn ddiwethaf, o £22 miliwn yn 2014-15 i £12.6 miliwn yn y flwyddyn y ariannol ddiwethaf—y gostyngiad mwyaf o holl wariant cyfalaf llywodraeth leol. Mae’r gwariant refeniw hefyd wedi gostwng 0.4 y cant. Yn wyneb y gostyngiad hwn yn y cyllid, a fyddech mor garedig ag egluro ymrwymiad Llywodraeth Cymru i integreiddio iechyd a gwasanaethau cymdeithasol yn well a gweithio i gael gwared ar yr ansicrwydd sy’n wynebu llawer o adrannau gwasanaethau cymdeithasol awdurdodau lleol?

I thank the Member for her supplementary question. I think that when accounting adjustments are taken into account, capital expenditure on social services actually fell by 1.1 per cent last year, and that was in line with the estimates that local authorities had provided and takes no account of the £10 million additional capital provided through the intermediate care fund, which is largely spent on social services matters.

In the draft budget, published yesterday, in which, for the first time for a number of years, we are able to provide local authorities in Wales with a budget that has no cash cuts within it, I have earmarked £25 million for social services purposes, in response to the call from local authorities themselves, but in clear recognition of the pressures that that service faces.

Diolch i’r Aelod am ei chwestiwn atodol. Pan gaiff addasiadau cyfrifyddu eu hystyried, credaf fod gwariant cyfalaf ar wasanaethau cymdeithasol wedi gostwng 1.1 y cant y llynedd mewn gwirionedd, ac roedd hynny’n cyd-fynd â’r amcangyfrifon roedd awdurdodau lleol wedi’u darparu ac nid yw’n ystyried y cyfalaf ychwanegol o £10 miliwn a ddarparwyd drwy’r gronfa gofal canolraddol, sy’n cael ei wario’n bennaf ar faterion yn ymwneud â gwasanaethau cymdeithasol.

Yn y gyllideb ddrafft a gyhoeddwyd ddoe, lle y gallwn, am y tro cyntaf ers nifer o flynyddoedd, roi cyllideb i awdurdodau lleol yng Nghymru heb doriadau arian parod ynddi, rwyf wedi clustnodi £25 miliwn at ddibenion gwasanaethau cymdeithasol, mewn ymateb i’r alwad gan yr awdurdodau lleol eu hunain, ond gan gydnabod yn glir y pwysau y mae’r gwasanaeth hwnnw’n ei wynebu.

Building works will start in my constituency soon on a new community primary school at Cwmaman, where the local authority is using twenty-first century schools funding to deliver school facilities that are fit for purpose. Will you join with me, Cabinet Secretary, in congratulating Rhondda Cynon Taf County Borough Council for the way in which it is engaging with the twenty-first century schools programme to improve capital infrastructure, but also the educational opportunities it is offering to children and young people?

Bydd gwaith adeiladu yn dechrau yn fy etholaeth yn fuan ar ysgol gynradd gymunedol newydd yng Nghwmaman, lle mae’r awdurdod lleol yn defnyddio cyllid ysgolion yr unfed ganrif ar hugain i ddarparu cyfleusterau ysgol sy’n addas i’r diben. A wnewch chi ymuno â mi, Ysgrifennydd y Cabinet, i longyfarch Cyngor Bwrdeistref Sirol Rhondda Cynon Taf am y ffordd y mae’n ymwneud â’r rhaglen ysgolion yr unfed ganrif ar hugain i wella cyfalaf seilwaith, ond hefyd am y cyfleoedd addysgol y mae’n eu cynnig i blant a phobl ifanc?

Certainly, I agree with Vikki Howells in her commendation of RCT council, and indeed councils across Wales for the way in which they have embraced the twenty-first century schools programme. Over 150 schools and colleges across Wales are seeing rebuilding and refurbishment of their premises. But the point that my colleague made in her supplementary towards the end is perhaps the more important. Schools are more than buildings: it’s the message that they send to young people about the value we place on them and the opportunities that proper premises of this sort will go on providing into the future.

Yn sicr, rwy’n ategu canmoliaeth Vikki Howells i gyngor Rhondda Cynon Taf, a chynghorau ledled Cymru yn wir am y modd y maent wedi croesawu rhaglen ysgolion yr unfed ganrif ar hugain. Mae dros 150 o ysgolion a cholegau ledled Cymru yn gweld eu safleoedd yn cael eu hailadeiladu a’u hadnewyddu. Ond y pwynt a wnaeth fy nghyd-Aelod yn ei chwestiwn atodol tuag at y diwedd yw’r pwysicaf efallai. Mae ysgolion yn fwy nag adeiladau; mae’n ymwneud â’r neges y maent yn ei chyfleu i bobl ifanc am ba mor werthfawr ydynt i ni a’r cyfleoedd y bydd safleoedd priodol o’r math hwn yn parhau i’w darparu yn y dyfodol.

Will the Cabinet Secretary join me in congratulating City of Cardiff Council on their project for capital spending to introduce light-emitting diode and dimmable street lighting in the city? Doesn’t he think that’s an excellent way to use capital money with long-term benefits?

A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ymuno â mi i longyfarch Cyngor Dinas Caerdydd ar eu prosiect ar gyfer gwariant cyfalaf i gyflwyno deuodau allyrru golau a goleuadau stryd pyladwy yn y ddinas? A yw’n credu bod honno’n ffordd wych o ddefnyddio arian cyfalaf gyda buddiannau hirdymor?

I thank Julie Morgan for that question. I think Cardiff’s record in using capital spending on environmental purposes of this sort is admirable. The latest intention to use capital spending for street lighting in the city is part of a wider pattern in which they’ve used money, made available through the Welsh Government in part, for street lighting energy efficiency, council building energy efficiency and school lighting programmes—in Rhydypenau Primary School in her own constituency, for example. It is a very good example of the way in which local authorities are using the assistance available to decarbonise their spending, providing a better future, not only for their own citizens but for the whole of our nation.

Diolch i Julie Morgan am y cwestiwn hwnnw. Rwy’n credu bod hanes Caerdydd o ddefnyddio gwariant cyfalaf at ddibenion amgylcheddol o’r math hwn yn rhagorol. Mae’r bwriad diweddaraf i ddefnyddio gwariant cyfalaf ar oleuadau stryd yn y ddinas yn rhan o batrwm ehangach lle maent wedi defnyddio arian, sydd ar gael drwy Lywodraeth Cymru yn rhannol, ar gyfer effeithlonrwydd ynni goleuadau stryd, effeithlonrwydd ynni adeiladau cyngor a rhaglenni goleuo ysgol—yn Ysgol Gynradd Rhydypenau yn ei hetholaeth ei hun, er enghraifft. Mae’n enghraifft dda iawn o’r ffordd y mae awdurdodau lleol yn defnyddio’r cymorth sydd ar gael i ddatgarboneiddio’u gwariant, gan ddarparu gwell dyfodol, nid yn unig i’w dinasyddion eu hunain, ond i’n cenedl gyfan.

Diffyg Trysorlys ei Mawrhydi

Her Majesty’s Treasury Deficit

2. Pa asesiad y mae’r Gweinidog wedi’i wneud o’r effaith a gaiff diffyg Trysorlys Ei Mawrhydi o £66 biliwn o ganlyniad i adael yr Undeb Ewropeaidd ar Gymru? OAQ(5)0049(FLG)

2. What assessment has the Minister made of the impact that the £66 billion HM Treasury deficit resulting from Brexit will have on Wales? OAQ(5)0049(FLG)

What assessment has the Cabinet Secretary made of the impact that the £66 billion deficit predicted in the leaked treasury report will have on Wales if we were to have a hard Brexit?

Pa asesiad y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi’i wneud o’r effaith a gaiff y diffyg o £66 biliwn, sydd wedi’i ragfynegi yn adroddiad y Trysorlys a ddatgelwyd yn answyddogol, ar Gymru pe baem yn cael telerau llym wrth adael yr UE?

I thank Eluned Morgan for the question. The protection of our economic interests in the Brexit context is vital to Wales. Together with finance Ministers from Scotland and Northern Ireland, I will meet with the Chief Secretary to the Treasury next week ahead of the autumn statement. The impact of EU transition is at the very top of our agenda.

Diolch i Eluned Morgan am y cwestiwn. Mae diogelu ein buddiannau economaidd yng nghyd-destun gadael yr UE yn hanfodol i Gymru. Ynghyd â Gweinidogion cyllid o’r Alban a Gogledd Iwerddon, byddaf yn cyfarfod â Phrif Ysgrifennydd y Trysorlys yr wythnos nesaf cyn datganiad yr hydref. Bydd effaith y trefniadau pontio Ewropeaidd ar frig ein hagenda.

Thank you. The Cabinet Secretary yesterday gave a warning that there are leaner times ahead, and that this year’s budget should be used as an opportunity for those public sector recipients of funding to prepare for cuts in terms of the austerity that’s being imposed by the UK Tory Government. But now we have this additional problem of this £66 billion of a projected shortfall if we were to go for a hard Brexit, complying with World Trade Organization rules rather than having free unfettered access to the EU. That would make a massive dent in Welsh Government receipts. To what extent has the Cabinet Secretary factored into his predictions the impact of that £66 billion dent, and what impact would that have on future capital expenditure projections?

Diolch. Rhybuddiodd Ysgrifennydd y Cabinet ddoe fod yna adegau o brinder o’n blaenau, ac y dylid defnyddio’r gyllideb eleni fel cyfle i’r rhai sy’n derbyn cyllid yn y sector cyhoeddus baratoi ar gyfer toriadau o ran y caledi sy’n cael ei orfodi gan Lywodraeth Dorïaidd y DU. Ond yn awr mae gennym y broblem ychwanegol hon o £66 biliwn o ddiffyg a ragfynegir pe baem yn mynd am delerau llym wrth adael yr UE, gan gydymffurfio â rheolau Sefydliad Masnach y Byd yn hytrach na chael mynediad rhydd a dilyffethair at yr UE. Byddai hynny’n gwneud tolc anferth yn nerbyniadau Llywodraeth Cymru. I ba raddau y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi cynnwys effaith y tolc o £66 biliwn yn ei ragfynegiadau, a pha effaith a gâi hynny ar ragamcanion gwariant cyfalaf yn y dyfodol?

Eluned Morgan draws attention to the long-term impact that leaving the European Union on the wrong terms would have for Wales. The budget I laid yesterday grapples with the immediate consequences of losing potentially European funds that otherwise would have come to Wales. But the long-term impact of lower growth in the UK economy, with everything that that would mean in terms of tax receipts and money available for public expenditure, is the greater long-term anxiety. For yesterday’s budget, it’s beyond the scope of the one-year revenue budget that I was able to lay, partly because of the uncertainties that she points to. Undoubtedly, if we were to see cuts on anything like the scale suggested in that leaked document, the implications for Wales would be very serious indeed.

Mae Eluned Morgan yn tynnu sylw at yr effaith hirdymor y byddai gadael yr Undeb Ewropeaidd ar y telerau anghywir yn ei chael ar Gymru. Mae’r gyllideb a gyflwynais ddoe yn ymdrin â chanlyniadau uniongyrchol colli cyllid Ewropeaidd posibl a fyddai wedi dod i Gymru fel arall. Ond effaith hirdymor llai o dwf yn economi’r DU, gyda phopeth y byddai hynny’n ei olygu o ran derbyniadau treth ac arian sydd ar gael ar gyfer gwariant cyhoeddus, yw’r pryder mwyaf yn y tymor hir. Ar gyfer y gyllideb ddoe, mae tu hwnt i gwmpas y gyllideb refeniw un flwyddyn y gallwn ei chyflwyno, yn rhannol oherwydd yr ansicrwydd y mae hi’n cyfeirio ato. Yn ddi-os, pe baem yn gweld toriadau ar unrhyw beth tebyg i’r raddfa a awgrymir yn y ddogfen honno a ddatgelwyd yn answyddogol, byddai’r goblygiadau i Gymru yn ddifrifol iawn yn wir.

In addition to the Treasury forecasts that were leaked regarding the fiscal deficit and the impact of Brexit upon that, there have also been numerous reports on the impact of leaving the European customs union and the single market as well—all issues I expect will be discussed at the Brexit Joint Ministerial Committee that I understand is happening on Monday. Of course, in the Scottish press, that’s being characterised as a Sturgeon-May showdown. Can the Cabinet Secretary tell the Assembly who will be representing Wales at that Brexit JMC and what the game plan is to ensure that Wales’s voice is not drowned out?

Yn ychwanegol at ragolygon y Trysorlys a gafodd eu datgelu’n answyddogol ynglŷn â’r diffyg ariannol ac effaith gadael yr UE ar hynny, cafwyd nifer o adroddiadau hefyd ar effaith gadael yr undeb tollau Ewropeaidd a’r farchnad sengl hefyd—sydd oll yn faterion y disgwyliaf y byddant yn cael eu trafod yn y Cydbwyllgor Gweinidogion ar Adael yr UE sy’n digwydd ddydd Llun yn ôl yr hyn a ddeallaf. Wrth gwrs, yng ngwasg yr Alban, mae hwnnw’n cael ei ddisgrifio fel gornest rhwng Sturgeon a May. A all Ysgrifennydd y Cabinet ddweud wrth y Cynulliad pwy fydd yn cynrychioli Cymru yn y Cydbwyllgor Gweinidogion ar Adael yr UE a beth yw’r cynllun ar gyfer sicrhau nad yw llais Cymru yn cael ei foddi?

The Welsh Government will be represented at that JMC by the First Minister and I will accompany him to that meeting. We will go into those negotiations in exactly the same way as you would expect Ministers in Scotland and Northern Ireland to approach those discussions, making sure that the interests of Wales are firmly and inescapably drawn to the attention of the Prime Minister and other UK Ministers, and to ensure that our voice goes on being heard as the UK’s negotiating position continues to develop.

Bydd Llywodraeth Cymru yn cael ei chynrychioli yn y Cydbwyllgor Gweinidogion gan y Prif Weinidog a byddaf yn mynd gydag ef i’r cyfarfod hwnnw. Byddwn yn mynd i’r trafodaethau hynny yn yr un modd yn union ag y byddech yn ei ddisgwyl i Weinidogion yn yr Alban a Gogledd Iwerddon fynd i’r trafodaethau hynny, gan sicrhau bod buddiannau Cymru yn cael eu dwyn yn gadarn ac yn anosgoadwy i sylw Prif Weinidog a Gweinidogion eraill y DU, ac i sicrhau bod ein llais yn parhau i gael ei glywed wrth i safbwynt negodi’r DU barhau i ddatblygu.

Minister, obviously, since 23 June, the sky has not fallen in, economic growth is in good health and, ultimately, manufacturing capacity is expanding. There have been many predictions on both sides of the referendum debate, but what we’re dealing with here is the real world that needs to now take shape, post the negotiations. Have you had discussions with your Cabinet colleagues about the promotion of Wales as a destination for investment and investment opportunities, because the other devolved administrations and, indeed, regions across the United Kingdom are ramping up their operations, obviously, to promote the virtues of their area? Have you had discussions with Cabinet colleagues about making additional resources available to make a stronger platform to promote what Wales has to offer, post the Brexit referendum vote on 23 June?

Weinidog, yn amlwg, ers 23 Mehefin, nid yw’r awyr wedi disgyn ar ein pennau, mae twf economaidd yn iach ac yn y pen draw, mae capasiti gweithgynhyrchu yn ehangu. Bu llawer o ragfynegiadau ar y ddwy ochr i ddadl y refferendwm, ond yr hyn rydym yn ymwneud ag ef yma yw’r byd go iawn ac mae angen yn awr iddo fynd rhagddo, wedi’r trafodaethau. A ydych wedi cael trafodaethau gyda’ch cyd-Aelodau yn y Cabinet am hyrwyddo Cymru fel cyrchfan ar gyfer buddsoddi a chyfleoedd buddsoddi, gan fod gweinyddiaethau datganoledig eraill, a rhanbarthau yn wir, ar draws y Deyrnas Unedig yn cynyddu eu gweithgarwch i hyrwyddo rhinweddau eu hardaloedd? A ydych wedi cael trafodaethau gyda chyd-Aelodau yn y Cabinet ynglŷn â sicrhau bod adnoddau ychwanegol ar gael i wneud llwyfan cryfach ar gyfer hyrwyddo’r hyn sydd gan Gymru i’w gynnig, ar ôl pleidlais y refferendwm ar adael yr UE ar 23 Mehefin?

The promotion of the Welsh offer remains a very important part of the work that the Government does as a whole, and it’s led by my colleague Ken Skates. I think it’s fair to point out to the leader of the Conservative Party that we’re yet to leave the European Union, and the impact of that on our economy remains very much still to be seen. What is absolutely clear, from those businesses that have talked directly with the First Minister and with the Cabinet Secretary, is that full and unfettered access to the single market remains a determining factor in businesses that wish to locate in Wales.

Mae hyrwyddo cynnig Cymru yn parhau’n rhan bwysig iawn o’r gwaith y mae’r Llywodraeth yn ei wneud yn gyffredinol, ac mae’n cael ei arwain gan fy nghyd-Aelod, Ken Skates. Rwy’n credu ei bod yn deg tynnu sylw arweinydd y Blaid Geidwadol at y ffaith nad ydym wedi gadael yr Undeb Ewropeaidd eto, ac yn sicr rydym eto i weld effaith hynny ar ein heconomi. Yr hyn sy’n gwbl glir, gan y busnesau sydd wedi siarad yn uniongyrchol gyda Phrif Weinidog Cymru ac Ysgrifennydd y Cabinet, yw bod mynediad llawn a dilyffethair at y farchnad sengl yn parhau i fod yn ffactor penderfynu mewn busnesau sy’n dymuno lleoli yng Nghymru.

Can the Cabinet Secretary confirm that there is no official Treasury forecast of a £66 billion deficit from Brexit, and that this figure came from one briefing paper amongst many by one anonymous Treasury civil servant, and may well have been written in order to be leaked in the first place? The £66 billion shortfall in tax revenue, which is what it referred to, would imply a 9.5 per cent collapse in our national income. This is clearly preposterous given that, even if we have no deal with the EU arising out of these Brexit negotiations, 75 per cent of the traded goods and services of the EU have a zero tariff in any event.

A all Ysgrifennydd y Cabinet gadarnhau nad oes unrhyw ragolwg swyddogol o’r Trysorlys o ddiffyg o £66 biliwn yn deillio o adael yr UE, a bod y ffigwr hwn wedi dod o un papur briffio ymysg nifer gan un o weision sifil anhysbys y Trysorlys, ac mae’n bur bosibl ei fod wedi’i ysgrifennu er mwyn cael ei ddatgelu’n answyddogol yn y lle cyntaf? Byddai’r diffyg o £66 biliwn mewn refeniw treth, sef yr hyn y cyfeiriai ato, yn awgrymu cwymp o 9.5 y cant yn ein hincwm cenedlaethol. Mae hyn yn amlwg yn afresymol o ystyried hyd yn oed os na chawn gytundeb â’r UE o’r trafodaethau gadael hyn, ni fydd tariff ar 75 y cant o nwyddau a gwasanaethau masnachu yr UE beth bynnag.

Well, the £66 billion figure comes from a leaked document, as the Member agreed. Nevertheless, the Treasury produced a series of far more formal briefings in advance of the referendum on 23 June. All of those demonstrated the adverse effect that leaving the European Union would have on the United Kingdom’s economic prospects. I see that the Treasury has not disassociated itself from any of the statements it made then.

Mae’r ffigur o £66 biliwn yn dod o ddogfen a ddatgelwyd yn answyddogol, fel y cytunodd yr Aelod. Serch hynny, cynhyrchodd y Trysorlys gyfres o sesiynau briffio llawer mwy ffurfiol cyn y refferendwm ar 23 Mehefin. Dangosai pob un o’r rheini yr effaith andwyol y byddai gadael yr Undeb Ewropeaidd yn ei chael ar ragolygon economaidd y Deyrnas Unedig. Gwelaf nad yw’r Trysorlys wedi datgysylltu ei hun oddi wrth unrhyw un o’r datganiadau a wnaeth bryd hynny.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from Party Spokespeople

Galwaf yn awr am gwestiynau gan lefarwyr y pleidiau i’r Ysgrifennydd Cabinet. Llefarydd Plaid Cymru, Sian Gwenllian.

I now call for questions from the party spokespeople to the Cabinet Secretary. First of all, Plaid Cymru spokesperson, Sian Gwenllian.

Diolch yn fawr. Yn gyntaf, hoffwn i ddiolch i’r Ysgrifennydd Cabinet am gyflwyno’r gyllideb ddrafft ddoe. Da iawn oedd gweld nifer o flaenoriaethau Plaid Cymru yn cael eu hadlewyrchu ynddi hi, gan gynnwys £25 miliwn o gyllid ychwanegol i awdurdodau lleol. Fel y gwyddoch chi, mae awdurdodau lleol ar draws Cymru wedi dioddef o doriadau cyllidebol difrifol dros y blynyddoedd diwethaf, gyda’u cyllidebau adnoddau yn gostwng o ryw £461 miliwn mewn termau gwirioneddol rhwng 2010-11 a 2014-15. Felly, mae’n dda gweld bod y cyllid ychwanegol a gafwyd fel rhan o gytundeb y Llywodraeth a Phlaid Cymru yn golygu, gan gymryd i ystyriaeth y cyllid a ddarperir drwy’r grant cynnal refeniw ac ardrethi annomestig a ailddosbarthwyd, mai dyma’r flwyddyn gyntaf ers 2013-14 i gyllid awdurdodau lleol gynyddu mewn termau nominal, er, wrth gwrs, bydd y pwysau ar eu cyllidebau yn parhau mewn termau gwirioneddol.

Mae’n sylw ni rŵan, wrth gwrs, yn troi at setliad llywodraeth leol ar gyfer 2017-18. Mi fuaswn i’n hoffi gofyn am y fformiwla a ddefnyddiwyd i ddosrannu cyllid rhwng y gwahanol awdurdodau lleol. Rwy’n darllen yn eich datganiad chi—

First of all, I wish to thank the Cabinet Secretary for presenting the draft budget yesterday. It was good to see a number of the Plaid Cymru priorities being reflected in it, including an additional £25 million for local authorities. As you know, local authorities across Wales have suffered serious cuts to their funding over the years with their resource budgets being reduced by £461 million in real terms between 2010 and 2014-15. So, it is very good to see that the additional funding that has been received, as a result of the agreement between Plaid Cymru and the Welsh Government, and that there will be additional funding for the non-domestic rates and it does mean that this is the first year since 2013-14 for the finances and funding for local authorities to increase in nominal terms, although it will still be a reduction in actual terms.

Our attention now turns, of course, to the local government settlement for 2017-18. I would like to ask you about the formula used to allocate funding between the various local authorities. I read in your statement—

Rydw i’n gweld bod y fformiwla wedi cael ei diwygio. A fyddwch chi’n gallu ymhelaethu, os gwelwch yn dda, ar sut yn union mae hynny wedi cael ei gyflawni?

I see that the formula has been revised. Could you elaborate, please, on how exactly that has been done?

Diolch yn fawr i Sian Gwenllian am beth y dywedodd hi i ddechrau am y cyllid i’r awdurdodau lleol yn y flwyddyn ariannol nesaf. Wrth gwrs, rydw i’n cydnabod y ffaith bod £25 miliwn yn y gyllideb honno ar ôl y cytundeb rhwng y Llywodraeth a Phlaid Cymru.

As far as the formula is concerned, I have followed the convention that has, for very many years, been taken by local government Ministers in this Assembly. I take the advice of the expert group that is established to advise us on the formula. That group includes political representatives—the leader of Gwynedd is a member of that group, and other council leaders—together with experts in the field. And I have followed the advice of that group. So, here are three ways in which the formula has been amended this year. As a result of their advice, it has been updated to take account of the latest population estimates, it has been updated to take account of the latest information in relation to pupils attending schools, and it has begun to take account of the latest advice in relation to social services expenditure. There was a major reform of the way in which social services expenditure was to be negotiated through the formula. The advice of the sub-group was to implement that over a two-year period. I’ve taken that advice. It will be implemented and it will be phased in that way.

I thank Sian Gwenllian for her initial comments on funding for local authorities in the next financial year. Of course, I recognise the fact that there is £25 million in that budget following the agreement made between the Government and Plaid Cymru.

O ran y fformiwla, rwyf wedi dilyn y confensiwn a ddilynwyd gan Weinidogion llywodraeth leol ers llawer iawn o flynyddoedd yn y Cynulliad hwn. Rwy’n cymryd cyngor y grŵp arbenigol a sefydlwyd i roi cyngor i ni ar y fformiwla. Mae’r grŵp hwnnw’n cynnwys cynrychiolwyr—mae arweinydd Gwynedd yn aelod o’r grŵp hwnnw, ac arweinwyr cynghorau eraill—ynghyd ag arbenigwyr yn y maes. Ac rwyf wedi dilyn cyngor y grŵp hwnnw. Felly, dyma dair ffordd y cafodd y fformiwla ei newid eleni: o ganlyniad i’w cyngor, mae wedi’i diweddaru i ystyried yr amcangyfrifon poblogaeth diweddaraf, mae wedi’i diweddaru i ystyried y wybodaeth ddiweddaraf mewn perthynas â disgyblion sy’n mynychu ysgolion, ac mae wedi dechrau ystyried y cyngor diweddaraf mewn perthynas â gwariant ar wasanaethau cymdeithasol. Mae’r ffordd y câi gwariant gwasanaethau cymdeithasol ei negodi drwy’r fformiwla wedi’i diwygio’n helaeth. Cyngor yr is-grŵp oedd gweithredu hynny dros gyfnod o ddwy flynedd. Rwyf wedi cymryd y cyngor hwnnw. Bydd yn cael ei roi ar waith a’i gyflwyno’n raddol yn y ffordd honno.

Diolch. Fel cyn-aelod cyllid ar gabinet Cyngor Gwynedd, rydw i’n falch iawn o weld bod yna ddechrau, rŵan, diwygio ar y fformiwla a bod yr elfen wledig o wariant gwasanaethau cymdeithasol yn gallu amrywio a bod yn bwysau ychwanegol, wrth gwrs, ar gynghorau mewn ardaloedd gwledig.

Mae yna ffyrdd eraill o ddiwygio’r fformiwla, ac mae sawl grŵp, megis Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru a’r Ffederasiwn Busnesau Bach, wedi bod yn galw ar y Llywodraeth i ddiwygio’r fformiwla, gan gyfeirio’n benodol at y defnydd o hen ddata, sy’n deillio o gyfrifiadau blaenorol. Pa gamau mae Llywodraeth Cymru wedi’u cymryd ar gyfer setliad blwyddyn nesaf i sicrhau bod y data a ddefnyddiwyd yn ddata mwy cyfredol ac yn adlewyrchu amodau heddiw yn well? A ydych chi’n meddwl ei bod hi, rŵan, yn amser adolygu’r fformiwla yn y ffordd yna hefyd?

Thank you. As a former member of Gwynedd Council’s cabinet with responsibility for finance, I’m very pleased to see that you have now started to amend the formula and that the rural element of social services expenditure can vary and be an additional pressure, of course, on councils covering rural areas.

There are many other ways of amending the formula, and several groups, including the Welsh Local Government Association and the Federation of Small Businesses, have been calling on the Government to amend the formula, referring in particular to the use of old data, derived from previous censuses. What steps has the Welsh Government taken for next year’s settlement to ensure that the data used is more current and reflects today’s conditions better? Do you think that it is now time to revise the formula in that manner too?

Of course I agree that the formula should rely on the most up-to-date data possible. That’s why I was pleased to agree the recommendations in relation to population numbers and school pupil numbers. I think every effort is made, both by local authority partners and those who advise them, to make sure that the formula does depend on the most reliable data available. During my visits around Wales, meeting all 22 local authority leaders, every one of them had something to say about the way the formula applied in their own localities.

What I’ve agreed with the members of the group that advises the Government is that we will begin the next year’s round of consideration of the formula with a more open seminar, in which we will look at the way the formula currently operates and think of whether there are better ways in which we might be able to reform it for the future, and we’ll do that in an open-minded way with our partners.

Wrth gwrs rwy’n cytuno y dylai’r fformiwla ddibynnu ar y data mwyaf cyfredol posibl. Dyna pam roeddwn yn falch o gytuno ar yr argymhellion mewn perthynas â niferoedd poblogaeth a niferoedd disgyblion ysgol. Rwy’n meddwl bod pob ymdrech yn cael ei gwneud, gan bartneriaid awdurdodau lleol a’r rhai sy’n eu cynghori, i sicrhau bod y fformiwla’n dibynnu ar y data mwyaf dibynadwy sydd ar gael. Yn ystod fy ymweliadau o amgylch Cymru, gan gyfarfod â phob un o’r 22 arweinydd awdurdod lleol, roedd gan bob un ohonynt rywbeth i’w ddweud am gymhwysiad y fformiwla yn eu hardaloedd eu hunain.

Yr hyn rwyf wedi cytuno gydag aelodau’r grŵp sy’n cynghori’r Llywodraeth yw y byddwn yn dechrau rownd y flwyddyn nesaf i ystyried y fformiwla gyda seminar fwy agored, lle byddwn yn edrych ar y ffordd y mae’r fformiwla’n gweithio ar hyn o bryd ac yn meddwl a oes ffyrdd gwell y gallem ei diwygio ar gyfer y dyfodol, a byddwn yn gwneud hynny mewn modd meddwl agored gyda’n partneriaid.

Iawn, diolch yn fawr. Yn y naratif ar y gyllideb a gafodd ei gyhoeddi ddoe, rydych chi’n sôn bod y Llywodraeth am gymryd camau pellach i leihau baich gweinyddol llywodraeth leol, drwy gyfuno grantiau a symud cyllid o grantiau penodol i gronfeydd heb eu neilltuo, drwy’r grant cynnal refeniw. Pa gamau y mae’r Llywodraeth wedi’u cymryd tuag at y nod yma?

Thank you very much. In the narrative on the budget that was announced yesterday, you allude to the fact that the Government will take further steps to reduce the administrative burden on local authorities, by combining grants and viring funding from specific grants to unhypothecated funds, through the revenue support grant. What steps have already been taken to do this?

Wel, rŷm ni’n bwrw ymlaen gyda’r bwriad yna yn y flwyddyn ariannol nesaf. Rydw i wedi siarad â phob aelod o’r Cabinet; maen nhw i gyd wedi rhoi rhai grantiau i mewn i’r RSG am y flwyddyn nesaf. Mae hynny’n rhan o’r patrwm rŷm ni wedi’i greu fel Llywodraeth dros y blynyddoedd diwethaf. Rydw i’n awyddus i fwrw ymlaen yn yr un modd am y flwyddyn nesaf, hefyd, ble rŷm ni’n gallu rhoi mwy o hyblygrwydd i’r awdurdodau lleol i ddefnyddio’r arian sydd ar gael iddyn nhw. Rwy’n cytuno gyda nhw mai hynny yw’r ffordd orau i drio defnyddio’r arian yn y dyfodol.

Well, we will continue with that intention in the next financial year. I’ve spoken to all Cabinet members and they have all placed some grants into the RSG for next year. That is part of the pattern that we, as a Government, have drawn up over the past few years. I am eager to proceed in the same way for next year, where we can provide greater flexibility for local authorities to use the funding available to them. I agree with them that that is the best way of using those funds in future.

Llefarydd y Ceidwadwyr Cymreig, Nick Ramsay.

The Welsh Conservatives’ spokesperson, Nick Ramsay.

Diolch, Lywydd. Cabinet Secretary, as Sian Gwenllian said, your budget agreement, announced yesterday, features £25 million additional funding for local authorities, but this does come in the wake of the £761 million real-terms reduction in aggregate external finance, as has been identified by the Wales Audit Office. That’s between 2011 and 2016-17. How are you going to ensure that this extra money that is going to be received by local authorities this year is distributed evenly and fairly across those authorities?

Diolch, Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, fel y dywedodd Sian Gwenllian, mae eich cytundeb cyllideb, a gyhoeddwyd ddoe, yn cynnwys cyllid ychwanegol o £25 miliwn i awdurdodau lleol, ond daw hyn yn sgil y £761 miliwn o ostyngiad mewn termau real mewn cyllid allanol cyfun, fel y nodwyd gan Swyddfa Archwilio Cymru. Mae hynny rhwng 2011 a 2016-17. Sut rydych chi’n mynd i sicrhau bod yr arian ychwanegol sy’n mynd i gael ei dderbyn gan awdurdodau lleol eleni yn cael ei ddosbarthu’n gyfartal ac yn deg ar draws yr awdurdodau hynny?

I’ll do that in exactly the way I explained a moment or two ago. We have a funding formula. It is an agreed formula. It is revised every year. It’s been revised again this year. It involves political voices and expert voices in it, and I take the advice of that expert group. We will use that formula as recommended to me and then we will distribute the quantum that we are able to make available to local authorities through the formula that has been updated for next year.

Fe wnaf hynny yn union yn y ffordd yr eglurais eiliad neu ddwy yn ôl. Mae gennym fformiwla gyllido. Mae’n fformiwla y cytunwyd arni. Mae’n cael ei diwygio bob blwyddyn. Mae wedi cael ei diwygio eto eleni. Mae’n cynnwys lleisiau gwleidyddol a lleisiau arbenigwyr, ac rwy’n cymryd cyngor y grŵp arbenigol hwnnw. Byddwn yn defnyddio’r fformiwla fel yr argymhellwyd i mi ac yna byddwn yn dosbarthu’r swm y gallwn ei ryddhau i awdurdodau lleol drwy’r fformiwla sydd wedi’i diweddaru ar gyfer y flwyddyn nesaf.

Thank you. This is clearly a very important area for local authorities across Wales, financially. The programme for government commits to a floor for future local government settlements. This is particularly important for rural authorities that have consistently received poorer deals, for whatever reason—you and I might have different views on the reasons for that. But, for whatever reason, they have consistently received poorer deals than their urban counterparts across Wales. That’s a fact. But when do you anticipate the new floor kicking in? And can you confirm it’ll be fully operational this year and at what level?

Diolch. Mae hwn yn amlwg yn faes pwysig iawn i awdurdodau lleol ledled Cymru, yn ariannol. Mae’r rhaglen lywodraethu’n ymrwymo i gyllid gwaelodol ar gyfer setliadau llywodraeth leol yn y dyfodol. Mae hyn yn arbennig o bwysig ar gyfer awdurdodau gwledig sydd wedi cael bargen waelach yn gyson, am ba reswm bynnag—efallai y bydd gennych chi a minnau syniadau gwahanol am y rhesymau dros hynny. Ond am ba reswm bynnag, maent yn gyson wedi cael bargen waelach na’u cymheiriaid trefol ar draws Cymru. Mae hynny’n ffaith. Ond pa bryd rydych yn rhagweld y cyllid gwaelodol newydd yn dod yn weithredol? Ac a allwch chi gadarnhau y bydd yn cael ei weithredu’n llawn eleni ac ar ba lefel?

Well, Llywydd, I have to be a bit careful not to anticipate the detail of the statement that will not be released until later this afternoon. What I think I can say at this point to the Member is that I do intend to use a floor mechanism for next year’s distribution to local authorities and that will be reflected in the settlement that I will lay before the Assembly later today.

Wel, Lywydd, rhaid i mi fod yn weddol ofalus i beidio ag achub y blaen ar fanylion y datganiad na fydd yn cael ei ryddhau tan yn ddiweddarach y prynhawn yma. Yr hyn rwy’n meddwl y gallaf ei ddweud wrth yr Aelod ar y pwynt hwn yw fy mod yn bwriadu defnyddio mecanwaith cyllid gwaelodol ar gyfer dosraniad y flwyddyn nesaf i awdurdodau lleol a bydd hynny’n cael ei adlewyrchu yn y setliad y byddaf yn ei osod gerbron y Cynulliad yn ddiweddarach heddiw.

I did anticipate that this is probably in advance of your statement later today, Cabinet Secretary, but, as I said, it’s a very important issue for local authorities, so it does need airing at the earliest opportunity. I hear what you just said. A funding floor, I’m sure you will agree, is all well and good, but, as we know from the Barnett experience, a funding floor can be seen as a quick fix that doesn’t deal with the underlying structural problems over the longer term.

The previous Finance Committee recommended that the Welsh Government commit to a fundamental review of the funding formula. This has been mentioned by Plaid Cymru in the earlier questions. Why have you rejected a fundamental, far-reaching review? I hear what you say about listening to experts across local government and within the WLGA, but why aren’t you considering at least an initial commitment to a future review of the mechanisms for funding local government in Wales? Because, surely, over the long term, a full, structural review that addresses the issues affecting local authorities across the modern Wales will be far better than the continual, piecemeal, annual modification of the existing formula, which is past its sell-by date.

Fe ragwelais fod hyn yn ôl pob tebyg cyn eich datganiad yn ddiweddarach heddiw, Ysgrifennydd y Cabinet, ond fel y dywedais, mae’n fater pwysig iawn i awdurdodau lleol, felly mae angen ei wyntyllu ar y cyfle cyntaf. Clywaf yr hyn rydych newydd ei ddweud. Mae cyllid gwaelodol, rwy’n siŵr y byddwch yn cytuno, yn iawn, ond fel y gwyddom o brofiad gyda Barnett, gellid ystyried cyllid gwaelodol fel ateb cyflym nad yw’n ymdrin â’r problemau strwythurol sylfaenol dros y tymor hwy.

Argymhellodd y Pwyllgor Cyllid blaenorol y dylai Llywodraeth Cymru ymrwymo i adolygiad sylfaenol o’r fformiwla ariannu. Crybwyllwyd hyn gan Blaid Cymru yn y cwestiynau blaenorol. Pam rydych chi wedi gwrthod adolygiad sylfaenol pellgyrhaeddol? Rwy’n clywed yr hyn a ddywedwch ynglŷn â gwrando ar arbenigwyr ar draws llywodraeth leol ac yng Nghymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, ond pam nad ydych yn ystyried o leiaf ymrwymiad cychwynnol i adolygiad yn y dyfodol o’r mecanweithiau ariannu llywodraeth leol yng Nghymru? Oherwydd, yn sicr, yn y tymor hir, bydd adolygiad strwythurol llawn sy’n mynd i’r afael â’r materion sy’n effeithio ar awdurdodau lleol ar draws y Gymru fodern yn llawer gwell na mynd ati bob blwyddyn yn barhaus i wneud newidiadau tameidiog i’r fformiwla bresennol, sydd wedi pasio’i dyddiad gwerthu.

I think there are two different ways in which it’s important to explore this issue in Wales. First of all, I am keen to set in motion work that will look at the whole way in which we raise local taxation in Wales and to see whether the system we currently have is the one that best reflects future needs. However, whatever methods you use for raising money, there will always be a need to find a way of distributing that money across Wales. The current formula copes with all sorts of different variations: urban needs, rural needs, age-related needs, economic arguments, needs arguments and so on. In the end, there is a fixed quantum, and, however you distribute it, the quantum remains the same. I sometimes think that the best advice to those who urge me, rather emphatically, to tear up the formula and devise a new one is that they might worry about what they wish for, because there is no way of knowing where such a fundamental reform of the formula might lead—to winners and losers, and they may not always be where people might anticipate them.

Rwy’n meddwl bod yna ddwy ffordd wahanol y mae’n bwysig archwilio’r mater hwn yng Nghymru. Yn gyntaf oll, rwy’n awyddus i ddechrau gwaith a fydd yn edrych ar yr holl ffordd rydym yn codi trethi lleol yng Nghymru ac i weld ai’r system sydd gennym ar hyn o bryd yw’r un sy’n adlewyrchu anghenion y dyfodol orau. Fodd bynnag, pa ddulliau bynnag a ddefnyddiwch ar gyfer codi arian, bydd bob amser angen dod o hyd i ffordd o ddosbarthu’r arian hwnnw ledled Cymru. Mae’r fformiwla bresennol yn ymdopi â phob math o wahanol amrywiadau: anghenion trefol, anghenion gwledig, anghenion sy’n gysylltiedig ag oedran, dadleuon economaidd, dadleuon am anghenion ac yn y blaen. Yn y pen draw, mae yna swm sefydlog, a pha ffordd bynnag y byddwch yn ei ddosbarthu, mae’r swm yn aros yr un fath. Weithiau rwy’n meddwl mai’r cyngor gorau i’r rhai sy’n fy annog, yn eithaf pendant, i gael gwared ar y fformiwla a dyfeisio un newydd yw y dylent ymboeni ynglŷn â beth y maent yn ei ddymuno, gan nad oes unrhyw ffordd o wybod i ble y gallai’r fath ddiwygio sylfaenol ar y fformiwla arwain—at enillwyr a chollwyr, ac efallai na fyddant bob amser lle byddai pobl yn ei ragweld.

Diolch, Lywydd. Cabinet Secretary, you told the Finance Committee this morning that there was £10 million in the budget for the coming year for pilot schemes for the Government’s childcare plans. The overall budget, I think you said, when it’s fully operational, will be £84 million. Can we therefore assume that around one in eight areas will benefit from a pilot, and when will we be hearing where they are?

Diolch, Lywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, fe ddywedoch wrth y Pwyllgor Cyllid y bore yma fod yna £10 miliwn yn y gyllideb ar gyfer y flwyddyn sy’n dod i gynlluniau peilot ar gyfer cynlluniau gofal plant y Llywodraeth. Rwy’n meddwl eich bod wedi dweud y bydd y gyllideb gyffredinol yn £84 miliwn pan fydd yn gwbl weithredol. A gawn ni, felly, ragdybio y bydd oddeutu un ardal o bob wyth yn elwa o gynllun peilot, a pha bryd y byddwn yn clywed lle bydd y rhain?

Well, those really are questions for the Cabinet Secretary with responsibility for the childcare policy area. I know that he’s working very actively with officials and partners beyond the Assembly, informing the pilot schemes, and I’m sure that he’ll make an announcement to Assembly Members as soon as he’s in a position to do so.

Wel, cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet sydd â chyfrifoldeb dros faes polisi gofal plant yw’r rheini mewn gwirionedd. Gwn ei fod yn gweithio’n ddiwyd iawn gyda swyddogion a phartneriaid y tu hwnt i’r Cynulliad ar lywio’r cynlluniau peilot, ac rwy’n sicr y bydd yn gwneud cyhoeddiad i Aelodau’r Cynulliad cyn gynted â’i fod mewn sefyllfa i wneud hynny.

To speak more about the financing, as a father of a two-year-old and a four-year-old I’ve experienced both the Welsh and the English systems for childcare. It’s clear that the provision in Wales, largely, in schools is good in quality, but the inflexibility of five 2.5-hour sessions means that it’s very difficult for many working parents to take advantage of it, and the rate at which female participation in the labour market, in particular, is lower in Wales. Is that something that the Government intends to change through its new childcare system? Is the intention greatly to boost participation in the labour market? If so, and despite the independent research, is the Cabinet Secretary really confident that £84 million is enough to provide for the likely change in behaviour, when this comprehensive system comes in?

A siarad mwy am y cyllido, fel tad i blant dwy a phedair oed rwyf wedi cael profiad o systemau gofal plant yng Nghymru ac yn Lloegr. Mae’n amlwg fod y ddarpariaeth mewn ysgolion yng Nghymru yn dda o ran ansawdd at ei gilydd, ond mae anhyblygrwydd pum sesiwn 2.5 awr yn golygu ei bod yn anodd iawn i lawer o rieni sy’n gweithio fanteisio arni, ac mae cyfradd cyfranogiad menywod yn y farchnad lafur, yn arbennig, yn is yng Nghymru. A yw hynny’n rhywbeth y mae’r Llywodraeth yn bwriadu ei newid drwy ei system gofal plant newydd? Ai’r bwriad i raddau helaeth yw hybu cyfranogiad yn y farchnad lafur? Os felly, ac er gwaethaf y gwaith ymchwil annibynnol, a yw Ysgrifennydd y Cabinet o ddifrif yn hyderus fod £84 miliwn yn ddigon i ddarparu ar gyfer y newid ymddygiad tebygol pan ddaw’r system gynhwysfawr hon yn weithredol?

Well, our approach to childcare in Wales has always been predicated on the links between affordable, available and good-quality childcare on participation in the labour market. We’ve always wanted to make sure that childcare is there in sufficient quantity to make sure that women, in particular, are able to pursue careers in the jobs market in the way that they would wish. The Member makes an important point about flexibility because that is exactly why the Cabinet Secretary has decided to proceed on a pilot basis, in order to make sure that we design the extra supply of childcare that will be needed to meet the pledge in a way that is able to meet the working patterns that families who will want to take advantage of the new service will need. So, it is an important consideration, and already there as part of the pilot approach. We carried out some serious work in advance of the election to draw up the figures that we have published that show what we think this scheme will need, but we will learn from the pilots in relation to the quantum, no doubt, as well.

Wel, mae ein hymagwedd tuag at ofal plant yng Nghymru bob amser wedi bod seiliedig ar y cysylltiadau rhwng argaeledd gofal plant fforddiadwy o ansawdd da a chyfranogiad yn y farchnad lafur. Rydym bob amser wedi bod eisiau sicrhau bod digon o ofal plant yno i wneud yn siŵr fod menywod, yn arbennig, yn gallu dilyn gyrfaoedd yn y farchnad swyddi yn y ffordd y byddent yn dymuno. Mae’r Aelod yn gwneud pwynt pwysig am hyblygrwydd oherwydd dyna’n union pam y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi penderfynu bwrw ymlaen ar sail cynllun peilot, er mwyn gwneud yn siŵr ein bod yn llunio’r cyflenwad ychwanegol o ofal plant y bydd ei angen i gyflawni’r addewid mewn ffordd sy’n cyd-fynd â’r patrymau gweithio y bydd eu hangen ar y teuluoedd a fydd am fanteisio ar y gwasanaeth newydd. Felly, mae’n ystyriaeth bwysig, ac eisoes yno fel rhan o’r dull peilot. Fe wnaethom waith mawr cyn yr etholiad ar bennu’r ffigurau rydym wedi’u cyhoeddi sy’n dangos beth y credwn fydd ei angen ar y cynllun hwn, ond byddwn yn dysgu o’r cynlluniau peilot mewn perthynas â’r swm hefyd, yn ddiau.

I commend the Cabinet Secretary and the Government, on the whole, on the system that is proposed. It doubtless will provide much more flexibility and support for working parents, but I disagree with his assertion that that flexibility and support for working parents has previously been part of the Welsh system. Five 2.5-hour sessions without flexibility makes it far harder for two parents to go out to work. I think it’s likely that there will be a very significant increase in the participation rate, and I would question whether that’s been allowed for in the finances of the £84 million.

The Cabinet Secretary also said this morning to Finance Committee that he will have to ramp up spending gradually because of a lack of capacity. Certainly, in my personal experience, it’s incredibly difficult to get a childcare place at a good nursery in the south-east of England. It is far easier in Cardiff and south-east Wales to find capacity and find a number of really good-quality nurseries that can quickly take a child in the private sector. Given that, will the Government look at greater use of private sector nurseries, as well as state provision, particularly taking into account that, when you ramp it up from 38 hours to 48 hours a week, that may fit the school timetable and provision less easily and lead to greater average costs for school provision than has been the case to date?

Rwy’n cymeradwyo Ysgrifennydd y Cabinet a’r Llywodraeth at ei gilydd ar y system sy’n cael ei chynnig. Yn ddiau, fe fydd yn darparu llawer mwy o hyblygrwydd a chymorth i rieni sy’n gweithio, ond rwy’n anghytuno â’i honiad fod yr hyblygrwydd a’r cymorth hwnnw i rieni sy’n gweithio wedi bod yn rhan o’r system yng Nghymru yn y gorffennol. Mae pum sesiwn 2.5 awr heb hyblygrwydd yn ei gwneud yn llawer anos i ddau riant fynd allan i weithio. Rwy’n credu ei bod yn debygol y bydd cynnydd sylweddol iawn yn y gyfradd sy’n cyfranogi, ac rwy’n cwestiynu pa un a ganiatawyd ar gyfer hynny wrth ariannu’r £84 miliwn.

Hefyd, dywedodd Ysgrifennydd y Cabinet y bore yma wrth y Pwyllgor Cyllid y bydd yn rhaid iddo gynyddu gwariant yn raddol oherwydd diffyg capasiti. Yn sicr, yn fy mhrofiad personol, mae’n hynod o anodd cael lle gofal plant mewn meithrinfa dda yn ne-ddwyrain Lloegr. Mae’n llawer haws cael lle yng Nghaerdydd a de-ddwyrain Cymru a dod o hyd i nifer o feithrinfeydd o ansawdd da iawn a all gymryd plentyn yn gyflym yn y sector preifat. O ystyried hynny, a wnaiff y Llywodraeth edrych ar fwy o ddefnydd o feithrinfeydd yn y sector preifat, yn ogystal â darpariaeth y wladwriaeth, gan ystyried yn arbennig, pan fyddwch yn ei chynyddu o 38 awr i 48 awr yr wythnos, y gallai hynny ffitio’n llai hwylus i amserlen a darpariaeth yr ysgol ac arwain at gostau cyfartalog uwch am ddarpariaeth ysgol nag sydd wedi bod yn wir hyd yn hyn?

Well, Llywydd, I’m happy to confirm what I said to the Finance Committee, that if you want to design a system that has the active participation of parents within it and learns from what they tell us about the sort of childcare they will need for the future, we need to calibrate the programme to take account of those views, and that will mean a build-up over time in the capacity that we will be developing. I’m quite sure that the Cabinet Secretary responsible will look at the contributions of the different sectors that already exist for childcare in Wales, and will look to make sure that we align those in the way that best meets the needs of parents, including the need for flexibility.

Wel, Lywydd, rwy’n hapus i gadarnhau yr hyn a ddywedais wrth y Pwyllgor Cyllid: os ydych am gynllunio system sy’n cynnwys cyfranogiad gweithredol rhieni o’i mewn ac sy’n dysgu o’r hyn y maent yn ei ddweud wrthym am y math o ofal plant y byddant ei angen yn y dyfodol, mae angen trefnu’r rhaglen i ystyried y safbwyntiau hynny, a bydd hynny’n golygu cronni’r capasiti y byddwn yn ei ddatblygu dros amser. Rwy’n eithaf siŵr y bydd yr Ysgrifennydd Cabinet sydd â chyfrifoldeb yn edrych ar gyfraniadau’r gwahanol sectorau sydd eisoes yn bodoli ar gyfer gofal plant yng Nghymru, a bydd yn ceisio gwneud yn siŵr ein bod yn alinio’r rheini yn y ffordd sy’n diwallu anghenion rhieni orau, gan gynnwys yr angen am hyblygrwydd.

Rhaglenni Cronfeydd Strwythurol Ewropeaidd

European Structural Fund Programmes

3. Yn dilyn ei ddatganiad ar 11 Hydref, a wnaiff y Gweinidog gadarnhau pa gyllid fydd ar gael ar gyfer gweddill y rhaglenni Cronfeydd Strwythurol Ewropeaidd o 2014 tan 2020? OAQ(5)0034(FLG)[W]

3. Following his statement on 11 October, will the Minister confirm what funding will be available for the remaining European structural fund programmes from 2014 to 2020? OAQ(5)0034(FLG)[W]

Wel, diolch i Simon Thomas am y cwestiwn. Dros gyfnod y rhaglen o 2014 i 2020, mae tuag at £1.9 biliwn ar gael drwy gronfeydd strwythurol Ewropeaidd yng Nghymru. Mae £855 miliwn, sef 44 y cant o’r dyraniad, wedi cael ei ymrwymo eisoes. Rydw i’n disgwyl y bydd yn bosib defnyddio’r cyfan o’r £1 biliwn sydd ar ôl, ond bydd ein gallu i wneud hynny’n dibynnu ar amserlen Llywodraeth y Deyrnas Unedig ar gyfer gadael yr Undeb Ewropeaidd.

Well, may I thank Simon Thomas for the question? Over the life of the programme from 2014 to 2020, around £1.9 billion is available through European structural funds in Wales—£855 million, namely 44 of that allocation, has already been committed. I expect the remaining £1 billion to be deployed to the maximum extent, although our ability to do so remains dependent on the UK Government’s timescales for leaving the European Union.

Diolch i’r Ysgrifennydd Cabinet am yr ateb, gan ddweud wrtho ef, wrth gwrs, ein bod ni i gyd yn gobeithio y bydd modd cadw cymaint o’r arian yma y tu mewn i’r grochan, fel petai, cyhyd ag sy’n bosib. A gaf i gyflwyno ei sylw ef at un cynllun yn arbennig sydd wedi bod yn llwyddiant, rwy’n meddwl, yng Nghymru, sef cynllun Sêr Cymru, i ddenu ymchwilwyr a gwyddonwyr i Gymru? Mae’r cylchgrawn ‘Science’ o fewn y pythefnos diwethaf wedi adrodd ar lwyddiant y cynllun yma sydd wedi denu dros 100 o gymrodorion i Gymru a rhyw 20 o ymchwilwyr blaengar iawn, sy’n ein helpu ni, wrth gwrs, i ymateb i bethau fel newid hinsawdd, ynni, ac, yn wir, ymateb i Brexit yn y ffordd yr ydym yn edrych ar ddyfodol y diwydiant amaeth, er enghraifft. Pa gadarnhad y medrwch, Weinidog, ei roi y bydd cynlluniau fel Sêr Cymru yn parhau i gael eu cefnogi gan y Llywodraeth, hyd yn oed ar ôl gadael yr Undeb Ewropeaidd?

I thank the Cabinet Secretary for that response, and I tell him, of course, that we all hope that it will be possible to retain as much of this funding as possible within the pot for as long as possible. Now, may I draw his attention to one particularly successful scheme in Wales, which is the Sêr Cymru scheme, to attract researchers and scientists to Wales? The ‘Science’ magazine, over the past fortnight, has reported on the success of this scheme, which has attracted over 100 fellows to Wales and some 20 innovative researchers, which helps us to respond to things such as climate change, energy issues, and to respond to Brexit in the way that we look at the future of the agricultural industry, for example. So, what confirmation can the Minister give that projects such as Sêr Cymru will continue to be supported by the Government even after leaving the European Union?

Diolch am y cwestiwn. Wrth gwrs, rwy’n cydnabod y rhaglen Sêr Cymru a’r gwaith arbennig o dda maen nhw’n ei wneud yn y rhaglen. Cefais gyfle, pan oeddwn i’n gyfrifol am y maes iechyd yng Nghymru, i gydweithio â Edwina Hart ar y pryd ar y rhaglen a thrio tynnu pobl i mewn i’r ‘life sciences’ yng Nghymru a gwneud y gwaith maen nhw’n ei wneud mor wych yn Abertawe.

Designing everything that we want to do in the context of reductions, potentially, in European funding will cause some challenges, but those programmes that have such demonstrated records of success speak for themselves in making a call on the limited, inevitably, resources that we are able to put to all the different needs we wish to address in Wales.

Thank for that question. Of course, I acknowledge the excellent work that the Sêr Cymru programme undertakes. I had an opportunity, when I was responsible the health sector in Wales, to collaborate with Edwina Hart at the time on this programme and to try and attract people to life sciences in Wales and to do the excellent work that is carried out in Swansea.

Bydd cynllunio popeth rydym am ei wneud yng nghyd-destun gostyngiadau posibl yn y cyllid Ewropeaidd yn achosi rhai heriau, ond mae’r rhaglenni hynny sydd wedi dangos y fath lwyddiant yn siarad drostynt eu hunain o ran gwneud penderfyniad ynglŷn â’r adnoddau cyfyngedig, yn anochel, y gallwn eu darparu ar gyfer yr holl anghenion gwahanol rydym yn dymuno mynd i’r afael â hwy yng Nghymru.

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (Ann Jones) took the Chair.

Will the Cabinet Secretary join with me in congratulating Swansea University on the development of a programme to extend research Master’s and engineering doctorates, working with some of the UK’s and world’s leading industrial companies? Surely it’s something that the Welsh economy desperately needs. This has been backed by European Union funding. What will happen after the European Union funding ends?

A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ymuno â mi i longyfarch Prifysgol Abertawe ar ddatblygu rhaglen i ymestyn graddau Meistr ymchwil a doethuriaethau mewn peirianneg, gan weithio gyda rhai o’r cwmnïau diwydiannol mwyaf blaenllaw yn y DU ac yn y byd? Yn sicr, mae’n rhywbeth y mae economi Cymru ei angen yn daer. Cefnogir hyn gan gyllid yr Undeb Ewropeaidd. Beth fydd yn digwydd pan ddaw cyllid yr Undeb Ewropeaidd i ben?

I was very pleased last week to be able to announce an additional £850,000 of European Union funding for the scheme that Mike Hedges refers to. Participating businesses in it include Tata Steel, BASF, the Royal Mint and others. They will be actively involved in formulating research projects based on the technological developments taking place within their industries. Our aim, as he knows, is to draw down the maximum possible of European funding while it is available to us. The Chancellor of the Exchequer’s announcement about the lifetime guarantee for schemes agreed prior to leaving the European Union is helpful in that way. I’m sure that this scheme will demonstrate its worth and we’ll then be able to argue for its continuation beyond the period of structural funding.

Roeddwn yn falch iawn yr wythnos diwethaf o allu cyhoeddi £850,000 yn ychwanegol o gyllid yr Undeb Ewropeaidd ar gyfer y cynllun y cyfeiriodd Mike Hedges ato. Mae’r busnesau sy’n cymryd rhan ynddo yn cynnwys Tata Steel, BASF, y Bathdy Brenhinol ac eraill. Byddant yn cymryd rhan weithredol yn y gwaith o lunio prosiectau ymchwil yn seiliedig ar ddatblygiadau technolegol sy’n digwydd yn eu diwydiannau. Ein nod, fel y mae’n gwybod, yw sicrhau cymaint â phosibl o arian Ewropeaidd tra bo ar gael i ni. Mae cyhoeddiad Canghellor y Trysorlys ynglŷn â’r warant oes ar gyfer cynlluniau y cytunwyd arnynt cyn gadael yr Undeb Ewropeaidd yn ddefnyddiol yn y ffordd honno. Rwy’n siŵr y bydd y cynllun hwn yn dangos ei werth a gallwn ddadlau wedyn dros ei barhau y tu hwnt i’r cyfnod o ariannu strwythurol.

Effaith Cronfeydd Strwythurol Ewropeaidd (Islwyn)

The Impact of European Structural Funding (Islwyn)

4. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am effaith cronfeydd strwythurol Ewropeaidd ar Islwyn? OAQ(5)0047(FLG)

4. Will the Minister make a statement on the impact of European structural funding in Islwyn? OAQ(5)0047(FLG)

I thank Rhianon Passmore for the question. Islwyn has benefitted from structural funding in many different ways, from the very local support of two apprentices at a Newbridge dental surgery to the far wider impact, for example, of the Aspire to Achieve programme for at-risk young people and the Business Wales SME and entrepreneurship support scheme.

Diolch i Rhianon Passmore am ei chwestiwn. Mae Islwyn wedi elwa o gronfeydd strwythurol mewn sawl ffordd wahanol, o’r gefnogaeth leol iawn i ddau brentis mewn meddygfa ddeintyddol yn Nhrecelyn i effaith lawer ehangach rhaglen Aspire to Achieve, er enghraifft, ar gyfer pobl ifanc mewn perygl a chynllun cefnogi busnesau bach a chanolig ac entrepreneuriaeth Busnes Cymru.

Thank you for that answer, Minister. Since 2007, EU structural funds projects alone have, in Wales, helped nearly 73,000 people into work, helped over 234,000 people gain qualifications, supported the creation of nearly 12,000 businesses and created some 37,000 jobs. The UK Government’s commitment to guarantee expenditure for all European structural investment fund schemes approved prior to the UK leaving the EU is to be welcomed. What impact would be wrought on communities, people and businesses across Wales if the UK Government does not, penny for penny, fund Wales the moneys it presently receives from the European Union?

Diolch am eich ateb, Weinidog. Ers 2007, mae prosiectau cronfeydd strwythurol yr UE ar eu pennau eu hunain, yng Nghymru, wedi helpu bron i 73,000 o bobl i gael gwaith, wedi helpu dros 234,000 o bobl i ennill cymwysterau, wedi cefnogi’r broses o greu bron i 12,000 o fusnesau ac wedi creu oddeutu 37,000 o swyddi. Mae ymrwymiad Llywodraeth y DU i sicrhau gwariant ar gyfer pob un o’r cynlluniau buddsoddi strwythurol Ewropeaidd a gymeradwyir cyn i’r DU adael yr UE i’w groesawu. Beth fyddai’r effaith ar gymunedau, pobl a busnesau ledled Cymru os nad yw Llywodraeth y DU yn rhoi yn union yr un faint o arian i Gymru ag y mae’n ei gael gan yr Undeb Ewropeaidd ar hyn o bryd?

Well, the impact would be the one that I’m sure the Member would anticipate: that those investments that we are able to make, which help to shape the futures for individuals and communities and to secure the long-term success of the Welsh economy, would be set back if we did not have the money that is currently guaranteed to us as a result of our membership of the European Union. It would be a strange message, I’m sure she would agree, to take to members of her constituency if it were to turn out that Wales did less well out of its membership of the United Kingdom than it does out of its membership of the European Union.

Wel, rwy’n siŵr y gall yr Aelod ragweld yr effaith: y byddai’r buddsoddiadau hynny y gallwn eu gwneud, sy’n helpu i lunio’r dyfodol ar gyfer unigolion a chymunedau a sicrhau llwyddiant hirdymor economi Cymru, yn cael eu dal yn ôl pe na bai gennym yr arian sydd wedi ei sicrhau ar ein cyfer ar hyn o bryd yn sgil ein haelodaeth o’r Undeb Ewropeaidd. Byddai’n neges ryfedd, rwy’n siŵr y byddai’n cytuno, i’w chyfleu i’w hetholwyr pe na bai Cymru yn gwneud cystal o’i haelodaeth o’r Deyrnas Unedig nag o’i haelodaeth o’r Undeb Ewropeaidd.

Cabinet Secretary, it is clear from the result of the EU referendum that the people living in Islwyn and other areas of South Wales East did not feel the impact and benefit of European structural funding. Over 50 per cent of people living in Caerphilly council voted to leave the EU, over 56 per cent in Merthyr Tydfil, 60 per cent in Torfaen, and 62 per cent in Blaenau Gwent. Does the Cabinet Secretary agree that these figures show the total failure of the Labour Party to demonstrate the benefit of EU membership in its heartland, hindered as it was by the half-hearted support for ‘remain’ from Jeremy Corbyn, and how will funds be supplemented to the South Wales East valleys by your Government in the near future?

I’m afraid, Dirprwy Lywydd, that it’s like arriving at the cinema to find a reel from an old film still going on in front of you. Of course I am aware of the results of the referendum. [Laughter.] I’m equally absolutely certain that the people in those communities to which he has referred did not vote for a poorer and more impoverished future.

Ysgrifennydd y Cabinet, mae’n amlwg o ganlyniad refferendwm yr UE nad oedd y bobl sy’n byw yn Islwyn ac ardaloedd eraill yn Nwyrain De Cymru yn teimlo effaith a budd y cronfeydd strwythurol Ewropeaidd. Pleidleisiodd dros 50 y cant o bobl yn ardal cyngor Caerffili dros adael yr UE, dros 56 y cant ym Merthyr Tudful, 60 y cant yn Nhorfaen, a 62 y cant ym Mlaenau Gwent. A yw Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno bod y ffigurau hyn yn dangos methiant llwyr y Blaid Lafur i amlygu budd aelodaeth o’r UE yn ei chadarnleoedd, wedi iddi gael ei llesteirio gan gefnogaeth lugoer Jeremy Corbyn dros ‘aros’, a sut y bydd eich Llywodraeth yn ychwanegu at y cyllid i gymoedd Dwyrain De Cymru yn y dyfodol agos?

Ofnaf, Ddirprwy Lywydd, fod hyn yn ymdebygu i gyrraedd y sinema a gweld rîl o hen ffilm yn dal i droi o’ch blaen. Wrth gwrs fy mod yn ymwybodol o ganlyniadau’r refferendwm. [Chwerthin.] Rwyf yr un mor sicr na phleidleisiodd y bobl yn y cymunedau hynny y cyfeiriodd atynt dros ddyfodol tlotach a mwy anghenus.

Cyllid Llywodraeth Leol

Local Government Funding

5. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am gynlluniau Llywodraeth Cymru ar gyfer cyllid llywodraeth leol yn y flwyddyn ariannol hon? OAQ(5)0044(FLG)

5. Will the Minister make a statement on Welsh Government plans for local government funding in this financial year? OAQ(5)0044(FLG)

I thank Lynne Neagle for the question. The majority of the funding provided to local government by the Welsh Government is delivered through the annual settlement. In this financial year, 2016-17, the settlement provided £4.1 billion in unhypothecated revenue funding.

Diolch i Lynne Neagle am ei chwestiwn. Mae’r rhan fwyaf o’r cyllid a ddarperir i lywodraeth leol gan Lywodraeth Cymru yn cael ei ddarparu drwy’r setliad blynyddol. Yn y flwyddyn ariannol hon, 2016-17, mae’r setliad wedi darparu £4.1 biliwn mewn cyllid refeniw heb ei neilltuo.

Thank you, Cabinet Secretary. I was pleased to welcome the announcement yesterday that you would be protecting local government funding in next year’s budget, and I look forward to hearing more detail from you on how you will prioritise targeting our most needy local authorities. The announcement last week that the Welsh Government is minded to phase out Communities First, and the apparent quiet ending of Schools Challenge Cymru in yesterday’s budget, does, however, make me worry that the Welsh Government is beginning to dilute its commitment to target resources at those communities most in need in Wales. What assurances can you offer me today that that is not the case?

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Roeddwn yn falch o groesawu’r cyhoeddiad ddoe y byddwch yn diogelu cyllid llywodraeth leol yng nghyllideb y flwyddyn nesaf, ac edrychaf ymlaen at glywed rhagor o fanylion gennych ynglŷn â sut y byddwch yn blaenoriaethu’r broses o dargedu ein hawdurdodau lleol mwyaf anghenus. Mae’r cyhoeddiad yr wythnos diwethaf fodd bynnag fod Llywodraeth Cymru o blaid dirwyn y rhaglen Cymunedau yn Gyntaf i ben, a diwedd ymddangosiadol Her Ysgolion Cymru yn dawel bach yn y gyllideb ddoe, yn gwneud i mi boeni bod Llywodraeth Cymru yn dechrau llacio ei hymrwymiad i dargedu adnoddau at y cymunedau mwyaf anghenus yng Nghymru. Pa sicrwydd y gallwch ei roi i mi heddiw nad yw hynny’n wir?

Well, as I said during the statement on the budget yesterday, the Cabinet Secretary’s decision on Communities First is not driven by budget considerations. It is driven by making better use of the funding that has been put to those purposes in the past, bringing it together with budgets for Families First and Flying Start and trying to make sure that we have more of an impact in those communities that she so regularly represents on the floor of the National Assembly. As far as education programmes are concerned, there were two programmes, time-limited in nature, for which no funding provision would normally have been made next year. In the circumstances we find ourselves, it is impossible to carry on everything, particularly when schemes have been specifically identified as having a limited life. We were unable to take forward Schools Challenge Cymru, but we were able to take forward the pupil deprivation grant, which has a far higher budgetary implication, and to double the pupil deprivation grant for children in their most early and formative years. Together, I think they demonstrate the ongoing commitment of this Government to the agendas that she has so ably championed.

Wel, fel y dywedais yn ystod y datganiad ar y gyllideb ddoe, nid yw penderfyniad Ysgrifennydd y Cabinet ynglŷn â Cymunedau yn Gyntaf yn cael ei sbarduno gan ystyriaethau cyllidebol. Mae’n cael ei sbarduno gan awydd i wneud gwell defnydd o’r cyllid a ddefnyddiwyd at y dibenion hynny yn y gorffennol, a dod ag ef ynghyd â chyllidebau ar gyfer Teuluoedd yn Gyntaf a Dechrau’n Deg a cheisio sicrhau ein bod yn cael mwy o effaith yn y cymunedau hynny y mae hi’n eu cynrychioli mor rheolaidd ar lawr y Cynulliad Cenedlaethol. O ran y rhaglenni addysg, roedd yna ddwy raglen â therfynau amser na fyddai fel arfer wedi cael unrhyw gyllid y flwyddyn nesaf. Yn yr amgylchiadau a wynebwn, mae’n amhosibl i ni barhau â phob dim, yn enwedig pan fo cynlluniau wedi’u nodi’n benodol fel rhai ag oes gyfyngedig. Nid oedd modd i ni barhau â Her Ysgolion Cymru, ond gallasom fwrw ymlaen â’r grant amddifadedd disgyblion, sydd â goblygiadau cyllidebol llawer mwy, a dyblu’r grant amddifadedd disgyblion ar gyfer plant yn eu blynyddoedd mwyaf cynnar a ffurfiannol. At ei gilydd, credaf eu bod yn dangos ymrwymiad parhaus y Llywodraeth hon i’r agendâu y mae hi wedi’u hyrwyddo mor effeithiol.

Each year for the past 10 years, either Powys or Ceredigion county councils have received the worst or joint worst funding from Welsh Government. I’ve heard your answers to earlier questions today, but what I would ask you, Cabinet Secretary, is: do you accept that you need to take into account the minority view that’s often posed by rural local authorities that isn’t heard when that recommendation is made to you, and is that something that you would be prepared to take into account when that recommendation comes to you?

Bob blwyddyn am y 10 mlynedd diwethaf, mae cyngor sir Powys neu gyngor sir Ceredigion wedi cael y cyllid gwaethaf, neu gydradd waethaf, gan Lywodraeth Cymru. Rwyf wedi clywed eich atebion i gwestiynau yn gynharach heddiw, ond yr hyn y byddwn yn ei ofyn i chi, Ysgrifennydd y Cabinet, yw: a ydych yn derbyn bod angen i chi ystyried y farn leiafrifol sydd i’w chlywed yn aml ymysg awdurdodau lleol gwledig, ac nad yw’n cael ei chlywed pan gaiff yr argymhelliad hwnnw ei wneud i chi, ac a yw hynny’n rhywbeth y byddech yn barod i’w ystyried pan ddaw’r argymhelliad hwnnw i chi?

I listen very carefully to what rural authorities say to me, and the changes to the social services strand in the formula this year very much do respond to the argument that those authorities have put. I’m afraid the Member will have to wait with everybody else to see the specific impacts of those changes on particular authorities for next year.

Rwy’n gwrando’n ofalus iawn ar yr hyn y mae awdurdodau gwledig yn ei ddweud wrthyf, ac mae’r newidiadau i elfen y gwasanaethau cymdeithasol yn y fformiwla eleni yn bendant yn ymateb i’r ddadl a gyflwynwyd gan yr awdurdodau hynny. Rwy’n ofni y bydd yn rhaid i’r Aelod aros gyda phawb arall i weld effeithiau penodol y newidiadau hynny ar awdurdodau penodol ar gyfer y flwyddyn nesaf.

I just wanted to raise a technical issue with the Minister. Now, when you made your statement on local government reform recently, you kindly briefed me some days before, and I was grateful for it, and, of course, I respected the embargo. With your local government settlement, to my disappointment, I only received the briefing at 1.30 p.m. today. Could we have an early briefing wherever possible, as I feel this would benefit the work of the Assembly, and perhaps could you enlighten me as to the reason why we have these embargoes, as I feel they do impede somewhat the work of the Assembly?

Roeddwn eisiau dwyn mater technegol i sylw’r Gweinidog. Nawr, pan wnaethoch eich datganiad ar ddiwygio llywodraeth leol yn ddiweddar, fe fuoch mor garedig â rhoi briff i mi rai dyddiau ymlaen llaw, ac roeddwn yn ddiolchgar am hynny, ac wrth gwrs, perchais yr embargo. Gyda’ch setliad llywodraeth leol, er mawr siom, ni chefais y briff tan 1.30 brynhawn heddiw. A allem gael briff cynnar lle bo hynny’n bosibl, gan fy mod yn teimlo y byddai hyn o fudd i waith y Cynulliad, ac efallai y gallech roi gwybod i mi pa reswm sydd yna dros gael yr embargos hyn, gan fy mod yn teimlo eu bod yn amharu rhywfaint ar waith y Cynulliad?

Well, all opposition party spokespeople, Dirprwy Lywydd, were offered a technical briefing on the announcement that will be made later this afternoon, and all opposition party spokespeople were offered that briefing at more or less the same time. It’s a courtesy that we are keen to continue to afford opposition party spokespeople, because we would like to see people well-informed so that, when you are asked to comment, as I’m sure you will be, you will have had a chance to consider what it is the Government intends, having had some time in advance to digest the impact of that. It’s a tradition that I think has served us well so far. I’m keen to continue it. I’m very happy to have a discussion with the Member to make sure that he’s properly able to take advantage of the facilities that we try to provide.

Wel, Ddirprwy Lywydd, cynigiwyd cyfarfod briffio technegol i holl lefarwyr y gwrthbleidiau ar y cyhoeddiad a fydd yn cael ei wneud yn ddiweddarach y prynhawn yma, a chynigiwyd y briff hwnnw i holl lefarwyr y gwrthbleidiau fwy neu lai ar yr un pryd. Rydym yn awyddus i barhau i gynnig y cwrteisi hwnnw i lefarwyr y gwrthbleidiau, gan y byddem yn hoff o weld pobl yn wybodus, fel eich bod, pan ofynnir i chi roi sylwadau, fel sy’n sicr o ddigwydd, wedi cael cyfle i ystyried bwriad y Llywodraeth, ar ôl cael peth amser ymlaen llaw i ystyried effaith hynny. Credaf ei fod yn draddodiad sydd wedi bod o fudd i ni hyd yn hyn. Rwy’n awyddus i’w barhau. Rwy’n fwy na pharod i drafod gyda’r Aelod i sicrhau ei fod yn gallu manteisio’n briodol ar y cyfleusterau y ceisiwn eu darparu.

Y Cyflog Byw Gwirioneddol

The Real Living Wage

6. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am y cyflog byw gwirioneddol yn y sector cyhoeddus yng Nghymru? OAQ(5)0037(FLG)

6. Will the Minister make a statement on the real living wage in the Welsh public sector? OAQ(5)0037(FLG)

I thank Dawn Bowden for that. Working in partnership with trade unions and public service employers, progress continues to be made in broadening adoption of the living wage in Welsh public services.

Diolch i Dawn Bowden am hynny. Gan weithio mewn partneriaeth ag undebau llafur a chyflogwyr y gwasanaethau cyhoeddus, mae’r cynnydd yn parhau o ran mabwysiadu’r cyflog byw yn ehangach yn y gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru.

Thank you, Cabinet Secretary, for your response. Recent research by Middlesex University and the University of Liverpool showed a clear case in support of the real living wage, as opposed to, of course, the Tories’ phony living wage, with businesses who are paying it experiencing fewer employee disputes, an increase in productivity and staff motivation, and reputational and corporate brand advantage over competitors. Another study, by the Bevan Foundation, of employers in Merthyr showed that around 6,000 workers in that area—that’s about a quarter of the local workforce—were paid below the real living wage. The Bevan Foundation research revealed that different employers are at different stages in moving towards the real living wage, but they are often able to draw encouragement and confidence from other local employers who do pay it. Wales’s biggest employer, the NHS in Wales, with the highest level of women workers as the primary earners in their family, pay the real living wage, and I’d like to pay tribute to the Cabinet Secretary who, in his former position as the health Minister, worked hard with trade unions to deliver this. So, as we approach Living Wage Week, does the Cabinet Secretary agree with me that our public services here in Wales can play a role in taking a lead on introducing the real living wage not just for their own employees, but also to make this an expectation in respect of employers providing contracted-out services, and will he also congratulate those local authorities, such as Merthyr Tydfil and Caerphilly councils in my constituency, who can, with some pride, call themselves living-wage employers?

Diolch am eich ymateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Roedd gwaith ymchwil diweddar gan Brifysgol Middlesex a Phrifysgol Lerpwl yn rhoi achos cryf o blaid y cyflog byw gwirioneddol, yn hytrach na chyflog byw ffug y Torïaid wrth gwrs, gyda busnesau sy’n ei dalu yn gweld llai o anghydfodau â chyflogeion, cynnydd mewn cynhyrchiant a chymhelliant staff, a mantais dros gystadleuwyr o ran enw da a brand corfforaethol. Dangosodd astudiaeth arall gan Sefydliad Bevan o gyflogwyr ym Merthyr Tudful fod oddeutu 6,000 o weithwyr yn yr ardal honno—oddeutu chwarter y gweithlu lleol—yn cael llai o gyflog na’r cyflog byw gwirioneddol. Datgelodd ymchwil Sefydliad Bevan fod gwahanol gyflogwyr ar gamau gwahanol o ran symud tuag at y cyflog byw gwirioneddol, ond eu bod yn aml yn cael anogaeth a hyder gan gyflogwyr lleol eraill sy’n ei dalu. Mae cyflogwr mwyaf Cymru, y GIG yng Nghymru, sydd â’r lefel uchaf o weithwyr benywaidd yn brif enillwyr yn eu teuluoedd, yn talu’r cyflog byw gwirioneddol, a hoffwn dalu teyrnged i Ysgrifennydd y Cabinet a fu’n gweithio’n galed, yn ei swydd flaenorol fel Gweinidog iechyd, gydag undebau llafur i gyflawni hyn. Felly, wrth i ni agosáu at Wythnos Cyflog Byw, a yw Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno â mi y gall ein gwasanaethau cyhoeddus yma yng Nghymru chwarae rhan arweiniol drwy gyflwyno’r cyflog byw gwirioneddol, nid yn unig ar gyfer eu gweithwyr eu hunain, ond hefyd er mwyn sicrhau bod hyn yn ddisgwyliad mewn perthynas â chyflogwyr sy’n darparu gwasanaethau ar gontract allanol, ac a wnaiff longyfarch hefyd yr awdurdodau lleol hynny, megis cynghorau Caerffili a Merthyr Tudful yn fy etholaeth, a all alw eu hunain, gyda pheth balchder, yn gyflogwyr cyflog byw?

Well, I certainly congratulate Merthyr Tydfil and Caerphilly councils for the approach that they have adopted and the leadership that they have shown in this area. The Member began, I thought, with the most important case for the real living wage, that it actually benefits employers as well as employees, and that there are strict business advantages to companies who deploy the real living wage in terms of reduced sickness, reduced absence, reduced recruitment costs, reduced training costs. It makes good business sense, and the leadership that local authorities have shown in this area helps to demonstrate that proposition.

Wel, yn sicr, rwy’n llongyfarch cynghorau Merthyr Tudful a Chaerffili am yr ymagwedd y maent wedi ei mabwysiadu a’r arweinyddiaeth y maent wedi ei dangos yn y maes hwn. Credaf fod yr Aelod wedi dechrau â’r achos pwysicaf dros y cyflog byw gwirioneddol, sef ei fod o fudd i gyflogwyr yn ogystal â gweithwyr mewn gwirionedd, a bod manteision busnes pendant i gwmnïau sy’n talu’r cyflog byw gwirioneddol o ran llai o salwch, llai o absenoldeb, llai o gostau recriwtio, a llai o gostau hyfforddi. Mae’n gwneud synnwyr busnes da, ac mae’r arweinyddiaeth a ddangoswyd gan awdurdodau lleol yn y maes hwn yn gymorth i ddangos hynny.

Darparu Gwasanaethau Cyhoeddus

The Delivery of Public Services

7. Pa asesiad y mae’r Gweinidog wedi’i wneud o effaith diwygio arfaethedig llywodraeth leol ar ddarparu gwasanaethau cyhoeddus? OAQ(5)0041(FLG)

7. What assessment has the Minister made of the impact of proposed local government reform on the delivery of public services? OAQ(5)0041(FLG)

I thank Angela Burns for the question. The proposals I announced on 4 October for mandatory and systematic regional collaboration between local authorities are intended to build resilience and enhance the effectiveness of services and outcomes for citizens.

Diolch i Angela Burns am ei chwestiwn. Bwriad y cynigion a gyhoeddais ar 4 Hydref ar gyfer cydweithredu rhanbarthol gorfodol a systematig rhwng awdurdodau lleol yw adeiladu cadernid a gwella effeithiolrwydd gwasanaethau a chanlyniadau i ddinasyddion.

Thank you for that. Because, of course, not taking forward the Williams commission recommendations has meant now that we need to seek to see that local authorities do collaborate more, I wonder whether you could just give us a little bit more information about the discussions you’ve had with local authorities or with the WLGA. Have you put a timescale on being able to see some tangible benefits from local authorities of mutual collaboration?

Diolch am hynny. Gan fod peidio â bwrw ymlaen ag argymhellion comisiwn Williams wedi golygu erbyn hyn wrth gwrs fod angen i ni geisio sicrhau mwy o gydweithredu rhwng awdurdodau lleol, tybed a allech roi ychydig rhagor o wybodaeth i ni ynglŷn â’r trafodaethau rydych wedi’u cael gydag awdurdodau lleol neu gyda Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru. A ydych wedi nodi amserlen ar gyfer gallu gweld rhai manteision pendant o ganlyniad i gydweithredu rhwng awdurdodau lleol?

Well, Dirprwy Lywydd, as I explained in my statement on 4 October, I spent a great deal of time over the summer in visiting all 22 local authorities in Wales, meeting leaders and chief executives. I’ve met with trade unions, I’ve met with third sector organisations and I meet with the WLGA. I’ve done my best to be out and about in all of that.

The timescale for the next stage of the discussion is the rest of this calendar year, when we need to look at the detail underlying the big-picture pattern I was able to announce on 4 October. The prize for local authorities that I try and remind them of is that I would like to be in a position to argue for a local government Bill in the second-year legislative programme of this Assembly. It will be a competitive bidding round, you can be sure, with lots of Cabinet colleagues with ideas they want to get into the programme. I won’t get a place for a local government Bill to do all the things we would like to do unless I have an agreement that I can take forward. I want to get that by the beginning of the next calendar year, and then I want to move into the next phase.

Wel, Ddirprwy Lywydd, fel yr eglurais yn fy natganiad ar 4 Hydref, treuliais lawer iawn o amser dros yr haf yn ymweld â phob un o’r 22 awdurdod lleol yng Nghymru, gan gyfarfod ag arweinwyr a phrif weithredwyr. Rwyf wedi cyfarfod ag undebau llafur, rwyf wedi cyfarfod â sefydliadau’r trydydd sector ac rwy’n cyfarfod â Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru. Rwyf wedi gwneud fy ngorau i deithio o gwmpas yn hynny o beth.

Yr amserlen ar gyfer cam nesaf y drafodaeth yw gweddill y flwyddyn galendr hon, pan fydd angen i ni edrych ar y manylion sy’n sail i batrwm y darlun mawr a gyhoeddais ar 4 Hydref. Y wobr rwy’n ceisio atgoffa awdurdodau lleol yn ei chylch yw y byddwn yn hoffi bod mewn sefyllfa i ddadlau dros Fil llywodraeth leol yn ystod rhaglen ddeddfwriaethol ail flwyddyn y Cynulliad hwn. Bydd yn gylch ceisiadau cystadleuol, gallwch fod yn sicr o hynny, gyda llawer o gyd-Aelodau yn y Cabinet eisiau gweld eu syniadau’n rhan o’r rhaglen. Ni fyddaf yn gallu cael lle i Fil llywodraeth leol allu gwneud yr holl bethau y byddem yn hoffi eu gwneud oni bai bod gennyf gytundeb y gallaf fwrw ymlaen ag ef. Rwyf am sicrhau hynny erbyn dechrau’r flwyddyn galendr nesaf, ac yna rwy’n dymuno symud ymlaen i’r cam nesaf.

Gweithredu Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015

Implementing the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015

8. A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am gynnydd o ran gweithredu Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015? OAQ(5)0043(FLG)

8. Will the Minister make a statement on progress in implementing the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015? OAQ(5)0043(FLG)

Good progress is being made in implementing the Act, including, but by no means confined to, the publication of ‘Taking Wales Forward’. This committed us to develop four cross-cutting strategies, guided by our well-being objectives. I will publish the first iteration of the Welsh Ministers’ well-being objectives by 5 November, as the Act requires.

Mae cynnydd da yn cael ei wneud ar weithredu’r Ddeddf, gan gynnwys, ond heb fod yn gyfyngedig i gyhoeddi ‘Symud Cymru Ymlaen’. Mae wedi ein hymrwymo i ddatblygu pedair strategaeth drawsbynciol wedi’u harwain gan ein hamcanion lles. Byddaf yn cyhoeddi’r fersiwn gyntaf o amcanion llesiant Gweinidogion Cymru erbyn 5 Tachwedd, fel y mae’r Ddeddf yn ei wneud yn ofynnol.

Thank you for that, Cabinet Secretary. I think there’s widespread agreement that this Act is a very important opportunity to help build a better Wales. I wonder whether you could explain some of the linkages between the Welsh Government’s well-being objectives and accompanying statement under the Act, with the programme for government, the four overarching strategies you mentioned, and also the budget.

Diolch am hynny, Ysgrifennydd y Cabinet. Credaf fod cytundeb eang fod y Ddeddf hon yn gyfle pwysig iawn i helpu i adeiladu Cymru well. Tybed a allech esbonio rhai o’r cysylltiadau rhwng amcanion llesiant Llywodraeth Cymru a’r datganiad sy’n cyd-fynd a hwy o dan y Ddeddf, gyda’r rhaglen lywodraethu, y pedair strategaeth drosfwaol a grybwyllwyd gennych, yn ogystal â’r gyllideb.

Well, Dirprwy Lywydd, I was asked questions about this in front of the Finance Committee this morning, where I attempted to set out the way in which the budget has been aligned with the five ways of working that the Act sets out. I won’t repeat them all here, but I hope I was able to show that we have taken a long-term view, balancing the needs of current generations with future generations, that we’ve sought to involve people in the way that we’ve made those decisions, and that, through our budget decisions, and the policies set out in ‘Taking Wales Forward’, the well-being of future generations Act has provided a lens through which we are able to view the actions across the Government as a whole.

Wel, Ddirprwy Lywydd, fe’m holwyd ynglŷn â hyn o flaen y Pwyllgor Cyllid y bore yma, a cheisiais nodi’r ffordd y mae’r gyllideb wedi’i halinio â’r pum ffordd o weithio a nodir yn y Ddeddf. Nid wyf am eu hailadrodd i gyd, ond gobeithiaf fy mod wedi gallu dangos ein bod wedi ystyried hyn o ran y tymor hir, gan gydbwyso anghenion cenedlaethau presennol â chenedlaethau’r dyfodol, ein bod wedi ceisio cynnwys pobl yn y ffordd y gwnaethom y penderfyniadau hynny, a bod Deddf llesiant cenedlaethau’r dyfodol, drwy ein penderfyniadau cyllidebol, a’r polisïau a nodir yn ‘Symud Cymru Ymlaen’, wedi darparu ffordd o edrych ar y camau gweithredu ar draws y Llywodraeth yn ei chyfanrwydd.

Cydweithredu ar draws Awdurdodau Lleol

Collaborative Working across Local Authorities

9. A wnaiff y Gweinidog roi’r wybodaeth ddiweddaraf am gydweithredu ar draws awdurdodau lleol? OAQ(5)0040(FLG)

9. Will the Minister provide an update on the progression of collaborative working across local authorities? OAQ(5)0040(FLG)

I thank Joyce Watson for the question. Local authorities have many collaborative arrangements already in place across Wales. These arrangements not only deliver better services for people, but can do so more effectively and efficiently. Building on this, my proposals for local government reform are aimed at more systematic and mandatory collaboration between authorities in regional arrangements.

Diolch i Joyce Watson am ei chwestiwn. Mae gan awdurdodau lleol lawer o drefniadau cydweithredol ar waith eisoes ledled Cymru. Mae’r trefniadau hyn nid yn unig yn darparu gwasanaethau gwell i bobl, ond maent yn gallu gwneud hynny’n fwy effeithiol ac effeithlon. Gan adeiladu ar hyn, bwriad fy nghynigion ar gyfer diwygio llywodraeth leol yw sicrhau cydweithredu mwy systematig a gorfodol rhwng awdurdodau mewn trefniadau rhanbarthol.

I thank you for that answer, Cabinet Secretary. I don’t know whether you did watch last night’s BBC Two programme ‘Who’s Spending Britain’s Billions?’, but it did actually outline a collaboration that maybe people don’t think is worthy of spending millions of pounds on—when the Plaid Cymru leader of Ceredigion was asked specifically about a contract with PricewaterhouseCoopers, spending that large amount of money, informing them how to close down facilities in order to save money, and also how to privatise local services. So, as you foster greater local authority collaboration, Cabinet Secretary, and also financial collaboration, would you please examine closely the use of these so-called risk and reward contracts? Because I also was outside yesterday with Unison representatives who are actually, quite rightly, in my opinion, aggrieved at that use of money.

Diolch am yr ateb hwnnw, Ysgrifennydd y Cabinet. Nid wyf yn gwybod a weloch raglen ‘Who’s Spending Britain’s Billions?’ neithiwr ar BBC 2, ond roedd yn amlinellu cydweithrediad nad yw pobl o bosibl yn meddwl ei fod yn teilyngu gwario miliynau o bunnoedd arno—pan ofynnwyd yn benodol i arweinydd Plaid Cymru Ceredigion ynglŷn â chontract gyda PricewaterhouseCoopers, a gwario’r swm mawr hwnnw o arian ar gael eu hysbysu sut i gau cyfleusterau er mwyn arbed arian, a sut i breifateiddio gwasanaethau lleol. Felly, wrth i chi feithrin rhagor o gydweithrediad rhwng awdurdodau lleol, Ysgrifennydd y Cabinet, a chydweithredu ariannol hefyd, os gwelwch yn dda, a wnewch chi edrych yn ofalus ar y defnydd o’r hyn a elwir yn gontractau risg a gwobr? Oherwydd roeddwn innau hefyd y tu allan ddoe gyda chynrychiolwyr Unsain, sy’n teimlo’n ddig ynglŷn â’r defnydd hwnnw o arian, a hynny’n hollol iawn yn fy marn i.

Thank you for the question. I’m afraid I didn’t see the television programme. I spent my evening in the company of my questions folder and the advice I needed before appearing before the Finance Committee this morning. But, I hear what the Member says, and of course, will reflect carefully on it in my next conversations with local authorities.

Diolch am y cwestiwn. Ofnaf na welais y rhaglen deledu. Treuliais y noson yng nghwmni fy ffolder gwestiynau a’r cyngor roedd ei angen arnaf cyn ymddangos gerbron y Pwyllgor Cyllid y bore yma. Ond clywaf yr hyn y mae’r Aelod yn ei ddweud, ac wrth gwrs, byddaf yn ei ystyried yn ofalus yn fy sgyrsiau nesaf ag awdurdodau lleol.

3. 3. Cwestiynau i Gomisiwn y Cynulliad
3. 3. Questions to the Assembly Commission

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Thank you very much, Cabinet Secretary. We now move to questions to the Assembly Commission. The first question will be answered by the Commissioner for security and Assembly resources, Caroline Jones.

Diolch yn fawr iawn, Ysgrifennydd y Cabinet. Symudwn yn awr at gwestiynau i Gomisiwn y Cynulliad. Comisiynydd diogelwch ac adnoddau’r Cynulliad, Caroline Jones, fydd yn ateb y cwestiwn cyntaf.

Cerbydau Trydan

Electric Vehicles

1. Pa ddarpariaeth y mae’r Comisiwn wedi’i gwneud ar gyfer cerbydau trydan yn y Cynulliad? OAQ(5)0001(AC)[W]

1. What provision has the Commission made for electric vehicles at the Assembly? OAQ(5)0001(AC)[W]

I thank the Member for his question. As part of the Assembly Commission’s environmental plan, we encourage the use of sustainable transport. We recognise the development of electric cars and their falling costs and we are considering the viability of charging points within the Cardiff Bay estate. Demand will, in part, be assessed through our travel survey, which we intend to conduct shortly.

Diolch i’r Aelod am ei gwestiwn. Fel rhan o gynllun amgylcheddol Comisiwn y Cynulliad, rydym yn annog y defnydd o drafnidiaeth gynaliadwy. Rydym yn cydnabod datblygiad ceir trydan a’u costau sy’n gostwng ac rydym yn ystyried dichonoldeb pwyntiau gwefru o fewn yr ystad ym Mae Caerdydd. Bydd y galw, yn rhannol, yn cael ei asesu drwy’r arolwg teithio y bwriadwn ei gynnal yn fuan.

Can I anticipate your travel survey and say that I want to get an electric car? But I can’t, living in Aberystwyth, travel down to Cardiff if I can’t charge it here. So, why don’t we take that step? Why don’t we show that we’re going to be leading the way in responding to climate change and the environment and put that infrastructure here? By all means, charge for charging. Some of the problems with charging facilities in the past have been some idea that it has to be free. It doesn’t have to be free, but it has to be available, otherwise we can’t make the move to more sustainable transport solutions.

A gaf fi achub y blaen ar eich arolwg teithio a dweud fy mod eisiau car trydan? Ond a minnau’n byw yn Aberystwyth, ni allaf deithio i lawr i Gaerdydd os na allaf ei wefru yma. Felly, beth am i ni gymryd y cam hwnnw? Beth am ddangos y byddwn yn arwain y ffordd o ran ymateb i newid yn yr hinsawdd a’r amgylchedd, a rhoi’r seilwaith hwnnw yma? Ar bob cyfrif, codwch dâl am wefru. Roedd rhai o’r problemau gyda chyfleusterau gwefru yn y gorffennol yn ymwneud â rhyw syniad fod yn rhaid iddo fod yn rhad ac am ddim. Nid oes rhaid iddo fod yn rhad ac am ddim, ond mae’n rhaid iddo fod ar gael, fel arall ni allwn symud tuag at sicrhau atebion trafnidiaeth mwy cynaliadwy.

I thank the Member for making that point. Obviously, there was a travel survey conducted a couple of years ago, and in the travel survey, 250 staff members were given the surveys and they were completed. However, the demand was only 12 per cent at that time. So, on the positive side, I’d like to say to the Member that, yes, they are a low-carbon means of travel, and our Green Dragon environmental system requires a reduced carbon footprint. Our infrastructure in our car park would allow us to install charging point for electric cars, and the cost in procuring and installing charging points has reduced in recent years, along with the cost of electric cars. So, you make a valid point. However, when it was only 12 per cent who had responded, it was a small amount of people interested—that’s not to say that we’re going to purchase. So, the introduction of charging points in the car park would reduce car parking for conventional vehicles, so there’s an awful lot that we have to consider, and there would be an additional demand on the Assembly’s electricity supply. We would need to introduce a payment system for staff to pay for electricity consumed by the owners of electric vehicles.

But I would say to the Member that, within the next few months, we will produce a further survey to monitor the demand by staff. And I think that the lower cost of the electric cars to purchase will be an incentive for the demand to grow. So, we’ll have to wait for the next survey, which will we implement within the next couple of months, and we may have a more favourable response to the Member’s question.

Diolch i’r Aelod am wneud y pwynt hwnnw. Yn amlwg, cynhaliwyd arolwg teithio ychydig o flynyddoedd yn ôl, ac yn yr arolwg teithio, rhoddwyd yr arolygon i 250 o aelodau staff a chawsant eu llenwi. Fodd bynnag, 12 y cant yn unig oedd y galw ar y pryd. Felly, ar yr ochr gadarnhaol, hoffwn ddweud wrth yr Aelod eu bod, yn wir, yn ddull carbon isel o deithio, ac mae ein system amgylcheddol Draig Werdd yn galw am leihau ôl troed carbon. Byddai ein seilwaith yn ein maes parcio yn caniatáu i ni osod pwyntiau gwefru ar gyfer ceir trydan, ac mae’r gost o gaffael a gosod pwyntiau gwefru wedi lleihau dros y blynyddoedd diwethaf, ynghyd â chost ceir trydan. Felly, rydych yn gwneud pwynt dilys. Fodd bynnag, pan ymatebodd 12 y cant yn unig, roedd yn nifer bychan o bobl â diddordeb—nid yw hynny’n dweud ein bod yn mynd i brynu. Felly, byddai cyflwyno pwyntiau gwefru yn y maes parcio yn lleihau’r nifer o leoedd parcio ar gyfer cerbydau confensiynol, felly mae llawer iawn y mae’n rhaid i ni ei ystyried, a byddai’r galw ar gyflenwad trydan y Cynulliad yn cynyddu. Byddai angen i ni gyflwyno system dalu er mwyn i’r staff allu talu am drydan a ddefnyddir gan berchnogion cerbydau trydan.

Ond byddwn yn dweud wrth yr Aelod y byddwn, o fewn yr ychydig fisoedd nesaf, yn cynhyrchu arolwg pellach i fonitro’r galw gan staff. A chredaf y bydd cost is prynu ceir trydan yn ysgogi’r galw hwnnw. Felly, bydd yn rhaid i ni aros am yr arolwg nesaf y byddwn yn ei gynnal yn ystod y mis neu ddau nesaf, ac efallai y bydd gennym ymateb mwy ffafriol i gwestiwn yr Aelod.

Thank you very much. The second question to the Assembly Commission will be answered by the Llywydd, who is Chair of the Commission and the Commissioner for communications and engagement.

Diolch yn fawr iawn. Bydd yr ail gwestiwn i Gomisiwn y Cynulliad yn cael ei ateb gan y Llywydd, sy’n Gadeirydd y Comisiwn ac yn Gomisiynydd cyfathrebu ac ymgysylltu.

Senedd Ieuenctid i Gymru

A Youth Parliament for Wales

2. Pa gynlluniau sydd gan y Comisiwn i ddatblygu senedd ieuenctid i Gymru?? OAQ(5)0002(AC)

2. What plans does the Commission have to develop a youth parliament for Wales? OAQ(5)0002(AC)

Mae’r Comisiwn eisoes wedi bod yn llwyddiannus iawn o ran ymgysylltu â phobl ifanc, gan roi cyfleoedd i nifer fawr o bobl ifanc ddylanwadu ar waith Aelodau a phwyllgorau a chyfrannu at y gwaith hwnnw. Yn gynharach eleni, fe wnaeth y Comisiwn gytuno, fel rhan o’n strategaeth newydd ar gyfer y pumed Cynulliad, ein bod am ddatblygu’r llwyddiant yma ymhellach, ac yn sicr rwyf i am weld senedd ieuenctid yn cael ei sefydlu’n gynnar yn nhymor cyfredol y Cynulliad. Rydym wedi bod yn gweithio gyda’r comisiynydd plant a’r Ymgyrch Dros Gynulliad Plant a Phobl Ifanc Cymru ar y ffordd orau ymlaen a byddwn ni fel Comisiwn yn trafod y camau nesaf ar hyn yn ein cyfarfod ddechrau mis Tachwedd.

The Commission has already been successful in engagement with young people, as young people are having a great influence on the work of the Assembly and its committees. Earlier this year, we agreed, as part of our new strategy for the fifth Assembly, that we want to take this success even further. I certainly do want to see the establishment of a youth parliament early in this Assembly term and I have been working closely with the children’s commissioner and the Campaign for the Children and Young People’s Assembly for Wales on the best way forward. We will be deciding on our plans at the Commission meeting in early November.

Obviously, I tabled this question before the debate was tabled today and I tabled it because I think it is incredibly important that we do have a youth parliament for Wales. I very much welcome your answer. I hope to speak in the debate later on, but if I could just ask you to state your personal commitment as Presiding Officer to driving this work forward on behalf of the Commission.

Yn amlwg, cyflwynais y cwestiwn hwn cyn i’r ddadl gael ei chyflwyno heddiw ac fe’i cyflwynais am fy mod yn credu ei bod yn hynod bwysig i ni sefydlu senedd ieuenctid i Gymru. Croesawaf eich ateb yn fawr iawn. Rwy’n gobeithio siarad yn y ddadl yn nes ymlaen, ond a gaf fi ofyn i chi ddatgan eich ymrwymiad personol fel Llywydd i yrru’r gwaith hwn yn ei flaen ar ran y Comisiwn.

It is a timely question and I thank you for getting in there first before the debate this afternoon. I can give my personal commitment and, I hope, following the Commission meeting on 3 November, also the full Commission’s endorsement for taking the next steps in finally establishing a youth parliament here in Wales. We are awaiting a piece of work that is being undertaken by the campaign for the children and young people’s assembly and that piece of research work will be instrumental in advising us on the right way to do this. But, certainly, you have my assurance and my support for this to happen and to happen early on in the term of this Assembly.

Mae’n gwestiwn amserol a diolch i chi am ei grybwyll cyn y ddadl y prynhawn yma. Gallaf roi fy ymrwymiad personol, a gobeithiaf, yn dilyn cyfarfod y Comisiwn ar 3 Tachwedd, y gallaf hefyd ddatgan cymeradwyaeth y Comisiwn llawn i roi’r camau nesaf ar waith o ran sefydlu senedd ieuenctid yma yng Nghymru o’r diwedd. Rydym yn aros am waith sy’n cael ei wneud gan yr ymgyrch dros gynulliad plant a phobl ifanc, a bydd y gwaith ymchwil hwnnw’n allweddol i’n cynghori ynglŷn â’r ffordd iawn i wneud hyn. Ond yn sicr, gallaf eich sicrhau o fy nghefnogaeth i hyn ac y dylai ddigwydd yn gynnar yn nhymor y Cynulliad hwn.

4. 4. Datganiad gan Gadeirydd y Pwyllgor Cydraddoldeb, Llywodraeth Leol a Chymunedau ar Flaenraglen Waith y Pwyllgor gan gynnwys Ffoaduriaid, Ceiswyr Lloches a Phlant ar eu Pen eu Hunain
4. 4. Statement by the Chair of the Equality, Local Government and Communities Committee on the Committee's Forward Work Programme including Refugees, Asylum Seekers and Unaccompanied Children

Thank you very much.

We move on to item 4, which is a statement by the Chair of the Equality, Local Government and Communities Committee on the committee’s forward work programme including refugees, asylum seekers and unaccompanied children. I call on John Griffiths to move the statement. John.

Diolch yn fawr iawn.

Symudwn ymlaen at eitem 4, sef datganiad gan Gadeirydd y Pwyllgor Cymunedau, Cydraddoldeb a Llywodraeth Leol ar flaenraglen waith y pwyllgor sy’n cynnwys ffoaduriaid, ceiswyr lloches a phlant ar eu pen eu hunain. Galwaf ar John Griffiths i gynnig y datganiad. John.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. I am grateful for the opportunity afforded to committee chairs to make statements to the Chamber. It is a welcome opportunity, Dirprwy Lywydd, to raise the profile of issues important to the Welsh public.

I and members of the Equality, Local Government and Communities Committee have given careful thought to the priorities we wish to pursue through the fifth term of this Assembly and Members were unified in their belief that the committee’s work must be: outward facing, by providing genuine engagement with communities in every part of Wales, and in new and innovative ways; committed to being solution focused by bringing together expert knowledge and experience to provide solutions for public authorities to tackle some of Wales’s deepest inequalities; and dedicated to the effective scrutiny of the Welsh Government, with a view to improving public policy and legislation in Wales.

The committee is currently carrying out post-legislative scrutiny of the Violence against Women, Domestic Abuse and Sexual Violence (Wales) Act 2015. I am pleased with the progress of this work and hope it contributes to making the implementation of the Act a success. Our ability to revisit key legislation and policy decisions by Welsh Government, and critically analyse their progress, will be an essential role of our committee. In the new year, the committee intends to focus heavily on tackling poverty and reviewing progress to date of interventions, such as Communities First. I hope to bring further updates to this Chamber early in 2017.

The committee’s next inquiry will focus on one of the world’s most pressing issues. Last year, one in every 113 humans was either a refugee, internally displaced, or seeking asylum. In all, there are more forcibly displaced people today than the populations of the United Kingdom, France or Italy. In 2016, with an intensifying conflict in Syria and huge uncertainty across countries in the region, there are now more displaced people in the world than at any other time in our history. There are millions dead, families torn apart by conflict and children left without parents. The constant news cycle of images and stories of people escaping war and persecution in Syria, Iraq and other countries are extremely distressing. It is a situation that has made me and many others in this Chamber, I know, despair.

Dirprwy Lywydd, I want this Assembly to make a small but significant contribution to this global issue. Earlier this month, the French Government took the decision to close the Calais Jungle camp, where around 7,000 people are currently living. This has rightly been welcomed by the United Nations High Commissioner for Refugees, as more suitable accommodation and support is expected to be delivered. But the reality is that 700 unaccompanied children living in the Jungle, and countless other people, could be left vulnerable to trafficking and abuse.

Refugees, asylum seekers and unaccompanied children coming to the United Kingdom will have specific needs for settling into their new lives and becoming a full part of our communities. I am mindful that while a substantial amount of responsibility for resettling these people is with the UK Government, there are still key interventions and support that can be provided by Welsh Government.

In Wales, there are currently 112 people here under the UK Government’s Syrian vulnerable persons relocation scheme. In Scotland, there are 862, and in Northern Ireland 155 have been resettled. To make sure displaced people are effectively supported in Wales, the committee’s inquiry will look at the areas where we can do things differently and better.

The committee will have a particular interest in the pace and effectiveness of the Welsh Government’s approach to resettling refugees through the UK Government’s Syrian vulnerable persons relocation scheme; the effectiveness of the Welsh Government’s refugee and asylum seeker delivery plan, particularly around funding, accountability, mental health support, advocacy, housing provision, access to rights, protection for children, and destitution; and how unaccompanied children are supported, particularly because the Welsh Refugee Council said that the refugee and asylum seeker delivery plan

‘overlooks the need for independent advocacy for children and young people beyond duties owed by the Social Services and Well-being Act 2014.’

The committee will also look at how well the Welsh Government’s community cohesion strategy is helping refugees and asylum seekers integrate into Welsh communities. The committee will be talking to recently resettled families in Wales and exploring good practice in the UK and internationally.

Dirprwy Lywydd, I am heartened by the First Minister’s call with the third sector for urgent action by the UK Government to help child refugees. This is particularly important with the imminent closure of the Jungle camp in Calais by the French Government.

In conclusion, I hope this inquiry will lead to improved experiences for refugees, asylum seekers and unaccompanied children in Wales.I want the generations of displaced people to be proud to call Wales home.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy’n ddiolchgar am y cyfle a roddir i gadeiryddion pwyllgorau wneud datganiadau i’r Siambr. Mae’n gyfle y dylid ei groesawu, Ddirprwy Lywydd, er mwyn codi proffil materion sy’n bwysig i’r cyhoedd yng Nghymru.

Rwyf fi ac aelodau o’r Pwyllgor Cymunedau, Cydraddoldeb a Llywodraeth Leol wedi ystyried yn ofalus y blaenoriaethau yr hoffem ganolbwyntio arnynt yn ystod pumed tymor y Cynulliad hwn, ac roedd yr Aelodau’n unfryd yn eu cred fod yn rhaid i waith y pwyllgor: wynebu tuag allan, drwy ymgysylltu’n ddidwyll â chymunedau ym mhob rhan o Gymru, ac mewn ffyrdd newydd ac arloesol; ymrwymo i ganolbwyntio ar atebion drwy ddod â gwybodaeth a phrofiad arbenigol at ei gilydd er mwyn darparu atebion i awdurdodau cyhoeddus allu mynd i’r afael â rhai o anghydraddoldebau mwyaf Cymru; ac ymrwymo i graffu’n effeithiol ar Lywodraeth Cymru, gyda golwg ar wella polisi cyhoeddus a deddfwriaeth yng Nghymru.

Ar hyn o bryd, mae’r pwyllgor yn cyflawni gwaith craffu ôl-ddeddfwriaethol ar Ddeddf Trais yn erbyn Menywod, Cam-drin Domestig a Thrais Rhywiol (Cymru) 2015. Rwy’n fodlon â chynnydd y gwaith hwn a gobeithiaf y bydd yn cyfrannu at weithredu’r Ddeddf yn llwyddiannus. Bydd ein gallu i edrych eto ar benderfyniadau allweddol gan Lywodraeth Cymru o ran deddfwriaeth a pholisi, a dadansoddi eu cynnydd yn feirniadol, yn rôl allweddol i’n pwyllgor. Yn y flwyddyn newydd, mae’r pwyllgor yn bwriadu canolbwyntio’n drylwyr ar drechu tlodi ac adolygu cynnydd ymyriadau, megis Cymunedau yn Gyntaf, hyd yn hyn. Gobeithiaf gyflwyno diweddariadau pellach i’r Siambr hon yn gynnar yn 2017.

Bydd ymchwiliad nesaf y pwyllgor yn canolbwyntio ar un o faterion pwysicaf y byd. Y llynedd, roedd un o bob 113 o bobl naill ai’n ffoadur, wedi’i ddadleoli’n fewnol, neu’n ceisio lloches. At ei gilydd, mae mwy o bobl heddiw wedi’u dadleoli o’u hanfodd na phoblogaethau’r Deyrnas Unedig, Ffrainc neu’r Eidal. Yn 2016, gyda’r gwrthdaro yn Syria yn dwysáu ac ansicrwydd enfawr yng ngwledydd y rhan honno o’r byd, erbyn hyn mae mwy o bobl wedi’u dadleoli yn y byd nag ar unrhyw adeg arall yn ein hanes. Mae miliynau wedi marw, teuluoedd wedi’u chwalu gan wrthdaro a phlant wedi’u gadael heb rieni. Mae’r cylch newyddion cyson o luniau a straeon am bobl yn dianc rhag rhyfel ac erledigaeth yn Syria, Irac a gwledydd eraill yn hynod drallodus. Mae’n sefyllfa sydd wedi peri cryn boendod i mi a sawl un arall yn y Siambr hon, fe wn.

Ddirprwy Lywydd, rwyf am i’r Cynulliad hwn wneud cyfraniad bach ond arwyddocaol i’r broblem fyd-eang hon. Yn gynharach y mis hwn, penderfynodd Llywodraeth Ffrainc gau gwersyll y Jyngl yn Calais, lle mae oddeutu 7,000 o bobl yn byw ar hyn o bryd. Mae Uchel Gomisiynydd y Cenhedloedd Unedig dros Ffoaduriaid, yn hollol iawn, wedi croesawu hyn, gan fod disgwyl y bydd llety a chymorth mwy addas yn cael eu darparu. Ond y gwir amdani yw y gall 700 o blant ar eu pen eu hunain sy’n byw yn y Jyngl, a llu o bobl eraill, gael eu gadael yn agored i fasnachu pobl a chamdriniaeth.

Bydd gan ffoaduriaid, ceiswyr lloches a phlant ar eu pen eu hunain sy’n dod i’r Deyrnas Unedig anghenion penodol ar gyfer setlo yn eu bywydau newydd a dod yn rhan lawn o’n cymunedau. Er mai Llywodraeth y DU sydd â’r cyfrifoldeb pennaf dros adsefydlu’r bobl hyn, rwy’n ymwybodol fod yna ymyriadau a chymorth allweddol o hyd y gall Llywodraeth Cymru eu darparu.

Yng Nghymru, mae yna 112 o bobl yma ar hyn o bryd o dan gynllun Llywodraeth y DU i adleoli pobl o Syria sy’n agored i niwed. Mae yna 862 yn yr Alban, ac mae 155 wedi’u hadsefydlu yng Ngogledd Iwerddon. Er mwyn sicrhau bod pobl a ddadleolwyd yn cael cefnogaeth effeithiol yng Nghymru, bydd ymchwiliad y pwyllgor yn edrych ar y meysydd lle y gallwn wneud pethau’n wahanol ac yn well.

Bydd gan y pwyllgor ddiddordeb arbennig yng nghyflymder ac effeithiolrwydd dull Llywodraeth Cymru o adsefydlu ffoaduriaid drwy gynllun Llywodraeth y DU i adleoli pobl o Syria sy’n agored i niwed; effeithiolrwydd cynllun cyflawni Llywodraeth Cymru ar gyfer ffoaduriaid a cheiswyr lloches, yn enwedig mewn perthynas â chyllid, atebolrwydd, cymorth iechyd meddwl, eiriolaeth, y ddarpariaeth dai, mynediad at hawliau, amddiffyn plant, ac amddifadrwydd; a sut y mae plant ar eu pen eu hunain yn cael eu cynorthwyo, yn enwedig gan fod Cyngor Ffoaduriaid Cymru wedi dweud bod y cynllun cyflawni ar gyfer ffoaduriaid a cheiswyr lloches

yn anwybyddu’r angen am eiriolaeth annibynnol ar gyfer plant a phobl ifanc y tu hwnt i ddyletswyddau sy’n ofynnol o dan Ddeddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant 2014.

Bydd y pwyllgor hefyd yn edrych ar ba mor dda y mae strategaeth cydlyniant cymunedol Llywodraeth Cymru yn helpu ffoaduriaid a cheiswyr lloches i integreiddio yng nghymunedau Cymru. Bydd y pwyllgor yn siarad â theuluoedd sydd wedi eu hadsefydlu yng Nghymru yn ddiweddar ac yn archwilio arferion da yn y DU ac yn rhyngwladol.

Ddirprwy Lywydd, caf fy nghalonogi gan alwad y Prif Weinidog gyda’r trydydd sector ar Lywodraeth y DU i weithredu ar frys i helpu ffoaduriaid sy’n blant. Mae hyn yn arbennig o bwysig gan fod Llywodraeth Ffrainc ar fin cau gwersyll y Jyngl yn Calais.

I gloi, gobeithiaf y bydd yr ymchwiliad hwn yn arwain at wella profiadau i ffoaduriaid, ceiswyr lloches a phlant ar eu pen eu hunain yng Nghymru. Rwyf am i’r cenedlaethau o bobl sydd wedi’u dadleoli fod yn falch o alw Cymru’n gartref iddynt.

Mae’n bleser gen i siarad fel aelod o’r pwyllgor. Rwy’n croesawu’r darn pwysig o waith y bydd y pwyllgor yn ei wneud ar ffoaduriaid, ceiswyr lloches a phlant ar eu pen eu hunain sydd yn ceisio lloches. Mae gennym ni bron 3,000 o bobl yng Nghymru yn chwilio am loches, sydd yn cynrychioli 0.1 y cant o’r boblogaeth—ffigwr bychan iawn ond carfan bwysig a bregus sy’n haeddu ein cefnogaeth lawn ni.

Mi fydd yn bwysig i’r ymchwiliad gan y pwyllgor ddarganfod nifer o faterion, ac rydych chi wedi cyfeirio at rai ohonyn nhw, ond, i mi, mi wnaf i restru rhai pethau pwysig. Rwy’n meddwl ei bod hi’n bwysig inni ddarganfod beth ydy’r ymateb Cymreig i argyfwng ffoaduriaid Syria. Mae hi’n sefyllfa sydd yn amrywio o un rhan o Gymru i’r llall. Er enghraifft, a ydy’r ffigurau adleoli ffoaduriaid yn deg ac a ydy awdurdodau lleol yn cymryd eu cyfran deg? Mae hynny’n amlwg angen sylw. Bydd angen inni hefyd ystyried pa mor dda y mae’r awdurdodau lleol yn ei wneud i gyrraedd y targedau sydd wedi’u gosod. Mae rhywun yn clywed am wahaniaeth enfawr rhwng beth gafodd ei gytuno a beth sy’n cael ei ddarparu. Felly, rydym ni, yn ystod ein hymchwiliad, angen deall sut y mae Llywodraeth Cymru a’r awdurdodau lleol wedi medru ymateb i’r argyfwng hyd yn hyn, a hefyd pa mor gyflym y maen nhw’n mynd i fedru ymateb i adleoli ffoaduriaid yn y dyfodol.

Rwy’n gobeithio y gallwn ni edrych ar sut mae’r gwaith yma yn cael ei fonitro, ac felly mi fydd angen i’r pwyllgor ystyried pa mor effeithiol mae’r tasglu ffoaduriaid Syria wedi bod wrth gefnogi ymdrechion adleoli. Mi fydd yn bwysig hefyd, rwy’n meddwl, i ni ffeindio sut mae Llywodraeth Cymru yn dylanwadu ar bolisi adleoli gan y Deyrnas Unedig ac yn Ewrop, gan ganolbwyntio ar ymarfer da, beth sydd wedi mynd yn dda, ond hefyd i wybod beth sydd ddim yn gweithio.

Rydym ni hefyd angen edrych ar ymateb y gwasanaethau cyhoeddus i adleoli ffoaduriaid a’r rhai sy’n chwilio am loches. A ydy’r ymateb wedi ei gydlynu yn ddigon da, ac a oes yna ddigon o gydlyniant yn yr ymateb rhwng gwasanaethau cymdeithasol, y gwasanaeth iechyd, y cyflenwyr tai, addysg ac yn y blaen? Mae hynny’n rhan bwysig o’n gwaith ni, rwy’n meddwl.

Hefyd, mae eisiau ystyried sut mae polisi a deddfwriaeth ddiweddar yn medru bwydo mewn i adleoli ffoaduriaid a’r rhai sy’n chwilio am loches, ac yn benodol efallai Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015 a’i chyfrifoldebau.

Rwy’n deall nad oes gan Gymru wasanaeth cefnogaeth eiriolaeth ar gyfer plant a phobl ifanc sy’n ffoi neu sydd ar eu pen eu hunain. Mae hyn yn rhywbeth rydw i’n credu y dylai’r ymchwiliad yma ei ystyried hefyd.

Dyna luchio nifer o awgrymiadau i ni i’w trafod yn fanylach, ond rwy’n edrych ymlaen at gyfrannu at y gwaith pwysig yma yn ystod yr wythnosau nesaf. Diolch.

Thank you. It’s a pleasure to make a contribution as a member of the committee. I welcome the important piece of work that the committee is to carry out on refugees, asylum seekers and unaccompanied asylum-seeking children. We have almost 3,000 people in Wales seeking refuge, which represents 0.1 per cent of the population—a very small figure, but an important and vulnerable cohort of people who deserve our full support.

It will be important for the committee’s inquiry to cover a number of issues, and you’ve referred to some of them already, but, for me, I will list some important issues. I think it is important for us to discover what the Welsh response is to the refugee crisis in Syria. It is a situation that varies from one part of Wales to another. For example, are the refugee relocation figures fair, and are local authorities taking their fair share? That clearly needs to be addressed. We will also need to consider how effectively local authorities are working in achieving the targets that have been set. One does hear about huge discrepancies in terms of what was agreed and what was provided, and therefore, during our inquiry, we need to understand how the Welsh Government and local authorities have been able to respond to the crisis to date, and also how swiftly they’ll be able to respond to the relocation of refugees in future.

I hope that we’ll be able to look at how this work is monitored, and therefore the committee will need to consider how effective the Syrian refugee taskforce has been in supporting these relocation efforts. It will also be important, I think, for us to discover how the Welsh Government is influencing the UK Government and the European relocation policy in concentrating on best practice, what has worked well, but also discovering what doesn’t work effectively.

I think we also need to look at the response of public services to the relocation of refugees and those seeking asylum. Has this been properly co-ordinated and is there sufficient co-ordination in the response between social services, the health services, housing providers, education and so on? That’s an important part of our work, I think.

We also need to consider how recent policy and legislation can feed into the relocation of refugees and those seeking asylum, particularly the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 and responsibilities therein.

Now, I understand that Wales doesn’t have an advocacy support service for children and young people who are refugees or are unaccompanied, and I think that this is something that this inquiry should consider also.

So, that’s a number of suggestions for further discussion, and I look forward to contributing to this important work during the next few weeks. Thank you.

Diolch yn fawr, Sian. May I thank the Member very much for her commitment to this piece of work, and I know that she has a great interest in it? I think it is very important that we take a view as to how joined up the services are in Wales, and how they can be joined up for refugees, asylum seekers and unaccompanied children coming to Wales, and, indeed, how new legislation like the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 can help us achieve that joining-up and general improvement to services.

I very much recognise the points about advocacy. As I mentioned in my speech, the Welsh Refugee Council have highlighted that as an area that does require examination.

I think it was clear from the summer consultation exercise that the committee conducted that there is considerable support in Wales for this piece of work and a need for our committee to carry it out. So, I look forward to a high degree of interest and ongoing contribution from all those organisations in Wales with an interest. And it will be important that we look outward to what the UK Government is doing, what the picture is in Europe, and to make appropriate points, but, of course, our main focus will be on Welsh Government’s role and, indeed, local authorities, as the Member mentioned, because they’re absolutely crucial in terms of the powers and responsibilities that are devolved to Wales that can make a difference to the experience of these vulnerable groups.

Diolch yn fawr, Sian. A gaf fi ddiolch yn fawr iawn i’r Aelod am ei hymrwymiad i’r gwaith hwn, a gwn fod ganddi ddiddordeb mawr ynddo? Credaf ei bod yn bwysig iawn i ni edrych i weld pa mor gydgysylltiedig yw’r gwasanaethau yng Nghymru, a sut y gellir sicrhau eu bod yn gydgysylltiedig ar gyfer ffoaduriaid, ceiswyr lloches a phlant ar eu pen eu hunain sy’n dod i Gymru, ac yn wir, sut y gall deddfwriaeth newydd fel Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015 ein helpu i gyflawni’r cydgysylltiad hwnnw yn ogystal â gwelliannau cyffredinol i’r gwasanaethau.

Rwy’n cydnabod y pwyntiau ynglŷn ag eiriolaeth. Fel y soniais yn fy araith, mae Cyngor Ffoaduriaid Cymru wedi tynnu sylw at hynny fel maes sydd angen ei archwilio.

Credaf ei bod yn amlwg o ymarfer ymgynghori’r haf a gynhaliwyd gan y pwyllgor fod cefnogaeth sylweddol yng Nghymru i’r gwaith hwn a bod angen i’n pwyllgor ei gyflawni. Felly, edrychaf ymlaen at lefel uchel o ddiddordeb a chyfraniad parhaus gan yr holl sefydliadau yng Nghymru sydd â diddordeb. A bydd yn bwysig ein bod yn edrych y tu hwnt i’r hyn y mae Llywodraeth y DU yn ei wneud, ar y darlun yn Ewrop, a gwneud pwyntiau priodol, ond wrth gwrs, bydd ein prif ffocws ar rôl Llywodraeth Cymru, ac awdurdodau lleol yn wir, fel y crybwyllodd yr Aelod, gan eu bod yn hollol hanfodol o ran y pwerau a’r cyfrifoldebau sydd wedi’u datganoli i Gymru a all wneud gwahaniaeth i brofiad y grwpiau agored i niwed hyn.

Thanks very much for your statement. I’m in a strange situation as this is the first time since I’ve been in the Assembly when I’ve not a member of this committee or its equivalent predecessors, although many of the issues you raise have been subject to work by those predecessor committees. I hope, therefore, that you will—and I’m sure you’ll confirm that you are—looking at the legacy work of the last committee particularly, but some of the legacy work carried forward that’s relevant to the work you’re doing from predecessor committees also.

You indicate that you’ve focused already for some time on the post-legislative scrutiny of the Violence against Women, Domestic Abuse and Sexual Violence (Wales) Act 2015. I hope you will, or would encourage you to, include within that—I’m sure you’ll confirm that you have—the matter that, as you’ll recall, had things on a tightrope at the end, which was the essential need for healthy relationships education. We were promised action to address that in the regulations and codes and the strategy following. There was some concern at the recent cross-party group on violence against women and children that insufficient rigour perhaps had been given to that. Similarly, concerns were raised there by a number of experts, including the national adviser, that the draft national strategy on violence against women, domestic abuse and sexual violence up to 2020-21 caused concern in a number of matters, not least the need to adopt the internationally recognised definition of violence against women. So, it would be appreciated, certainly by the people attending the cross-party group, if the committee listens to their concerted evidence in that respect.

You refer to focusing heavily on tackling poverty programmes. Perhaps you could confirm whether you are not only looking at the legacy but carrying forward the series of inquiries the previous committee was carrying out but hadn’t completed—I think we’d got to stage 2 out of a three-stage process—and whether you’re going to carry that through on the same basis or not.

I welcome the fact that your next inquiry will focus on refugees, asylum seekers and unaccompanied children. You refer to the 112 people here under the UK Government’s Syrian vulnerable person relocation scheme, against Scotland’s 862 and 155 in Northern Ireland. It does seem that those other two nations have taken, thus far, a greater share of the affected population. Hopefully, you will look at that. But, in terms of those figures, could you also comment on the figures I was given by Oxfam Cymru last week that, in fact, the Syrian refugee resettlement programme has already brought 257 people to Wales, with a further 103 expected before the end of this year, with 21 local authorities of the 22 already having accepted some persons from that programme?

By the end of 2015, 65.3 million people will have been forcibly displaced worldwide as a result of persecution, conflict, violence or human rights violations, a small proportion of whom have sought sanctuary in Wales. I’m actually hosting and sponsoring a Sanctuary in the Senedd event with the Welsh Refugee Council on 7 December, when Members can meet asylum seekers and refugees from across Wales. So, I’m unashamedly putting a plug in for that now and encouraging Members to come along and meet, learn and hear first-hand about people’s experiences and the role that Wales has played and can play in the future.

Obviously, references have been made to the horribly named Jungle camp in Calais and the fact that that’s closing down. The Children’s Commissioner for England has previously said that about 300 children there, from countries like Syria and Afghanistan, will come to the UK. We know that, last week, British and French officials began registering unaccompanied children in the camp who are hoping to join relatives in Britain. Do you have any indication if those figures are accurate or can you perhaps drill down to try and establish the number? If it is 300, or more, what proportion will be in Wales?

Similarly, the Home Secretary, Amber Rudd, has said the UK Government is, to quote, ‘moving quickly’. She wants as many children as possible brought to the UK before the camp is shut. But the charity Safe Passage UK, which is working with the UK Government, says it’s not yet been shown any operational plans setting out how the children will be transferred. Again, could you look at the operational plans as they develop, not only with the UK Government but with the Welsh Government, in terms of the settlement here? I won’t say much more, except to ask—

Diolch yn fawr am eich datganiad. Rwyf mewn sefyllfa ryfedd gan mai dyma’r tro cyntaf, ers i mi fod yn y Cynulliad, i mi beidio â bod yn aelod o’r pwyllgor hwn neu ei ragflaenwyr cyfatebol, er bod llawer o’r materion rydych yn eu nodi wedi bod yn destun gwaith gan y pwyllgorau blaenorol hynny. Gobeithiaf, felly, y byddwch—ac rwy’n siŵr y byddwch yn cadarnhau eich bod—yn edrych ar waith etifeddol y pwyllgor diwethaf yn arbennig, ond hefyd ar beth o waith etifeddol pwyllgorau rhagflaenol a ddygwyd ymlaen ac sy’n berthnasol i’r gwaith rydych yn ei wneud.

Fe ddywedoch eich bod wedi canolbwyntio eisoes ers peth amser ar waith craffu ôl-ddeddfwriaethol ar Ddeddf Trais yn erbyn Menywod, Cam-drin Domestig a Thrais Rhywiol (Cymru) 2015. Gobeithiaf y byddwch, neu byddwn yn eich annog, i gynnwys yn rhan o hynny—rwy’n siŵr y byddwch yn cadarnhau eich bod wedi gwneud hynny—y mater a achosodd beth tensiwn ar y diwedd, fel y cofiwch, sef yr angen hanfodol am addysg ar berthnasoedd iach. Cawsom addewid y byddai camau i fynd i’r afael â hynny yn y rheoliadau a’r codau, a’r strategaeth ganlynol. Roedd peth pryder, yn y grŵp trawsbleidiol diweddar ar drais yn erbyn menywod a phlant, nad oedd hynny, efallai, wedi cael ei drin yn ddigon trylwyr. Yn yr un modd, nodwyd pryderon yno gan nifer o arbenigwyr, gan gynnwys y cynghorydd cenedlaethol, fod y strategaeth genedlaethol ddrafft ar drais yn erbyn menywod, cam-drin domestig a thrais rhywiol hyd at 2020-21 wedi achosi pryder o ran nifer o faterion, yn enwedig yr angen i fabwysiadu diffiniad a gydnabyddir yn rhyngwladol o drais yn erbyn menywod. Felly, byddai’n cael ei werthfawrogi, yn sicr gan y bobl sy’n mynychu’r grŵp trawsbleidiol, pe bai’r pwyllgor yn gwrando ar eu tystiolaeth gydunol yn hynny o beth.

Rydych yn cyfeirio at ganolbwyntio’n helaeth ar raglenni i drechu tlodi. Efallai y gallech gadarnhau pa un a ydych nid yn unig yn edrych ar yr etifeddiaeth ond yn bwrw ymlaen â chyfres o ymchwiliadau roedd y pwyllgor blaenorol wrthi’n eu cyflawni ond heb eu cwblhau—credaf ein bod wedi cyrraedd cam 2 o broses dri cham—a pha un a ydych yn mynd i fwrw ymlaen â hynny ar yr un sail ai peidio.

Croesawaf y ffaith y bydd eich ymchwiliad nesaf yn canolbwyntio ar ffoaduriaid, ceiswyr lloches a phlant ar eu pen eu hunain. Rydych yn cyfeirio at y 112 o bobl sydd yma o dan gynllun Llywodraeth y DU i adleoli pobl o Syria sy’n agored i niwed, o gymharu â 862 yn yr Alban a 155 yng Ngogledd Iwerddon. Ymddengys bod y ddwy genedl arall, hyd yn hyn, wedi cymryd cyfran fwy o’r boblogaeth yr effeithir arni. Gobeithio y byddwch yn edrych ar hynny. Ond o ran y ffigurau hynny, a allech roi sylwadau hefyd ar y ffigurau a roddwyd i mi gan Oxfam Cymru yr wythnos diwethaf sy’n nodi bod rhaglen adsefydlu ffoaduriaid Syria eisoes wedi dod â 257 o bobl i Gymru, gyda disgwyl i 103 arall gyrraedd cyn diwedd y flwyddyn hon, a 21 o’r 22 awdurdod lleol eisoes wedi derbyn rhai pobl o’r rhaglen honno?

Erbyn diwedd 2015, bydd 65.3 miliwn o bobl ledled y byd wedi cael eu gorfodi i ddadleoli o ganlyniad i erledigaeth, gwrthdaro, trais neu ymyriadau â hawliau dynol, a chyfran fechan ohonynt wedi ceisio lloches yng Nghymru. Mewn gwirionedd, byddaf yn cynnal ac yn noddi digwyddiad Lloches yn y Senedd gyda Chyngor Ffoaduriaid Cymru ar 7 Rhagfyr, pan fydd modd i’r Aelodau gyfarfod â cheiswyr lloches a ffoaduriaid o bob rhan o Gymru. Felly, nid oes gennyf gywilydd fy mod yn hysbysebu hynny yn awr, ac rwy’n annog yr Aelodau i ddod draw i gyfarfod, dysgu a chlywed am brofiadau pobl o lygad y ffynnon, a’r rôl y mae Cymru wedi ei chwarae ac y gall ei chwarae yn y dyfodol.

Yn amlwg, cyfeiriwyd at y gwersyll yn Calais y rhoddwyd yr enw erchyll ‘Jyngl’ arno a’r ffaith ei fod yn cau. Mae Comisiynydd Plant Lloegr wedi dweud yn flaenorol y bydd oddeutu 300 o blant o’r gwersyll, o wledydd fel Syria ac Afghanistan, yn dod i’r DU. Gwyddom, yr wythnos diwethaf, fod rhai o swyddogion Prydain a Ffrainc wedi dechrau cofrestru plant ar eu pen eu hunain yn y gwersyll sy’n gobeithio ymuno â pherthnasau ym Mhrydain. A oes gennych unrhyw syniad a yw’r ffigurau hynny’n gywir, neu a allwch geisio darganfod yr union nifer? Os yw’n 300, neu’n fwy, pa gyfran a ddaw i Gymru?

Yn yr un modd, mae’r Ysgrifennydd Cartref, Amber Rudd, wedi dweud bod Llywodraeth y DU, a dyfynnaf, yn ‘symud yn gyflym’. Mae hi am i gymaint o blant â phosibl ddod i’r DU cyn bod y gwersyll yn cau. Ond mae’r elusen Safe Passage UK, sy’n gweithio gyda Llywodraeth y DU, yn dweud nad yw wedi gweld unrhyw gynlluniau gweithredol hyd yn hyn i nodi sut y bydd y plant yn cael eu trosglwyddo. Unwaith eto, a allwch edrych ar y cynlluniau gweithredol wrth iddynt ddatblygu, nid yn unig gyda Llywodraeth y DU, ond gyda Llywodraeth Cymru, o ran y setliad yma? Ni ddywedaf lawer mwy, heblaw gofyn—

Are you winding up, please? Winding up, Mark, please.

A ydych yn dirwyn i ben, os gwelwch yn dda? Dowch i ben, Mark, os gwelwch yn dda.

Yes. The final question therefore relates to—. I’m sure you’ll confirm you will be keeping an overview of the disparate delivery so far in Wales. I have represented people, with a number of councils, and there has been a different approach, but above all, the key points raised are, for example, in Wrexham—which has already agreed to accept—the need for language support and, in Flintshire, for full language and curriculum support, supporting integration of families into local communities, as well as the hard-end issues around issues such as housing and health. Again, I hope you’ll confirm that you’ll be looking at those. Thank you.

Iawn. Mae’r cwestiwn olaf, felly, yn ymwneud â—. Rwy’n siŵr y gallwch gadarnhau y byddwch yn cadw golwg ar y cyflawniad anghymesur yng Nghymru hyd yn hyn. Rwyf wedi cynrychioli pobl gyda nifer o gynghorau, ac mae’r ymagwedd wedi bod yn wahanol, ond yn bennaf oll, y pwyntiau allweddol a nodwyd, er enghraifft, yn Wrecsam—sydd eisoes wedi cytuno i dderbyn—yw’r angen am gymorth iaith, ac yn Sir y Fflint, am gymorth llawn gydag iaith a’r cwricwlwm, gan gefnogi’r broses o integreiddio teuluoedd i’r cymunedau lleol, yn ogystal â’r materion yn y pen blaen ynglŷn â phethau fel tai ac iechyd. Unwaith eto, gobeithiaf y gallwch gadarnhau y byddwch yn edrych ar y rheini. Diolch.

Can I thank Mark Isherwood for his contribution to this statement and his questions? We will, indeed, as a committee, look at the legacy report of the previous committee, which we’ve already done, but we’ll certainly look at that in respect of the matters that the Member mentions. With regard to the Violence against Women, Domestic Abuse and Sexual Violence (Wales) Act 2015, we have, just today actually, been engaged in scrutiny of the Cabinet Secretary and, indeed, the national adviser, and many of our questions focused on healthy relationships and how we get the school educational offer right. We’ve also written to Kirsty Williams and have had a response in that regard, which we will follow up. Much of it, of course, revolves around Donaldson and the curriculum review, and the place of healthy relationship education within that, and whether or not it’s on a statutory basis and consistent across Wales in terms of quality and availability. So, I’m sure those are matters that will feature in our committee’s report. We also touched on the importance of having internationally recognised definitions, and I know that’s something that the Cabinet Secretary is considering very carefully in terms of the national strategy and general policy.

Can I also say that, in terms of previous inquiries around poverty, indeed there is some unfinished business, I think particularly with regard to the committee’s identification of welfare benefits and in-work poverty as areas that could fruitfully be the subject of future work? So, obviously, the committee, in taking forward further inquiries and further work on poverty, will look at that unfinished business, as it were, as well as the work it generally wants to do around poverty, and I’m sure it will be guided by the previous work of the committee.

With regard to numbers, whether it’s the Syrian refugees and the UK Government’s most recent scheme, or, indeed, the situation at Calais, the committee, I think, will be very keen to get as accurate a picture as possible of those figures, and that will be part of the committee’s work.

Finally, when we considered this inquiry in committee this morning, we did consider the event on 7 December of the Welsh Refugee Council, and I think we’re clear that that will be a useful opportunity for the committee to engage with those present around this piece of work.

A gaf fi ddiolch i Mark Isherwood am ei gyfraniad i’r datganiad hwn a’i gwestiynau? Yn wir, fel pwyllgor, byddwn yn edrych ar adroddiad etifeddiaeth y pwyllgor blaenorol, ac rydym wedi gwneud hynny’n barod, ond byddwn yn sicr yn edrych arno mewn perthynas â’r materion y soniodd yr Aelod amdanynt. O ran Deddf Trais yn erbyn Menywod, Cam-drin Domestig a Thrais Rhywiol (Cymru) 2015, rydym wedi bod, heddiw mewn gwirionedd, yn gwneud gwaith craffu ar Ysgrifennydd y Cabinet, ac yn wir, ar y cynghorydd cenedlaethol, ac roedd llawer o’n cwestiynau’n canolbwyntio ar berthnasoedd iach a sut y cawn y cynnig addysg ysgol yn iawn. Rydym hefyd wedi ysgrifennu at Kirsty Williams ac wedi cael ymateb yn hynny o beth, a byddwn yn mynd ar drywydd hynny. Mae llawer o hyn, wrth gwrs, yn ymwneud â Donaldson ac adolygiad y cwricwlwm, a lle addysg perthnasoedd iach yn hynny, a pha un a yw ar sail statudol ai peidio, ac yn gyson ledled Cymru o ran ansawdd ac argaeledd. Felly, rwy’n siŵr y bydd y materion hynny’n ymddangos yn adroddiad ein pwyllgor. Hefyd, fe grybwyllwyd pwysigrwydd cael diffiniadau a gydnabyddir yn rhyngwladol, a gwn fod hynny’n rhywbeth y mae Ysgrifennydd y Cabinet yn ei ystyried yn ofalus iawn o ran y strategaeth genedlaethol a pholisi cyffredinol.

A gaf fi ddweud hefyd, o ran ymchwiliadau blaenorol yn ymwneud â thlodi, fod rhywfaint o fusnes anorffenedig yn wir, yn enwedig, rwy’n meddwl, o ran y ffaith fod y pwyllgor wedi dynodi budd-daliadau lles a thlodi mewn gwaith fel meysydd a allai arwain yn ddefnyddiol at waith yn y dyfodol? Felly, yn amlwg, bydd y pwyllgor, wrth fwrw ymlaen ag ymholiadau pellach a rhagor o waith ar dlodi, yn edrych ar y busnes anorffenedig hwnnw, fel petai, yn ogystal â’r gwaith cyffredinol y mae’n dymuno ei wneud ar dlodi, ac rwy’n siŵr y bydd gwaith blaenorol y pwyllgor yn llywio’r gwaith hwnnw.

O ran niferoedd, boed yn ffoaduriaid o Syria a chynllun diweddaraf Llywodraeth y DU, neu’n wir, y sefyllfa yn Calais, credaf y bydd y pwyllgor yn awyddus iawn i gael syniad mor gywir â phosibl o’r ffigurau hynny, a bydd hynny’n rhan o waith y pwyllgor.

Yn olaf, wrth ystyried yr ymchwiliad hwn yn y pwyllgor y bore yma, fe wnaethom ystyried digwyddiad Cyngor Ffoaduriaid Cymru ar 7 Rhagfyr, a chredaf ein bod yn cytuno y bydd hwnnw’n gyfle defnyddiol i’r pwyllgor ymgysylltu â’r rhai sy’n bresennol ynglŷn â’r gwaith hwn.

Can I thank you, John, for your statement, and give a very warm welcome to the work that you are going to be undertaking on supporting refugees, asylum seekers and unaccompanied children? Torfaen local authority has been punching above its weight in terms of taking Syrian refugees, and I’m very proud of the record of that council and also very proud that, yesterday, the council unanimously agreed to take to cabinet a paper to become one of the first authorities in Wales to take unaccompanied children. So, I think that is something that we can all be proud of and commend.

It has already been highlighted, though, that there is variation between local authorities in terms of engagement with these schemes, and I wanted to ask how you see the committee’s role in terms of bringing pressure to bear, both on Welsh Government and on local authorities, to improve the engagement with those schemes across Wales. I was also particularly pleased to see the reference to advocacy in your statement. The children’s committee is going to be conducting a short inquiry on advocacy, because there are still some issues that we’re concerned about with delivery across Wales, and I think it would be useful if the two committees could co-operate on that.

You referred to Communities First; again, I’m really pleased that you’re going to be looking at Communities First. You’ll have heard me say when the Minister made his announcement recently that, in Torfaen, our record of delivery on Communities First has been excellent, including on the kind of hard outputs like employability. I wondered if you could say a bit more about how you intend to scrutinise the Government’s decision to phase out Communities First. I think it is absolutely essential that we retain the excellent parts of that programme going forward, and I’m grateful to the Cabinet Secretary for Finance and Local Government for his assurance on that earlier. I would also be interested to know how you intend to engage with the Cabinet Secretary for Communities and Children about the consultation. We’re still awaiting details of the consultation with external and internal stakeholders, and I’d be interested to know what input the committee is going to have into that.

A gaf fi ddiolch i chi, John, am eich datganiad, a chroesawu’n gynnes iawn y gwaith y byddwch yn ei wneud ar gefnogi ffoaduriaid, ceiswyr lloches a phlant ar eu pen eu hunain? Mae awdurdod lleol Torfaen wedi bod yn cyflawni’n well na’r disgwyl o ran derbyn ffoaduriaid o Syria, ac rwy’n falch iawn o hanes blaenorol y cyngor hwnnw, a hefyd yn falch iawn fod y cyngor, ddoe, wedi cytuno’n unfrydol i gyflwyno papur i’r cabinet i ddod yn un o’r awdurdodau cyntaf yng Nghymru i dderbyn plant ar eu pen eu hunain. Felly, credaf fod hynny’n rhywbeth y gallwn oll fod yn falch ohono a’i ganmol.

Amlygwyd eisoes, fodd bynnag, fod awdurdodau lleol yn amrywio o ran eu hymwneud â’r cynlluniau hyn, ac roeddwn am ofyn sut rydych yn gweld rôl y pwyllgor o ran pwyso ar Lywodraeth Cymru ac ar awdurdodau lleol, i wella ymgysylltiad â’r cynlluniau hynny ledled Cymru. Roeddwn yn arbennig o falch o weld y cyfeiriad at eiriolaeth yn eich datganiad hefyd. Bydd y pwyllgor plant yn cynnal ymchwiliad byr ar eiriolaeth, gan fod rhai materion rydym yn dal i boeni yn eu cylch mewn perthynas â chyflawni ledled Cymru, a chredaf y byddai’n ddefnyddiol pe gallai’r ddau bwyllgor gydweithredu ar hynny.

Fe gyfeirioch at Cymunedau yn Gyntaf; eto, rwy’n falch iawn y byddwch yn edrych ar Cymunedau yn Gyntaf. Byddwch wedi fy nghlywed yn dweud, pan wnaeth y Gweinidog ei gyhoeddiad yn ddiweddar, fod ein hanes yn Nhorfaen o ran cyflawniad Cymunedau yn Gyntaf wedi bod yn wych, gan gynnwys o ran y math o allbynnau pendant fel cyflogadwyedd. Tybed a allech ddweud ychydig yn rhagor wrthym ynglŷn â sut rydych yn bwriadu craffu ar benderfyniad y Llywodraeth i ddirwyn Cymunedau yn Gyntaf i ben. Credaf ei bod yn gwbl hanfodol ein bod yn cadw’r rhannau ardderchog o’r rhaglen honno yn y dyfodol, ac rwy’n ddiolchgar i Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol am ei sicrwydd ynglŷn â hynny yn gynharach. Hoffwn wybod hefyd sut rydych yn bwriadu ymgysylltu ag Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant ynglŷn â’r ymgynghoriad. Rydym yn dal i ddisgwyl am fanylion yr ymgynghoriad gyda rhanddeiliaid allanol a mewnol, a hoffwn wybod beth fydd cyfraniad y pwyllgor yn hynny o beth.

I thank Lynne Neagle very much for her warm welcome for this piece of work and her support for it. I’d be very keen to work with the children’s committee, Lynne, on advocacy particularly. I think, in this Assembly, there’s a lot more thought and consideration as to how the committees can work together generally, and perhaps this could be an important example of how we achieve that. I very much agree that what we need is local authorities in Wales to come forward to show the right sort of commitment to understand the massive moral case, to play their part in taking unaccompanied children, but also, of course, refugees and asylum seekers. So, when a good example is set, such as in Torfaen, then that’s something that I hope other local authorities in Wales will sit up and take notice of. It’s very good to hear about that cabinet paper that’s going forward also.

I think what we have to do in our work is to make clear which local authorities are stepping up to the plate, as it were, and in doing that, I think that will bring a deal of pressure to bear on other local authorities that are not showing similar commitment and action. I think action, obviously, is the important thing, because all local authorities in Wales have signed up to playing a part in taking people under the various schemes, but what we haven’t seen up to now is a great deal of action. So, we do need a greater pace and a greater number of adults and children benefitting from the verbal commitment that local authorities have given.

In terms of Communities First, it will be a matter for the committee, obviously, but I think we will be looking to scrutinise the Cabinet Secretary once the statement is made early next year, following the consultation, and also, earlier than that, around our budget scrutiny, and particularly how, as you say, the most important projects—the real progress that’s been made through Communities First—how those areas of activity will be maintained and supported, going forward into the future. I think most Members’ general experience of Communities First is that, yes, it has been variable and patchy, but, yes, it has worked particularly well in some parts of Wales and there is some particularly valuable work that does need to be retained. So, I think that would be our focus.

Diolch yn fawr iawn i Lynne Neagle am ei chroeso cynnes i’r gwaith hwn a’i chefnogaeth iddo. Byddwn yn awyddus iawn i weithio gyda’r pwyllgor plant, Lynne, ar eiriolaeth yn arbennig. Credaf fod llawer mwy o feddwl ac ystyriaeth, yn y Cynulliad hwn, ynglŷn â sut y gall y pwyllgorau weithio gyda’i gilydd yn gyffredinol, ac efallai y gallai hyn fod yn enghraifft bwysig o sut y gallwn gyflawni hynny. Cytunaf yn llwyr ein bod angen i awdurdodau lleol yng Nghymru ddangos y math iawn o ymrwymiad i ddeall yr achos moesol enfawr, i chwarae eu rhan yn derbyn plant ar eu pen eu hunain, yn ogystal, wrth gwrs, â ffoaduriaid a cheiswyr lloches. Felly, pan osodir esiampl dda, megis yn Nhorfaen, mae hynny’n rhywbeth y gobeithiaf y bydd awdurdodau lleol eraill yng Nghymru yn ei nodi. Mae’n braf clywed am y papur cabinet sy’n cael ei gyflwyno hefyd.

Credaf mai’r hyn sy’n rhaid i ni ei wneud yn ein gwaith yw dweud yn glir pa awdurdodau lleol sy’n camu i’r adwy, fel petai, a thrwy wneud hynny, credaf y bydd yn rhoi cryn bwysau ar awdurdodau lleol eraill nad ydynt yn dangos ymrwymiad a gweithredu cyffelyb. Credaf mai gweithredu, yn amlwg, yw’r peth pwysig, gan fod yr holl awdurdodau lleol yng Nghymru wedi cytuno i chwarae rhan yn derbyn pobl o dan y cynlluniau amrywiol, ond nid ydym wedi gweld llawer o weithredu hyd yn hyn. Felly, mae angen mwy o gyflymder, a nifer fwy o oedolion a phlant yn elwa ar yr ymrwymiad llafar a roddodd yr awdurdodau lleol.

O ran Cymunedau yn Gyntaf, bydd hwnnw’n fater i’r pwyllgor, yn amlwg, ond credaf y byddwn yn ceisio craffu ar Ysgrifennydd y Cabinet pan fydd y datganiad yn cael ei wneud yn gynnar y flwyddyn nesaf, yn dilyn yr ymgynghoriad, a hefyd, cyn hynny, o ran ein gwaith yn craffu ar y gyllideb, ac yn enwedig, fel y dywedwch, y prosiectau pwysicaf—y cynnydd gwirioneddol a wnaed drwy Cymunedau yn Gyntaf—sut y bydd y meysydd gweithgaredd hynny’n cael eu cynnal a’u cefnogi yn y dyfodol. Credaf mai profiad cyffredinol y rhan fwyaf o’r Aelodau o Cymunedau yn Gyntaf yw ei fod wedi bod yn amrywiol ac yn anghyson, ond do, mae wedi gweithio’n arbennig o dda mewn rhai rhannau o Gymru, ac mae yna waith arbennig o werthfawr sydd angen ei gadw. Felly, credaf mai dyna fydd ein ffocws.

I’m not a member of the committee, but I’m very interested in this issue and I’d like to congratulate you for taking on this particular inquiry, because I think it’s absolutely vitally important. Obviously, because of all the recent news of unaccompanied children arriving in the UK, I think that is one of the issues that’s foremost in our minds.

I was very dismayed this morning—other Members may have heard it—on the Radio 4 programme, when there was a debate going on about whether the unaccompanied children who were arriving were over 18 or not, and there were talks of dental scans and bone scans to try to identify whether they were children or not. It just seemed to me that we know that these young people who are arriving are traumatised, we know that they have lost family and it seems to me that this is an incredibly awful way to start the debate of them coming. So, I wondered if the committee was going to look at some of the attitudes that there are around—whether there was any way of looking at people’s views of refugees. Because, I suppose, when you think of a child refugee, people think of a small child, and we that know most of them are teenagers—teenage boys. I was just very shocked at that, so I hope the committee will take that on board. Bearing in mind that many of these children and young people will be traumatised, they will need access to counselling and post-traumatic stress treatment, and I hope the committee will be looking into that as well.

Yesterday, I was at the Radio Wales and BBC World Service programme over in the Pierhead—I think others were there—and one of the speakers who came from Syria six years ago made the point that people who come from Syria, his fellow countrymen and women, aren’t unskilled, on the whole. They are mainly doctors, teachers, architects and engineers—they were the professions that he listed—and they’re very keen to work, because when you don’t work, very often you do lose your sense of self-esteem and you do lose the sense that you are contributing to the community. Also, he did say, if you work in a community and that community extends the hand of friendship to you, you’re loyal to that community in the future, because of what it’s done to you.

So, in terms of the Syrian resettlement scheme, I wondered if the committee could look at what opportunities for work there would be available, because we do know that, under the vulnerable persons resettlement scheme, refugees will be allowed to work for five years, but that is not actually true of other refugees and asylum seekers in the UK. Over the years, I’ve met many, many asylum seekers, as the rest of us have, who are—well, the meaning of their life is gone, because they are unable to work. So, I think many of the people who come in on the Syrian scheme will actually have a lot of attention and support, but I wonder if the committee could bear in mind as well that there are other asylum seekers who are here who do not have that type of support that the Syrian scheme will have, which I applaud, and we want to do all we can to help them. But there are other people there, and there are people who are destitute who are asylum seekers and who are seeking jobs in this country and who are actually on the streets in Cardiff. There was a sleep-out last weekend to note the fact that there are homeless, destitute people on the streets in Cardiff.

Finally, the last point I wanted to make was: I know that we talk about the resources that are needed to be put into the communities to help refugees settle and integrate, and I do believe that very strongly—we need to do that—but I also think that we must recognise the strengths that those families bring. I’m particularly thinking in terms of schools, because in Cathays High School in my constituency, where a lot of asylum-seeking children and economic migrants, as we call them, are, there are 63 different languages spoken and children from many different communities, including Somali, Czech, Slovak, Roma, Bangladeshi, Pakistani—you can go on listing where they come from. All the staff and the school say that they bring enormous energy to the school, they really enrich the school, the parents are so keen for the children to succeed because many of them have gone to many great lengths to get to this country, and I think, as part of your report, it would be good to see some of that enormous enrichment that it’s brought to this country.

Nid wyf yn aelod o’r pwyllgor, ond mae gennyf ddiddordeb mawr yn y mater hwn a hoffwn eich llongyfarch am ymgymryd â’r ymchwiliad penodol hwn, gan fy mod yn credu ei fod yn hanfodol bwysig. Yn amlwg, oherwydd yr holl newyddion diweddar ynglŷn â phlant ar eu pen eu hunain yn cyrraedd y DU, credaf fod hwnnw’n un o’r materion sydd ar flaen ein meddyliau.

Roeddwn yn siomedig iawn y bore yma—efallai fod Aelodau eraill wedi’i glywed, ar y rhaglen ar Radio 4, a oedd yn cynnwys dadl ynglŷn ag a yw’r plant ar eu pennau eu hunain sy’n cyrraedd dros 18 oed ai peidio, ac roedd sôn am sganiau deintyddol a sganiau esgyrn i geisio canfod a ydynt yn blant ai peidio. Roedd yn ymddangos i mi ein bod yn ymwybodol fod y bobl ifanc sy’n cyrraedd wedi dioddef trawma, a’n bod yn gwybod eu bod wedi colli eu teuluoedd ac ymddengys i mi fod hyn yn ffordd ofnadwy o gychwyn y drafodaeth ynglŷn â’r bobl hyn yn cyrraedd yma. Felly, roeddwn i’n meddwl tybed a oedd y pwyllgor yn mynd i edrych ar rai o’r agweddau sy’n bodoli—a oes unrhyw ffordd o edrych ar agweddau pobl at ffoaduriaid. Oherwydd, am wn i, pan fyddwch yn meddwl am ffoadur sy’n blentyn, bydd pobl yn meddwl am blentyn ifanc, a gwyddom fod y rhan fwyaf ohonynt yn eu harddegau—yn fechgyn yn eu harddegau. Parodd hynny gryn sioc i mi, felly gobeithiaf y bydd y pwyllgor yn ystyried hynny. Gan gofio y bydd llawer o’r plant a’r bobl ifanc hyn wedi dioddef trawma, byddant angen mynediad at wasanaeth cwnsela a thriniaeth ar gyfer straen wedi trawma, a gobeithiaf y bydd y pwyllgor yn edrych ar hynny hefyd.

Ddoe, roeddwn gyda’r rhaglen Radio Wales a’r BBC World Service yn y Pierhead—credaf fod eraill yno hefyd—a gwnaed pwynt gan un o’r siaradwyr a ddaeth o Syria chwe blynedd yn ôl nad yw pobl sy’n dod o Syria, ei gydwladwyr, yn bobl heb sgiliau ar y cyfan. At ei gilydd, maent yn feddygon, athrawon, penseiri a pheirianwyr—dyna’r proffesiynau a restrwyd ganddo—ac maent yn awyddus iawn i weithio, oherwydd pan na fyddwch yn gweithio, yn aml iawn rydych yn colli eich hunan-barch ac yn colli’r teimlad eich bod yn cyfrannu at y gymuned. Dywedodd hefyd, os ydych yn gweithio mewn cymuned a bod y gymuned honno’n cynnig cyfeillgarwch i chi, fe fyddwch yn ffyddlon i’r gymuned honno yn y dyfodol, oherwydd yr hyn y mae wedi ei wneud i chi.

Felly, o ran y cynllun i adsefydlu pobl o Syria, roeddwn i’n meddwl tybed a allai’r pwyllgor ystyried pa gyfleoedd i weithio a fyddai ar gael, gan y gwyddom, o dan y cynllun i adsefydlu pobl sy’n agored i niwed, y bydd ffoaduriaid yn cael caniatâd i weithio am bum mlynedd, ond nid yw hynny’n wir mewn gwirionedd ar gyfer ffoaduriaid a cheiswyr lloches eraill yn y DU. Dros y blynyddoedd, rwyf fi, fel pawb arall yma, wedi cyfarfod â nifer fawr o geiswyr lloches sydd—wel, heb ystyr i’w bywydau gan nad ydynt yn gallu gweithio. Felly, credaf y bydd llawer o’r bobl a ddaw yma o dan gynllun Syria yn cael llawer o sylw a chymorth, ond tybed a fyddai modd i’r pwyllgor gofio hefyd fod yna geiswyr lloches eraill yma heb y math o gefnogaeth y bydd cynllun Syria yn ei chynnig, cynllun rwy’n ei gymeradwyo, a’n bod yn dymuno gwneud popeth a allwn i’w helpu. Ond mae pobl eraill yno hefyd, ac mae yna bobl amddifad sy’n geiswyr lloches ac sy’n chwilio am swyddi yn y wlad hon ac sydd ar y strydoedd yng Nghaerdydd. Cafwyd noson o gysgu ar y stryd y penwythnos diwethaf i nodi’r ffaith fod pobl ddigartref ac anghenus ar y strydoedd yng Nghaerdydd.

I gloi, y pwynt olaf rwyf am ei wneud yw hwn: gwn ein bod yn siarad am yr adnoddau sydd angen eu rhoi i’r cymunedau i helpu ffoaduriaid i setlo ac integreiddio, a chredaf hynny’n gryf iawn—mae angen i ni wneud hynny—ond credaf hefyd fod yn rhaid i ni gydnabod cryfderau’r teuluoedd hynny. Rwy’n meddwl yn benodol am ysgolion, oherwydd yn Ysgol Uwchradd Cathays yn fy etholaeth i, lle y ceir llawer o blant sy’n ceisio lloches ac ymfudwyr economaidd, fel rydym yn eu galw, mae 63 o wahanol ieithoedd yn cael eu siarad ac mae yno blant o lawer o gymunedau gwahanol, gan gynnwys cymunedau Somalïaidd, Tsiecaidd, Slofacaidd, Roma, Bangladeshaidd, Pacistanaidd—gallwch barhau i restru o ble y maent yn dod. Mae’r holl staff a’r ysgol yn dweud eu bod yn dod ag egni anferthol i’r ysgol, eu bod yn wirioneddol gyfoethogi’r ysgol, a bod y rhieni yn awyddus iawn i’r plant lwyddo gan fod llawer ohonynt wedi mynd i lawer o drafferth i gyrraedd y wlad hon, a chredaf, yn rhan o’ch adroddiad, y byddai’n dda gweld peth o’r cyfoeth enfawr sydd wedi dod i’r wlad hon.

I thank Julie Morgan very much for her ideas as to the sort of work that the committee could carry out as part of this inquiry. It’s really useful to have those ideas coming forward today as part of this statement. I’m sure the committee will be very interested to look at all those areas of work.

Can I say that I, too, caught some of the debate today in terms of how you determine the age of young people coming here as part of some of these resettlement schemes? I know that many in the medical profession have serious concerns around medical ethics in terms of carrying out scans, for example, that might have possible health consequences when there isn’t a medical reason for that procedure to take place. So, I think there are some serious issues and, of course, in terms of human dignity, I think that many of us would have strong views as to what should and what shouldn’t take place. So, I’m sure that these, as topical matters, will be matters that the committee will be concerned with. It is about attitudes, isn’t it? If we are to give the warm welcome that should be on offer in Wales to asylum seekers, refugees and unaccompanied children, then we do need to get the right messages across and try and create the right atmosphere in Wales and within our communities. To some extent, I think we do hope for responsible media coverage, which, unfortunately, is by no means always the case.

We will be doing work around community cohesion and looking at how we can integrate people as effectively as possible. I think that does come down to attitudes and messages, and the atmosphere that prevails. So, I think those will be interesting matters for the committee to look at. I very much agree that, not just people coming from Syria, but many others too, bring valuable skills, professional qualifications and experience, which are very valuable and will be very valuable in Wales, and could fill some important gaps in terms of provision of public services and adequate numbers of qualified professionals and experienced professionals to carry out those jobs. So, again, I think that will be a significant part of that work.

As the Member stated—it’s my experience as well in Newport, as a multi-ethnic area, that schools with high levels of children from a variety of diverse communities do bring a lot of energy, a lot of commitment to education, and a lot of drive to succeed to those schools, for their benefit, but also for the benefit of the other pupils and the whole school.

Diolch yn fawr i Julie Morgan am ei syniadau ynglŷn â’r math o waith y gallai’r pwyllgor ei gyflawni fel rhan o’r ymchwiliad hwn. Mae’n wirioneddol ddefnyddiol cael y syniadau hynny’n cael eu cyflwyno heddiw fel rhan o’r datganiad hwn. Rwy’n siŵr y bydd gan y pwyllgor gryn ddiddordeb mewn edrych ar yr holl feysydd gwaith hynny.

A gaf fi ddweud fy mod innau, hefyd, wedi clywed peth o’r ddadl heddiw o ran sut rydych yn canfod oedran y bobl ifanc a ddaw yma o dan rai o’r cynlluniau adsefydlu hyn? Gwn fod gan lawer o bobl yn y proffesiwn meddygol bryderon difrifol ynglŷn â moeseg feddygol cynnal sganiau, er enghraifft, a allai arwain at ganlyniadau iechyd posibl pan nad oes rheswm meddygol dros gyflawni’r driniaeth honno. Felly, credaf fod yna rai materion difrifol, ac wrth gwrs, o ran urddas pobl, credaf y byddai gan lawer ohonom farn gref ynglŷn â’r hyn a ddylai ddigwydd a’r hyn na ddylai ddigwydd. Felly, rwy’n siŵr y bydd y pwyllgor yn ystyried y materion cyfredol hyn. Mae’n ymwneud ag agweddau, onid yw? Os ydym am roi’r croeso cynnes a ddylai gael ei gynnig yng Nghymru i geiswyr lloches, ffoaduriaid a phlant ar eu pen eu hunain, yna mae angen i ni gyfleu’r negeseuon cywir a cheisio creu’r awyrgylch cywir yng Nghymru ac yn ein cymunedau. I ryw raddau, credaf ein bod yn gobeithio y bydd y cyfryngau’n rhoi sylw cyfrifol, ac yn anffodus, nid yw hynny bob amser yn wir, o bell ffordd.

Byddwn yn gwneud gwaith ar gydlyniant cymunedol ac yn edrych ar sut y gallwn integreiddio pobl mor effeithiol â phosibl. Credaf ei fod yn ymwneud ag agweddau a negeseuon, a’r awyrgylch sy’n bodoli. Felly, credaf y bydd y rheini’n faterion diddorol i’r pwyllgor edrych arnynt. Cytunaf yn llwyr fod llawer o bobl eraill, nid pobl o Syria yn unig, yn dod â sgiliau, cymwysterau proffesiynol a phrofiad gwerthfawr iawn gyda hwy, a byddant yn werthfawr iawn yng Nghymru, a gallant lenwi rhai bylchau pwysig o ran darparu gwasanaethau cyhoeddus a niferoedd digonol o weithwyr proffesiynol cymwys a phrofiadol i gyflawni’r swyddi hynny. Felly, unwaith eto, credaf y bydd hynny’n rhan sylweddol o’r gwaith hwn.

Fel y dywedodd yr Aelod—dyna yw fy mhrofiad innau hefyd yng Nghasnewydd, fel ardal amlethnig—mae ysgolion â llawer o blant o amrywiaeth o gymunedau amrywiol yn dod â llawer o egni i’r ysgol, llawer o ymrwymiad i addysg, a chryn awydd i lwyddo i’r ysgolion hynny, er eu lles hwy, ond hefyd er lles y disgyblion eraill a’r ysgol gyfan.

Thank you. I have got three more speakers, but I think it’s a subject that people are interested in. So, if they can all promise me that they can be brief, we can have everybody. So, Gareth Bennett.

Diolch. Mae gennyf dri siaradwr arall, ond credaf ei fod yn bwnc y mae gan bobl ddiddordeb ynddo. Felly, os gallant addo i mi y gallant fod yn gryno, gallwn glywed gan bawb. Felly, Gareth Bennett.

Thanks. Thanks, Chairman, for your statement. It is a welcome development that the committee is looking closely at the issue of refugees. A lot of the work, though, will inevitably involve hearing from groups who are involved with refugees, groups trying to help them to integrate with society as a whole, groups providing services for refugees, and some of these groups also call for us to take on more refugees.

As you stated, Chairman, we do need to be outward facing and, in considering refugees, we do need to take into account their impact on the wider community. We need to look at the likely cost and resource impact of resettling refugees here in Wales. How will it impact on local councils financially? How will it impact in terms of the housing list? How will it impact on the health and education services? So, along with hearing in detail from the providers of refugee services in Wales, the Assembly must also—at the same time, I feel—consider these wider implications.

Diolch. Diolch, Gadeirydd, am eich datganiad. Dylid croesawu’r ffaith fod y pwyllgor yn edrych yn ofalus ar fater ffoaduriaid. Mae’n anochel, fodd bynnag, y bydd llawer o’r gwaith yn ymwneud â chlywed gan grwpiau sy’n ymwneud â ffoaduriaid, grwpiau sy’n ceisio rhoi cymorth iddynt integreiddio yn y gymdeithas yn gyffredinol, grwpiau sy’n darparu gwasanaethau i ffoaduriaid, ac mae rhai o’r grwpiau hyn hefyd yn galw arnom i dderbyn rhagor o ffoaduriaid.

Fel y dywedoch, Gadeirydd, mae angen i ni wynebu tuag allan, ac wrth ystyried ffoaduriaid, mae angen i ni ystyried eu heffaith ar y gymuned ehangach. Mae angen i ni ystyried effaith debygol cost ac adnoddau ar gyfer adsefydlu ffoaduriaid yma yng Nghymru. Sut y bydd yn effeithio ar gynghorau lleol yn ariannol? Sut y bydd yn effeithio ar y rhestr dai? Sut y bydd yn effeithio ar y gwasanaethau iechyd ac addysg? Felly, yn ogystal â chlywed manylion gan ddarparwyr y gwasanaethau ffoaduriaid yng Nghymru, mae’n rhaid i’r Cynulliad hefyd—ar yr un pryd, yn fy marn i—ystyried y goblygiadau ehangach hyn.

I thank Gareth Bennett for that contribution. The committee will look at the wider community issues around community cohesion, as I mentioned in my response to Julie Morgan. In my statement, I identified that as a significant part of the committee’s work. We do need to hear from others beyond those groups that provide the services and have a particular role in helping to resettle and supporting asylum seekers, refugees and unaccompanied children. Of course, funding is important. There are many issues around the level of funding that the UK Government provides to local authorities, for example, and I think that that has been an important part of the information that local authorities have sought in advance of taking part in the various schemes. So, I think that all those matters will be significant to the work of the committee in carrying out this inquiry.

Diolch i Gareth Bennett am ei gyfraniad. Bydd y pwyllgor yn ystyried y materion cymunedol ehangach sy’n ymwneud â chydlyniant cymunedol, fel y dywedais yn fy ateb i Julie Morgan. Yn fy natganiad, nodais y bydd hynny’n rhan sylweddol o waith y pwyllgor. Mae angen i ni glywed gan bobl y tu hwnt i’r grwpiau sy’n darparu’r gwasanaethau ac sydd â rôl benodol yn helpu i adsefydlu a chefnogi ceiswyr lloches, ffoaduriaid a phlant ar eu pen eu hunain. Wrth gwrs, mae cyllid yn bwysig. Mae yna lawer o faterion sy’n codi ynglŷn â lefel y cyllid y mae Llywodraeth y DU yn ei darparu i awdurdodau lleol, er enghraifft, a chredaf fod hynny wedi bod yn rhan bwysig o’r wybodaeth y mae awdurdodau lleol wedi gofyn amdani cyn cymryd rhan yn y cynlluniau amrywiol. Felly, credaf y bydd yr holl faterion hynny’n arwyddocaol i waith y pwyllgor wrth gyflawni’r ymchwiliad hwn.

Thank you for your statement, John. I’m slightly thrown now by Mark Isherwood’s figures earlier on, but in your speech you mentioned that we had 112 refugees from Syria resettled in Wales, which means that that doesn’t seem to have changed since August, if that’s still the case, and it still means that 13 councils haven’t resettled any Syrian refugees at all. I’d certainly like to know whether your inquiry into this is going to drill down to find out why, after two and a half years, 13 councils still haven’t taken anybody. On the back of that, congratulations to Torfaen. Swansea and Neath Port Talbot have also got modest numbers of Syrian refugees resettled. Is your inquiry going to assess the quality of support and the outcomes for the refugees who have been resettled here? The First Minister, a couple of weeks ago, said that he would be talking to the WLGA personally about the new children’s resettlement schemes. I was wondering whether the First Minister was likely to be asked to come and give direct evidence on the back of those talks.

On a separate issue: language. In fact, I regret chickening out on moving this amendment now, but whether languages in some of the communities in Wales—and I don’t mean the Welsh language now—still prove a major source of isolation for particular groups of people, including women in particular and older people who might have moved into communities and not had access to languages other than those that they speak themselves; whether there’s any work that could be done there to find out how much of a barrier to integration language can be. Sorry; you probably know where I’m going with that.

Then, thirdly and completely differently, I wonder whether it would be possible for the committee to look at reviewing the effectiveness of disability awareness raising in Wales across all sectors, not just the public sector, and perhaps pinning down who should be taking lead responsibility for that. I’d like to include autism awareness and dementia awareness in there as well. I appreciate that that’s different from disability awareness, but we speak about this a lot and I’m wondering whether, at some point, we could get an Assembly report, as opposed to Government figures on this, to show how well it’s going. Thank you.

Diolch am eich datganiad, John. Rwyf wedi cael fy nrysu ychydig gan ffigurau Mark Isherwood yn gynharach, ond yn eich araith fe sonioch fod 112 o ffoaduriaid o Syria wedi’u hadsefydlu yng Nghymru, sy’n golygu nad ymddengys fod y ffigur hwnnw wedi newid ers mis Awst, os yw hynny’n dal yn wir, ac mae’n dal i olygu nad yw 13 o’r cynghorau wedi adsefydlu unrhyw ffoaduriaid o Syria o gwbl. Byddwn yn sicr yn hoffi gwybod a fydd eich ymchwiliad i hyn yn ceisio canfod y rheswm pam, ar ôl dwy flynedd a hanner, fod 13 chyngor heb dderbyn neb hyd yn hyn. Ar ôl dweud hynny, llongyfarchiadau i Dorfaen. Mae Abertawe a Chastell-nedd Port Talbot hefyd wedi adsefydlu niferoedd bach o ffoaduriaid o Syria. A fydd eich ymholiad yn asesu ansawdd y cymorth a’r canlyniadau i ffoaduriaid sydd wedi’u hadsefydlu yma? Dywedodd y Prif Weinidog bythefnos yn ôl y byddai’n siarad â Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru yn bersonol ynglŷn â’r cynlluniau newydd ar gyfer adsefydlu plant. Roeddwn yn meddwl tybed a yw’r Prif Weinidog yn debygol o gael gwahoddiad i ddychwelyd i roi tystiolaeth uniongyrchol yn sgil y trafodaethau hynny.

Ar fater gwahanol: iaith. Mewn gwirionedd, rwy’n difaru troi’n llwfr rhag cynnig y gwelliant hwn yn awr, ond pa un a yw ieithoedd yn rhai o gymunedau Cymru—ac nid wyf yn cyfeirio at yr iaith Gymraeg yn awr—yn dal i gyfrannu’n helaeth at ynysu grwpiau penodol o bobl, gan gynnwys menywod yn arbennig a phobl hŷn a allai fod wedi symud i gymunedau heb ddod i gysylltiad ag ieithoedd ac eithrio’r rhai y maent yn eu siarad eu hunain; pa un a oes unrhyw waith y gellid ei wneud yn hynny o beth i ganfod faint o rwystr y gall iaith fod i integreiddio. Mae’n ddrwg gennyf; mae’n debyg eich bod yn gwybod i ble rwy’n mynd gyda hynny.

Yna, yn drydydd ac yn hollol wahanol, tybed a fyddai’n bosibl i’r pwyllgor ystyried adolygu effeithiolrwydd codi ymwybyddiaeth anabledd yng Nghymru ar draws pob sector, nid y sector cyhoeddus yn unig, gan bennu, o bosibl, pwy’n union a ddylai ysgwyddo’r prif gyfrifoldeb dros hynny. Hoffwn gynnwys ymwybyddiaeth awtistiaeth ac ymwybyddiaeth dementia hefyd. Rwy’n sylweddoli bod hynny’n wahanol i ymwybyddiaeth anabledd, ond rydym yn siarad am hyn yn aml ac roeddwn yn tybio a allwn, ar ryw adeg, gael adroddiad ar hyn gan y Cynulliad, yn hytrach na ffigurau’r Llywodraeth, i ddangos pa mor dda y mae hynny’n mynd rhagddo. Diolch.

I thank the Member again for a number of ideas that could help inform the work of the committee and add value to the work of the committee. In terms of disability awareness raising, we had a summer exercise in terms of asking organisations within Wales for ideas for our forward work programme. That wasn’t one that was particularly prominent, but I’m sure the committee, in going forward over the fullness of this Assembly term, will consider those matters, along with many others.

In terms of numbers, I would hope that we will be able to provide a greater degree of accuracy around numbers. There will be some instances where it’s easier than others. Some information, I think, is not easily available. Obviously, if people achieve refugee status, then they may travel from Wales to other parts of the UK or beyond, and it may be quite difficult to track that, but it will be easier, I think, in terms of asylum seekers who are a part of particular accommodation arrangements and also with unaccompanied children.

With local authorities, as I said earlier, hopefully, through the work of the committee, pressure will be applied to those local authorities that have been less forthcoming in helping to resettle refugees, asylum seekers and unaccompanied children. I would hope that we do see a greater degree of commitment, but, more importantly, more action from those that have been relatively reluctant up to now.

Yes, it is a matter of the quality of support and services, and we will be looking very carefully at that. When it comes to language, I think schemes such as the provision of English as a second language are very, very important, and we would want to look at what availability is like across Wales, whether it’s sufficient to meet demand and what sustainability there is in those services during these times of great funding difficulty.

Whether we would call the First Minister to give evidence or not would be a matter for the committee as we go forward. We’re currently considering witnesses.

Diolch i’r Aelod unwaith eto am nifer o syniadau a allai helpu i lywio gwaith y pwyllgor ac ychwanegu gwerth at waith y pwyllgor. Mewn perthynas â chodi ymwybyddiaeth anabledd, cawsom ymarfer dros yr haf i ofyn i sefydliadau yng Nghymru am syniadau ar gyfer ein blaenraglen waith. Nid oedd hwnnw’n un arbennig o amlwg, ond rwy’n siŵr y bydd y pwyllgor, wrth symud ymlaen dros dymor y Cynulliad hwn, yn ystyried y materion hynny, ynghyd â llawer o faterion eraill.

O ran niferoedd, gobeithiaf y gallwn ddarparu mwy o gywirdeb ynglŷn â niferoedd. Bydd rhai’n haws nag eraill. Credaf nad yw peth o’r wybodaeth ar gael yn hawdd. Yn amlwg, os bydd pobl yn cael statws ffoadur, cânt deithio o Gymru i rannau eraill o’r DU neu ymhellach, a gall fod yn eithaf anodd olrhain hynny, ond credaf y bydd yn haws o ran ceiswyr lloches sy’n rhan o drefniadau lletya penodol, ac o ran plant ar eu pen eu hunain hefyd.

Gydag awdurdodau lleol, fel y dywedais yn gynharach, drwy waith y pwyllgor, gobeithio y gellir rhoi pwysau ar yr awdurdodau lleol sydd wedi bod yn llai parod i helpu i adsefydlu ffoaduriaid, ceiswyr lloches a phlant ar eu pen eu hunain. Gobeithio y gwelwn fwy o ymrwymiad, ond yn bwysicach, gobeithio y gwelwn fwy yn cael ei wneud gan y rhai sydd wedi bod yn gymharol amharod hyd yn hyn.

Ydy, mae’n ymwneud ag ansawdd y cymorth a’r gwasanaethau, a byddwn yn edrych yn ofalus iawn ar hynny. O ran iaith, credaf fod cynlluniau megis darparu Saesneg fel ail iaith yn bwysig tu hwnt, a byddem eisiau edrych i weld faint o’r ddarpariaeth sydd ar gael ledled Cymru, a pha un a yw’n ddigonol i ateb y galw, a chynaliadwyedd y gwasanaethau hyn yn ystod y cyfnod anodd hwn yn ariannol.

Mater i’r pwyllgor wrth i ni fwrw ymlaen fydd pa un a fyddwn yn galw ar y Prif Weinidog i roi tystiolaeth ai peidio. Rydym yn ystyried tystion ar hyn o bryd.

Thank you, Deputy Presiding Officer. Thank you, Chair, for your statement. Not to lengthen the debate too much, I want to focus in particular on the report that we will eventually come up with about asylum seekers, refugees and specifically unaccompanied children. I would ask that, within our stages of going through the report, we look at the children we’ve seen from the care report by ECPAT, which particularly focuses on asylum-seeking children being taking into care, because they’re unaccompanied minors, and then going missing from that care provision simply because they haven’t been looked after in maybe quite the way that they should have, and some of the practices that go alongside unaccompanied minors hadn’t been thought about.

I’m going to be quite specific when I say that it is very often the case—and I hope it will never be the case in Wales—that unaccompanied minors do end up being trafficked. They end up being trafficked because people haven’t quite grasped the fact that they are under extreme pressure and that many of them, in the very first place, have arrived where they are due to being trafficked in the very first place. So, we do really need to be very, very aware of that.

Moving on with the same theme, it is the case, and it would be worth us examining this, that we have the new anti-slavery Bill that is coming through from the UK. There are trial projects in Wales that we could certainly look at when we look at the role of child trafficking guardians, and anything that we can learn from that, that might be useful to work along those lines in this instance.

I do have to say—and I don’t expect a comment, but I have to say it—that waking up this morning and listening to David Davies, the MP for Monmouth, suggesting what he did suggest this morning about checking individuals in a very personal, intrusive manner really did appal me, and I just wanted to put that on the record.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Diolch, Gadeirydd, am eich datganiad. Heb ymestyn y ddadl yn ormodol, dymunaf ganolbwyntio’n benodol ar yr adroddiad y byddwn yn ei gynhyrchu maes o law ar geiswyr lloches, ffoaduriaid, ac yn benodol, ar blant ar eu pen eu hunain. Wrth i ni fynd drwy gamau’r adroddiad, hoffwn i ni ystyried y plant rydym wedi’u gweld o adroddiad gofal ECPAT, sy’n canolbwyntio’n benodol ar blant sy’n ceisio lloches a osodir mewn gofal am eu bod yn blant ar eu pen eu hunain, ac sy’n mynd ar goll wedyn o’r ddarpariaeth ofal am nad ydynt wedi cael gofal yn y ffordd y dylent fod wedi’i gael, efallai, ac am nad oedd rhai o’r camau arferol sy’n gysylltiedig â phlant ar eu pen eu hunain wedi cael eu hystyried.

Rwyf am fod yn eithaf penodol a dweud ei bod yn aml iawn yn wir—a gobeithiaf na fydd hyn byth yn wir yng Nghymru—fod plant sydd ar eu pen eu hunain yn cael eu masnachu. Maent yn cael eu masnachu am nad yw pobl wedi deall eu bod o dan bwysau eithriadol, a bod llawer ohonynt wedi cyrraedd lle y maent, yn y lle cyntaf un, am eu bod wedi cael eu masnachu yn y lle cyntaf un. Felly, mae angen i ni fod yn ymwybodol iawn o hynny.

Gan barhau â’r un thema, a byddai’n werth i ni archwilio hyn, mae Bil atal caethwasiaeth newydd y DU ar y ffordd. Gallem yn sicr edrych ar brosiectau treialu yng Nghymru pan fyddwn yn edrych ar rôl gwarcheidwaid masnachu mewn plant, a gall unrhyw beth y gallwn ei ddysgu o hynny fod yn ddefnyddiol i weithio ar y trywydd hwnnw yn hyn o beth.

Mae’n rhaid i mi ddweud—ac nid wyf yn disgwyl sylwadau, ond mae’n rhaid i mi ei ddweud—fod deffro y bore yma a chlywed David Davies, Aelod Seneddol Mynwy, yn awgrymu’r hyn a awgrymodd y bore yma ynglŷn â gwirio unigolion mewn modd ymwthiol a phersonol iawn, wedi fy mrawychu, ac roeddwn am gofnodi hynny.

I thank Joyce Watson very much for her views and thoughts. I did say earlier, actually, that I do very much agree with the sentiments that express great concern around the comments of David Davies in terms of age checks and how they might be carried out. It’s very undignified and, as I say, it gives rise to many concerns around medical ethics, as well as many other concerns. In terms of the care system and the report, I think that will be an interesting aspect of the work that the committee could carry out because, obviously, these children are very vulnerable and they do require a substantial amount of committee concentration and focus.

We hear now that, at Calais, as part of the demolition of that site, it is entirely possible—in fact, it has proven to be the case in the past—that many children simply disappear and go missing. There are huge concerns around trafficking and exploitation in general for those children. The sooner that countries agree to take those children, and the sooner they are settled into safe and secure circumstances, the better. I am sure that the committee will want to pay careful attention to how Wales can play its part in that more positive possibility for those children, rather than the dangers they obviously face. Again, with the anti-slavery Bill and the child trafficking guardians, I think that, too, could be a significant part of the committee’s work.

Diolch yn fawr i Joyce Watson am ei safbwyntiau a’i sylwadau. Dywedais yn gynharach, mewn gwirionedd, fy mod yn cytuno’n gryf â’r teimladau sy’n mynegi pryder mawr ynglŷn â sylwadau David Davies ar wiriadau oedran a’r modd o’u cynnal. Mae’n anurddasol iawn, ac fel y dywedais, mae’n codi nifer o bryderon ynglŷn â moeseg feddygol, yn ogystal â llawer o bryderon eraill. O ran y system ofal a’r adroddiad, credaf y bydd honno’n agwedd ddiddorol ar y gwaith y gallai’r pwyllgor ei gyflawni oherwydd, yn amlwg, mae’r plant hyn yn agored iawn i niwed ac yn galw am gryn dipyn o ffocws a chanolbwyntio ar ran y pwyllgor.

Rydym yn clywed yn awr, yn Calais, fel rhan o’r broses o ddymchwel y safle hwnnw, ei bod yn gwbl bosibl—mae wedi bod yn wir yn y gorffennol mewn gwirionedd—fod llawer o blant yn diflannu ac yn mynd ar goll. Mae yna bryderon difrifol ynglŷn â masnachu, a chamfanteisio yn gyffredinol, o ran y plant hynny. Gorau po gyntaf y bydd gwledydd yn cytuno i dderbyn y plant hynny, a gorau po gyntaf y gallant setlo mewn amgylchiadau diogel. Rwy’n siŵr y bydd y pwyllgor yn awyddus i roi sylw gofalus i sut y gall Cymru chwarae ei rhan yn y posibilrwydd mwy cadarnhaol hwnnw i’r plant hyn, yn hytrach na’r peryglon sy’n amlwg yn eu hwynebu. Unwaith eto, gyda’r Bil atal caethwasiaeth a’r gwarcheidwaid masnachu mewn plant, credaf y gall hynny hefyd fod yn rhan sylweddol o waith y pwyllgor.

5. Cynigion i Ethol Aelodau i Bwyllgorau
5. Motions to Elect Members to Committees

We move on to motions to elect Members to committees. I call on a member of the Business Committee to move the motions—Rhun ap Iorwerth.

Symudwn yn awr at gynigion i ethol Aelodau i bwyllgorau. Galwaf ar aelod o’r Pwyllgor Busnes i gynnig y cynigion—Rhun ap Iorwerth.

Cynnig NDM6124 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3 a 17.13(ii), yn ethol Dai Lloyd (Plaid Cymru) yn aelod o’r Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol.

Motion NDM6124 Elin Jones

To propose that the National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 17.3 and 17.13(ii), elects Dai Lloyd (Plaid Cymru) as a Member of the Constitutional and Legislative Affairs Committee.

Cynnig NDM6125 Elin Jones

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 17.3 a 17.13(ii), yn ethol;

1. Llyr Gruffydd (Plaid Cymru) yn aelod o’r Pwyllgor Safonau Ymddygiad, a

2. Adam Price (Plaid Cymru) fel eilydd ar gyfer y Pwyllgor Safonau Ymddygiad.

Motion NDM6125 Elin Jones

To propose that the National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 17.3 and 17.13(ii), elects;

1. Llyr Gruffydd (Plaid Cymru) as a Member of the Standards of Conduct Committee, and

2. Adam Price (Plaid Cymru) as an alternate member of the Standards of Conduct Committee.

Cynigiwyd y cynigion.

Motions moved.

Thank you. I see nobody wants to speak. Therefore, the proposal is to agree the motion. Does any Member object? No. Thank you. Therefore, those motions are agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Diolch. Rwy’n gweld nad oes unrhyw un yn dymuno siarad. Felly, y cynnig yw derbyn y cynnig. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbynnir y cynigion hynny yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Derbyniwyd y cynigion yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motions agreed in accordance with Standing Order 12.36.

6. 5. Dadl Plaid Cymru: Llywodraeth Leol
6. 5. Plaid Cymru Debate: Local Government

Detholwyd y gwelliannau canlynol: gwelliant 1 yn enw Paul Davies, a gwelliant 2 yn enw Jane Hutt. Os derbynnir gwelliant 1, bydd gwelliant 2 yn cael ei ddad-ddethol.

The following amendments have been selected: amendment 1 in the name of Paul Davies, and amendment 2 in the name of Jane Hutt. If amendment 1 is agreed, amendment 2 will be deselected.

We move on to the next item on our agenda, which is the Plaid Cymru debate on local government. I call on Sian Gwenllian to move the motion. Sian.

Symudwn yn awr at yr eitem nesaf ar ein hagenda, sef dadl Plaid Cymru ar lywodraeth leol. Galwaf ar Sian Gwenllian i gynnig y cynnig. Sian.

Cynnig NDM6121 Rhun ap Iorwerth

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

1. Yn nodi pwysigrwydd llywodraeth leol dda wrth gyfrannu at yr economi, y gwasanaeth iechyd a chanlyniadau addysgol lleol.

2. Yn gresynu bod gormod o wasanaethau cyhoeddus wedi bod yn ‘wan ac anghyson’, ac wedi’u nodweddu gan ‘ddiffyg uchelgais’, fel y mae Comisiwn Williams yn ei ddisgrifio.

3. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i:

(a) cynyddu atebolrwydd llywodraeth leol drwy ddiwygio trefniadau etholiadol a gostwng yr oedran pleidleisio i 16;

(b) archwilio’r ffordd y gellir diwygio cyllid llywodraeth leol i sicrhau system decach a mwy cynaliadwy;

(c) cyflwyno cyfres o gyfraddau, telerau ac amodau cyflog a gaiff eu penderfynu’n genedlaethol, i reoli cyflogau swyddogion uwch a phrif swyddogion drwy fframwaith cenedlaethol; a

(d) sefydlu awdurdodau cyfunol rhanbarthol fel rhan o ymdrech Llywodraeth Cymru i ddiwygio llywodraeth leol ar gyfer gwella cydweithrediad rhanbarthol rhwng awdurdodau lleol presennol.

Motion NDM6121 Rhun ap Iorwerth

To propose that the National Assembly for Wales:

1. Notes the importance of good local government in contributing towards the local economy, health service and educational outcomes.

2. Regrets that too many public services have been ‘poor and patchy’ and characterised by a ‘poverty of ambition’, as described by the Williams Commission.

3. Calls on the Welsh Government to:

(a) increase accountability of local government through electoral reform and lowering the voting age to 16;

(b) examine the way in which local government finance can be reformed to ensure a fairer and more sustainable system;

(c) introduce a nationally decided set of pay scales, terms and conditions to control senior and chief officer pay through a national framework; and

(d) establish regional combined authorities as part of the Welsh Government’s local government reform for improved regional cooperation between existing local authorities.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Mae gwasanaethau cyhoeddus o ansawdd yn ganolog i genedl y Cymry. Dyma’r glud sydd yn clymu ein cymdeithas ynghyd. Mae Plaid Cymru wastad wedi sefyll dros wasanaethau cyhoeddus, dros y bobl sy’n eu cyflwyno, a dros y cymunedau a’r aelwydydd sy’n eu derbyn. Mae’r sector cyhoeddus yn bartner hanfodol i’r sector preifat i wneud Cymru yn genedl fwy ffyniannus, teg a chynaliadwy. Mae gwasanaethau cyhoeddus hefyd yn sylfaen i lwyddiant y sector preifat, o addysg a sgiliau i ddarparu cludiant cyhoeddus, seilwaith a chyfleon am waith yn sgil polisïau caffael cadarn. Mae llwyddiant neu fethiant gwasanaethau cyhoeddus hefyd yn allweddol o ran pennu cynnydd y genedl Gymreig, ond mae dyfodol y gwasanaethau hynny mewn perygl sylweddol a difrifol. Ni fedrwn orbwysleisio difrifoldeb her llymder ar adeg pan fo demograffeg yn newid.

Mae’r Sefydliad Astudiaethau Ariannol ac eraill wedi rhagweld y bydd y galw am wasanaethau iechyd yn parhau i gymryd cyfran gynyddol o gyllidebau Cymru yn y dyfodol, a fydd yn gosod straen enfawr ar y cyllid sydd ar gael i lywodraeth leol yn benodol. Mae her benodol hefyd yn wynebu Cymru o ran sicrhau bod gwasanaethau cyhoeddus yn cael eu cyflwyno ar lefelau priodol i leihau cymhlethdod ac i sicrhau gwell democratiaeth, craffu a chydweithrediad. Mae ein cynnig ni heddiw yn canolbwyntio ar yr elfennau hollbwysig pan yn edrych ar ddiwygio llywodraeth leol yn y dyfodol, a hynny er mwyn sicrhau y bydd yn gwasanaethu ein cymunedau ni yn effeithiol i’r dyfodol.

Rwyf am edrych yn gyntaf ar ostwng yr oedran pleidleisio i 16. Yr ieuengaf y gallwn ddenu diddordeb pobl ifanc a phlant mewn gwleidyddiaeth, y gorau. Gall cynnig y cyfle i bobl ifanc bleidleisio yn 16 oed ennyn diddordeb pobl ifanc yn yr ysgol a thu hwnt. Os nad yw pobl ifanc yn cymryd rhan yn y broses etholiadol, mae perig i ymgeiswyr a phleidiau gwleidyddol ganolbwyntio eu neges ar anghenion pobl hŷn. Ac, fel rydym ni wedi ei weld nifer o weithiau dros y blynyddoedd diwethaf, gwasanaethau ieuenctid sydd yn aml yn cael eu torri yn gyntaf.

O edrych ar ddiwygio trefniadau etholiadol, mae’n amlwg bod pobl wedi colli hyder mewn gwleidyddiaeth. Yn etholiadau lleol 2012, dim ond 39 y cant wnaeth fynd allan i bleidleisio. Ac, yn etholiad y Cynulliad ym mis Mai, dim ond 45 y cant, ac roedd hynny yn uchel—y gyfradd uchaf ers 1999, sydd yn broblem ynddi ei hun.

Mae yna lawer o resymau dros hyn, yn amlwg, ond un ohonyn nhw yn sicr ydy’r ffaith bod nifer o bobl yn dewis peidio â phleidleisio mewn rhai ardaloedd, oherwydd mae’r un rhai sydd yn ennill bob tro. Faint o weithiau ydym ni wedi clywed hynny? Ac yn enwedig yn y wardiau cyngor sydd ddim yn cael eu herio gan unrhyw blaid arall—99 yn etholiadau lleol 2012, sef dros 8 y cant o gyfanswm y seddau.

Rhai enghreifftiau: yn Sgeti, yn Abertawe, mi enillodd y Democratiaid Rhyddfrydol yr holl seddi, er iddyn nhw ond ennill 37.4 y cant o’r bleidlais. Enillodd y Blaid Lafur 29 y cant, a’r Ceidwadwyr 20 y cant, ond methu ag ennill unrhyw sedd. Ac, yn y system bresennol, gall pleidiau sydd yn gorffen yn drydydd fynd yn eu blaen i ennill y rhan fwyaf o’r seddi. Yng Nghaerdydd, yn 2008, fe ddaeth y Democratiaid Rhyddfrydol yn gyntaf yn ôl nifer o seddi, ond yn drydydd yn ôl nifer y pleidleisiau.

Mae system etholiadol newydd yn angenrheidiol er mwyn codi hyder pobl yn ôl mewn gwleidyddiaeth. A’n polisi hir sefydlog ni ym Mhlaid Cymru ydy cyflwyno system STV—pleidlais sengl drosglwyddadwy—er mwyn sicrhau cynrychiolaeth deg i bob safbwynt wleidyddol. Pan gyhoeddwyd adroddiad Sunderland yn 2002, dywedwyd mai ffurf y bleidlais sengl drosglwyddadwy oedd fwyaf addas i ddiwallu gofynion amrywiol pobl leol o ran y system etholiadol lleol, ac roedd hynny ar ôl i’r comisiwn brofi saith system etholiadol arall.

Ac, yn fy marn i, cyflwyniad STV i etholiadau llywodraeth leol yn yr Alban yw un o’r datblygiadau mwyaf cadarnhaol ers oes datganoli. Yn yr Alban, mae etholiadau llywodraeth leol yn llawer mwy cystadleuol, ac mae cyfansoddiad llywodraeth leol ei hun yn clymu’n agosach at ddymuniadau y boblogaeth. Mae’r Llywodraeth yma wedi cael y cyfle i weithredu ar argymhellion adroddiad Sunderland yn barod yn y gorffennol, ond nid ydy hynny wedi digwydd.

Ond mae hi yn bwysig nodi nad pwynt pleidiol ydy hwn, oherwydd mae’r holl bleidiau gwleidyddol wedi elwa yn anghymesur o’r system ‘first past the post’. Y cwestiwn ydy: a ydym ni am dderbyn annhegwch y broses? Ac, fel cenedl, os ydym ni wir yn credu bod pob dinesydd yn gyfartal, yna ddylem ni hefyd gredu, ac felly sicrhau, bod pob pleidlais yn gyfartal. Nid oes rheswm da dros beidio â chyflwyno STV ar gyfer etholiadau llywodraeth leol yng Nghymru. Mae felly angen gwneud newid cadarnhaol er budd democratiaeth ein cenedl.

Gair am yr elfen ranbarthol yn ein cynnig ni: fel unrhyw genedl, mae ar Gymru angen arweinyddiaeth ranbarthol i roi cyfeiriad strategol sy’n adlewyrchu set o flaenoriaethau ledled Cymru, ynghyd â llywodraeth leol gref i sicrhau atebolrwydd lleol a chydlynus ar lefel y gymdogaeth. Ein cynnig ni ydy esblygu graddol, gan ddefnyddio’r strwythurau presennol i greu arweinyddiaeth newydd ar lefel rhanbarthau a chymuned. Ac mi fydd eraill o dîm y Blaid yn ehangu ar hyn ac ar agweddau eraill o’r cynnig.

O ran y gwelliannau, mi fyddwn ni yn pleidleisio yn erbyn gwelliannau’r Ceidwadwyr, yn amlwg, oherwydd maen nhw’n dileu ein pwyntiau ni. Nid ydym ni’n anghytuno efo’ch gwelliant cyntaf chi, ac, yn wir, dyma un o’r prif ffactorau sydd angen ei gysidro wrth edrych ar y ffordd y bydd llywodraeth leol yn cael ei chyllido yn y dyfodol, er mwyn sicrhau nad yw cymunedau gwledig dan anfantais anghymesur.

Efo’r ail welliant, ynglŷn â thryloywder, er bod tryloywder, wrth gwrs, yn hynod bwysig er mwyn craffu ar wariant arian y trethdalwyr, nid ydy tryloywder yn ei hun yn mynd i reoli cyflogau, nac yn mynd i greu fframwaith genedlaethol.

Ac, o ran gwelliannau Llafur, buaswn i’n hoffi mwy o eglurhad am beth yn union y mae’r Llywodraeth yn ei feddwl, yn ymarferol, efo’r geiriau sydd ym mhwynt (a), sef

‘cynyddu atebolrwydd llywodraeth leol drwy’r trefniadau etholiadol’.

Rŵan, nid wyf yn gwybod yn union beth mae hynny’n ei feddwl. A ydych chi’n cytuno efo’r angen i gyflwyno newid yn y system etholiadol neu beidio? Efallai cawn ni fwy o eglurder ar hynny. Mi fydd aelodau eraill y tîm yn ehangu ar agweddau eraill y cynnig. Diolch.

Thank you, Deputy Presiding Officer. Public services of a high quality are central to Welsh life. This is the glue that binds our communities together. Plaid Cymru has always stood for public services, for the people who provide them, and for the communities and homes that rely on them. The public sector is a crucial partner for the private sector, to make Wales a more prosperous, fair and sustainable nation. Public services are also the foundation of the success of the private sector, from education and skills to the provision of public transport, infrastructure and job opportunities in light of strong procurement policies. The success or failure of public services is also crucial in terms of the progress of the Welsh nation, but the future of those services is at great risk at the moment. We cannot over-emphasise the gravity of the challenge posed by austerity at a time of a changing demographic.

The Institute for Fiscal Studies and others have anticipated that the demand for health services will continue to take an increasing percentage of Welsh budgets in the future, which will place a huge strain on the funding available to local authorities specifically. There’s also a specific challenge facing Wales in terms of ensuring that public services are provided at the appropriate level in order to reduce complexity and to ensure improved democracy, scrutiny and collaboration. Our motion today does concentrate on the crucial elements when we look at local government reform in the future, in order to ensure that it will serve and meet the needs of our communities effectively for the future.

I want to look first at reducing the voting age to 16. The younger we can actually attract young people and children to politics, the better. Giving young people the opportunity to vote at 16 can engender the interest of young people in schools and beyond. If young people don’t participate in the electoral process, then there’s a risk that candidates and political parties will concentrate their messages on the needs of older people. And, as we have seen a number of times over the past few years, it’s youth services that are often cut first.

Now, in looking at electoral reform, then it is clear that people have lost confidence in politics. In local elections in 2012, only 39 per cent of people actually got out and voted. And, in the Assembly election in May, only 45 per cent of people voted—that was the highest percentage since 1999, which is a problem in and of itself.

There are a number of reasons for this, of course, but one of them is without doubt the fact that a number of people choose not to vote in certain areas, because it’s the same faces that win time and again. How many times have we heard that? Particularly in those council wards that are unchallenged—there were 99 in the 2012 local elections, which is over 8 per cent of the total seats.

I’ll give you some examples. In Sketty, in Swansea, the Liberal Democrats won all the seats, although they only gained 37.4 per cent of the vote. The Labour Party won 29 per cent, and the Conservatives 20 per cent, but they failed to take any seats. And, under the current system, parties that finish third can go on to win most of the seats. In Cardiff, in 2008, the Liberal Democrats came first according to the number of seats, but third according to the number of votes cast.

A new electoral system is necessary if we are to enhance people’s confidence in politics once again. Our long-established policy in Plaid Cymru is to introduce the STV system—the single transferable vote—in order to ensure fair representation for all political views. When the Sunderland report was published in 2002, it said that STV was the most appropriate way of meeting the needs of local people in terms of the local election system, and that was after the commission actually tested seven alternative methods of voting.

In my view, the introduction of STV to local government elections in Scotland is one of the most positive developments in the age of devolution. In Scotland, local government elections are far more competitive, and the constitution of local government is far more closely aligned to the desires of the population. The Government here has had an opportunity to take action on the recommendations of the Sunderland report in the past, but, unfortunately, that hasn’t happened.

But it is important to note that this isn’t a party political point, because all political parties have benefitted disproportionately from the first-past-the-post system. The question is: do we want to accept the inequality of the process? And, as a nation, if we truly believe that all citizens are equal, then we should also believe, and ensure, that all votes are equal. There is no good reason for not introducing STV for local government elections in Wales. We therefore need to make a positive change for the benefit of the democracy in our nation.

A few words on the regional element in our motion: like any nation, Wales needs regional leadership in order to give strategic direction that reflects a set of priorities that are pan Wales, along with strong local government to ensure local accountability that is co-ordinated at a community level. Our proposal is gradual evolution, using current structures to create new leadership at a regional and community level. And others from the Plaid team will expand upon this point and other issues within the motion.

Now, in terms of the amendments, we will be voting against the Conservative amendments, clearly, because they delete many of our points. We don’t necessarily disagree with your first amendment, and, indeed, this is one of the main factors that needs to be considered when we do look at the way in which local government is funded in future, in order to ensure that rural communities aren’t disproportionately disadvantaged.

With the second amendment, in terms of transparency, although transparency is, of course, extremely important to scrutinise the expenditure of taxpayers’ money, transparency in and of itself isn’t going to actually manage wages or create a national framework.

And, in terms of the Labour amendments, I would like greater clarity on what exactly the Government means, in practical terms, with the wording in point (a), namely to

‘increase accountability of local government through electoral arrangements’.

Now, I don’t know exactly what that means. Do you agree with the need to introduce change to the electoral arrangements or not? Perhaps we will get greater clarity on that this afternoon. Other members of the team will expand on some other elements of the motion. Thank you.

Thank you very much. I have selected the amendments to the motion. If amendment 1 is agreed, amendment 2 will be deselected. I call on Janet Finch-Saunders to move amendment 1, tabled in the name of Paul Davies. Janet.

Diolch yn fawr iawn. Rwyf wedi dethol y gwelliannau i’r cynnig. Os derbynnir gwelliant 1, bydd gwelliant 2 yn cael ei ddad-ddethol. Galwaf ar Janet Finch-Saunders i gynnig gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Paul Davies. Janet.

Gwelliant 1—Paul Davies

Dileu pwynt 3 a rhoi yn ei le:

Yn galw ar Lywodraeth Cymru i:

(a) archwilio’r ffordd y caiff llywodraeth leol ei chyllido, er mwyn sicrhau bod awdurdodau gwledig yn cael cyllid teg sy’n gyfartal i bob cymuned ledled Cymru; a

(b) gwella tryloywder o ran cyllidebu uwch staff awdurdodau lleol er mwyn sicrhau bod cyflogau swyddogion gweithredol yn gynaliadwy ac yn gosteffeithiol i dalwyr y dreth gyngor, a heb fod ar draul darparu gwasanaethau lleol.

Amendment 1—Paul Davies

Delete point 3 and replace with:

Calls on the Welsh Government to:

(a) examine the way in which local government is financed, to ensure that rural authorities receive fair funding equivalent to all communities across Wales; and

(b) increase transparency in local authority senior staff budgeting to ensure that executive officer pay is sustainable and cost effective for council tax payers, and not to the detriment of the delivery of local services.

Cynigiwyd gwelliant 1.

Amendment 1 moved.

Thank you. I move amendment 1 in the name of Paul Davies, and thank Sian Gwenllian for the opening address on the local government debate—a debate that’s very close to our hearts here on the Welsh Conservative benches, because it’s clear from the proposals with regard to regional combined authorities, of course, put forward by Plaid Cymru’s manifesto, and in the Cabinet Secretary’s local government reform statement earlier this month, that this is one of those mysterious areas in which Labour and Plaid have done a deal. And I have to say that we are disappointed that these workings have not been more open, and, indeed, more transparent, especially given that there have been calls for the new approach to local government reform to be put across the Chamber on a more cross-party basis—however. And it is vital to remember that, in this Chamber, and in the back-office workings upstairs on the fifth floor, it is to the people of Wales that we are all, irrespective of political colour, accountable—to the electorate. It is they for whom we are seeking to secure and improve services, and it is upon them that Labour and Plaid Cymru are now seeking to work together to deliver the aims of the Plaid Cymru political manifesto. But what matters to our hard-working families is not the intricate structures of local government, but the security of knowing that services will be improved and that they will be delivered in an efficient and cost-effective way.

Welsh Conservatives believe that public services are best delivered locally so taxpayers can hold local representatives to account for what happens in their community. Indeed, Paul Williams, of the Williams commission, himself has highlighted several concerns about the pooling of sovereignty by councils to form regional consortia and describes it to be ‘very tricky’. Now to justify these additional costings, Cabinet Secretary, how do you envisage regional combined authorities to be democratically engaged and accountable to the electorate? After spending over £130,000 on the Williams commission, and a further £434,000 on the Local Democracy and Boundary Commission for Wales last year, the cost to the taxpayer of local government in Wales reform planning and electoral reviews is well over £0.5 million, and we are no closer to seeing any meaningful changes. Instead, we have the discarded—[Interruption.] Sorry, Mike.

[Continues.]—expensive folly of reports, draft local government Bills, lining the waste paper bins of the latest Welsh Labour Government. Goodness knows the full costs associated with that process, on which we, of course, submitted questions for answer. Again, Paul Williams has spoken of his dismay that, since the publication of the report almost three years ago, requiring much-needed reform of our public services, nothing—nothing—has happened. The Welsh Conservatives make no bones about it. We have always been strong and we have always been clear. We would hold referenda to ensure public support for any local government mergers of any size. We would ensure full openness and accountability at all levels of government, and we would publish all local authority spending, such as the Welsh Conservative-led Monmouthshire council, who have been noted by the Wales Audit Office as having effective financial governance, and I hope to see more Conservative-led councils after next May.

It is abundantly clear that the Cabinet Secretary obviously does not wish to fall foul of his own Labour councillors so early on in his new portfolio role. And who could blame him, given the demise of his predecessor, charged with bringing about such reform? But we do need to look at new, smarter, more open ways of working. There’s no denying that. Certainly, we need to examine the way in which local government is financed to ensure that rural authorities receive a fair funding equivalent, and, when we once again see Powys struck by the biggest cuts in the provisional local government settlement, it is clear that you do not value or appreciate rural authorities. And it is disappointing that a Cabinet member for the Liberal Democrats, Kirsty Williams, actually has a seat at the Cabinet table and has let her own people down.

Coupled with the centralisation of social services spend, it is vital that the Welsh Government come forward with a clear strategy on how public services will be improved, not downgraded, as a result of their consistent cuts to local authorities, and those concerns are echoed in the first two points of this motion. They could and should, of course, look to Monmouthshire for examples of good practice, transparency, efficiency and democratic accountability. There the three social services localities have now co-located social care and occupational therapy staff under the management of a single integrated care manager, providing easier access to senior occupational therapy practitioners for advice on complex cases—

Diolch. Rwy’n cynnig gwelliant 1 yn enw Paul Davies, a diolch i Sian Gwenllian am ei haraith agoriadol ar y ddadl ynglŷn â llywodraeth leol—dadl sy’n agos iawn at ein calonnau yma ar feinciau’r Ceidwadwyr Cymreig, gan ei bod yn glir o’r argymhellion ynghylch awdurdodau cyfunol rhanbarthol, a gyflwynwyd, wrth gwrs, gan faniffesto Plaid Cymru, ac yn natganiad Ysgrifennydd y Cabinet ar ddiwygio llywodraeth leol yn gynharach y mis hwn, fod hwn yn un o’r meysydd dirgel hynny lle mae’r Blaid Lafur a Phlaid Cymru wedi taro bargen. Ac mae’n rhaid i mi ddweud ein bod yn siomedig na fu’r prosesau hyn yn fwy agored, ac yn wir, yn fwy tryloyw, yn enwedig o ystyried y galwadau a fu am gyflwyno’r dull newydd o ddiwygio llywodraeth leol ar draws y Siambr ar sail fwy trawsbleidiol—fodd bynnag. Ac mae’n hanfodol cofio, yn y Siambr hon, ac yn y swyddfeydd cefn i fyny’r grisiau ar y pumed llawr, ein bod i gyd, beth bynnag yw ein lliwiau gwleidyddol, yn atebol i bobl Cymru—i’r etholwyr. Ar eu cyfer hwy rydym yn ceisio diogelu a gwella gwasanaethau, ac arnynt hwy y mae’r Blaid Lafur a Phlaid Cymru yn ceisio gweithio gyda’i gilydd yn awr i gyflawni amcanion maniffesto gwleidyddol Plaid Cymru. Ond nid strwythurau cymhleth llywodraeth leol sy’n bwysig i’n teuluoedd gweithgar, ond y sicrwydd o wybod y bydd gwasanaethau’n cael eu gwella ac y byddant yn cael eu darparu mewn modd effeithlon a chosteffeithiol.

Mae’r Ceidwadwyr Cymreig yn credu mai yn lleol y mae darparu gwasanaethau cyhoeddus orau fel y gall trethdalwyr ddwyn cynrychiolwyr lleol i gyfrif am yr hyn sy’n digwydd yn eu cymuned. Yn wir, mae Paul Williams, comisiwn Williams, ei hun wedi tynnu sylw at nifer o bryderon ynglŷn â chronni sofraniaeth gan gynghorau i ffurfio consortia rhanbarthol ac mae’n ei ddisgrifio fel rhywbeth ‘anodd iawn’. Nawr, i gyfiawnhau’r costau ychwanegol hyn, Ysgrifennydd y Cabinet, sut rydych yn rhagweld bod awdurdodau cyfunol rhanbarthol yn ymwneud yn ddemocrataidd â’r etholwyr ac yn atebol iddynt? Ar ôl gwario dros £130,000 ar gomisiwn Williams, a £434,000 pellach ar Gomisiwn Ffiniau a Democratiaeth Leol Cymru y llynedd, roedd cost cynlluniau diwygio llywodraeth leol ac adolygiadau etholiadol yng Nghymru i’r trethdalwr ymhell dros £0.5 miliwn, ac nid ydym yn nes at weld unrhyw newidiadau ystyrlon. Yn lle hynny, mae gennym ffolineb—[Torri ar draws.] Mae’n ddrwg gennyf, Mike.

[Yn parhau.]—adroddiadau drud yn cael eu bwrw heibio, Biliau llywodraeth leol drafft, yn llenwi biniau papur gwastraff y Llywodraeth Lafur ddiweddaraf. Dyn a ŵyr faint yw’r costau llawn sy’n gysylltiedig â’r broses honno, y cyflwynasom gwestiynau i’w hateb yn ei chylch wrth gwrs. Unwaith eto, mae Paul Williams wedi sôn am ei siom, ers cyhoeddi’r adroddiad bron i dair blynedd yn ôl yn galw am ddiwygio mawr ei angen ar ein gwasanaethau cyhoeddus, nid oes dim—dim—wedi digwydd. Nid yw’r Ceidwadwyr Cymreig yn petruso rhag ei ddweud. Rydym bob amser wedi bod yn gryf ac rydym bob amser wedi bod yn glir. Byddem yn cynnal refferenda i sicrhau cefnogaeth y cyhoedd i unrhyw gamau mawr i uno llywodraeth leol. Byddem yn sicrhau ein bod yn gwbl agored ac yn atebol ar bob lefel o lywodraeth, a byddem yn cyhoeddi’r holl wariant awdurdodau lleol, fel cyngor Sir Fynwy dan arweiniad y Ceidwadwyr Cymreig, y nododd Swyddfa Archwilio Cymru fod ganddo drefniadau llywodraethu ariannol effeithiol, ac rwy’n gobeithio gweld mwy o gynghorau dan arweiniad y Ceidwadwyr ar ôl mis Mai nesaf.

Mae’n gwbl amlwg nad yw Ysgrifennydd y Cabinet yn dymuno mynd yn groes i’w gynghorwyr Llafur ei hun mor gynnar yn ei rôl bortffolio newydd. A phwy allai ei feio, o ystyried diwedd ei ragflaenydd, a oedd yn gyfrifol am sicrhau bod diwygio o’r fath yn digwydd? Ond mae angen i ni edrych ar ffyrdd newydd callach a mwy agored o weithio. Nid ellir gwadu hynny. Yn sicr, mae angen i ni edrych ar y ffordd y caiff llywodraeth leol ei hariannu i sicrhau bod awdurdodau gwledig yn cael cyllid cyfwerth sy’n deg, a phan fyddwn unwaith eto yn gweld Powys yn cael ei tharo gan y toriadau mwyaf yn y setliad dros dro i lywodraeth leol, mae’n amlwg nad ydych yn prisio nac yn gwerthfawrogi awdurdodau gwledig. Ac mae’n siomedig fod yr aelod o’r Cabinet dros y Democratiaid Rhyddfrydol, Kirsty Williams, â sedd wrth fwrdd y Cabinet mewn gwirionedd ac wedi siomi ei phobl ei hun.

Ynghyd â chanoli gwariant gwasanaethau cymdeithasol, mae’n hanfodol fod Llywodraeth Cymru yn cyflwyno strategaeth glir ar sut y caiff gwasanaethau cyhoeddus eu gwella, nid eu hisraddio, o ganlyniad i’w toriadau cyson i awdurdodau lleol, ac adleisir y pryderon hynny yn nau bwynt cyntaf y cynnig hwn. Gallent a dylent edrych tuag at Sir Fynwy, wrth gwrs, am enghreifftiau o arfer da, tryloywder, effeithlonrwydd ac atebolrwydd democrataidd. Yno, mae’r tair ardal gwasanaethau cymdeithasol bellach wedi cyd-leoli gofal cymdeithasol a staff therapi galwedigaethol o dan reolaeth un rheolwr gofal integredig, gan ddarparu mynediad haws at uwch ymarferwyr therapi galwedigaethol am gyngor ar achosion cymhleth—

Okay. And to be truly accountable for the delivery of these services. Cabinet Secretary, I applaud you for the work that you’ve done on the social services, to the budget there, and to the car parking in town centres, because that was really affecting my constituency. [Interruption.] I thank you for my contribution.

Iawn. Ac i fod yn wirioneddol atebol am ddarparu’r gwasanaethau hyn. Ysgrifennydd y Cabinet, rwy’n eich cymeradwyo am y gwaith rydych wedi ei wneud ar y gwasanaethau cymdeithasol, i’r gyllideb yno, ac i feysydd parcio yng nghanol trefi, oherwydd roedd hynny o ddifrif yn effeithio ar fy etholaeth. [Torri ar draws.] Diolch i chi am fy nghyfraniad.

I call on the Cabinet Secretary for Finance and Local Government to move amendment 2, tabled in the name of Jane Hutt, formally.

Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol i gynnig gwelliant 2, a gyflwynwyd yn enw Jane Hutt, yn ffurfiol.

Gwelliant 2—Jane Hutt

Dileu pwynt 3 a rhoi yn ei le:

3. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i:

(a) cynyddu atebolrwydd llywodraeth leol drwy’r trefniadau etholiadol a gostwng yr oedran pleidleisio i 16;

(b) archwilio’r ffordd y gellir diwygio cyllid llywodraeth leol i sicrhau system decach a mwy cynaliadwy;

(c) parhau i archwilio’r achos o blaid cyflwyno cyfres o gyfraddau, telerau ac amodau cyflog a gaiff eu penderfynu’n genedlaethol, i reoli cyflogau uwch-swyddogion a phrif swyddogion drwy fframwaith cenedlaethol; a

(d) sefydlu trefniadau rhanbarthol fel rhan o ddiwygiadau Llywodraeth Cymru i lywodraeth leol er mwyn gwella cydweithredu rhanbarthol rhwng yr awdurdodau lleol presennol.

Amendment 2—Jane Hutt

Delete point 3 and replace with:

3. Calls on the Welsh Government to:

(a) increase accountability of local government through electoral arrangements and lowering the voting age to 16;

(b) examine the way in which local government finance can be reformed to ensure a fairer and more sustainable system;

(c) continue to examine the case for a nationally decided set of pay scales, terms and conditions to control senior and chief officer pay through a national framework; and

(d) establish regional arrangements as part of the Welsh Government’s local government reform for improved regional cooperation between existing local authorities.

Cynigiwyd gwelliant 2.

Amendment 2 moved.

Formally.

Yn ffurfiol.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. I will speak more to

‘(c) introduce a nationally decided set of pay scales, terms and conditions to control senior and chief officer pay through a national framework’.

I just wanted to quickly address the Labour amendment

‘(c) to continue to examine the case for a nationally decided set of pay scales’

and so on and so on. To ‘continue to examine the case’, which basically means do nothing: not good enough. I think, if you look at local government in Wales, the pay at the top end is out of control, really, and the amount of six-figure salaries, of people earning over £100,000 a year, is shocking, really. Millions upon millions could be saved every single year and that money could be put into front-line services. If you look at Swansea, the top salary, without pension contributions, is £140,000 a year—Neath Port Talbot is £125,000 a year, Cardiff is £170,000, Wrexham is £125,000. If you look at the local government ombudsman it is £140,000 a year. If we look at one single—just one single—housing association in this city, Wales & West Housing Association Limited, the chief executive earns £133,000 a year.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Byddaf yn siarad mwy am

‘(c) cyflwyno cyfres o gyfraddau, telerau ac amodau cyflog a gaiff eu penderfynu’n genedlaethol, i reoli cyflogau swyddogion uwch a phrif swyddogion drwy fframwaith cenedlaethol’.

Roeddwn am fynd i’r afael â’r gwelliant Llafur yn gyflym

‘(c) parhau i archwilio’r achos o blaid cyflwyno cyfres o gyfraddau... cyflog a gaiff eu penderfynu’n genedlaethol’

ac yn y blaen ac yn y blaen. ‘Parhau i archwilio’r achos’, sy’n golygu gwneud dim yn y bôn: nid yw’n ddigon da. Os edrychwch ar lywodraeth leol yng Nghymru, rwy’n credu bod y cyflogau ar y pen uchaf allan o reolaeth, mewn gwirionedd, ac mae nifer y cyflogau chwe ffigur, nifer y bobl sy’n ennill dros £100,000 y flwyddyn, yn frawychus. Gellid arbed miliynau ar filiynau bob un flwyddyn a gellid rhoi’r arian hwnnw tuag at wasanaethau rheng flaen. Os edrychwch ar Abertawe, mae’r cyflog uchaf, heb gyfraniadau pensiwn, yn £140,000 y flwyddyn—mae Castell-nedd Port Talbot yn £125,000 y flwyddyn, mae Caerdydd yn £170,000, Wrecsam yn £125,000. Os edrychwch ar yr ombwdsmon llywodraeth leol, mae’n £140,000 y flwyddyn. Os edrychwn ar un—dim ond un—gymdeithas dai yn y ddinas hon, Cymdeithas Tai Wales & West Cyf, mae’r prif weithredwr yn ennill £133,000 y flwyddyn.

Will you give way? Will the Member give way?

A wnewch chi ildio? A wnaiff yr Aelod ildio?

In the spirit of parsimony, the Member could make a generous contribution in handing back the £12,000 councillor’s allowance he’s drawing by sitting as both an AM and a councillor. That would be a good start, I think.

Er darbodaeth, gallai’r Aelod wneud cyfraniad hael drwy roi yn ôl y lwfans cynghorydd o £12,000 y mae’n ei hawlio drwy fod yn AC a chynghorydd. Byddai hynny’n ddechrau da, rwy’n credu.

Thanks, Lee. Thanks for that. But, if you add up the total that I am earning at the present time, it’s way under the £100,000 that we’re talking about. And what I’m actually addressing here, and have addressed for the last five years, six years, are salaries in excess of £100,000 a year. Now, the First Minister earns £140,000 a year. Should anybody really earn over that? I don’t think they should. In terms of further figures, let’s just go back to the Wales & West housing association: one person earning £133,000 a year, and in virtually every single housing association in this city and region the chief exec will earn in excess of £100,000. RCT Homes—I think it’s around £160,000 a year; I may be wrong, it’s possibly £170,000, which makes maybe the £12,000 there pale into almost insignificance really.

In terms of what we need to do, we need to legislate and, in terms of track record, what we did as a council when we ran Cardiff was phase out salaries of over £100,000 a year, because we didn’t feel that we needed to pay that kind of money. The irony is that, when Labour took control again and brought in huge salaries again—huge salaries of well over £100,000 a year—services got worse because of cuts at the front line. I pay one slight tribute to the council across the way, because they did introduce a living wage. But a little-known fact outside of the council is that, when they introduced the living wage, they then cut the hours worked by the lowest-paid on that council. So, what it really was was quite a cheap PR gimmick.

If we look at the wider picture in terms of the Welsh taxpayer, what we need to do is stop the gravy train of people earning, in my opinion, far too much: in excess of £100,000 a year. [Interruption.] I’ll take the points that I’m being heckled about in terms of my personal position. I do sit on Cardiff Council and I also sit here and, yes, I earn an excellent salary through that. But what I would point out is that, to arrive at this Assembly—[Interruption.]—to arrive at this Assembly, I actually went for 12 months without a full-time professional salary. When you go without a salary for 12 months, there are implications. What—[Interruption.]

Diolch, Lee. Diolch am hynny. Ond os adiwch y cyfan rwy’n ei ennill ar hyn o bryd, mae ymhell o dan yr £100,000 rydym yn sôn amdano. A’r hyn rwy’n mynd i’r afael ag ef yma mewn gwirionedd, ac wedi bod yn ymdrin ag ef dros y pump neu chwe blynedd diwethaf yw cyflogau dros £100,000 y flwyddyn. Nawr, mae’r Prif Weinidog yn ennill £140,000 y flwyddyn. A ddylai unrhyw un ennill mwy na hynny mewn gwirionedd? Nid wyf yn credu y dylent. O ran ffigurau pellach, gadewch i ni fynd yn ôl at gymdeithas dai Wales & West: un person yn ennill £133,000 y flwyddyn, ac ym mhob un gymdeithas dai bron yn y ddinas a’r rhanbarth bydd y prif weithredwr yn ennill mwy na £100,000. Cartrefi RCT—rwy’n credu ei fod tua £160,000 y flwyddyn; efallai fy mod yn anghywir, mae’n bosibl ei fod yn £170,000, sy’n gwneud i’r £12,000 yna ymddangos yn fach iawn o bosibl.

O ran yr hyn sydd angen ei wneud, mae angen i ni ddeddfu ac o ran ein hanes, yr hyn a wnaethom fel cyngor pan oeddem yn rhedeg Caerdydd oedd mynd ati’n raddol i ddiddymu cyflogau dros £100,000 y flwyddyn, gan nad oeddem yn teimlo bod angen i ni dalu arian o’r fath. Yr eironi yw, pan gymerodd Llafur yr awenau eto a chyflwyno cyflogau enfawr unwaith eto—cyflogau enfawr ymhell dros £100,000 y flwyddyn—gwaethygodd gwasanaethau oherwydd toriadau yn y rheng flaen. Rwy’n talu teyrnged fach i’r cyngor dros y ffordd, oherwydd fe wnaethant gyflwyno cyflog byw. Ond ychydig iawn y tu allan i’r cyngor sy’n gwybod, pan gyflwynwyd y cyflog byw, eu bod wedyn wedi torri’r oriau roedd y rhai ar y cyflogau isaf yn y cyngor hwnnw’n ei weithio. Felly, yr hyn ydoedd mewn gwirionedd oedd gimic cysylltiadau cyhoeddus go wael.

Os edrychwn ar y darlun ehangach o ran trethdalwyr Cymru, yr hyn y mae angen i ni ei wneud yn fy marn i yw rhoi’r caead ar y pot mêl i bobl sy’n ennill llawer gormod: mwy na £100,000 y flwyddyn. [Torri ar draws.] Fe gymeraf y pwyntiau rwy’n cael fy heclo yn eu cylch o ran fy sefyllfa bersonol. Rwy’n aelod o Gyngor Caerdydd ac rwyf hefyd yn aelod yn y fan hon ac ydw, rwy’n ennill cyflog rhagorol drwy hynny. Ond yr hyn y byddwn yn nodi yw, er mwyn cyrraedd y Cynulliad hwn—[Torri ar draws.]—i gyrraedd y Cynulliad hwn, fe euthum am 12 mis heb gyflog proffesiynol amser llawn mewn gwirionedd. Pan fyddwch yn mynd heb gyflog am 12 mis, mae yna oblygiadau. Beth—[Torri ar draws.]

Thank you. The Member will be winding up, hopefully, in 30 seconds. Thank you.

Diolch. Bydd yr Aelod yn dirwyn i ben, gobeithio, mewn 30 eiliad. Diolch.

To some of my colleagues to my left—physically, but certainly not politically—you may have a surprise coming in the new year in terms of what I will be doing; I’ll be announcing then.

I rai o fy nghyd-Aelodau ar y chwith—yn gorfforol, ond yn sicr nid yn wleidyddol—efallai y cewch syndod yn y flwyddyn newydd o ran yr hyn y byddaf yn ei wneud; byddaf yn cyhoeddi bryd hynny.

I think I probably am on the left, both physically and politically. Can I thank you, Deputy Presiding Officer? Can I first of all return to the motion that Plaid Cymru has put down? I’d like to agree with the statement that local government is contributing towards the local economy, health service and educational outcomes.

Taking each in turn, local government is both a very large employer and a large purchaser across Wales. It plays a crucial role in the local economy, which is a non-service-delivery reason to oppose the creation of giant councils.

Secondly, the importance of local government to health cannot be overestimated—environmental health, ensuring the safety of food, the collection of refuse and the dealing with vermin, social services providing adult social care and keeping people out of the health system. Leisure facilities keep people fit and active. Housing puts people in suitable accommodation. Each of these actually keeps people out of hospital. I know that there are Members who see health as equal to hospitals, but local government plays a major role in protecting the health of people in this country.

Providing education through the school system is helping to make Wales a wealthy country. Through support from the Welsh Government building and improving school buildings, and providing Flying Start, the quality of buildings that children are going to is continually increasing.

Could I just say that I support the nationally agreed set of pay scales? I’ve always supported the nationally agreed set of pay scales. I go back to the days when we used to have chief officers’ joint negotiating committee, where, depending on the council’s size and its type, the salary of the chief officer was set within a band. I saw no reason to end it. The Conservative Party did end it. It happened under the reign of Margaret Thatcher, and what happened was that they thought they would get better people in from outside. You had all these great businessmen who were going to rush in to run local government. It hasn’t worked. We’ve seen a huge increase in the pay of chief executives and other senior staff in Wales. Does anybody actually believe—or can maybe point out people who have been recruited because we’ve increased these salaries, who would not have been recruited previously from the old JNC scales? For the most part, they are people who were actually working in local government and have been promoted inside it.

I’m glad that Plaid Cymru have finally discovered that there is no right size for local authority functions—even the same functional area. The right size for development control is not the right size for the structural plan, which will need to cover a much larger area.

Finally, I’m going to describe how services could be organised in the Swansea city region. Firstly, and most simply, there is a fire and rescue service that can be easily realigned with the whole city region boundary as they only need to transfer out of Powys and Ceredigion.

Secondly, if there’s going to be an economic sub-region, then what is needed is to have a development plan equivalent to the old county development plan to cover the whole area. This would ensure housing, economic development and planning can be aligned over the whole region, and not only over a local authority area.

The development of the bay campus is in Neath Port Talbot, but it will almost certainly have a greater effect on Swansea than on Neath Port Talbot, and is an example of an area-based approach. There are quite a lot of these where things happen to be in one local authority area—. Trostre shopping centre has an effect on the west of Swansea. It’s not in Swansea, but it’s all part of the sub-region. So, we really do need to start putting things together.

The third Swansea bay city region policy where co-ordination is needed is transport strategy. A Swansea bay equivalent of the Cardiff city region metro system is required. This needs to ensure that there is a coherent rail and bus network that can move people from the residential areas to the main employment, retail and leisure sites. Also, the road network need to be such that movement between major population centres is at least via a dual carriageway.

Within the city region, a simple subdivision in two can be done—west Glamorgan and Dyfed—which equates to the former counties of Dyfed, minus Ceredigion, and west Glamorgan. Joint boards in Neath Port Talbot and Swansea can be set up for both social services and education, which are the two main former county council services, and the same can be done for Pembrokeshire and Carmarthenshire. Health boards could be realigned to these larger areas covering the joint boards. That would align health and social services, just like they were under the old health boards such as west Glamorgan health board, which existed to cover health in its days as a county council. It would also make it easier for the health board covering Carmarthenshire and Pembrokeshire to work more closely with west Glamorgan.

Local services should continue to be run by the current local authorities. Local authorities provide a very wide range of services, most of which are best provided at the local level. Local people making local decisions on behalf of the area in which they live is the basis of local democracy. It’s about agreeing on city regions as the basic footprint and then having within that region organised services effectively.

Can I just say one last thing on STV? STV could best be described as ‘guess how many seats you’re going to win’.

Rwy’n credu fy mod yn ôl pob tebyg ar y chwith, yn gorfforol ac yn wleidyddol. A gaf fi ddiolch i chi, Ddirprwy Lywydd? A gaf fi yn gyntaf oll ddychwelyd at y cynnig y mae Plaid Cymru wedi ei gyflwyno? Hoffwn gytuno â’r datganiad fod llywodraeth leol yn cyfrannu tuag at yr economi leol, y gwasanaeth iechyd a chanlyniadau addysgol.

Gan gymryd pob un yn ei dro, mae llywodraeth leol yn gyflogwr mawr iawn ac yn brynwr mawr ar draws Cymru. Mae’n chwarae rhan hanfodol yn yr economi leol, sy’n rheswm nad yw’n ymwneud â darparu gwasanaeth dros wrthwynebu creu cynghorau anferth.

Yn ail, ni ellir gorbwysleisio pwysigrwydd llywodraeth leol i iechyd—iechyd yr amgylchedd, sy’n sicrhau diogelwch bwyd, casglu sbwriel a thrin fermin, gwasanaethau cymdeithasol sy’n darparu gofal cymdeithasol i oedolion a chadw pobl allan o’r system iechyd. Mae cyfleusterau hamdden yn cadw pobl yn heini ac yn gorfforol egnïol. Mae gwasanaethau tai yn rhoi llety addas i bobl. Mae pob un o’r rhain mewn gwirionedd yn cadw pobl allan o’r ysbyty. Gwn fod yna Aelodau sy’n gweld iechyd yn gyfystyr ag ysbytai, ond mae llywodraeth leol yn chwarae rhan bwysig yn diogelu iechyd pobl yn y wlad hon.

Mae darparu addysg drwy’r system ysgolion yn helpu i wneud Cymru yn wlad gyfoethog. Drwy gefnogaeth Llywodraeth Cymru yn adeiladu a gwella adeiladau ysgol, ac yn darparu Dechrau’n Deg, mae ansawdd yr adeiladau y mae plant yn mynd iddynt yn cynyddu’n barhaus.

A gaf fi ddweud fy mod yn cefnogi’r gyfres y cytunwyd arni yn genedlaethol o raddfeydd cyflog? Rwyf bob amser wedi cefnogi’r gyfres o raddfeydd cyflog y cytunwyd arnynt yn genedlaethol. Rwy’n mynd yn ôl at y dyddiau pan oedd gennym gydbwyllgor negodi ar gyfer prif swyddogion, lle y câi cyflog y prif swyddog ei bennu o fewn band, yn dibynnu ar faint y cyngor a’i fath. Ni welwn unrhyw reswm dros roi diwedd arno. Rhoddodd y Blaid Geidwadol ddiwedd arno. Digwyddodd o dan deyrnasiad Margaret Thatcher, a’r hyn a ddigwyddodd oedd eu bod yn meddwl y byddent yn cael pobl well i mewn o’r tu allan. Roedd gennych yr holl ddynion busnes gwych hyn yn mynd i ruthro i mewn i redeg llywodraeth leol. Nid yw wedi gweithio. Rydym wedi gweld cynnydd aruthrol yng nghyflogau prif weithredwyr ac aelodau eraill o staff uwch yng Nghymru. A oes unrhyw un yn credu mewn gwirionedd—neu efallai’n gallu pwyntio at bobl a recriwtiwyd oherwydd ein bod wedi cynyddu’r cyflogau hyn, pobl na fyddent wedi cael eu recriwtio’n flaenorol ar raddfeydd yr hen gydbwyllgorau negodi? Mewn gwirionedd mae’r rhan fwyaf ohonynt yn bobl a oedd yn gweithio mewn llywodraeth leol ac wedi cael dyrchafiad o’i mewn.

Rwy’n falch fod Plaid Cymru wedi darganfod o’r diwedd nad oes maint cywir ar gyfer swyddogaethau awdurdodau lleol—hyd yn oed yr un maes swyddogaethol. Nid y maint cywir ar gyfer rheoli datblygu yw’r maint cywir ar gyfer y cynllun strwythurol, y bydd angen iddo gwmpasu ardal lawer mwy o faint.

Yn olaf, rwy’n mynd i ddisgrifio sut y gellid trefnu gwasanaethau yn ninas-ranbarth Abertawe. Yn gyntaf, ac yn fwyaf syml, mae yna wasanaeth tân ac achub y gellir ei adlinio’n hawdd â ffin y dinas-ranbarth cyfan gan mai trosglwyddo allan o Bowys a Cheredigion yn unig sydd angen iddynt ei wneud.

Yn ail, os oes is-ranbarth economaidd yn mynd i fod, yna’r hyn sydd ei angen yw cael cynllun datblygu sy’n cyfateb i’r hen gynllun datblygu sirol ar gyfer yr ardal gyfan. Byddai hyn yn sicrhau bod modd alinio tai, datblygu economaidd a chynllunio dros y rhanbarth cyfan, ac nid dros ardal awdurdod lleol yn unig.

Mae datblygiad campws y bae yng Nghastell-nedd Port Talbot, ond mae bron yn sicr o effeithio mwy ar Abertawe nag ar Gastell-nedd Port Talbot, ac mae’n enghraifft o’r dull ar sail ardal o weithredu. Mae cryn dipyn o’r rhain lle mae pethau’n digwydd bod mewn un ardal awdurdod lleol—. Mae canolfan siopa Trostre yn effeithio ar orllewin Abertawe. Nid yw yn Abertawe, ond mae’r cyfan yn rhan o’r is-ranbarth. Felly, mae gwir angen i ni ddechrau rhoi pethau at ei gilydd.

Y trydydd polisi ar gyfer dinas-ranbarth bae Abertawe sydd angen ei gydlynu yw’r strategaeth drafnidiaeth. Mae angen yr hyn sy’n cyfateb i system metro dinas-ranbarth Caerdydd ar gyfer bae Abertawe. Mae angen i hon sicrhau bod yna rwydwaith rheilffyrdd a bysiau cydgysylltiedig sy’n gallu symud pobl o’r ardaloedd preswyl i’r prif safleoedd cyflogaeth, manwerthu a hamdden. Hefyd, mae angen i’r rhwydwaith ffyrdd gynnwys ffordd ddeuol fan lleiaf ar gyfer symud pobl rhwng canolfannau poblogaeth mawr.

O fewn y ddinas-ranbarth, gellir rhannu’n ddau yn syml—gorllewin Morgannwg a Dyfed—sy’n cyfateb i hen siroedd Dyfed, heb Geredigion, a gorllewin Morgannwg. Gellir sefydlu cydfyrddau yng Nghastell-nedd Port Talbot ac Abertawe ar gyfer gwasanaethau cymdeithasol ac addysg, sef dau brif wasanaeth y cyngor sir yn flaenorol, a gellir gwneud yr un peth ar gyfer Sir Benfro a Sir Gaerfyrddin. Gellid adlinio byrddau iechyd ar gyfer yr ardaloedd mwy o faint hyn i gynnwys y cydfyrddau. Byddai hynny’n alinio gwasanaethau cymdeithasol ac iechyd, yn union fel roeddent o dan yr hen fyrddau iechyd fel bwrdd iechyd gorllewin Morgannwg, a oedd yn bodoli i fod yn gyfrifol am iechyd yn ei ddyddiau fel cyngor sir. Byddai hefyd yn ei gwneud yn haws i’r bwrdd iechyd ar gyfer Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro weithio’n agosach gyda gorllewin Morgannwg.

Dylai’r awdurdodau lleol cyfredol barhau i ddarparu gwasanaethau lleol. Mae awdurdodau lleol yn darparu amrediad eang iawn o wasanaethau, y rhan fwyaf ohonynt yn cael eu darparu orau ar y lefel leol. Pobl leol yn gwneud penderfyniadau lleol ar ran yr ardal lle maent yn byw yw sail democratiaeth leol. Mae’n ymwneud â chytuno ar ddinas-ranbarthau fel yr ôl-troed sylfaenol a chael gwasanaethau a drefnir yn effeithiol o fewn y rhanbarth hwnnw wedyn.

A gaf fi ddweud un peth i gloi am y bleidlais sengl drosglwyddadwy? Y ffordd orau o ddisgrifio’r bleidlais sengl drosglwyddadwy yw ‘dyfalwch faint o seddau rydych yn mynd i’w hennill’.

I’m very pleased to follow my colleague on the Finance Committee, and I agree with a lot of what Mike Hedges has said, apart from perhaps his final comments on STV.

I think this is an important debate, because we are trying to tease out in the debate further information from an important statement that the Cabinet Secretary made some weeks ago on the future of local government. Plaid Cymru obviously generally welcomes the approach that this new Government is taking. But can I say to the Conservatives that they’re barking up the wrong tree if they think there’s some sort of deal? They’re very fond of back-room deals, perhaps because they’ve never gone into a back room and agreed a single penny for their own priorities once in 17 years in the Assembly. There is no back-room deal—nothing at all. We put forward in the Assembly elections a comprehensive alternative to the Williams proposals, and I’m very pleased that this Government has, no doubt for its own reasons, come to a similar conclusion—not exactly the same, but a similar conclusion. And the purpose of today’s debate is to tease out some more detail around that, particularly as to how the different regional authorities could work: are they combined authorities, or do they just have some sort of collaborative agenda? The Minister has talked very clearly that there could be mandatory collaboration. Well, to me, that moves us along the path towards combined authorities, so we need to understand a little more of the detail around that.

But, clearly, whatever local authorities are going to do in Wales, they need to be funded adequately to achieve their aims. I think all of us who either took interest or started our professional political lives in local government are extremely concerned, really, that local government over the period of devolution has not strengthened. In fact, it’s been weakened, and I think that is a general weakness that we all should be concerned about.

The weakening of local government didn’t start with devolution; it dates back to the 1980s and the assertive determination of the Conservative Government then to cut back on local government, to take away the powers and to make local government less effective—less of a challenge, indeed, to the Conservative central Government. But it’s worked out, post devolution, as a regime that really holds local government back, and, particularly financially, doesn’t allow local government to make some key investments and to be the economic drivers in its area that the motion talks about. In the last few years of austerity in particular, we’ve seen extreme pressures on local government.

The Welsh Assembly Government as was, and the current Government, have done whatever they can, I think, to defend local government to a certain extent, and this year’s local government settlement and this year’s budget, following the agreement with Plaid Cymru, is one of the more appropriate and successful ones for local government. Certainly, local government in west Wales is thankful for a far better settlement than we’ve seen in the recent past. But, the reductions over the last few years have fallen disproportionately on several services that really do maintain the well-being of our local populations—libraries, cultural services and transport services have seen, particularly in west Wales, enormous cuts of between 20 per cent and 50 per cent, varying from service to service. All local authorities have certainly reacted to cuts by commercialising and outsourcing, sometimes without, it has to be said, much support of the local populations. We understand why all parties in local government have sometimes been forced to look at and examine how that might happen.

But I hope that, with the clarity on the future of local government in Wales, and with the ideas that come forward in the Cabinet Secretary’s new proposals and the budget this year, we can use this period of relative calm to try and re-establish what local government is about—it’s appropriateness and the best level of service provision, and strengthening, sometimes, town and community councils, I think, which have some general powers that could be used very creatively for their local populations.

I think, in particular, as well as the review of the formula that the motion talks about, I’m interested to know, as we move forward with our own powers for our own budgetary procedures here—the finance Bill, at the end of the day, and all the tax-varying powers here—whether that can be reflected in what we give local government. We empowered health boards to have three-year budgetary and financial planning in legislation we passed in the last Assembly. Can we now empower local government to also go on to three-year financial planning? Can we give local government wider powers to do things that are actually now easier to do in England, which is curious, than they are in Wales—for example, setting up your own local energy company? The Robin Hood Energy company, set up by the city of Nottingham and councils around there, was really empowered by the Localism Act 2011, as I understand it. We need to examine how devolution in Wales could also deliver that kind of devolution to our local authorities. I’d be very interested to look at some experiments around Bethesda, I think, with Ynni Ogwen and so forth—where local energy provision can be scaled up with local government help.

So, this debate is certainly intended to throw light on the current situation and to tease out some more detail from what the Government proposes, but let’s be clear: devolution in Wales has to work hand in hand with local government in order to get the wider support for our own Assembly as well.

Rwy’n falch iawn o ddilyn fy nghyd-Aelod o’r Pwyllgor Cyllid, ac rwy’n cytuno â llawer o’r hyn y mae Mike Hedges wedi’i ddweud, ar wahân efallai i’w sylwadau terfynol ar y bleidlais sengl drosglwyddadwy.

Rwy’n credu bod hon yn ddadl bwysig, gan ein bod yn ceisio denu gwybodaeth bellach yn y ddadl o ddatganiad pwysig a wnaeth Ysgrifennydd y Cabinet rai wythnosau’n ôl ar ddyfodol llywodraeth leol. Yn amlwg, mae Plaid Cymru yn croesawu dull y Llywodraeth newydd hon o fynd ati ar y cyfan. Ond a gaf fi ddweud wrth y Ceidwadwyr eu bod yn gwastraffu eu hamser os ydynt yn meddwl bod yna ryw fath o fargen? Maent yn hoff iawn o fargeinion ystafelloedd cefn, efallai am nad ydynt erioed wedi mynd i mewn i ystafell gefn a chytuno ar un geiniog tuag at eu blaenoriaethau eu hunain un waith mewn 17 mlynedd yn y Cynulliad. Nid oes bargen ystafell gefn—dim byd o gwbl. Fe gyflwynwyd ateb amgen cynhwysfawr gennym yn lle argymhellion Williams, ac rwy’n falch iawn fod y Llywodraeth hon, am ei rhesymau ei hun yn ddiau, wedi dod i gasgliad tebyg—nid yn union yr un fath, ond casgliad tebyg. A phwrpas y ddadl heddiw yw denu ychydig mwy o fanylion ynglŷn â hynny, yn enwedig o ran sut y gallai’r gwahanol awdurdodau rhanbarthol weithio: ai awdurdodau wedi’u cyfuno ydynt, neu a oes ganddynt ryw fath o agenda gydweithredol? Mae’r Gweinidog wedi dweud yn glir iawn y gallai fod cydweithredu gorfodol. Wel, i mi, mae hynny’n ein symud ar hyd y llwybr tuag at awdurdodau cyfunol, felly mae angen i ni ddeall ychydig mwy o’r manylion sydd ynghlwm wrth hynny.

Ond yn amlwg, beth bynnag y mae awdurdodau lleol yn mynd i’w wneud yng Nghymru, mae angen iddynt gael eu hariannu’n ddigonol i gyflawni eu hamcanion. Rwy’n meddwl bod pob un ohonom a oedd â diddordeb mewn llywodraeth leol neu a ddechreuodd ein bywydau gwleidyddol proffesiynol mewn llywodraeth leol yn hynod o bryderus, mewn gwirionedd, nad yw llywodraeth leol dros gyfnod datganoli wedi cryfhau. Yn wir, mae wedi gwanhau, a chredaf fod hwnnw’n wendid cyffredinol y dylem i gyd bryderu yn ei gylch.

Ni ddechreuodd y gwanhau mewn llywodraeth leol gyda datganoli; mae’n dyddio’n ôl i’r 1980au a phenderfyniad pendant y Llywodraeth Geidwadol ar y pryd i dorri’n ôl ar lywodraeth leol, i gael gwared ar y pwerau a gwneud llywodraeth leol yn llai effeithiol—yn llai o her, yn wir, i’r Llywodraeth Geidwadol ganolog. Ond mae wedi gweithio, ar ôl datganoli, fel trefn sy’n dal llywodraeth leol yn ôl, ac yn arbennig yn ariannol, trefn nad yw’n caniatáu i lywodraeth leol wneud buddsoddiadau allweddol a bod yn ysgogiadau economaidd yn eu hardal fel y mae’r cynnig yn sôn. Yn yr ychydig flynyddoedd diwethaf o galedi yn arbennig, rydym wedi gweld pwysau eithafol ar lywodraeth leol.

Mae Llywodraeth Cynulliad Cymru fel yr oedd, a’r Llywodraeth bresennol, wedi gwneud popeth a all, rwy’n credu, i amddiffyn llywodraeth leol i ryw raddau, ac mae’r setliad llywodraeth leol eleni a’r gyllideb eleni, yn dilyn y cytundeb gyda Phlaid Cymru, yn un o’r rhai mwy priodol a llwyddiannus i lywodraeth leol. Yn sicr, mae llywodraeth leol yng ngorllewin Cymru yn ddiolchgar am setliad llawer gwell nag a welsom yn y gorffennol agos. Ond mae’r gostyngiadau yn ystod yr ychydig flynyddoedd diwethaf wedi disgyn yn anghymesur ar nifer o wasanaethau sydd o ddifrif yn cynnal lles ein poblogaethau lleol—mae llyfrgelloedd, gwasanaethau diwylliannol a gwasanaethau trafnidiaeth, yn arbennig yng ngorllewin Cymru, wedi gweld toriadau enfawr o rhwng 20 y cant a 50 y cant, yn amrywio o wasanaeth i wasanaeth. Mae pob awdurdod lleol yn sicr wedi ymateb i doriadau drwy fasnachu a threfnu contractau allanol, weithiau heb lawer o gefnogaeth, mae’n rhaid dweud, gan y poblogaethau lleol. Rydym yn deall pam y mae pob plaid mewn llywodraeth leol wedi cael ei gorfodi weithiau i archwilio ac edrych i weld sut y gallai hynny ddigwydd.

Ond rwy’n gobeithio, gyda’r eglurder ynglŷn â dyfodol llywodraeth leol yng Nghymru, a’r syniadau a gyflwynir yng nghynigion newydd Ysgrifennydd y Cabinet a’r gyllideb eleni, y gallwn ddefnyddio’r cyfnod hwn o dawelwch cymharol i geisio ailsefydlu’r hyn yw llywodraeth leol yn y bôn—ei phriodoldeb a’r lefel orau o ddarparu gwasanaethau, a chryfhau cynghorau tref a chymuned weithiau, rwy’n meddwl, sydd â rhai pwerau cyffredinol gwych y gellid eu defnyddio’n greadigol iawn ar ran eu poblogaethau lleol.

Yn ogystal â’r adolygiad o’r fformiwla y mae’r cynnig yn sôn amdano, rwy’n credu bod gennyf ddiddordeb mewn gwybod, yn benodol, wrth i ni symud ymlaen gyda’n pwerau ein hunain ar gyfer ein gweithdrefnau cyllidebol ein hunain yma—y Bil cyllid, yn y pen draw, a’r holl bwerau amrywio trethi yma—pa un a ellir adlewyrchu hynny yn yr hyn rydym yn ei roi i lywodraeth leol. Rydym wedi grymuso byrddau iechyd i gael cynlluniau ariannol a chyllidebol tair blynedd mewn deddfwriaeth a basiwyd gennym yn y Cynulliad diwethaf. A allwn yn awr rymuso llywodraeth leol hefyd i symud at gynlluniau ariannol tair blynedd? A allwn roi pwerau ehangach i lywodraeth leol wneud pethau sydd mewn gwirionedd yn haws i’w gwneud yn Lloegr nag yng Nghymru bellach, sy’n rhyfedd—er enghraifft, sefydlu eich cwmni ynni lleol eich hun? Cafodd cwmni Robin Hood Energy, a sefydlwyd gan ddinas Nottingham a chynghorau yn yr ardal honno, ei rymuso mewn gwirionedd gan Ddeddf Lleoliaeth 2011, yn ôl yr hyn a ddeallaf. Mae angen i ni edrych ar sut y gallai datganoli yng Nghymru ddarparu’r math hwnnw o ddatganoli yn ein hawdurdodau lleol hefyd. Byddai gennyf ddiddorddeb mawr mewn edrych ar arbrofion o gwmpas Bethesda, rwy’n credu, gydag Ynni Ogwen ac yn y blaen—lle y gellir chwyddo’r ddarpariaeth ynni leol gyda chymorth llywodraeth leol.

Felly, bwriad y ddadl hon yn sicr yw taflu goleuni ar y sefyllfa bresennol ac i ddenu ychydig mwy o fanylion ynglŷn â’r hyn y mae’r Llywodraeth yn ei argymell, ond gadewch i ni fod yn glir: rhaid i ddatganoli yng Nghymru weithio law yn llaw â llywodraeth leol er mwyn cael y gefnogaeth ehangach i’n Cynulliad yn ogystal.

This motion refers to the Williams commission describing public services as being characterised by ‘poverty of ambition’. Of course, the Williams commission report also stated that the only viable way to meet the needs and aspirations of people is to shift the emphasis of public service towards co-production and prevention. The need to make this change, they said, is shared across the developed and democratic world.

As Co-production Wales have said, this is not just a nice add on, but a new way of operating for the Welsh Government as well as for public service professionals and citizens themselves.

The report says that

‘leaders at all levels will need to be open to different ways of working, including collaboration or coproduction’

and that

‘the basic purpose and nature of public service needs to be redefined. The key features of that redefinition are: a clearer shared vision and sense of common purpose between government at all levels, citizens, and communities; a much greater focus on co-production with citizens and communities to identify and implement means of pursuing those outcomes; and consequently, a much stronger emphasis on enablement, empowerment and prevention in the design and delivery of public services.’

It says that

‘new models of delivery which focus on prevention, early intervention and demand management through co-production and citizen engagement will be essential.’

The Big Lottery funded co-production network for Wales, which was formally launched in May, is showing the way with scores, if not hundreds, of organisations—public and third sector—on board as part of the revolution. It’s heartening that the Wales Audit Office is at the forefront of co-productive evaluation and behaviour-change initiatives. Their report, the Auditor General for Wales’s report, ‘A Picture of Public Services 2015’, published last December, says:

‘there is now a much clearer recognition that previous approaches have not worked as intended and that radical change is required. The narrative’s focus on reform where it matters—at the frontline of service delivery—could help to move on from a tendency to see the production of strategies and plans as a solution to practical problems. The approach also is clearer in explicitly identifying co-production as a method of reshaping and redesigning services at the frontline.’

The auditor general says

‘Co-production and behaviour change offer opportunities to improve public services but often require public services to take radically different approaches’.

It says the Welsh Government developed its updated vision for public services as part of its response to the Williams commission’s report and recommendations with a stronger recommendation or emphasis on co-production, personal responsibility and focus on prevention. In fact, the Welsh Government vision says:

‘Our public services must evolve to reflect a new relationship between the people who deliver services and those who benefit from them. In particular, public services must increasingly be delivered not to people, but with people…involving people in the design and delivery of services, recognising people’s own strengths and tailoring services accordingly.’

But, of course, delivery, and the message, has been far more ambiguous. The auditor general’s survey showed that there were differing views on the importance of co-production across Welsh public services. It said that local government respondents were far less likely to include this in their top three, and referred to the Wales public services think tank, which outlined how co-production could be combined with lean and whole-system methods to reshape public services. It also quoted Monmouthshire County Council, saying they used such an approach as part of the transformation of its approach to supporting older people and adults with a learning disability.

And, as a local government cabinet authority member quoted in the report said:

‘The need for co-production and service user involvement is immense but this is poorly understood in the public sector and the investment required in people, skills and culture change is a long term fundamental requirement.’

So, they said:

‘The gold standard of co-production is for people to consciously engage with, and embrace their involvement in, public services.’

However, regrettably, the response from Welsh Government Ministers, with some notable exemptions, including, clearly, Mark Drakeford—the general response from Welsh Government Ministers and Cabinet Secretaries has been inconsistent, ambiguous, often hierarchical, frequently confused and sometimes even dismissive, yet the letter sent by Co-production Wales to the First Minister at the end of 2014, supported by over 130 letters, started by asking the Welsh Government to agree what co-production actually means, recognising that this is not a response to austerity, but part of a global movement that is now decades old and has made significant improvements across our planet. Thank you.

Mae’r cynnig yn cyfeirio at gomisiwn Williams yn disgrifio gwasanaethau cyhoeddus fel rhai a nodweddir gan ‘ddiffyg uchelgais’. Wrth gwrs, nododd adroddiad comisiwn Williams hefyd mai’r unig ffordd ymarferol i ateb anghenion a dyheadau pobl yw symud pwyslais gwasanaethau cyhoeddus tuag at gydgynhyrchu ac atal. Mae’r angen i wneud y newid hwn, meddent, yn cael ei rannu ar draws y byd datblygedig a democrataidd.

Fel y mae Cydgynhyrchu Cymru wedi dweud, nid atodiad bach cyfleus yn unig yw hyn, ond ffordd newydd o weithredu i Lywodraeth Cymru, yn ogystal ag i weithwyr proffesiynol y gwasanaethau cyhoeddus a dinasyddion eu hunain.

Mae’r adroddiad yn dweud bod

angen i arweinwyr ar bob lefel fod yn agored i wahanol ffyrdd o weithio, gan gynnwys cydweithio neu gydgynhyrchu

a bod

angen ailddiffinio diben sylfaenol a natur gwasanaethau cyhoeddus. Nodweddion allweddol yr ailddiffiniad hwnnw yw: cydweledigaeth gliriach ac ymdeimlad o bwrpas cyffredin rhwng llywodraethau ar bob lefel, dinasyddion, a chymunedau; llawer mwy o ffocws ar gydgynhyrchu gyda dinasyddion a chymunedau i nodi a gweithredu dulliau o fynd ar drywydd y canlyniadau hynny; ac o ganlyniad, pwyslais llawer cryfach ar alluogi, grymuso ac atal wrth fynd ati i gynllunio a darparu gwasanaethau cyhoeddus.

Mae’n dweud

y bydd modelau darparu newydd sy’n canolbwyntio ar atal, ymyrryd yn gynnar a rheoli galw drwy gydgynhyrchu ac ymgysylltu â dinasyddion yn hanfodol.

Mae rhwydwaith cydgynhyrchu Cymru a ariennir gan y Loteri Fawr, ac a lansiwyd yn ffurfiol ym mis Mai, yn dangos y ffordd gyda dwsinau, os nad cannoedd, o sefydliadau—cyhoeddus a thrydydd sector—wedi ymuno’n rhan o’r chwyldro. Mae’n galonogol fod Swyddfa Archwilio Cymru ar y blaen yn y gwaith o werthuso cydgynhyrchu a mentrau newid ymddygiad. Mae eu hadroddiad, adroddiad Archwilydd Cyffredinol Cymru, sef ‘Darlun o Wasanaethau Cyhoeddus 2015’, a gyhoeddwyd ym mis Rhagfyr y llynedd, yn dweud:

‘ceir cydnabyddiaeth lawer cliriach bellach nad yw dulliau gweithredu blaenorol wedi gweithio fel y bwriadwyd a bod angen newid radical. Gallai ffocws y naratif ar wneud diwygiadau lle mae’n bwysig gwneud hynny – sef yn rheng flaen y broses o ddarparu gwasanaethau – helpu i symud ymlaen o duedd i ystyried bod llunio strategaethau a chynlluniau yn ateb i broblemau ymarferol. Mae’r dull gweithredu hefyd yn gliriach wrth nodi’n benodol fod cydgynhyrchu yn ddull o ail-lunio ac ailgynllunio gwasanaethau yn y rheng flaen.’

Mae’r archwilydd cyffredinol yn dweud

‘Mae cydgynhyrchu a newid ymddygiad yn cynnig cyfleoedd i wella gwasanaethau cyhoeddus ond yn aml maent yn ei gwneud yn ofynnol i wasanaethau cyhoeddus fabwysiadu dulliau gweithredu hollol wahanol’.

Mae’n dweud bod Llywodraeth Cymru wedi datblygu ei gweledigaeth newydd ar gyfer y gwasanaethau cyhoeddus fel rhan o’i hymateb i adroddiad ac argymhellion comisiwn Williams gydag argymhelliad neu bwyslais cryfach ar gydgynhyrchu, cyfrifoldeb personol a chanolbwyntio ar atal. Yn wir, mae gweledigaeth Llywodraeth Cymru’n dweud:

‘Mae’n rhaid datblygu ein gwasanaethau cyhoeddus i adlewyrchu perthynas newydd rhwng y bobl sy’n darparu gwasanaethau a’r rheini sy’n elwa arnynt. Yn arbennig, mae angen i wasanaethau cyhoeddus gael eu darparu’n fwyfwy gyda phobl yn hytrach nag i bobl… cynnwys pobl yn y gwaith o gynllunio a darparu gwasanaethau, gan gydnabod cryfderau pobl ac addasu gwasanaethau’n briodol.’

Ond wrth gwrs, mae darparu, a’r neges, wedi bod yn llawer mwy amwys. Dangosodd arolwg yr archwilydd cyffredinol fod gwahaniaeth barn ynglŷn â phwysigrwydd cydgynhyrchu ar draws y gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru. Dywedodd fod ymatebwyr llywodraeth leol yn llawer llai tebygol o gynnwys hyn yn eu tri uchaf, a chyfeiriodd at felin drafod y gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru, a amlinellodd sut y gellid cyfuno cydgynhyrchu â dulliau system gyfan a diwastraff o ail-lunio gwasanaethau cyhoeddus. Hefyd, roedd yn dyfynnu Cyngor Sir Fynwy, a oedd yn dweud eu bod yn defnyddio dull o’r fath fel rhan o’r broses o drawsnewid eu dull o gefnogi pobl hŷn ac oedolion ag anabledd dysgu.

Ac fel y dywedodd aelod o awdurdod cabinet llywodraeth leol a ddyfynnwyd yn yr adroddiad:

‘Mae’r angen i gydgynhyrchu a chynnwys defnyddwyr gwasanaethau yn sylweddol ond ni ddeellir hyn yn dda yn y sector cyhoeddus ac mae’r buddsoddiad sydd ei angen mewn pobl, sgiliau a newid diwylliant yn ofyniad sylfaenol hirdymor.’

Felly, roeddent yn dweud:

‘Safon aur cydgynhyrchu yw bod pobl yn ymgysylltu’n fwriadus â gwasanaethau cyhoeddus ac yn croesawu’r cyfle i fod yn rhan ohonynt.’

Fodd bynnag, yn anffodus, mae ymateb Gweinidogion Llywodraeth Cymru, gyda rhai eithriadau nodedig, gan gynnwys, yn amlwg, Mark Drakeford—mae ymateb cyffredinol Gweinidogion Llywodraeth Cymru ac Ysgrifenyddion y Cabinet wedi bod yn anghyson, yn amwys, yn aml yn hierarchaidd, yn aml yn ddryslyd ac weithiau hyd yn oed yn ddiystyriol, ac eto roedd y llythyr a anfonwyd gan Cydgynhyrchu Cymru at y Prif Weinidog ar ddiwedd 2014, a gefnogwyd gan dros 130 o lythyrau, yn agor drwy ofyn i Lywodraeth Cymru gytuno ar yr hyn y mae cydgynhyrchu yn ei olygu mewn gwirionedd, gan gydnabod nad yw hyn yn ymateb i galedi, ond yn rhan o fudiad byd-eang sy’n ddegawdau oed bellach ac wedi gwneud gwelliannau sylweddol ar draws ein planed. Diolch.

Rwyf am siarad yn fyr am sut y mae llywodraeth leol effeithiol yng Nghymru yn hanfodol ar gyfer cynnal gwasanaethau iechyd drwy eu gwaith nhw ym maes gofal cymdeithasol. Mae gwasanaethau gofal cymdeithasol da yn gwbl hanfodol, wrth gwrs, i helpu i gadw pobl allan o ysbytai neu, os oes angen iddyn nhw dderbyn triniaeth ysbyty, i’w caniatáu iddyn nhw gael eu rhyddhau o’r ysbyty yn brydlon.

Yn anffodus, mae gofal cymdeithasol wedi cael ei ystyried yn draddodiadol, rywsut, i fod yn gefnder tlawd i’r gwasanaeth iechyd, ac mae hynny wedi arwain at danfuddsoddi mawr yn hanesyddol. Mae cyflogau’r gweithlu yn rhy isel, ac mae cytundebau dim oriau yn dal yn cael eu defnyddio, a hynny’n aml iawn yn cael ei yrru gan dangyllido. Ac mae’r berthynas, rwy’n meddwl, rhwng gofal cymdeithasol a gofal iechyd yn cael ei chamddeall, braidd, hefyd. Mae’r ffaith bod y Ceidwadwyr yn San Steffan wedi llwyddo i dwyllo pobl mewn difrif drwy ddweud eu bod nhw’n torri cyllidebau llywodraeth leol er mwyn talu am amddiffyn cyllid yr NHS yn dangos cyn lleied y ddealltwriaeth sydd yna o’r berthynas gwbl symbiotig yma rhwng y gwasanaethau mewn gwirionedd, ac mae yna farn eang iawn mai effaith y toriadau yna i lywodraeth leol oedd yr argyfwng yn yr adrannau gofal brys yn Lloegr yn ôl yn 2012. Yma yng Nghymru, mi wnaeth y Gweinidog iechyd blaenorol roi bai mewn difrif am bwysau ar adrannau brys ar y diffyg ym maes gwasanaethau cymdeithasol a oedd ar gael i helpu pobl allu cael eu rhyddhau o’r ysbytai yn brydlon. Mae’n amlwg bod hynny’n broblem, a dyna pam mae’r gair ‘integreiddio’ yma wedi bod yn un mor bwysig. Os integreiddiwn ni ein gwasanaethau o ddifrif a chofio ar bob lefel bod angen i ofal cymdeithasol a gofal iechyd gael eu cynllunio ar y cyd, wel mae yna fwy o siawns y cawn ni un gwasanaeth llyfn, gyda phobl yn camu i fyny i’r ysbyty ac yn camu yn ôl i lawr i ofal cymdeithasol yn ddirwystr a heb ffiniau gweinyddol na chyllidol yn atal hynny. Rydym i gyd yn gytûn ar hynny, mae’n ymddangos, ond eto, er gwaethaf yr enghreifftiau lleol o gydweithio da sydd yna, heb os, nid yw’r geiriau’n dal ddim i’w gweld yn cael eu troi’n weithredoedd gwirioneddol drawsnewidiol.

Mae yna ffyrdd ehangach lle y gall llywodraeth leol effeithiol gyfrannu tuag at greu cenedl fwy iach, a gwnaf sôn am rai ohonyn nhw. Mi oeddem ni, fel rhan o’r cytundeb ar y gyllideb, yn falch iawn o allu sicrhau nad oedd toriad ‘cash’ yng nghyllidebau rhaglen Cefnogi Pobl. Dyma i chi raglen sy’n arbed arian, wrth gwrs. Mae digartrefedd wastad yn costio mwy i’r pwrs cyhoeddus i ddelio ag o na fyddai’n costio i’w hatal, felly mae gwneud yn siŵr bod gan lywodraeth leol rôl gref i’w chwarae mewn taclo digartrefedd yn rhywbeth sydd nid yn unig yn rhywbeth rydym yn dymuno ei weld yn digwydd a rhywbeth sy’n foesol gywir, ond mae’n gost-effeithiol hefyd, o siarad yn gwbl blaen. Mae rôl llywodraeth leol ym maes tai yn ehangach—taclo safonau tai isel, taclo gorlenwi o fewn tai—hefyd yn bwysig o ran cadw pobl yn iach, ac felly arbed arian i’r NHS. Mae buddsoddi mewn addasiadau i dai hefyd, wrth gwrs, yn ffordd bwysig o ganiatáu pobl i aros yn eu cartrefi eu hunain.

Edrychwch ar faterion amgylcheddol, trafnidiaeth leol, a’r system gynllunio hefyd, byddwn i’n dweud. Pan mae’r rhain yn effeithiol, maen nhw’n gallu bod yn hwb enfawr o ran pethau fel teithio llesol, ac annog pobl i fod yn weithgar yn eu cymunedau. Dyma’r math o bethau sydd yn dda i iechyd pobl.

Felly, mae gwasanaethau cyhoeddus yn gyd-ddibynnol. Rwy’n gobeithio y gallwn ni gytuno ar hynny. Mae’n anochel bod methiant mewn un rhan o’r system yn mynd i roi straen ar rannau eraill o’r system. Pam y mae methiant yn digwydd? Mae cyflwyno toriadau heb ystyried goblygiadau yn un ffordd fawr mae hyn yn digwydd. Mae torri mewn un maes yn aml iawn yn arwain at yr angen i wario mwy yn y pen draw—ac rwy’n cyfeirio nôl eto at y trafferthion yna mewn gofal brys yn Lloegr ychydig flynyddoedd yn ôl. Ond mae llywodraethiant sâl yn broblem arall, ac fe wnaeth comisiwn Williams dynnu sylw at sawl enghraifft o lywodraethiant sâl. Petasai’r comisiwn wedi edrych ar y gwasanaeth iechyd, rwy’n siŵr y bydden nhw wedi canfod problemau yn y fan yna hefyd, ac mae nifer y byrddau sy’n wynebu amrywiol lefelau o ymyrraeth ar hyn o bryd yn brawf o hynny.

Felly, i gloi, mae’n glir bod sgrwtini o wasanaethau cyhoeddus yn gorfod gwella. Mae hynny’n gyfrifoldeb ar ein hysgwyddau ni i gyd, wrth gwrs, bob un ohonom ni, ond mae o’n ymwneud hefyd ag ymrymuso pobl allan yna—pobl sy’n defnyddio’r gwasanaethau. Mae yna gamau y gallwn ni eu cymryd, fel pleidleisio yn ifancach, cyflwyno pleidleisio yn 16 oed, newid y gyfundrefn bleidleisio, i sicrhau bod pobl sy’n defnyddio’n gwasanaethau ni yn cael gwir ddylanwad arnyn nhw.

I want to speak briefly about how effective local authorities in Wales are vital to maintaining health services through their work in social care. Good social care services are vital, of course, in helping to keep people out of hospitals or, if they need to receive treatment in hospitals, in allowing for them to be released from hospitals promptly.

Unfortunately, social care has traditionally been considered the poor relation of the health service, and that has led to underinvestment historically. Workforce wages are too low, and zero-hours contracts are still being used, and that is often driven by underfunding. And the relationship, I believe, between social care and healthcare is misunderstood, to some extent, too. The fact that the Conservatives at Westminster have succeeded in misleading people, by saying that they’ve been cutting local authority budgets to pay for safeguarding the NHS budget, shows how little understanding there is of the entirely symbiotic relationship between the services. There is a wide range of opinion that the effect of the cuts in local authority budgets that was the crisis in accident and emergency departments in England in 2012. In Wales, the previous health Minister blamed the pressure on A&E departments on the deficiency within social care services in being able to release people from hospitals promptly. It’s clear that that’s a problem, and that’s why this word ‘integration’ has become so important. If we integrate our services genuinely and bear in mind at every level that social care and healthcare need to be planned on a joint basis, then there is more of a chance that we will have a single smooth service with people moving up to hospitals or moving back down to social care service freely without bureaucratic or budgetary restrictions preventing that. We’re all agreed on that, it appears, but, despite local examples of very good work, it’s unfortunate that those words aren’t being turned into genuine, transformative action on a wider basis.

There are other ways that a local authorities can bring about a healthier nation. I’ll talk about some of them. We were very pleased, as part of the budget agreement, to ensure that there is no cash cut in the budget for the Supporting People programme. This is a programme that saves money, of course. Homelessness always costs more for the public purse to deal with than it would do prevent, so ensuring that local government has a strong role to play in tackling homelessness is something that we not only wish to see happen, and something that’s morally right, but it’s cost-effective, too. The role of local authorities in the broader area of housing—tackling low standards and tackling overcrowding in housing—is also important in terms of keeping people healthy and therefore saves money for the NHS. Investing in housing adaptations as well, of course, is an important way to ensure that people can stay in their homes.

Look, too, at environmental matters, local transport and the planning system, I would say. When these are effective, they can be an enormous boost in terms of things such as active travel and encouraging people to be active in their communities. These are the kinds of things that are good for people’s health.

So, public services are co-dependent. I hope we can agree on that. It’s inevitable that failure in one part of the system will put strain on other parts of the system. So, why is failure happening? Making cuts without considering the implications of those is one way that this happens. Cutting in one area often leads to the need to spend more, ultimately—and I refer again to the difficulties in emergency care in England a few years ago. But poor governance is another problem, and the Williams commission drew attention to several example of poor governance. If the commission had looked at the health service, I’m sure that they would have found problems there as well, and the number of boards that are facing differing levels of intervention at present is proof of that.

So, to conclude, it’s clear that scrutiny of public services has to improve, and that’s a responsibility on our shoulders, all of us here, of course, but it also deals with empowering people out there—people who are using services. There are steps that we can take. We can give votes to younger people, at 16, change the voting regime, toensure that people who use our services have genuine influence on them.

Thanks to Sian for moving the debate today. Some of the Plaid Cymru proposals we in UKIP Wales fully support. Yes, we agree with the first part, that good local government can make—and I paraphrase here—a valuable social contribution. There’s nothing to disagree with there. On point 2, on poverty of ambition of local government, as attested by the Williams commission, well, yes, we regret that, too. Point 3 is where we have some points of departure from the Plaid proposals. Like them, we support electoral reform. To be more precise, we, too, want some form of proportional representation for local elections and, in our manifesto, we supported the introduction of the single transferable vote in Wales. We certainly do want to depart from first past the post, which can tend to deliver large Labour majorities on less than 50 per cent of the vote. So, it’s no real surprise, then, that we want an end to this unrepresentative system and Labour want to retain it. So, we are with Plaid on that one, whether they like it or not.

The national pay scale proposed by Plaid we also like. We have some absurdly overpaid local council chiefs in Wales. In Pembrokeshire, the chief executive gets £200,000; that’s more than the Prime Minister—utterly absurd. Recently, we had the pay scandal in Labour’s rotten borough of Caerphilly, and there are many other rotten Labour boroughs in Wales. So, some kind of national pay scale—

Diolch i Sian am gynnig y ddadl heddiw. Rydym ni yn UKIP yn llwyr gefnogi rhai o gynigion Plaid Cymru. Ydym, rydym yn cytuno â’r rhan gyntaf, y gall llywodraeth leol dda wneud—ac rwy’n aralleirio yma—cyfraniad cymdeithasol gwerthfawr. Nid oes dim y gallwn anghytuno ag ef yn hynny o beth. O ran pwynt 2, ar ddiffyg uchelgais llywodraeth leol, fel y tystiwyd gan gomisiwn Williams, wel, ydym, rydym yn gresynu at hynny hefyd. Pwynt 3 yw lle rydym yn gwyro mewn mannau oddi wrth gynigion Plaid Cymru. Fel hwythau, rydym yn cefnogi diwygio etholiadol. A bod yn fanwl gywir, rydym ninnau hefyd eisiau rhyw fath o gynrychiolaeth gyfrannol ar gyfer etholiadau lleol ac yn ein maniffesto, roeddem yn cefnogi cyflwyno’r bleidlais sengl drosglwyddadwy yng Nghymru. Yn sicr rydym am symud oddi wrth drefn y cyntaf i’r felin, sy’n tueddu i sicrhau mwyafrifoedd Llafur mawr ar lai na 50 y cant o’r bleidlais. Felly, nid yw’n syndod go iawn, felly, ein bod am weld diwedd ar y system anghynrychioliadol hon a bod Llafur eisiau ei chadw. Felly, rydym gyda Phlaid Cymru ar hynny, pa un a ydynt yn hoffi hynny ai peidio.

Rydym hefyd yn hoffi’r raddfa gyflog genedlaethol a gynigiwyd gan Blaid Cymru. Mae gennym rai penaethiaid cynghorau lleol yn cael cyflogau afresymol o uchel yng Nghymru. Yn Sir Benfro, mae’r prif weithredwr yn cael £200,000; mae hynny’n fwy na’r Prif Weinidog—hollol hurt. Yn ddiweddar, cawsom sgandal gyflogau ym mwrdeistref bwdr Llafur yng Nghaerffili, ac mae llawer o fwrdeistrefi sirol pwdr Llafur eraill yng Nghymru. Felly, mae rhyw fath o raddfa gyflog genedlaethol—

I think Gareth Bennett should be very careful about what he’s talking about there, as the majority of councillors knew nothing about the situation with the pay in Caerphilly. It was a number of cabinet members and the deputy leader of Plaid Cymru who were part of the committee, and when the majority Members found out, the Labour leadership apologised and reversed the majority of that decision. So, I think he should be very careful about the allegations he makes in this Chamber and I ask him to withdraw.

Rwy’n credu y dylai Gareth Bennett fod yn ofalus iawn o’r hyn y mae’n ei ddweud, gan nad oedd y rhan fwyaf o gynghorwyr yn gwybod dim am y sefyllfa gyda’r cyflogau yng Nghaerffili. Nifer o aelodau’r cabinet a dirprwy arweinydd Plaid Cymru a oedd yn rhan o’r pwyllgor oedd hynny, a phan ddaeth y mwyafrif o’r aelodau i wybod, fe ymddiheurodd yr arweinyddiaeth Lafur a gwrthdroi’r rhan fwyaf o’r penderfyniad hwnnw. Felly, rwy’n meddwl y dylai fod yn ofalus iawn ynglŷn â’r honiadau y mae’n eu gwneud yn y Siambr hon ac rwy’n gofyn iddo dynnu ei eiriau’n ôl.

Thank you, Hefin, and, given the information you have imparted, I may, perhaps, have been mistaken and I do withdraw my comments.

This doesn’t actually detract from the substance of the need for a national pay scale, perhaps along the lines of the civil service pay scale. That would be entirely welcome.

But we now come to the issue that has only fleetingly been mentioned today—Rhun just mentioned it—votes for 16-year-olds. Well, we do completely oppose that for the following reasons. The first one being simple medical evidence. Firstly, we are dealing here with adolescents and not adults, and there are significant differences between the two groups. Parents have long observed behavioural changes that affect many children when they enter adolescence. They’ve also observed that, often, adolescents are not the most rational of creatures. Scientists are now uncovering firm evidence of genuine medical differences between the brains of adults and those of adolescents. I quote from ‘The Teen Brain: Still Under Construction’, a booklet produced by the National Institute of Mental Health in Maryland, USA, the largest research organisation in the world dealing with mental health:

‘The research has turned up some surprises, among them the discovery of striking changes taking place during the teen years. These findings have altered long-held assumptions about the timing of brain maturation. In key ways, the brain doesn’t look like that of an adult until the early 20s.

‘An understanding of how the brain of an adolescent is changing may help explain a puzzling contradiction of adolescence: young people at this age are close to a lifelong peak of physical health, strength, and mental capacity, and yet, for some, this can be a hazardous age. Mortality rates jump between early and late adolescence. Rates of death by injury between ages 15 to 19 are about six times that of the rate between ages 10 and 14. Crime rates are highest among young males and rates of alcohol abuse are high relative to other ages. Even though most adolescents come through this transitional age well, it’s important to understand the risk factors for behavior that can have serious consequences. Genes, childhood experience, and the environment in which a young person reaches adolescence all shape behavior. Adding to this complex picture, research is revealing how all these factors act in the context of a brain that is changing, with its own impact on behavior.

‘The more we learn, the better we may be able to understand the abilities and vulnerabilities of teens, and the significance of this stage for life-long mental health.’

End of quote.

We recognise that some adolescents are perfectly capable of rational thought and have a reasonably sophisticated political understanding. However, many are not and do not. In many ways, the Welsh Assembly recognised the vulnerability of this age group when it changed the law in Wales to prohibit 16 and 17-year-olds from being able to legally purchase cigarettes. If young people of this age are not to be trusted to exercise judgment over whether or not to buy a packet of fags, then why on earth are we proposing that we lay on them the responsibility for electing politicians? It’s absurd. There is an argument that this age group pays tax, so should be entitled to the vote. But the truth is that, with university expansion, this group is actually cossetted in adolescence for a longer period, with most of them institutionalised in the education system until the age of 21 or later.

Diolch i chi, Hefin, ac o ystyried y wybodaeth rydych wedi’i rhoi, efallai fy mod wedi camgymryd ac rwy’n tynnu fy sylwadau yn ôl.

Nid yw hyn yn tynnu dim mewn gwirionedd oddi wrth sylwedd yr angen am raddfa gyflog genedlaethol, yn debyg i raddfa gyflog y gwasanaeth sifil efallai. Byddai hwnnw i’w groesawu’n fawr.

Ond down yn awr at y mater nad yw prin wedi cael sylw heddiw—fe gyffyrddodd Rhun â’r mater—sef pleidlais i rai 16 oed. Wel, rydym yn gwrthwynebu hynny’n llwyr am y rhesymau canlynol. Y cyntaf yw’r dystiolaeth feddygol syml. Yn gyntaf, rydym yn sôn yma am y glasoed ac nid am oedolion, ac mae gwahaniaethau sylweddol rhwng y ddau grŵp. Mae rhieni wedi hen arfer sylwi ar newidiadau ymddygiadol sy’n effeithio ar lawer o blant pan fyddant yn cyrraedd blynyddoedd yr arddegau. Maent hefyd wedi sylwi nad pobl ifanc, yn aml, yw’r creaduriaid mwyaf rhesymegol. Mae gwyddonwyr yn awr yn canfod tystiolaeth gadarn o wahaniaethau meddygol gwirioneddol rhwng ymennydd oedolion ac ymennydd rhai yn eu harddegau. Dyfynnaf o ‘The Brain Teen: Still under Construction’, llyfryn a gynhyrchwyd gan y Sefydliad Cenedlaethol Iechyd Meddwl yn Maryland, UDA, y sefydliad ymchwil mwyaf yn y byd sy’n ymdrin ag iechyd meddwl:

Mae’r ymchwil wedi datgelu rhai pethau annisgwyl, yn eu plith darganfyddiad newidiadau trawiadol sy’n digwydd yn ystod blynyddoedd yr arddegau. Mae’r canfyddiadau hyn wedi newid rhagdybiaethau ynglŷn â pha bryd y mae’r ymennydd yn aeddfedu. Mewn ffyrdd allweddol, nid yw’r ymennydd yn edrych fel un oedolyn tan yr 20au cynnar.

Gallai dealltwriaeth o sut y mae ymennydd person yn ei arddegau’n newid helpu i egluro anghysondeb dyrys glaslencyndod: mae pobl ifanc yr oedran hwn yn agos at uchafbwynt gydol oes o iechyd corfforol, cryfder, a gallu meddyliol, ac eto, i rai, gall fod yn oedran peryglus. Mae cyfraddau marwolaethau yn neidio rhwng glaslencyndod cynnar a glaslencyndod hwyr. Mae cyfraddau marwolaeth drwy anaf rhwng 15 a 19 oed tua chwe gwaith yn uwch na’r gyfradd rhwng 10 a 14 oed. Mae cyfraddau troseddau ar eu huchaf ymhlith dynion ifanc a chyfraddau cam-drin alcohol yn uchel o gymharu ag oedrannau eraill. Er bod y rhan fwyaf o bobl ifanc yn eu harddegau yn dod drwy’r oedran trosiannol hwn yn dda, mae’n bwysig deall y ffactorau risg ar gyfer ymddygiad a all gael canlyniadau difrifol. Mae genynnau, profiad plentyndod, ac amgylchedd person ifanc sy’n cyrraedd glaslencyndod oll yn ffactorau sy’n ffurfio ymddygiad. Gan ychwanegu at y darlun cymhleth hwn, mae ymchwil yn datgelu bellach sut y mae’r holl ffactorau hyn yn gweithredu yng nghyd-destun ymennydd sy’n newid, gyda’i effaith ei hun ar ymddygiad.

Po fwyaf a ddysgwn, y gorau y gallwn ddeall galluoedd a gwendidau pobl yn eu harddegau, ac arwyddocâd y cam hwn i iechyd meddwl gydol oes.

Diwedd y dyfyniad.

Rydym yn cydnabod bod rhai pobl ifanc yn eu harddegau’n berffaith abl i feddwl yn rhesymegol ac mae ganddynt ddealltwriaeth wleidyddol weddol soffistigedig. Fodd bynnag, nid yw hynny’n wir yn achos llawer ohonynt. Mewn sawl ffordd, cydnabu Cynulliad Cymru fregusrwydd y grŵp oedran hwn pan newidiodd y gyfraith yng Nghymru i wahardd rhai 16 a 17 mlwydd oed rhag gallu prynu sigaréts yn gyfreithlon. Os na ellir ymddiried mewn pobl ifanc yr oedran hwn i arfer crebwyll ynghylch prynu pecyn o sigaréts, yna pam ar y ddaear rydym yn cynnig ein bod yn rhoi cyfrifoldeb iddynt ethol gwleidyddion? Mae’n hurt. Mae yna ddadl fod y grŵp oedran hwn yn talu treth, ac felly y dylid rhoi hawl iddynt bleidleisio. Ond y gwir amdani yw bod y grŵp hwn, gydag ehangu prifysgolion, yn cael ei faldodi am gyfnod hwy yn ystod glaslencyndod mewn gwirionedd, gyda’r rhan fwyaf ohonynt wedi’u sefydliadoli yn y system addysg hyd nes eu bod yn 21 oed neu wedi hynny.

The reality is that, of the 16 to 24 age group, only 30 per cent pay income tax. If you want to extend the tax argument, you could extend the vote to 10-year-olds who go to the shops and pay VAT on a packet of Smarties.

Y realiti yw mai 30 y cant yn unig o’r grŵp 16 i 24 oed sy’n talu treth incwm. Os ydych am ymestyn y ddadl am dreth, fe allech ymestyn y bleidlais i gynnwys rhai 10 oed sy’n mynd i’r siop a thalu TAW ar becyn o Smarties.

Yes. We support the Conservative amendments.

Ydw. Rydym yn cefnogi gwelliannau’r Ceidwadwyr.

Thank you. I call on the Cabinet Secretary for Finance and Local Government, Mark Drakeford.

Diolch. Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol, Mark Drakeford.

Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. A allaf ddechrau trwy ddiolch i Sian Gwenllian am gyflwyno’r ddadl hon gerbron y Cynulliad y prynhawn yma? Dywedais i ar 4 Hydref fy mod yn edrych ymlaen at set fanwl o drafodaethau ar ddyfodol llywodraeth leol yn ystod diwedd y flwyddyn galendr hon. Bydd y trafodaethau hyn yn cynnwys awdurdodau lleol yn unigol ac ar y cyd, ynghyd â’u partneriaid pwysig. Mae’n rhaid i’r trafodaethau hyn hefyd gynnwys y pleidiau gwleidyddol, ac, yn arbennig, y pleidiau gwleidyddol yma yn y Cynulliad.

Rwy’n ddiolchgar i holl lefarwyr y pleidiau yma am eu parodrwydd i gymryd rhan mewn sgyrsiau ar ddyfodol llywodraeth leol yng Nghymru ers yr etholiad ym mis Mai ac rwyf yn dal yn awyddus i barhau’r trafodaethau hynny wrth i’r broses symud yn ei blaen.

Ddirprwy Lywydd, mae’r Llywodraeth wedi gosod gwelliant i’r cynnig gan Blaid Cymru. Mae’r gwahaniaethau a gyflwynwyd yn gymharol fach, ond maent yn egluro sefyllfa’r Llywodraeth.

Dirprwy Lywydd, in respect of point 1 of the motion, we are very happy indeed to sign up to the sentiments expressed in it. Mike Hedges, who I always listen to very carefully on the subject of local government, very well set out the wide agenda of vitally important services that local government provides and the important part it plays in the lives of every citizen in Wales: educating our children, looking after the elderly, disposing of our waste, lighting our streets and much, much more.

As far as the second leg of the motion is concerned, of course, we share the wish for ambitious local authorities—local authorities that are ambitious for their local populations and that are able, in a way that is reliable and general, to provide services of high quality. I think that matters have moved on since the Williams commission and that local authorities in Wales, often with significant assistance from outside, have taken very seriously the need for improvement. I’ve often said that I’ve been fortunate to become responsible for local government at a point when no local authority has its education services in special measures, no social services departments are in special measures, and no local authority requires external support for its corporate centre. I very regularly emphasise to local authority leaders the responsibilities they carry for ensuring the continuation of this position, and they, quite understandably, in return point out the improvements that they have been able to make in conditions of very considerable difficulty as a result of budgetary constraint.

Dirprwy Lywydd, I turn to the third part of the motion. Because of the way in which votes are to be sequenced this afternoon, the Government side will oppose the amendment moved by Janet Finch-Saunders, not so much for reasons of substance—although, as I said this afternoon, rurality is a significant factor in the way that the current formula works—but more for reasons of procedure. I noticed what Janet had to say about Monmouthshire and, of course, I was very glad to see Councillor Peter Fox, the Conservative leader of Monmouthshire County Council, saying that, despite having called strongly for the retention of Monmouthshire as a separate council, he strongly believed that a move to deeper regional and collaborative ways of working would allow efficiencies of scale and provide a sustainable future for many service areas. He said that in welcoming the statement, and I’m glad to be able to put his views on record here this afternoon.

The Government amendment to part 3 of the motion is set out in order for us to be able to clarify some—

Thank you, Deputy Presiding Officer. May I begin by thanking Sian Gwenllian for opening the debate and bringing it before the Assembly this afternoon? I said on 4 October that I was looking forward to a detailed set of discussions on the future of local government at the end of this calendar year. Those discussions will include local authorities individually and jointly, as well as their important partners. These discussions must also include the political parties, and, especially, the political parties in this Assembly.

I am grateful to all the party spokespeople here for their willingness to participate in conversations on the future of local government in Wales since the election in May, and I am still eager to continue with those discussions as the process progresses.

Deputy Presiding Officer, the Government has tabled an amendment to the Plaid Cymru motion. The differences are relatively small in terms of the motion and the amendment, but they do set out the Government’s position.

Ddirprwy Lywydd, o ran pwynt 1 y cynnig, rydym yn hapus iawn yn wir i gefnogi’r teimladau a fynegwyd ynddo. Aeth Mike Hedges, y byddaf bob amser yn gwrando’n ofalus iawn arno ar bwnc llywodraeth leol, ati’n dda iawn i osod y rhaglen eang o wasanaethau hanfodol bwysig y mae llywodraeth leol yn eu darparu a’r rhan bwysig y mae’n ei chwarae ym mywydau pob dinesydd yng Nghymru: yn addysgu ein plant, yn edrych ar ôl yr henoed, yn cael gwared ar ein gwastraff, yn goleuo ein strydoedd a llawer iawn mwy.

O ran ail gymal y cynnig, wrth gwrs, rydym yn rhannu’r dymuniad i gael awdurdodau lleol uchelgeisiol—awdurdodau lleol sy’n uchelgeisiol ar ran eu poblogaethau lleol ac sy’n gallu darparu gwasanaethau o ansawdd uchel mewn ffordd ddibynadwy a chyffredinol. Credaf fod pethau wedi symud ymlaen ers comisiwn Williams a bod awdurdodau lleol yng Nghymru, yn aml gyda chymorth sylweddol o’r tu allan, wedi bod o ddifrif ynglŷn â’r angen i wella. Rwyf wedi dweud yn aml fy mod wedi bod yn ffodus i ddod yn gyfrifol am lywodraeth leol ar adeg pan nad yw gwasanaethau addysg yr un awdurdod lleol yn destun mesurau arbennig, pan nad oes unrhyw wasanaethau cymdeithasol yn destun mesurau arbennig, a phan nad oes unrhyw awdurdod lleol yn galw am gymorth allanol i’w ganol corfforaethol. Rwy’n pwysleisio’n rheolaidd iawn i arweinwyr awdurdodau lleol y cyfrifoldebau sydd ganddynt dros sicrhau parhad y sefyllfa hon, ac maent, yn ddigon dealladwy, yn nodi’r gwelliannau y maent wedi gallu eu gwneud dan amodau hynod o anodd o ganlyniad i gyfyngiadau cyllidebol.

Ddirprwy Lywydd, trof at drydedd ran y cynnig. Oherwydd trefn y pleidleisio y prynhawn yma, bydd ochr y Llywodraeth yn gwrthwynebu’r gwelliant a gynigiwyd gan Janet Finch-Saunders, nid yn gymaint am resymau yn ymwneud â’i sylwedd—er, fel y dywedais y prynhawn yma, mae gwledigrwydd yn ffactor arwyddocaol o ran y ffordd y mae’r fformiwla bresennol yn gweithio—ond yn fwy oherwydd rhesymau’n ymwneud â’r weithdrefn. Sylwais ar yr hyn oedd gan Janet i’w ddweud am Sir Fynwy ac wrth gwrs, roeddwn yn falch iawn o weld y Cynghorydd Peter Fox, arweinydd Ceidwadol Cyngor Sir Fynwy, yn dweud, er eu bod wedi galw’n gryf am gadw Sir Fynwy fel cyngor ar wahân, ei fod yn credu’n gryf y byddai symud at ffyrdd rhanbarthol a chydweithredol dyfnach o weithio yn caniatáu arbedion maint ac yn sicrhau dyfodol cynaliadwy i lawer o feysydd gwasanaeth. Dywedodd hynny gan groesawu’r datganiad, ac rwy’n falch o allu cofnodi ei safbwyntiau yma y prynhawn yma.

Mae gwelliant y Llywodraeth i ran 3 y cynnig wedi’i nodi er mwyn i ni allu egluro rhai—

Nick Ramsay a gododd—

Nick Ramsay rose—

[Continues.]—of the points—. Yes, of course.

[Yn parhau.]—o’r pwyntiau. Iawn, wrth gwrs.

As you’ve mentioned my colleague in Monmouthshire Peter Fox, Minister, I think you’ll remember as well that he was one of the first people within south-east Wales, or one of the first elected officials, to call for the combined authorities model that has been practised in areas such as greater Manchester. I think he even called for it before Plaid Cymru were talking about that type of model.

Gan eich bod wedi crybwyll fy nghydweithiwr yn Sir Fynwy, Peter Fox, Weinidog, rwy’n credu y byddwch yn cofio hefyd ei fod yn un o’r bobl gyntaf yn ne-ddwyrain Cymru, neu un o’r swyddogion etholedig cyntaf, i alw am y model awdurdodau cyfunol a roddwyd ar waith mewn ardaloedd megis Manceinion Fwyaf. Rwy’n credu ei fod wedi galw amdano cyn i Blaid Cymru sôn am y math hwnnw o fodel hyd yn oed.

Well, Dirprwy Lywydd, I am keen to learn from all local authorities in Wales, of all political persuasions. I enjoyed my visit to Monmouth. I’m grateful for an invitation to return there, which I intend to take up over the coming months, and I’m sure that there’ll be an opportunity to discuss those views with the leader there.

The Government amendment is intended to clarify our position on a number of important points. We leave the second element of the original motion intact. We amend the first element to broaden the reference to electoral reform to a reform of electoral arrangements in the round. Unlike Gareth Bennett, we, on this side, support the reduction of the voting age to 16. I listened with interest to his argument: that it was unwise to provide the vote to people who are prone to brawling, and that a difficulty in sustaining a rational argument was another reason for confining the franchise. He may have been reading a pamphlet provided by his own party. Certainly, I remind him of the advice of Hayek, the famous Austrian economist, who was Mrs Thatcher’s favourite author, who argued that the voting age should be raised to 45 on many of the arguments that Mr Bennett put forward this afternoon. For us, we support the voting age at 16. I said as much to the Government Minister for the Constitution, Chris Skidmore, when he was here in the Assembly last week. I told him that I wanted to move to a system where electoral registration becomes much more of an automatic process, and that that could apply particularly to school students, so that we could make sure that 16 and 17-year-olds were on the register to vote. I want to look at ways in which people’s voting can be made easier: electronic voting, holding elections on different days of the week. We must make voting as accessible as possible, better align it to the way that people live their lives today, and our amendment is there to draw attention to that wider range of electoral reform possibilities.

Wel, ddirprwy Lywydd, rwy’n awyddus i ddysgu gan bob awdurdod lleol yng Nghymru, o bob lliw gwleidyddol. Mwynheais fy ymweliad â Threfynwy. Rwy’n ddiolchgar am wahoddiad i ddychwelyd yno, ac rwy’n bwriadu manteisio arno dros y misoedd nesaf, ac rwy’n siŵr y bydd cyfle i drafod y safbwyntiau hynny gyda’r arweinydd yno.

Bwriad gwelliant y Llywodraeth yw egluro ein safbwynt ar nifer o bwyntiau pwysig. Rydym yn gadael ail elfen y cynnig gwreiddiol fel y mae. Rydym yn diwygio’r elfen gyntaf i ehangu’r cyfeiriad at ddiwygio etholiadol i ddiwygio trefniadau etholiadol yn gyffredinol. Yn wahanol i Gareth Bennett, rydym ni, ar yr ochr hon, yn cefnogi gostwng oed pleidleisio i 16 oed. Gwrandewais gyda diddordeb ar ei ddadl: ei bod yn annoeth darparu’r bleidlais i bobl sy’n dueddol o ymladd, a bod anhawster i gynnal dadl resymegol yn rheswm arall dros gyfyngu’r etholfraint. Efallai ei fod wedi bod yn darllen taflen a ddarparwyd gan ei blaid ei hun. Yn sicr, rwy’n ei atgoffa o gyngor Hayek, yr economegydd enwog o Awstria, a hoff awdur Mrs Thatcher, a oedd yn dadlau y dylid codi’r oedran pleidleisio i 45 oed ar sail llawer o’r dadleuon a gyflwynodd Mr Bennett y prynhawn yma. I ni, rydym yn cefnogi’r oed pleidleisio yn 16 oed. Dywedais hynny wrth Weinidog y Llywodraeth dros y Cyfansoddiad, Chris Skidmore, pan oedd yma yn y Cynulliad yr wythnos diwethaf. Dywedais wrtho fy mod eisiau symud i system lle mae cofrestru etholiadol yn dod yn broses lawer mwy awtomatig, ac y gallai hynny fod yn gymwys i fyfyrwyr ysgol yn arbennig, fel y gallem sicrhau bod rhai 16 a 17 oed ar y gofrestr i bleidleisio. Rwyf am edrych ar ffyrdd y gellir gwneud pleidleisio’n haws i bobl: pleidleisio electronig, cynnal etholiadau ar wahanol ddyddiau o’r wythnos. Mae’n rhaid i ni wneud pleidleisio mor hygyrch â phosibl, gwneud i’r broses gydweddu’n well â’r ffordd y mae pobl yn byw eu bywydau heddiw, ac mae ein gwelliant yno i dynnu sylw at yr ystod ehangach o bosibiliadau sydd ynghlwm wrth ddiwygio etholiadol.

Do you also support the same day for polling day and electoral registration, like they have in America?

A ydych hefyd yn cefnogi pleidleisio a chofrestru etholiadol ar yr un diwrnod, fel sydd ganddynt yn America?

Well, Mike, I am in favour of us using the powers that we may get through the Wales Bill to be as radical as we can in allowing as many of our fellow citizens the maximum opportunity to exercise their democratic franchise. If that is one of the ways in which that could be taken forward, I’d be very keen to look at it.

The third element of the Government amendment, Dirprwy Lywydd, recognises the debate about senior and chief officer pay, and the case that can be made for nationally decided arrangements. It stops one step short of a commitment to move now in that direction, because I believe that the necessary discussions with elected members of local authorities, and the representative arrangements for senior staff, have not yet been concluded. I think we’ve shown a willingness to move in that direction here in Wales. We have the independent remuneration panel, which introduces a new national context and challenge to any changes in senior and chief officer pay, and it’s an area that I am prepared to keep properly and actively under review.

Finally, our amendment makes a change to the final part of the original Plaid Cymru motion, which refers to regional combined authorities. I put forward an amendment to that because I think that that phrase can be read as a commitment to a very particular set of legal arrangements governing regional collaborations. In my statement on 4 October I made a commitment to discuss the detailed governance arrangements for regional working with local authorities, trade unions and other partners, and I want to be open-minded to the suggestions that will be put during those discussions, and the Government amendment simply, but purposely, is less definitive than the original motion in that regard.

Dirprwy Lywydd, I particularly enjoyed the contributions from Simon Thomas and Mark Isherwood. There is far more to the debate about local government futures than simply electoral arrangements. They drew attention to that. I hope that it will be clear from all of this that we have approached this afternoon’s debate in a constructive, closely engaged way. It will be a valuable and early addition to the discussions that will continue over the rest of this year, and our amendment has been designed to allow the breadth of that discussion to continue. Thank you very much.

Wel, Mike, rwyf o blaid defnyddio’r pwerau y gallwn eu cael drwy Fil Cymru i fod mor radical ag y gallwn i ganiatáu cymaint o gyfle â phosibl i gynifer ag y gallwn o’n cyd-ddinasyddion ddefnyddio’u hetholfraint ddemocrataidd. Os mai dyna un o’r ffyrdd y gellid datblygu hynny, byddwn yn awyddus iawn i edrych arno.

Mae’r drydedd elfen yng ngwelliant y Llywodraeth, ddirprwy Lywydd, yn cydnabod y ddadl am gyflogau uwch-reolwyr a phrif swyddogion, a’r achos y gellir ei wneud dros drefniadau wedi’u penderfynu’n genedlaethol. Mae hyn un cam yn fyr o ymrwymiad i symud i’r cyfeiriad hwnnw yn awr, oherwydd credaf nad yw’r trafodaethau angenrheidiol gydag aelodau etholedig awdurdodau lleol, a’r trefniadau cynrychioliadol ar gyfer staff uwch, wedi’u cwblhau eto. Rwy’n meddwl ein bod wedi dangos parodrwydd i symud i’r cyfeiriad hwnnw yma yng Nghymru. Mae gennym y panel annibynnol ar gydnabyddiaeth ariannol, sy’n cyflwyno cyd-destun cenedlaethol a her newydd i unrhyw newidiadau yng nghyflogau uwch-reolwyr a phrif swyddogion, ac mae’n faes rwy’n barod i’w gadw dan arolwg yn briodol ac yn weithredol.

Yn olaf, mae ein gwelliant yn newid rhan olaf y cynnig gwreiddiol gan Blaid Cymru, sy’n cyfeirio at awdurdodau cyfunol rhanbarthol. Cyflwynais welliant i hynny gan fy mod yn credu y gellir darllen yr ymadrodd hwnnw fel ymrwymiad i gyfres benodol iawn o drefniadau cyfreithiol sy’n rheoli cydweithio rhanbarthol. Yn fy natganiad ar 4 Hydref gwneuthum ymrwymiad i drafod y trefniadau llywodraethu manwl ar gyfer gweithio rhanbarthol gydag awdurdodau lleol, undebau llafur a phartneriaid eraill, ac rwyf am gael meddwl agored ynglŷn â’r awgrymiadau a fydd yn cael eu cynnig yn ystod y trafodaethau hynny, ac mae gwelliant y Llywodraeth, yn fwriadol, yn llai pendant na’r cynnig gwreiddiol yn hynny o beth.

Ddirprwy Lywydd, mwynheais yn arbennig y cyfraniadau gan Simon Thomas a Mark Isherwood. Mae llawer mwy i’r ddadl am ddyfodol llywodraeth leol na threfniadau etholiadol yn syml. Roeddent yn tynnu sylw at hynny. Rwy’n gobeithio y bydd yn amlwg o hyn oll ein bod wedi bwrw i’r ddadl y prynhawn yma mewn ffordd adeiladol a chysylltiedig iawn. Bydd yn ychwanegiad gwerthfawr a chynnar i’r trafodaethau a fydd yn parhau dros weddill y flwyddyn hon, ac mae ein gwelliant wedi ei gynllunio i ganiatáu i ehangder y drafodaeth honno barhau. Diolch yn fawr iawn.

Thank you. I call Sian Gwenllian to reply to the debate.

Diolch. Galwaf ar Sian Gwenllian i ymateb i’r ddadl.

Diolch yn fawr iawn, a diolch am y drafodaeth. Rwyf i yn cytuno â’r siaradwr cyntaf, Janet Finch-Saunders, fod angen inni fod yn atebol i bobl Cymru. I mi, mae gwella ansawdd gwasanaethau cyhoeddus ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol yn ffordd hollol glir o fod yn atebol i bobl Cymru ac yn dangos ein hymrwymiad ni i hynny.

Nid oes yna ddêl efo Llafur. Beth sydd wedi digwydd ydy bod Llafur wedi gweld doethineb ein cynigion ni ar ranbartholi. Ond, lle rydym yn gwahaniaethu ydy ein bod ni’n teimlo nad ydy rhanbartholi yn unig ddim yn mynd at wraidd y broblem. Nid yw’n ddigon radical. Nid yw’n cael gwared ar y muriau artiffisial rhwng iechyd a gwasanaethau cymdeithasol, ac nid oes yna bwyslais, fel sydd gennym ni, ar integreiddio.

Soniodd fy nghyfaill Neil McEvoy am yr angen am fframwaith i edrych ar reoli cyflogau uwch swyddogion. Yn glir, mae’r bwlch yn rhy fawr rhwng y rhai sydd ar frig y sefydliadau a’r rheini sydd ar y rheng flaen—y gofalwyr cartref, y cynorthwywyr dysgu, y cogyddion yn yr ysgolion, ac yn y blaen—ac mae’n rhaid inni unioni y cam yna.

Roedd Mike Hedges yn sôn am bwysigrwydd gwasanaethau o ansawdd a’r angen i reoli cyflogau hefyd. Roedd ganddo syniadau diddorol ar gyfer ardal Abertawe. Rwy’n siŵr y bydd y rheini yn cael sylw wrth symud ymlaen.

Roedd Simon yn egluro mai pwrpas y drafodaeth heddiw ydy ceisio cael ychydig bach mwy o fanylion am gynlluniau Llafur. Nid wyf yn siŵr a ydym wedi llwyddo i wneud hynny yn union. Roedd hefyd yn lleisio pryder am wanhau llywodraeth leol dros nifer fawr o flynyddoedd. Rwy’n rhannu’r pryder yna efo fo, yn enwedig o safbwynt cyllid a’r toriadau enfawr sydd yn dal yn wynebu llywodraeth leol. Yn sicr, mi fyddai grymuso cynghorau efo mwy o bwerau a chyllidebau tair blynedd yn gwneud llawer i unioni’r sefyllfa.

Soniodd Mark Isherwood am gomisiwn Williams. Y broblem rydym ni’n ei gweld ydy arafwch yr ymateb i argymhellion Williams. Gwelsom gadeirydd y comisiwn ei hun yr wythnos diwethaf, Paul Williams, yn lleisio rhwystredigaeth ynglŷn â hynny yr wythnos diwethaf.

Soniodd Rhun ap Iorwerth am yr agwedd o ddod â gofal cymdeithasol—sef y cefnder tlawd sydd wedi gweld tanfuddsoddi—ac iechyd a’r berthynas yna’n agosach at ei gilydd. Yn sicr, mae yna gamddealltwriaeth ynglŷn â’r berthynas yna. Er bod yna enghreifftiau lleol o gydweithredu gwych, ac mi fedraf i enwi Ysbyty Alltwen ger Porthmadog fel enghraifft dda iawn o sut mae gwasanaethau yn integreiddio ar lawr gwlad, nid ydy hynny’n digwydd ym mhob man, ac mae angen symud tuag at hynny.

Rwy’n sylwi bod UKIP yn cytuno â ni ar STV. Rwy’n sylwi hefyd eich bod wedi tynnu sylwadau yn ôl ar ôl cael eich cywiro gan Aelod Caerffili. Rwy’n nodi hefyd eich barn chi nad ydy ymennydd pobl ifanc yn ddigon aeddfed i bleidleisio. Rwy’n gweld hynny’n ddiddorol iawn. Mae’r rhan fwyaf o bobl ifanc 16 oed yr wyf i’n eu hadnabod yn aeddfed, cyfrifol, synhwyrol a rhesymegol. Mae’n biti nad ydym yn gallu dweud hynny am bawb sydd yn y Siambr yma. [Chwerthin.]

Sylwadau yr Ysgrifennydd Cabinet yn olaf, rwy’n falch o gael y rheini. Rwy’n falch bod y trafodaethau yn parhau a bod yna’n dal cyfle, yn sicr, i fod yn dylanwadu wrth inni symud ymlaen. Rwy’n rhannu’r awydd am awdurdodau lleol uchelgeisiol. Rwyf hefyd yn nodi bod natur wledig rhai awdurdodau lleol yn cael sylw gennych chi a bod yna angen gwahanol yn codi yn sgil hynny a bod angen felly i’r fformiwla gydnabod y gwahaniaethau hynny.

Rwy’n croesawu’r ffaith eich bod chi hefyd yn cefnogi gostwng yr oedran pleidleisio i 16 ac yn nodi eich sylwadau chi ynglŷn â chofrestru awtomatig yn yr ysgolion. Rwy’n meddwl y byddai hynny’n gam da ymlaen. Yn sicr, mae galluogi pobl i bleidleisio yn electronig ac i ddefnyddio dulliau llawer iawn mwy modern er mwyn caniatáu i bobl fwrw pleidlais yn rhywbeth yn sicr y dylem ni symud tuag ato. Ond, rwyf yn nodi nad ydych chi’n mynd i bleidleisio o blaid STV, ac mae hynny’n biti y prynhawn yma achos rwy’n meddwl y byddai hynny wirioneddol yn creu llywodraeth leol rymus ac y byddai pobl yn teimlo ei bod yn berthnasol iddyn nhw a bod eu pleidleisiau nhw wir yn cyfrif.

Rwy’n falch, felly, fod y syniadau awdurdodau cyfunol—bod yna fwy o drafodaethau’n gallu digwydd ynghylch hynny, a’i fod yn dal i fod ar y bwrdd. Felly, edrychwn ymlaen at fwy o drafodaethau i’r dyfodol ar hynny. Diolch yn fawr i bawb.

Thank you very much, and thank you for the debate. I do agree with the first speaker, Janet Finch-Saunders, that we do need to be accountable to the people of Wales. For me, improving the quality of public services for future generations is a clear way of being accountable to the people of Wales, and shows our commitment to that.

There is no deal with Labour. What’s happened is that Labour has seen the wisdom of our own proposals on regionalisation. But, where we differ is that we feel that regionalisation alone doesn’t get to the heart of the problem. It is not radical enough. It doesn’t eliminate those artificial walls between health and social services, and there is no emphasis, as we have, on integration.

My colleague Neil McEvoy mentioned the need for a framework to look at the pay of senior officials. Clearly, the gap is too great between those at the top of these organisations and those on the front line—the carers, the teaching assistants, the cooks in our schools, and so on—and we must right that wrong.

Mike Hedges mentioned the importance of quality services and the need to control salaries. He had some interesting ideas for the Swansea area, and I’m sure that those will be considered as we move forward.

Simon explained that the purpose of this afternoon’s debate was to try and get more details on Labour’s proposals. I’m not sure if we’ve succeeded in that, exactly. He also voiced concern about weakening local government over a number of years. I share those concerns, particularly from the point of view of financing and the huge cuts that still face local government. Certainly, empowering councils with greater powers and three-year budgets would do a great deal to right that wrong.

Mark Isherwood mentioned the Williams commission. The problem that we see is the pace of the response to the Williams commission. We saw the chair of the commission himself, Paul Williams, voicing his frustration about that issue last week.

Rhun ap Iorwerth mentioned aspects of bringing social care—the poor relation that has seen under-investment—and health closer together and integrating that relationship. Certainly, there is some misunderstanding as to that interrelationship. Although there are some local examples of excellent collaboration, and I could name Ysbyty Alltwen near Porthmadog as an excellent example of how services can be integrated on the ground, that doesn’t happen in all areas of Wales. We do need to move towards that.

I note that UKIP agrees with us on STV. I also note that you withdrew some comments, having been corrected by the Member for Caerphilly. I also note your view that the brains of adolescents are not mature enough to vote. I see that as being interesting. Most of the young people of 16 that I know are mature, responsible, sensible, rational individuals. It’s a shame that we can’t say that about everyone in this Chamber. [Laughter.]

If I turn to the comments of the Cabinet Secretary finally, I was pleased to hear those. I’m pleased that the discussions are continuing, and that there is still an opportunity to have an influence as we progress. I share the desire for ambitious local authorities. I also note that the rurality of certain local authorities is being given some attention, and that there are differing needs arising as a result of that, and that we therefore need to see the formula reflecting those differences.

I welcome the fact that you too support lowering the voting age to 16, and note your comments on automatic registration in schools. I think that would be a positive step forward. Certainly, enabling people to vote electronically and to use far more modern methods in order to allow people to cast their vote is certainly something that we should move towards. But, I do note that you are not going to vote in favour of STV, and that is a shame this afternoon because I do think that that truly would create an empowered local government and that people would feel that it was relevant to them and that their votes truly counted.

I’m pleased, therefore, that these ideas of combined authorities—that more discussions can take place on that issue, and that it is still on the table. Therefore, we look forward to further discussions in the future on that issue. Thank you all very much.

Thank you very much. The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? [Objection.] Thank you very much. We defer voting under this item until voting time.

Diolch yn fawr iawn. Y cynnig yw derbyn y cynnig heb ei ddiwygio. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Diolch yn fawr iawn. Gohiriwn y pleidleisio dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.

Voting deferred until voting time.

7. 6. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Senedd Ieuenctid
7. 6. Welsh Conservatives Debate: A Youth Parliament

We move on to the Welsh Conservatives’ debate—a youth parliament. I call on Darren Millar to move the motion. Darren.

Symudwn ymlaen at ddadl y Ceidwadwyr Cymreig—senedd ieuenctid. Galwaf ar Darren Millar i gynnig y cynnig. Darren.

Cynnig NDM6120 Paul Davies, Neil Hamilton, Jane Hutt, Rhun ap Iorwerth

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

Yn penderfynu sefydlu senedd ieuenctid i Gymru.

Motion NDM6120 Paul Davies, Neil Hamilton, Jane Hutt, Rhun ap Iorwerth

To propose that the National Assembly for Wales:

Resolves to establish a youth parliament for Wales.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Mae’n bleser cael cyfle i agor ac arwain y ddadl hon heddiw, sy’n galw ar y Cynulliad Cenedlaethol i sefydlu senedd ieuenctid i Gymru. Rwyf eisiau dweud diolch i bob plaid yn y Siambr am y gefnogaeth sydd wedi’i hymestyn i’r cynnig hwn.

Dirprwy Lywydd, this Assembly has a proud tradition in relation to supporting children and young people. Since its establishment in 1999, there have been landmark pieces of legislation and decisions that have placed Wales as a world leader in promoting the place of children and young people in our nation. In the early years of this Assembly, the decision to adopt a rights-based approach to children and young people put this institution on a path that led the way for other UK nations. The unanimous support for the creation of the post of a children’s commissioner for Wales to champion those rights was a landmark step. In 2001, Wales became the very first nation in the UK to appoint a children’s commissioner—a truly independent person to hold the Welsh Government, this Parliament and others to account, and to ensure that we deliver for our young citizens. Then, in 2011, we went further, legislating to enshrine the rights of children and young people in Welsh law, placing duties on Ministers to have regard for the United Nations Convention on the Rights of the Child, and then, in 2014, extending those duties to promote knowledge and understanding of the UNCRC.

We’ve supported the development of school councils to give children and young people a greater say in how their schools are run, and we’ve encouraged young people to use the Assembly’s petitions process to raise concerns and to campaign for change. These are all ground-breaking achievements, of which we can be rightly proud. To make them all the more special, they were achieved with cross-party support. Not only have we adopted policies and legislated for the rights of children and young people, but each one of the parties in this Chamber has also expressed its support for youth engagement. Individual AMs, through school visits and encountering young people in their constituencies, visiting colleges, and engaging with youth organisations, for example, have all improved engagement. We’ve supported the excellent work of the Assembly Commission in engaging with young people also in our schools, colleges and universities. Assembly engagement teams have delivered thousands of education sessions to thousands of young people across the country, informing them of our work as an Assembly and encouraging them to get involved in what we do. They have also supported the programme of Assembly committees, facilitating evidence exercises with children and young people to enable them to feed in to our work. I remember, for example, the excellent engagement activities that the former Health and Social Care Committee in the previous Assembly had with young people in relation to our inquiry into new psychoactive substances, or so-called legal highs.

The Commission, of course, also provides support with transport costs for schools and others to enable them to visit the Senedd. All of these things are very positive examples of youth engagement, which need to continue. They help to demonstrate how we seek compliance with the UNCRC’s requirement to respect the views of the child. But, in spite of these important achievements, our record as an institution has been tarnished in recent years as a result of the absence of a youth parliament in Wales. Of course, it hasn’t always been this way. Back in 2003, Funky Dragon, a children and young people’s Assembly, was established with the financial support of the Welsh Government. The creation of a platform from which children and young people could discuss their concerns and voice their opinions and engage with elected representatives at all levels of government was welcomed by all. Funky Dragon worked very carefully to be inclusive and to be a representative body that reached out to communities across Wales and that ensured that young people in hard-to-reach groups were also heard. It engaged well with other youth parliaments in the UK, in Europe and beyond, soon becoming the go-to organisation to seek the views of children and young people. And, of course, it engaged well with the Welsh Government, the National Assembly, Commissioners, and other decision makers across the country.

Funky Dragon was a success. It discussed issues of concern to young people, from bullying and the environment to access to public transport and mental health services. Young people were facilitated and supported to research, to debate, and to make recommendations to decision makers. Yet, in spite of the success, in 2014, its funding was axed, and, unfortunately, Funky Dragon was wound up. It was, of course, replaced with another youth engagement project, called Young Wales, a project that is doing some excellent work, engaging with young people across the country, listening to their views, and seeking to amplify their voice to decision makers, but it is not, nor has it ever pretended to be, a youth parliament.

Now, I don’t want to go into the arguments that raged in the Assembly at the time that the decision was taken to disinvest in Funky Dragon, but, needless to say, it was seen as a retrograde step by many on all sides of this house. And, since Funky Dragon’s demise, there has been a growing chorus of voices that has been seeking a new youth parliament to be established in Wales. A survey of young people by the Campaign for the Children and Young People’s Assembly for Wales found that an overwhelming 92 per cent of respondents wanted to see a new youth parliament, and 85 per cent of those who were surveyed want the youth parliament to be permanent and protected in law. The Children’s Commissioner for Wales has also called for a reinstated national democratic space for young people in the form of a youth assembly in her recent report. The British Council, the Electoral Reform Society and others have also expressed their support for a youth parliament as well. And, in this year’s report by the UNCRC monitoring committee, which was published in July, the committee expressed concern that Wales has no youth parliament, and it called for one to be established.

Now, I recognise that there are different models of youth parliaments in different nations and jurisdictions around the world, including here in the United Kingdom. Some are established by Governments, some are established by parliamentary institutions, and I listened carefully to what was said earlier on in response to the Member for Torfaen’s question to the Llywydd in relation to the establishment of a youth parliament here, and I was very pleased to hear the response, and I’m looking forward to hearing more in the debate about how this National Assembly can take forward a proposal for a youth parliament here. But the precise model that the National Assembly should adopt is not something that I want to debate in too much detail; I’m sure other people will bring ideas to the Chamber this afternoon. But what I’m seeking to do today, and I’m grateful for the support of all parties, is to secure agreement to resolve to establish a national youth parliament for Wales, so that young people here can have the opportunity to have their say and to influence decisions that are made about their lives in this place and in other places, and, of course, we all know that a youth parliament can help to make that happen.

Thank you, Deputy Presiding Officer. It’s a pleasure to have an opportunity to open and lead this debate, which calls on the National Assembly for Wales to establish a youth parliament for Wales. I want to say thank you to all parties in the Chamber for the support that has been shown for this motion.

Ddirprwy Lywydd, mae gan y Cynulliad hwn draddodiad balch o gefnogi plant a phobl ifanc. Ers ei sefydlu yn 1999, cafwyd deddfwriaethau nodedig a phenderfyniadau sydd wedi gosod Cymru ar y blaen yn fyd-eang o ran hyrwyddo lle plant a phobl ifanc yn ein cenedl. Ym mlynyddoedd cynnar y Cynulliad hwn, rhoddodd y penderfyniad i fabwysiadu dull sy’n seiliedig ar hawliau mewn perthynas â phlant a phobl ifanc y sefydliad hwn ar lwybr a arweiniodd y ffordd i wledydd eraill y DU. Roedd y gefnogaeth unfrydol i greu swydd comisiynydd plant i Gymru er mwyn hyrwyddo’r hawliau hynny yn gam pwysig. Yn 2001, Cymru oedd y wlad gyntaf un yn y DU i benodi comisiynydd plant—person gwirioneddol annibynnol i ddwyn Llywodraeth Cymru, y Senedd hon ac eraill i gyfrif, ac i sicrhau ein bod yn cyflawni ar gyfer ein dinasyddion ifanc. Yna, yn 2011, aethom ymhellach, gan ddeddfu i ymgorffori hawliau plant a phobl ifanc yng nghyfraith Cymru, a gosod dyletswyddau ar Weinidogion i roi sylw i Gonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn, ac yna, yn 2014, ymestyn y dyletswyddau hynny i hybu gwybodaeth a dealltwriaeth o’r Confensiwn.

Rydym wedi cefnogi datblygiad cynghorau ysgol i roi mwy o lais i blant a phobl ifanc yn y ffordd y caiff eu hysgolion eu rhedeg, ac rydym wedi annog pobl ifanc i ddefnyddio proses ddeisebau’r Cynulliad i fynegi pryderon ac i ymgyrchu dros newid. Mae’r rhain i gyd yn gyflawniadau arloesol y gallwn fod yn falch ohonynt. I’w gwneud yn fwy arbennig byth, cawsant eu cyflawni gyda chefnogaeth drawsbleidiol. Nid yn unig ein bod wedi mabwysiadu polisïau ac wedi deddfu ar gyfer hawliau plant a phobl ifanc, ond mae pob un o’r pleidiau yn y Siambr hon hefyd wedi mynegi ei chefnogaeth i ymgysylltu â phobl ifanc. Mae ACau unigol, drwy ymweliadau ysgol a chyfarfod â phobl ifanc yn eu hetholaethau, drwy ymweld â cholegau ac ymgysylltu â mudiadau ieuenctid, er enghraifft, i gyd wedi gwella’u hymgysylltiad. Rydym wedi cefnogi gwaith ardderchog Comisiwn y Cynulliad hefyd yn ymgysylltu â phobl ifanc yn ein hysgolion, ein colegau a’n prifysgolion. Mae timau ymgysylltu’r Cynulliad wedi cyflwyno miloedd o sesiynau addysg i filoedd o bobl ifanc ar draws y wlad, yn eu hysbysu am ein gwaith fel Cynulliad ac yn eu hannog i gymryd rhan yn yr hyn a wnawn. Maent hefyd wedi cynorthwyo rhaglen bwyllgorau’r Cynulliad, i hwyluso ymarferion rhoi tystiolaeth gyda phlant a phobl ifanc er mwyn eu galluogi i gyfrannu at ein gwaith. Cofiaf, er enghraifft, y gweithgareddau ymgysylltu ardderchog a gafodd y cyn Bwyllgor Iechyd a Gofal Cymdeithasol yn y Cynulliad blaenorol gyda phobl ifanc mewn perthynas â’n hymchwiliad i sylweddau seicoweithredol newydd, neu ‘anterth cyfreithiol’ fel y’u gelwir.

Mae’r Comisiwn, wrth gwrs, hefyd yn rhoi cymorth gyda chostau cludiant i ysgolion ac eraill i’w galluogi i ymweld â’r Senedd. Mae pob un o’r pethau hyn yn enghreifftiau cadarnhaol iawn o ymgysylltiad â phobl ifanc, ac mae angen iddynt barhau. Maent yn helpu i ddangos sut rydym yn ceisio cydymffurfio â gofyniad Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn i barchu barn y plentyn. Ond er gwaethaf y llwyddiannau pwysig hyn, mae ein henw da fel sefydliad wedi cael ei lychwino yn y blynyddoedd diwethaf yn sgil absenoldeb senedd ieuenctid yng Nghymru. Wrth gwrs, nid yw bob amser wedi bod felly. Yn ôl yn 2003, sefydlwyd y Ddraig Ffynci, Cynulliad plant a phobl ifanc, gyda chefnogaeth ariannol Llywodraeth Cymru. Cafwyd croeso gan bawb i’r llwyfan a grëwyd i blant a phobl ifanc allu trafod eu pryderon a lleisio’u barn ac ymgysylltu â chynrychiolwyr etholedig ar bob lefel o lywodraeth. Gweithiodd y Ddraig Ffynci yn ofalus iawn i fod yn gynhwysol ac i fod yn gorff cynrychioliadol a estynnai allan at gymunedau ledled Cymru ac a oedd yn sicrhau bod pobl ifanc mewn grwpiau anodd eu cyrraedd yn cael eu clywed hefyd. Roedd yn ymwneud yn dda â seneddau ieuenctid eraill yn y DU, yn Ewrop a thu hwnt, ac yn fuan, daeth yn sefydliad i droi ato er mwyn ceisio barn plant a phobl ifanc. Ac wrth gwrs, ymgysylltai’n dda â Llywodraeth Cymru, y Cynulliad Cenedlaethol, y Comisiynwyr, ac eraill sy’n gwneud penderfyniadau ledled y wlad.

Roedd y Ddraig Ffynci yn llwyddiant. Trafodai faterion sy’n peri pryder i bobl ifanc, o fwlio a’r amgylchedd i hygyrchedd trafnidiaeth gyhoeddus a gwasanaethau iechyd meddwl. Cafodd pobl ifanc eu cynorthwyo a’u cefnogi i ymchwilio, i ddadlau, ac i wneud argymhellion i’r rhai sy’n gwneud penderfyniadau. Eto i gyd, er gwaethaf y llwyddiant, yn 2014, torrwyd ei gyllid, ac yn anffodus, cafodd y Ddraig Ffynci ei dirwyn i ben. Wrth gwrs, cafodd ei ddisodli gan brosiect arall ar gyfer ymgysylltu ag ieuenctid, prosiect o’r enw Cymru Ifanc, sy’n gwneud gwaith rhagorol yn ymgysylltu â phobl ifanc ar draws y wlad, yn gwrando ar eu barn a cheisio gwneud eu lleisiau’n glywadwy i’r rhai sy’n gwneud penderfyniadau, ond nid yw, ac nid yw erioed wedi esgus bod yn senedd ieuenctid.

Nawr, nid oes arnaf eisiau manylu ar y dadleuon a fu’n rhemp yn y Cynulliad ar yr adeg y gwnaed y penderfyniad i roi’r gorau i fuddsoddi yn y Ddraig Ffynci, ond afraid dweud, gwelwyd hynny fel cam yn ôl gan lawer ar bob ochr i’r tŷ hwn. Ac ers tranc y Ddraig Ffynci, cafwyd corws cynyddol o leisiau’n galw am sefydlu senedd ieuenctid newydd yng Nghymru. Canfu arolwg o bobl ifanc gan yr Ymgyrch dros Gynulliad Plant a Phobl Ifanc Cymru fod mwyafrif llethol o 92 y cant o’r ymatebwyr am weld senedd ieuenctid newydd, ac 85 y cant o’r rhai a holwyd eisiau i’r senedd ieuenctid fod yn barhaol ac wedi’i gwarchod mewn cyfraith. Mae Comisiynydd Plant Cymru hefyd wedi galw am adfer gofod democrataidd cenedlaethol i bobl ifanc ar ffurf cynulliad ieuenctid yn ei hadroddiad diweddar. Mae’r Cyngor Prydeinig, y Gymdeithas Diwygio Etholiadol ac eraill wedi mynegi eu cefnogaeth i senedd ieuenctid hefyd. Ac yn adroddiad pwyllgor monitro Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn eleni, a gyhoeddwyd ym mis Gorffennaf, mynegodd y pwyllgor bryder nad oes gan Gymru senedd ieuenctid, a galwodd am sefydlu un.

Nawr, rwy’n cydnabod bod yna wahanol fodelau o seneddau ieuenctid mewn gwahanol wledydd ac awdurdodaethau o gwmpas y byd, gan gynnwys yma yn y Deyrnas Unedig. Sefydlir rhai gan Lywodraethau, sefydlir rhai gan sefydliadau seneddol, a gwrandewais yn ofalus ar yr hyn a ddywedwyd yn gynharach mewn ymateb i gwestiwn yr Aelod dros Dorfaen i’r Llywydd mewn perthynas â sefydlu senedd ieuenctid yma. Roeddwn yn falch iawn o glywed yr ymateb, ac rwy’n edrych ymlaen at glywed mwy yn y drafodaeth ynglŷn â sut y gall y Cynulliad Cenedlaethol hwn ddatblygu cynnig ar gyfer senedd ieuenctid yma. Ond nid yw’r union fodel y dylai’r Cynulliad Cenedlaethol ei fabwysiadu yn rhywbeth rwyf am ei drafod yn rhy fanwl; rwy’n siŵr y bydd pobl eraill yn cyflwyno syniadau i’r Siambr y prynhawn yma. Ond yr hyn rwy’n ceisio ei wneud heddiw, ac rwy’n ddiolchgar am gefnogaeth yr holl bleidiau, yw sicrhau cytundeb i benderfynu sefydlu senedd ieuenctid genedlaethol i Gymru, fel y gall pobl ifanc yma gael cyfle i leisio barn ac i ddylanwadu ar benderfyniadau sy’n cael eu gwneud am eu bywydau yn y lle hwn ac mewn mannau eraill, ac wrth gwrs, rydym i gyd yn gwybod y gall senedd ieuenctid helpu i sicrhau bod hynny’n digwydd.

You mentioned influencing decisions in other places as well, and I wonder whether you’d agree with me that there’s an option we should be considering as well for youth councils, sort of shadow councils, because, if we’re talking about young people not getting involved in politics at our level, really we need them involved at council level as well.

Fe sonioch am ddylanwadu ar benderfyniadau mewn mannau eraill yn ogystal, ac roeddwn yn meddwl tybed a fyddech yn cytuno â mi fod yna opsiwn y dylem ei ystyried hefyd ar gyfer cynghorau ieuenctid, math o gynghorau cysgodol, oherwydd os dywedwn nad yw pobl ifanc yn cymryd rhan mewn gwleidyddiaeth ar ein lefel ni, mewn gwirionedd rydym angen iddynt ymwneud ar lefel cynghorau hefyd.

You’re absolutely right, and there are some good examples across Wales of youth councils in operation, but, unfortunately, it’s not consistently applied across the country, in spite of the work of Young Wales and other organisations like them.

So, we’ve got this excellent track record. We were leading the way in terms of youth engagement very early on in the life of the Assembly. We invested in this and have continued to invest as an institution, as a parliament, and, indeed, the Government has also continued to invest. We all want better youth engagement, individually and as an institution, and I happen to believe that the best way of achieving that is by re-establishing a youth parliament as soon as it’s feasible to do so. I recognise there are costs involved in these sorts of decisions, but the reality is this is a price worth paying to make sure that the next generation of leaders for Wales are people who understand the democratic processes and recognise that their voices are to be heard, and I very much hope that everybody in this Chamber will be unanimous in their support of the motion before us today. Thank you.

Rydych yn hollol gywir, ac mae yna enghreifftiau da ledled Cymru o gynghorau ieuenctid ar waith, ond yn anffodus, ni cheir cysondeb ledled y wlad, er gwaethaf gwaith Cymru Ifanc a sefydliadau eraill tebyg.

Felly, mae gennym hanes ardderchog. Roeddem yn arwain y ffordd o ran ymgysylltu â phobl ifanc yn gynnar iawn ym mywyd y Cynulliad. Fe wnaethom fuddsoddi yn hyn ac rydym wedi parhau i fuddsoddi fel sefydliad, fel senedd, ac yn wir, mae’r Llywodraeth hefyd wedi parhau i fuddsoddi. Rydym i gyd eisiau ymgysylltu’n well â phobl ifanc, yn unigol ac fel mudiad, ac rwy’n digwydd credu mai’r ffordd orau o gyflawni hynny yw drwy ailsefydlu senedd ieuenctid cyn gynted ag y bo’n ymarferol i wneud hynny. Rwy’n cydnabod bod costau’n gysylltiedig â’r mathau hyn o benderfyniadau, ond y gwir yw bod hwn yn bris gwerth ei dalu i wneud yn siŵr fod y genhedlaeth nesaf o arweinwyr i Gymru yn bobl sy’n deall y prosesau democrataidd ac sy’n sylweddoli bod eu lleisiau i fod i gael eu clywed, ac rwy’n gobeithio’n fawr y bydd pawb yn y Siambr hon yn unfrydol yn eu cefnogaeth i’r cynnig sydd ger ein bron heddiw. Diolch.

It is a sad fact that too many young people feel disengaged from politics today. This sense of disengagement needs to be addressed if we are to sustain a healthy and accountable democracy in Wales. Detailed polling by the firm Opinium suggests that turnout among 18 to 24-year-olds in the last referendum was 64 per cent, which was a bit of encouraging news. The figure is much higher than originally thought. I believe that engaging people early in the democratic process is vital if we are to ensure they continue to participate in our future.

Creating a youth parliament in Wales will not do this alone, but I do think that giving young people an opportunity to make their views heard, particularly on issues that affect them, will greatly assist in increasing the engagement that we all wish to see. Youth parliaments exist in many other countries, such as Belgium, Finland and Australia. Deputy Presiding Officer, Scotland has its own youth parliament, while Northern Ireland has made considerable strides within its own youth democracy organisations. Wales remains in a minority of UK nations and territories that do not have a youth parliament. The United Nations Committee on the Rights of the Child recently said that one of the issues facing Wales was the disappointment surrounding young people not having a national, independent, democratically elected youth parliament. We all believe that a youth parliament in Wales is vital in widening understanding of the role of the National Assembly. In a recent poll, only 61 per cent of respondents knew that the Welsh Government was responsible for education in Wales. Remarkably, only 48 per cent of respondents knew they were responsible for the NHS. If voters do not understand the devolved power we have in Wales, then there’ll be little motivation to go out and vote.

Deputy Presiding Officer, I made a few notes while I was listening to my colleague, Darren Millar. The political system actually put together and the public opinion get together and the young people’s voice must be heard within that arena. Understanding of race relations, understanding of LGBT, and understanding of other different relations at a young age is vital to have a peaceful society for the future. All other areas, such as tuition fees, are directly affected by the living wage and child poverty. These are the areas where we must know the views of the child, and what they are going through within their families, especially in Wales, where poverty is still very, very serious among our young children. Fifteen per cent of our population—15 per cent, Deputy Presiding Officer—are between the age of 11 and 18. Actually, that comes to around about 0.5 million children. So, we’ve got to be serious about it and we’ve got to do not what’s best for us, but what’s best for them also, and best for our future.

A reduction in the age for voting is also a view that I heard from the Minister earlier. Children have different views about that. Why don’t we listen to the children as to what their opinion is on that side also? We also know that the mental health issues in our society can be very nicely looked after by young children. The young children are a force; the grandparents and parents virtually—they get cured by the youngsters of their own families more than medicines and other things. Zero tolerance in school—I mean bullying—is another one where we must consider the children’s views. We must move the recommendations on and—[Inaudible.]—this Chamber, Deputy Presiding Officer. But the fact is we must—we must, we must—listen to young children’s opinions and their views and their concerns before we make any rules and bye-laws here.

There is a long list, Deputy Presiding Officer—time is short—but we must do whatever we can to make this country greener, and we can only have a greener future if our children are there, involved in our planning for the future. If one child plants one tree or two trees or three trees in his or her lifetime, there’d be 1.5 million trees in the next seven to 10 years. There’s a long list, Minister, and we want to make sure that our children’s parliament is as vital as this parliament in Wales. Deputy Presiding Officer, education remains the key to democratic engagement. I believe that a youth parliament, in conjunction with other measures, would drive up interest in the democratic process and deliver long-term benefits. It will bring a colourful, beautiful painting to our black and white political picture in this country. Thank you.

Mae’n ffaith drist fod gormod o bobl ifanc yn teimlo’u bod wedi’u datgysylltu oddi wrth wleidyddiaeth heddiw. Mae angen mynd i’r afael â’r teimlad hwn o ddatgysylltiad os ydym i gynnal democratiaeth iach ac atebol yng Nghymru. Mae arolwg manwl gan y cwmni Opinium yn awgrymu bod y nifer a bleidleisiodd o blith rhai 18 i 24 oed yn y refferendwm diwethaf yn 64 y cant, sy’n newyddion go galonogol. Roedd y ffigur yn llawer uwch nag y tybiwyd yn wreiddiol. Credaf fod ymgysylltu â phobl yn gynnar yn y broses ddemocrataidd yn hanfodol os ydym am sicrhau eu bod yn parhau i gymryd rhan yn ein dyfodol.

Ni fydd creu senedd ieuenctid yng Nghymru yn gwneud hyn ar ei phen ei hun, ond rwy’n credu bod rhoi cyfle i bobl ifanc leisio’u barn a chael eu clywed, yn enwedig ar faterion sy’n effeithio arnynt, yn gymorth mawr i gynyddu’r ymgysylltiad rydym i gyd am ei weld. Mae seneddau ieuenctid yn bodoli mewn llawer o wledydd eraill, megis Gwlad Belg, y Ffindir ac Awstralia. Ddirprwy Lywydd, mae gan yr Alban ei senedd ieuenctid ei hun, ac mae Gogledd Iwerddon wedi gwneud camau sylweddol o fewn ei sefydliadau democratiaeth ieuenctid eu hunain. Mae Cymru’n parhau i fod mewn lleiafrif nad oes ganddynt senedd ieuenctid ymhlith gwledydd a thiriogaethau’r DU. Dywedodd Pwyllgor y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn yn ddiweddar mai un o’r problemau sy’n wynebu Cymru oedd y siom ynglŷn â’r ffaith nad oes gan bobl ifanc senedd ieuenctid genedlaethol annibynnol, wedi’i hethol yn ddemocrataidd. Mae pawb ohonom yn credu bod senedd ieuenctid yng Nghymru yn hanfodol er mwyn ehangu dealltwriaeth o rôl y Cynulliad Cenedlaethol. Mewn arolwg diweddar, 61 y cant o’r ymatebwyr yn unig a wyddai mai Llywodraeth Cymru sy’n gyfrifol am addysg yng Nghymru. Yn rhyfeddol, 48 y cant o’r ymatebwyr yn unig a wyddai mai hi sy’n gyfrifol am y GIG. Os nad yw pleidleiswyr yn deall y pŵer datganoledig sydd gennym yng Nghymru, yna ni fydd fawr o ysgogiad i fynd i bleidleisio.

Ddirprwy Lywydd, gwneuthum ychydig o nodiadau tra roeddwn yn gwrando ar fy nghyd-Aelod, Darren Millar. Mae’r system wleidyddol yn cael ei rhoi at ei gilydd mewn gwirionedd ac mae’r farn gyhoeddus yn dod at ei gilydd ac mae’n rhaid i lais y bobl ifanc gael ei glywed o fewn yr arena honno. Mae dealltwriaeth o gysylltiadau hiliol, dealltwriaeth o faterion lesbiaidd, hoyw, ddeurywiol a thrawsrywiol, a dealltwriaeth o gysylltiadau gwahanol eraill o oedran ifanc yn hanfodol i sicrhau cymdeithas heddychlon ar gyfer y dyfodol. Mae’r holl feysydd eraill, megis ffioedd dysgu, yn cael eu heffeithio’n uniongyrchol gan y cyflog byw a thlodi plant. Dyma’r meysydd lle mae’n rhaid i ni wybod barn y plentyn, a’r hyn y maent yn ei brofi yn eu teuluoedd, yn enwedig yng Nghymru, lle mae tlodi’n dal yn broblem ddifrifol iawn ymhlith ein plant ifanc. Mae 15 y cant o’n poblogaeth—15 y cant, Ddirprwy Lywydd—rhwng 11 a 18 oed. Mewn gwirionedd, mae hynny tua 0.5 miliwn o blant. Felly, mae’n rhaid i ni fod o ddifrif am y peth ac mae’n rhaid i ni wneud, nid beth sydd orau i ni, ond beth sydd orau iddynt hwy hefyd, a’r hyn sydd orau ar gyfer ein dyfodol.

Mae gostwng yr oedran pleidleisio hefyd yn farn a glywais gan y Gweinidog yn gynharach. Mae gan blant farn wahanol am hynny. Pam nad ydym yn gwrando ar y plant o ran beth yw eu barn ar hynny hefyd? Rydym hefyd yn gwybod y gall plant ifanc ofalu am faterion iechyd meddwl yn ein cymdeithas yn dda iawn. Mae plant ifanc yn rym; mae’r neiniau a’r teidiau a’r rhieni bron—cânt eu gwella gan y bobl ifanc yn eu teuluoedd eu hunain yn fwy na meddyginiaethau a phethau eraill. Mae dim goddefgarwch yn yr ysgol—hynny yw, bwlio—yn un arall sy’n rhaid i ni ystyried barn y plant yn ei gylch. Rhaid i ni gynnig yr argymhellion ar ac—[Anghlywadwy.]—Siambr hon, Ddirprwy Lywydd. Ond y ffaith amdani yw bod rhaid i ni—rhaid i ni—wrando ar farn plant ifanc a’u safbwyntiau a’u pryderon cyn i ni wneud unrhyw reolau ac is-ddeddfau yma.

Mae yna restr hir, Ddirprwy Lywydd—mae amser yn brin—ond rhaid i ni wneud beth bynnag a allwn i wneud y wlad hon yn fwy gwyrdd, ac ni allwn gael dyfodol mwy gwyrdd os nad yw ein plant yno, yn cymryd rhan yn ein cynlluniau ar gyfer y dyfodol. Os yw un plentyn yn plannu un goeden neu ddwy goeden neu dair coeden yn ei oes, byddai yna 1.5 miliwn o goed yn y saith i 10 mlynedd nesaf. Mae yna restr hir, Weinidog, ac rydym am sicrhau bod senedd ein plant mor anhepgor â’r senedd hon yng Nghymru. Ddirprwy Lywydd, addysg yw’r allwedd o hyd i ymgysylltiad democrataidd. Credaf y byddai senedd ieuenctid, ar y cyd â mesurau eraill, yn hybu diddordeb yn y broses ddemocrataidd ac yn darparu manteision hirdymor. Bydd yn dod â lliw hardd i’n darlun gwleidyddol du a gwyn yn y wlad hon. Diolch.

I’m grateful for the opportunity to speak today. Can I also thank the Welsh Conservatives for letting the Assembly use some of their debate time for this very important debate?

I’m very pleased to speak in support of this motion today, because I genuinely believe the need for a youth parliament is a complete no-brainer. I am proud of the role this Welsh Labour Government has played in promoting children’s rights and I am also proud that this Assembly has led the way in the world with cross-party support for our Rights of Children and Young Persons (Wales) Measure 2011.

I was disappointed, in 2014, when the decision was taken by Welsh Government to cease funding for Funky Dragon, and made the point to Ministers at the time that I felt it would’ve been better to work with Funky Dragon and children’s voluntary organisations in Wales to find a way to maintain a youth parliament in Wales.

In June this year, the United Nations gave its verdict on what progress has been made to deliver on children’s rights in Wales following a UK-wide review. It made more than 150 recommendations and one of the concerns expressed was that children’s views are not systematically heard in policy making on issues that affect them. It noted that there is no youth parliament in Wales and recommended that one should be established as a matter of priority.

I am absolutely delighted that the Assembly Commission is taking forward this initiative and really welcome the personal commitment that the Presiding Officer has given to making this a priority today. Notwithstanding my earlier comments about the decision to cease funding for Funky Dragon, I believe that having a youth parliament set up by this Assembly is far better, in my view, than having one directly funded by Welsh Government. I hope it will be more independent and provide a far stronger voice for children and young people in Wales. I would like to place on record my thanks to the Campaign for the Children and Young People’s Assembly for Wales, for the work they’ve done to press this issue, and for the consultation they’ve undertaken with young people on what such a parliament should look like. I am sure we’re all looking forward to seeing the detail of that consultation, but as Darren Millar has already said, it is great to know that 92 per cent of respondents supported the establishment of a youth parliament and 85 per cent of respondents would like to see the parliament made permanent and protected in law. And I hope that, too, is something that the Commission will look at.

I just wanted to close by saying a few words about the need to ensure the broadest possible participation by young people in Wales in a future parliament. I think there is always a risk that such parliaments are more prone to engaging the more articulate, confident young people—and I celebrate the fact that we have these young people in Wales—but the test of a genuinely representative parliament will be how effectively it ensures we hear the voices of some of those young people who do not usually get their voices heard. I believe there is good practice we can draw on here, and I hope that the Commission will look at this. As part of the Children, Young People and Education Committee’s inquiry into youth services in Wales, I learnt about a project run by the Boys’ and Girls’ Clubs of Wales called Not the Usual Suspects, which is designed to engage young people who are not normally consulted. As part of that, they developed an app called ‘Politically Incorrect’. I believe we need to look at all good practice to make sure that, going forward, we engage the widest number of young people, also building on the excellent work of youth engagement already undertaken by the Commission.

Last week, I was privileged to be invited to a forum organised by the children’s commissioner for 15 to 24-year-olds in Wales with experience of being looked after, along with Llyr Gruffydd, Darren Millar and Carl Sargeant. There, we heard from young people of their very powerful hard-hitting experiences of the care system in Wales. Despite all the challenges they’d faced, these young people spoke out forcefully and powerfully about their needs. I hope that any youth parliament will ensure that those are the kinds of voices we also make sure are heard—a youth parliament that addresses the needs of the most disadvantaged young people will be one we can all be very proud of in Wales. Thank you.

Rwy’n ddiolchgar am y cyfle i siarad heddiw. A gaf fi hefyd ddiolch i’r Ceidwadwyr Cymreig am adael i’r Cynulliad ddefnyddio peth o’u hamser dadlau ar gyfer y ddadl bwysig hon?

Rwy’n falch iawn o siarad o blaid y cynnig hwn heddiw, oherwydd rwy’n credu o ddifrif fod yr angen am senedd ieuenctid yn gwbl amlwg. Rwy’n falch o’r rôl y mae Llywodraeth Lafur Cymru wedi chwarae yn hyrwyddo hawliau plant ac rwy’n falch fod y Cynulliad hwn wedi arwain y ffordd yn y byd gyda chefnogaeth drawsbleidiol i’n Mesur Hawliau Plant a Phobl Ifanc (Cymru) 2011 hefyd.

Roeddwn yn siomedig, yn 2014, pan benderfynodd Llywodraeth Cymru roi’r gorau i ariannu’r Ddraig Ffynci, a nodais wrth Weinidogion ar y pryd fy mod yn teimlo y byddai wedi bod yn well gweithio gyda’r Ddraig Ffynci a sefydliadau gwirfoddol ar gyfer plant yng Nghymru i ddod o hyd i ffordd o gynnal senedd ieuenctid yng Nghymru.

Ym mis Mehefin eleni, rhoddodd y Cenhedloedd Unedig eu dyfarniad ar y cynnydd a wnaed ar gyflawni hawliau plant yng Nghymru yn dilyn adolygiad ledled y DU. Gwnaeth fwy na 150 o argymhellion ac un o’r pryderon a fynegwyd oedd nad oedd safbwyntiau plant yn cael eu clywed yn systematig wrth lunio polisïau ar faterion sy’n effeithio arnynt. Nodai nad oes senedd ieuenctid yng Nghymru ac argymhellodd y dylid sefydlu un fel mater o flaenoriaeth.

Rwyf wrth fy modd fod Comisiwn y Cynulliad yn datblygu’r cynllun hwn ac yn croesawu’n wirioneddol yr ymrwymiad personol y mae’r Llywydd wedi ei roi i wneud hyn yn flaenoriaeth heddiw. Er gwaethaf fy sylwadau cynharach am y penderfyniad i roi’r gorau i ariannu’r Ddraig Ffynci, rwy’n credu bod cael senedd ieuenctid wedi’i sefydlu gan y Cynulliad hwn yn llawer gwell, yn fy marn i, na chael un sy’n cael ei hariannu’n uniongyrchol gan Lywodraeth Cymru. Gobeithiaf y bydd yn fwy annibynnol ac yn rhoi llais llawer cryfach i blant a phobl ifanc yng Nghymru. Hoffwn gofnodi fy niolch i’r Ymgyrch dros Gynulliad Plant a Phobl Ifanc Cymru am y gwaith y maent wedi’i wneud i hyrwyddo’r mater hwn, ac am yr ymgynghoriad y maent wedi’i gynnal gyda phobl ifanc ar yr hyn y dylai senedd fod. Rwy’n siŵr ein bod i gyd yn edrych ymlaen at weld manylion yr ymgynghoriad hwnnw, ond fel y mae Darren Millar wedi dweud eisoes, mae’n wych gwybod bod 92 y cant o’r ymatebwyr wedi cefnogi sefydlu senedd ieuenctid ac y byddai 85 y cant o’r ymatebwyr yn hoffi gweld y senedd yn cael ei gwneud yn barhaol a’i gwarchod mewn cyfraith. Ac rwy’n gobeithio bod hynny hefyd yn rhywbeth y bydd y Comisiwn yn edrych arno.

Roeddwn am gloi drwy ddweud ychydig eiriau am yr angen i sicrhau’r cyfranogiad ehangaf posibl gan bobl ifanc yng Nghymru mewn senedd yn y dyfodol. Rwy’n meddwl bod yna risg bob amser fod seneddau o’r fath yn tueddu i ymgysylltu â’r bobl ifanc mwy huawdl a hyderus—ac rwy’n dathlu’r ffaith fod gennym y bobl ifanc hyn yng Nghymru—ond prawf o senedd wirioneddol gynrychioliadol fydd pa mor effeithiol y mae’n sicrhau ein bod yn clywed lleisiau rhai o’r bobl ifanc hynny nad yw eu lleisiau fel arfer yn cael eu clywed. Credaf y gallwn ddysgu o arferion da yn hyn o beth, ac rwy’n gobeithio y bydd y Comisiwn yn edrych ar hyn. Fel rhan o ymchwiliad y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg i wasanaethau ieuenctid yng Nghymru, dysgais am brosiect sy’n cael ei gyflawni gan Glybiau Bechgyn a Merched Cymru o’r enw Not the Usual Suspects, prosiect a gynlluniwyd i ymgysylltu â phobl ifanc nad oes neb yn ymgynghori â hwy fel arfer. Yn rhan o hynny, datblygwyd ap o’r enw ‘Politically Incorrect’. Rwy’n credu bod angen i ni edrych ar bob arfer da i wneud yn siŵr, wrth symud ymlaen, ein bod yn ymgysylltu â’r nifer ehangaf o bobl ifanc, ac adeiladu ar y gwaith ardderchog y mae’r Comisiwn eisoes yn ei wneud yn ymgysylltu â phobl ifanc.

Yr wythnos diwethaf, cefais y fraint o gael gwahoddiad i fforwm a drefnwyd gan y comisiynydd plant i rai rhwng 15 a 24 oed yng Nghymru sydd â phrofiad o dderbyn gofal, gyda Llyr Gruffydd, Darren Millar a Carl Sargeant. Yno, clywsom gan bobl ifanc am eu profiadau hynod o bwerus ac ysgytwol yn y system ofal yng Nghymru. Er gwaethaf yr holl heriau roeddent wedi’u hwynebu, siaradodd y bobl ifanc hyn yn rymus ac yn bwerus am eu hanghenion. Rwy’n gobeithio y bydd unrhyw senedd ieuenctid yn sicrhau mai’r rheini yw’r mathau o leisiau rydym am wneud yn siŵr eu bod yn cael eu clywed hefyd—bydd senedd ieuenctid sy’n mynd i’r afael ag anghenion y bobl ifanc fwyaf difreintiedig yn un y gallwn i gyd fod yn falch iawn ohoni yng Nghymru. Diolch.

The question of a youth parliament, or youth assembly, indeed, as Lynne Neagle referred to it, which I think I would favour as well, is one that has been discussed a number of times in this Assembly by many AMs past and present over the years, but we’ve never quite got there—well, certainly not yet.

This is, at the end of the day, about democracy—increasing youth participation and getting voter turnouts up, and I think we would all want to do that. Currently, Wales is one of six devolved nations without a youth parliament, and that’s simply not good enough. It’s not just us saying this, or AMs across parties saying this; the United Nations agree. As has been said, they believe that a youth parliament in Wales would be a key way of supporting article 12. The children’s commissioner has also said something similar. The children’s commissioner sees it as a vehicle for engagement and enfranchisement. A youth parliament featured in more than one party’s manifesto, so this is one of those issues that is genuinely cross-cutting across all parties, and would have widespread support were it to go ahead.

But, although Members like Lynne Neagle have campaigned for a long time for this sort of development, it’s still not a key priority of the Welsh Government, or certainly hasn’t been up until this point. That’s the reason for us bringing this debate forward today—to show that it’s not just one party, it’s all parties, it’s the Assembly as a whole. We would like to see the Welsh Government bringing forward legislation in this area to establish this or an appropriate mechanism.

This isn’t just about giving a democratic voice to young people. It’s also about creating a new conduit that can provide more robust scrutiny to the democratic processes in Wales. Young people will be able to give evidence more directly to National Assembly committees, as has been mentioned by Mohammad Asghar. But let’s go back to this issue of engagement, which, in Wales, let’s face it, historically, is at a low. The Hansard Society’s audit of political engagement in 2014 showed that just 30 per cent of young people are certain to vote, but, as we know, 58 per cent would be prepared to do something if they felt strongly enough. So, young people have a different way of approaching politics—different to the older generations, at any rate. It’s one that we should recognise and we should provide mechanisms and vehicles that are suited to that.

Now, I’m not standing here stating that a youth parliament is the be-all and end-all and will change everything overnight for the better. It would be ludicrous to claim that. It won’t. I don’t believe that lowering the voting age to 16 is a silver bullet either. In fact, in the past in this Chamber, I’ve not been an advocate of lowering the voting age. I must admit my views on this issue have moved, but I think that whether it’s about the voting age or whether it’s about a youth parliament, none of these alone are sufficient mechanisms to increase youth engagement. But, taken together as a package, I think that there is a vehicle there that would be capable of moving the arguments on. I’ve come to the conclusion that this is one key way that we could do this. We want young people to engage, so we have to engage with them and them with us. It’s a symbiotic process.

I imagine we would all want to see voter turnout for Assembly elections on a par with general elections in Westminster, and getting young people more involved in the process here in this Assembly is a step towards doing that. But it won’t just happen by words alone, and I think it’s time for us to see action on this front to get these things done.

The UK Youth Parliament was born in 1999, the year this Assembly itself was born, so maybe we aren’t that far behind, but we still have a lot of groundwork to do, and the sooner we start, the sooner we will get there. As we’ve heard, other areas have done it. Northern Ireland set up a youth forum back in 1979. Scotland’s institution has been lauded as offering one of the highest levels of youth participation anywhere. So, not that far away in this United Kingdom, youth parliaments and youth fora are working, have been working and will work into the future. Further afield, in Australia, youth Bills can get passed on to the actual Parliament for their review. So, young people really feel engaged in the overall process in Australia at a very young age.

This will only work here if we have strong links between schools, other educational facilities and the new youth parliament or youth assembly that we want to create. As Mohammad Asghar said in his contribution, this is about creating a healthy, vibrant democracy overall. Young people aren’t young people forever. They are the older people of tomorrow. We were all the younger generation once—at least I think many of us were—and we are here now. So, let’s get on with the job. Yes, let’s talk about this in this debate today and let’s agree that we need a youth parliament, but let’s get on with laying those foundations today so that that youth parliament can be up and running as soon as possible and we can get on with creating a far healthier and more vibrant democracy in Wales.

Mae’r cwestiwn ynglŷn â senedd ieuenctid—neu gynulliad ieuenctid yn wir, fel y cyfeiriodd Lynne Neagle ato, ac fel y byddwn i’n ei ffafrio hefyd rwy’n meddwl—yn un sydd wedi’i drafod sawl gwaith yn y Cynulliad hwn gan nifer o gyn-Aelodau Cynulliad ac Aelodau presennol dros y blynyddoedd, ond nid ydym erioed wedi cyrraedd yno’n iawn—ddim eto, yn sicr.

Mae hyn yn y pen draw yn ymwneud â democratiaeth—cynyddu cyfranogiad ieuenctid a chynyddu niferoedd pleidleiswyr, ac rwy’n meddwl y byddem i gyd am wneud hynny. Ar hyn o bryd, mae Cymru yn un o chwe gwlad ddatganoledig heb senedd ieuenctid, ac nid yw hynny’n ddigon da. Nid ni’n unig sy’n dweud hyn, nid yr ACau ar draws y pleidiau yn unig sy’n dweud hyn; mae’r Cenhedloedd Unedig yn cytuno. Fel y dywedwyd eisoes, credant y byddai senedd ieuenctid yng Nghymru yn ffordd allweddol o gefnogi erthygl 12. Mae’r comisiynydd plant hefyd wedi dweud rhywbeth tebyg. Mae’r comisiynydd plant yn gweld senedd fel cyfrwng ar gyfer ymgysylltu ac etholfreinio. Roedd senedd ieuenctid yn ymddangos ym maniffesto mwy nag un o’r pleidiau, felly mae hwn yn un o’r materion sy’n wirioneddol drawsbynciol ar draws pob plaid, a byddai’n cael cefnogaeth eang pe bai’n digwydd.

Ond er bod Aelodau fel Lynne Neagle wedi bod yn ymgyrchu ers amser maith dros y math hwn o ddatblygiad, nid yw’n flaenoriaeth allweddol i Lywodraeth Cymru o hyd, neu’n sicr ni fu’n flaenoriaeth nes yn awr. Dyna’r rheswm pam y cyflwynwn y ddadl hon heddiw—i ddangos nad un plaid yn unig sydd eisiau senedd ieuenctid, ond yr holl bleidiau, y Cynulliad yn gyfan. Hoffem weld Llywodraeth Cymru yn cyflwyno deddfwriaeth yn y maes i sefydlu hyn neu fecanwaith priodol.

Nid yw hyn yn ymwneud yn unig â rhoi llais democrataidd i bobl ifanc. Mae hefyd yn ymwneud â chreu cyfrwng newydd a all ddarparu trefn graffu fwy cadarn i’r prosesau democrataidd yng Nghymru. Bydd pobl ifanc yn gallu rhoi tystiolaeth yn fwy uniongyrchol i bwyllgorau’r Cynulliad Cenedlaethol, fel y crybwyllodd Mohammad Asghar. Ond gadewch i ni fynd yn ôl at fater ymgysylltu, sydd, yng Nghymru, gadewch i ni ei wynebu, ar lefel isel yn hanesyddol. Dangosodd archwiliad gan Gymdeithas Hansard o ymgysylltiad gwleidyddol yn 2014 mai 30 y cant yn unig o bobl ifanc sy’n sicr o bleidleisio, ond fel y gwyddom, byddai 58 y cant yn barod i wneud rhywbeth pe baent yn teimlo’n ddigon cryf. Felly, mae gan bobl ifanc ymagwedd wahanol tuag at wleidyddiaeth—gwahanol i’r cenedlaethau hŷn, beth bynnag. Mae’n un y dylem ei chydnabod a dylem ddarparu mecanweithiau a chyfryngau sy’n cyd-fynd â hynny.

Nawr, nid wyf yn sefyll yma’n datgan mai senedd ieuenctid yw’r ateb i bob dim ac y bydd yn newid popeth er gwell dros nos. Byddai’n hurt honni hynny. Ni fydd yn gwneud hynny. Nid wyf yn credu bod gostwng yr oedran pleidleisio i 16 oed yn ateb i bob dim chwaith. Yn wir, yn y gorffennol yn y Siambr hon, nid wyf wedi cefnogi gostwng yr oedran pleidleisio. Rhaid i mi gyfaddef bod fy marn ar y mater wedi newid, ond pa un a yw’n ymwneud â’r oedran pleidleisio neu â’r senedd ieuenctid, credaf nad yw’r un o’r rhain ar eu pen eu hunain yn fecanweithiau digonol i gynyddu ymgysylltiad ieuenctid. Ond gyda’i gilydd fel pecyn, credaf y byddai’n gyfrwng i allu symud y dadleuon yn eu blaenau. Rwyf wedi dod i’r casgliad fod hon yn un ffordd allweddol y gallem wneud hyn. Rydym am i bobl ifanc gymryd rhan, felly mae’n rhaid i ni ymgysylltu â hwy a hwythau â ninnau. Mae’n broses symbiotig.

Rwy’n dychmygu y byddem i gyd am weld y ganran sy’n pleidleisio ar gyfer etholiadau’r Cynulliad ar yr un lefel ag etholiadau cyffredinol yn San Steffan, ac mae denu pobl ifanc i gymryd mwy o ran yn y broses yma yn y Cynulliad yn gam tuag at wneud hynny. Ond ni fydd yn digwydd drwy eiriau’n unig, ac rwy’n credu ei bod yn bryd i ni weld gweithredu ar hyn er mwyn cael y pethau hyn wedi’u gwneud.

Ganed Senedd Ieuenctid y DU yn 1999, yr un flwyddyn ag y ganed y Cynulliad hwn, felly efallai nad ydym mor bell â hynny ar ei hôl hi, ond mae gennym lawer o waith caib a rhaw i’w wneud, a pho gyntaf y dechreuwn, y cynharaf y byddwn yn cyrraedd. Fel y clywsom, mae ardaloedd eraill wedi ei wneud. Sefydlodd Gogledd Iwerddon fforwm ieuenctid yn ôl yn 1979. Canmolwyd sefydliad yr Alban am ei fod yn cynnig un o’r lefelau uchaf o gyfranogiad ieuenctid a geir yn unman. Felly, heb fod mor bell â hynny yn y Deyrnas Unedig hon, mae seneddau ieuenctid a fforymau ieuenctid wedi bod yn gweithio, a byddant yn parhau i weithio yn y dyfodol. Ymhellach i ffwrdd, yn Awstralia, gellir pasio Biliau ieuenctid ymlaen i’r Senedd go iawn eu hadolygu. Felly, mae pobl ifanc yn teimlo’n rhan go iawn o’r broses gyffredinol yn Awstralia ar oedran ifanc iawn.

Ni fydd hyn yn gweithio yma os nad oes gennym gysylltiadau cryf rhwng ysgolion, cyfleusterau addysgol eraill a’r senedd ieuenctid neu’r cynulliad ieuenctid newydd rydym am ei greu. Fel y dywedodd Mohammad Asghar yn ei gyfraniad, mae hyn yn ymwneud â chreu democratiaeth iach a bywiog yn gyffredinol. Nid yw pobl ifanc yn bobl ifanc am byth. Hwy yw pobl hŷn yfory. Roeddem i gyd yn perthyn i’r genhedlaeth iau unwaith—llawer ohonom o leiaf, rwy’n credu—ac rydym ni yma yn awr. Felly, gadewch i ni fwrw ymlaen â’r gwaith. Iawn, gadewch i ni siarad am hyn yn y ddadl hon heddiw a gadewch i ni gytuno bod angen senedd ieuenctid, ond gadewch i ni fwrw ymlaen â gosod y sylfeini hynny heddiw fel y gall y senedd ieuenctid fod yn weithredol cyn gynted ag y bo modd ac er mwyn i ni allu bwrw ymlaen â chreu democratiaeth lawer iachach a mwy bywiog yng Nghymru.

No? Okay. Thank you. Julie Morgan. Sorry—. Yes; go on, Julie Morgan. Sorry, Rhun. My screen’s all jumping around. Sorry.

Na? Iawn. Diolch. Julie Morgan. Mae’n ddrwg gennyf—. Iawn; parhewch, Julie Morgan. Mae’n ddrwg gennyf, Rhun. Mae fy sgrin yn neidio o gwmpas. Mae’n ddrwg gennyf.

Thank you very much, Deputy Presiding Officer, for the opportunity to speak in this very important debate. I’d actually like to start by praising the work of Funky Dragon. I think that the work that Funky Dragon did over many years had much merit. I had a lot of contact with Funky Dragon for many years in Westminster, and I know that they did empower many of their members to go forward and to take prominent places in their community. Certainly, we know that some of them went forward and became councillors, and that they’ve campaigned on issues. I think that Funky Dragon did an enormous amount of good. I do regret that we didn’t move from Funky Dragon to a youth parliament because that would have avoided this gap and this feeling that we’ve been left behind in this particular area of work, which, of course, we have to acknowledge, we have been.

We are lagging behind other countries, and we’ve already heard about the fact that the UK parliament has been up since 1999 and, of course, a lot of progress has been made there. The young people now sit on the hallowed green benches, which was a big fight to actually get them to be there, but they do actually debate in that Chamber now, in the House of Commons. Also, the young people there are very representative. When I met a group of young people, I was really pleased that there were Gypsy/Travellers represented as young members of Parliament. So, I thought that that’s the sort of thing we need to think of to make sure that every group is represented. Of course, the Scottish parliament has already been referred to. The Scottish Youth Parliament has members aged 14 to 25, and they represent all of the 32 local authorities in Scotland. So, again, I think that that’s a very good model that we can look at.

There are youth parliaments all over Europe, and, of course, there is a European Youth Parliament. The youth parliaments of the devolved nations, and of all the nations, send representatives to that youth parliament. In the UK we have the power to send people to the youth parliament. I just feel, at this time, when it’s so important for us to keep as many links as we can with Europe, and to build up our links with Europe, that that is going to be a way that, when we hopefully set up the youth parliament, we will have strong links with the European Youth Parliament.

I think it is important to engage young people at an early age with the political process. I know that, in the earlier debate, which I wasn’t present for all of, there was a discussion about the votes for 16 and 17-year-olds. That’s something that I campaigned on for many years along with Funky Dragon. It was one of their five priorities at one time—and along with the British Youth Council. I do feel that there is now a mood coming to this Chamber from all parts, including on the Conservative benches, towards votes for 16 and 17-year-olds. But I do agree; nothing is a golden bullet. Not one thing by itself will ensure that we have young people’s voices actually embedded in everything we do, because that is what we want to do, and that is what actually is in our laws. Because the children’s rights Measure does mean that we are supposed to consider everything we do, how it impacts on children—and the future generations Bill as well. That’s written into it. But in order to make that happen, we have to have young people to use as a reference point. We have to have young people to tell us what they think about things. The way that we will improve the laws we make is by having the voice of young people there. I just think we can’t do that without having a representative body.

So, I think it’s very cheering that we’ve reached this point today. I think the important thing—I know we will discuss different models, and I don’t think it’s the time for it today, as the mover of the motion said—today is the time for us to really show our support for a youth parliament for Wales, to continue with our tradition of fighting for children’s rights, and giving children a real say in what we do here in the Assembly.

Diolch yn fawr iawn, Ddirprwy Lywydd, am y cyfle i siarad yn y ddadl bwysig hon. Mewn gwirionedd hoffwn ddechrau drwy ganmol gwaith y Ddraig Ffynci. Credaf fod llawer i’w ganmol yn y gwaith a wnaeth y Ddraig Ffynci dros nifer o flynyddoedd. Bu cryn dipyn o gysylltiad rhyngof a’r Ddraig Ffynci am nifer o flynyddoedd yn San Steffan, ac rwy’n gwybod eu bod wedi grymuso llawer o’u haelodau i fynd ymlaen ac i gael lle amlwg yn eu cymunedau. Yn sicr, gwyddom fod rhai ohonynt wedi mynd ymlaen i fod yn gynghorwyr, a’u bod wedi ymgyrchu ar faterion. Credaf fod y Ddraig Ffynci wedi gwneud llawer iawn o dda. Rwy’n gresynu na wnaethom symud o’r Ddraig Ffynci i senedd ieuenctid oherwydd byddai hynny wedi osgoi’r bwlch hwn a’r teimlad ein bod wedi cael ein gadael ar ôl yn y maes gwaith penodol hwn, ac mae’n rhaid i ni gydnabod bod hynny’n wir wrth gwrs.

Rydym yn llusgo ar ôl gwledydd eraill, a chlywsom eisoes am y ffaith fod senedd y DU wedi’i sefydlu ers 1999 ac wrth gwrs, gwnaed llawer o gynnydd yno. Mae’r bobl ifanc bellach yn eistedd ar y meinciau gwyrdd sanctaidd, a oedd yn frwydr fawr mewn gwirionedd i’w cael yno, ond maent yn trafod yn y Siambr honno yn awr, yn Nhŷ’r Cyffredin. Hefyd, mae’r bobl ifanc yno’n gynrychioliadol iawn. Pan gyfarfûm â grŵp o bobl ifanc, roeddwn yn falch iawn fod yna Sipsiwn/Teithwyr yn cael eu cynrychioli fel aelodau seneddol ifanc. Felly, roeddwn yn meddwl mai dyna’r math o beth sydd angen i ni feddwl amdano i wneud yn siŵr fod pob grŵp yn cael ei gynrychioli. Wrth gwrs, cyfeiriwyd eisoes at Senedd yr Alban. Mae gan Senedd Ieuenctid yr Alban aelodau rhwng 14 a 25 oed, ac maent yn cynrychioli pob un o’r 32 awdurdod lleol yn yr Alban. Felly, unwaith eto, rwy’n meddwl bod hwnnw’n fodel da iawn y gallwn edrych arno.

Mae yna seneddau ieuenctid ar hyd a lled Ewrop, ac wrth gwrs, mae yna Senedd Ieuenctid Ewropeaidd. Mae seneddau ieuenctid y cenhedloedd datganoledig, a seneddau’r holl wledydd, yn anfon cynrychiolwyr i’r senedd ieuenctid honno. Yn y DU mae gennym bŵer i anfon pobl i’r senedd ieuenctid. Rwy’n teimlo, ar yr adeg hon, pan fo mor bwysig ein bod yn cadw cynifer o gysylltiadau ag y gallwn ag Ewrop, ac i adeiladu ein cysylltiadau ag Ewrop, fod hynny, gobeithio, yn mynd i fod yn ffordd, pan sefydlwn y senedd ieuenctid, o gael cysylltiadau cryf â’r Senedd Ieuenctid Ewropeaidd.

Rwy’n credu ei bod yn bwysig ymgysylltu â phobl ifanc o oed cynnar yn y broses wleidyddol. Yn y ddadl gynharach, nad oeddwn yn bresennol ar ei chyfer i gyd, gwn fod trafodaeth wedi bod ar bleidleisiau ar gyfer rhai 16 a 17 mlwydd oed. Mae hynny’n rhywbeth y bûm yn ymgyrchu drosto am flynyddoedd lawer gyda’r Ddraig Ffynci. Roedd yn o’u pum blaenoriaeth ar un adeg—yn ogystal â Chyngor Ieuenctid Prydain. Rwy’n teimlo bod awydd newydd yn dod i’r Siambr hon bellach o bob rhan, gan gynnwys ar feinciau’r Ceidwadwyr, i weld pleidleisiau i rai 16 a 17 oed. Ond rwy’n cytuno; ni cheir dim sy’n ateb i bopeth. Ni fydd un peth ar ei ben ei hun yn sicrhau bod gennym leisiau pobl ifanc wedi’u gwreiddio mewn gwirionedd ym mhopeth a wnawn, oherwydd dyna rydym am ei wneud, a dyna mewn gwirionedd sydd yn ein cyfreithiau. Oherwydd mae’r Mesur hawliau plant yn golygu ein bod i fod i ystyried popeth a wnawn o ran sut y mae’n effeithio ar blant—a Bil cenedlaethau’r dyfodol yn ogystal. Mae hynny wedi’i ymgorffori ynddo. Ond er mwyn gwneud i hynny ddigwydd, rhaid i ni ddefnyddio pobl ifanc fel cyfeirbwynt. Mae’n rhaid i ni gael pobl ifanc i ddweud wrthym beth yw eu barn am bethau. Y ffordd y gallwn wella’r deddfau a wnawn yw drwy gael llais pobl ifanc yno. Ni allwn wneud hynny heb gael corff cynrychioliadol yn fy marn i.

Felly, rwy’n credu ei bod yn galonogol iawn ein bod wedi cyrraedd y pwynt hwn heddiw. Rwy’n meddwl mai’r peth pwysig—gwn y byddwn yn trafod gwahanol fodelau, ac nid wyf yn credu mai heddiw yw’r amser iawn ar gyfer hynny fel y dywedodd cynigydd y cynnig—heddiw yw’r amser i ni ddangos ein cefnogaeth yn iawn i senedd ieuenctid Cymru, i barhau â’n traddodiad o ymladd dros hawliau plant, a rhoi llais go iawn i blant yn yr hyn rydym yn ei wneud yma yn y Cynulliad.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Rwy’n ddiolchgar iawn am y cyfle i gael cymryd rhan yn y drafodaeth yma. Mae’n od, braidd, bod y drafodaeth yn digwydd yn amser dadl wrthblaid, achos rydym yn sôn yn fan hyn am rywbeth, wrth gwrs, sydd ymhell y tu hwnt i wleidyddiaeth plaid. A dyna pam fy mod i wedi bod yn hapus iawn i fod yn un o’r rhai i arwyddo’r cynnig yma yn drawsbleidiol.

Rwy’n teimlo’n frwd iawn dros yr egwyddor o sefydlu senedd ieuenctid. Rwy’n cofio pan oeddwn i yn fy arddegau fy hun yn cael fy nhanio gan faterion cyfoes, yn cael fy neffro gan drafodaethau ar orffennol, presennol a dyfodol fy ngwlad. Mi oedd o’n ddechrau’r daith, mae’n siŵr, a arweiniodd at yr anrhydedd o gael fy ethol i’r Cynulliad Cenedlaethol fy hun.

Rŵan, o edrych yn ôl, rwy’n trysori’r cyfleon a gefais i bryd hynny, profiadau fel y gymdeithas ddadlau enwog yn fy hen ysgol i, Ysgol David Hughes ym Mhorthaethwy. Mae gennym ni, wrth gwrs, bob math o grwpiau ar draws Cymru sy’n rhoi profiadau i bobl ifanc. Mae fy merch i yn cael budd mawr o’i gwaith efo Bwrdd Syr IfanC efo’r Urdd ar hyn o bryd. Mae eraill yn cael profiadau gwerthfawr efo’r sgowtiaid neu’r Guides. Mae mudiad y ffermwyr ifanc yn un arall pwysig iawn. Yn fan hyn, mi wnaf ddymuno’n dda i Laura Elliott, un sydd wedi cael llawer o brofiad efo’r ffermwyr ifanc ac sydd, drwy hynny yn rhannol, wedi cael ei dewis gan gangen y Cynulliad o Gymdeithas Seneddol y Gymanwlad i’n cynrychioli yn senedd ieuenctid y Gymanwlad yn Victoria yng Nghanada fis nesaf. Dyna werth profiad i rywun pan yn ifanc.

Mae gennym ni gyfle rŵan, wrth gwrs, i greu fforwm cenedlaethol go iawn i bobl ifanc Cymru, beth bynnag yw eu diddordebau nhw, beth bynnag fo’u cefndir. Mae adroddiad gan yr undeb ryng-seneddol o ryw ddwy flynedd yn ôl yn dweud wrthym ni fod yna seneddau ieuenctid yn bodoli mewn rhyw 35 o wledydd—mae’n bosibl bod yna fwy erbyn hynny, wn i ddim. Mae yna bob mathau o ffurfiau iddyn nhw, ac mae eu cyswllt nhw â seneddau cenedlaethol y gwledydd hynny yn amrywio.

Mi wnes i gyfarfod â gwleidydd difyr iawn o Rwanda ryw ddwy flynedd yn ôl, eto drwy fy ngwaith i efo’r Gymanwlad. Mi fu o yn aelod o senedd ieuenctid ei wlad o, ac oherwydd perthynas ffurfiol iawn rhwng y senedd ieuenctid a’r brif senedd, mi oedd o’n eistedd fel cynrychiolydd yr ieuenctid ar y senedd genedlaethol ymhlith yr aelodau seneddol eraill. Ar ôl gadael y senedd ieuenctid, mi oedd ei ddiddordeb o wedi’i danio ac mi aeth o’n ei flaen i gael ei ethol yn Aelod Seneddol.

Soniodd Nick Ramsay wedyn am fodel gwahanol o Awstralia, lle mae Biliau ieuenctid yn cael eu pasio ymlaen i’r Senedd. Felly, mae yna bob math o fodelau, ond beth am Gymru? Mae yna ryw gred bod rhyw fath o senedd ieuenctid wedi bod gennym ni yn barod yma. Mae Cymru Ifanc gennym ni rŵan, a’r Ddraig Ffynci cyn hynny. Tra roeddwn i’n feirniadol iawn o’r penderfyniad disymwth i gael gwared ar y Ddraig Ffynci, nid senedd ieuenctid oedd hi, a dyna rwyf i yn dymuno ei weld. Fforwm oedd o gan y Llywodraeth i gydgysylltu â phobl ifanc. Mae hynny’n hollol iawn, ac rwy’n gefnogol iawn i hynny, ond, yn yr un ffordd â’n bod ni’n eiddgar i sicrhau nad yw pobl Cymru yn cymysgu rhwng y Cynulliad Cenedlaethol a Llywodraeth Cymru, mae hi’n bwysig iawn inni ddilyn yr egwyddor mai y Senedd yma ddylai esgor ar senedd ieuenctid.

Mae yna elfennau, i gloi, sy’n gyffredin i seneddau ieuenctid drwy’r byd. Yn gyntaf, maen nhw yno i wrando ar bobl ifanc a rhoi cyfle iddyn nhw fynegi barn. Yn ail, maen nhw yno i godi ymwybyddiaeth ymhlith pobl ifanc am eu systemau gwleidyddol a seneddol sy’n effeithio ar eu bywydau nhw. Ac, yn drydydd, maen nhw yno i rymuso pobl ifanc yn y gobaith y bydd rhoi profiadau uniongyrchol o’r systemau democrataidd yn deffro eu hawydd nhw i chwarae rhan yn fwy gweithgar fel dinasyddion yn eu gwledydd. Rwy’n meddwl, o weithredu’r egwyddorion yna, y gallem osod seiliau cadarn iawn i senedd ieuenctid i Gymru.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I’m very pleased to have the opportunity to take part in this debate. It’s slightly strange that the debate is happening during the opposition debate, because we’re talking about something that’s far beyond party politics. And that’s why I’ve been very happy to be one of those who signed this motion on a cross-party basis.

I feel very enthusiastic about the principle of establishing a youth parliament. I remember, when I was in my teens, being fired up by contemporary issues, and debates on the past, present and future of my nation. That was the start of the journey that led to the honour of being elected to the National Assembly itself.

Now, looking back, I treasure the opportunities that I had at that time, experiences such as the famous debating society at Ysgol David Hughes in Menai Bridge. We have all kinds of groups across Wales that provide experiences for young people. My daughter gets a great deal of benefit from her work with the Bwrdd Syr IfanC Urdd group, and others are having excellent experiences with the Scouts or the Guides. The young farmers—that’s another very important society. I give my best wishes to Laura Elliott, who has had a great deal of experience through the young farmers society and who, partly through that, has been chosen by the Assembly’s branch of the Commonwealth Parliamentary Association to represent our youth CPA in Victoria in Canada next month. That’s an excellent experience for someone so young.

We have an opportunity now to create a national forum, a genuine forum, for the young people of Wales, whatever their interests and whatever their background. A report by the inter-parliamentary association two years ago said that there are youth parliaments in around 35 nations—there might be more now, I don’t know. There are all kinds of formats for them, and their relationships with the national parliaments in those nations varies.

I met an interesting politician from Rwanda around two years ago, again through my work with the Commonwealth. He was a member of the youth parliament of his country, and because of the very formal relationship between the youth parliament and the main parliament, he sat as a representative of young people in the national parliament, amongst the other parliamentary members. After leaving the youth parliament, his interest was fired up, and he went on to be elected as a Member of Parliament.

Nick Ramsay spoke about a different model from Australia, where youth Bills are passed on to the Parliament. So, there are all kinds of models. But what about Wales? There is some kind of a belief that we’ve already had a kind of youth parliament here. We have Young Wales now, and we had Funky Dragon before that. But while I was very critical of the decision to get rid of Funky Dragon, it wasn’t a youth parliament, and that’s what I want to see in Wales. It was a forum from the Government to consult young people and engage with young people. That was entirely right, and I’m very supportive of that, but in the same way that we’re eager to see that the people of Wales don’t get confused between the National Assembly and the Welsh Government, it’s also important for us to pursue the principle that it’s this Senedd, this Parliament, that should lead to a youth parliament.

To conclude, there are elements that are held in common by youth parliaments across the world. First of all, they’re there to listen to young people and to give them an opportunity to express their opinions. Secondly, they’re there to raise awareness amongst young people about their political systems and parliamentary systems that have an effect on their lives. And, thirdly, they’re there to empower young people in the hope that giving direct experience of democratic systems will awaken their desire to play a more active part as citizens in their nations. I think, from working according to those principles, we can lay very firm foundations for a youth parliament for Wales.

I’m delighted to take part in this debate and to commend Darren Millar for all the work that he has done for many years in promoting this project and, indeed, if I may say so, to Lynne Neagle, whose attractive and intelligent speech this afternoon fully justifies the vote that I gave her for the chairmanship of her committee. [Laughter.]

Of course, youth, for me, is an increasingly distant memory, but they say that you are as young as you feel, and every morning I wake up constantly astonished that I can feel anything at all after the rackety life that I’ve led. [Laughter.] But I was interested to listen to Rhun ap Iorwerth a minute ago talk about his teenage reminiscences. I was, myself, an insufferably precocious and opinionated teenager. Indeed, the whole of my life has been a quest for the rational underpinnings of the prejudices I held then. But the importance of this project cannot be underestimated in my view. It is, frankly, a national disgrace that in the referendum vote just a few months ago, only about 30 per cent of young people between the ages of 18 and 24 turned out to vote. Voter disengagement is one of the great curses of our age, and it gets worse as you look at the demographic of voters.

Rwyf wrth fy modd yn cymryd rhan yn y ddadl hon a hoffwn ganmol Darren Millar am yr holl waith y mae wedi’i wneud ers blynyddoedd lawer ar hyrwyddo’r prosiect hwn ac yn wir, os caf ddweud, Lynne Neagle, yr oedd ei haraith ddeniadol a deallus y prynhawn yma yn llawn gyfiawnhau’r bleidlais a roddais iddi am gadeiryddiaeth ei phwyllgor.[Chwerthin.]

Wrth gwrs, mae ieuenctid, i mi, yn atgof mwyfwy pell, ond maent yn dweud eich bod mor ifanc ag y teimlwch, a phob bore rwy’n deffro gan ryfeddu’n gyson fy mod yn gallu teimlo unrhyw beth o gwbl ar ôl y bywyd garw rwyf wedi’i fyw. [Chwerthin.] Ond roedd hi’n ddiddorol gwrando ar Rhun ap Iorwerth funud yn ôl yn siarad am ei atgofion o’i laslencyndod. Roeddwn i, fy hun, yn laslanc anioddefol o henaidd a barn gennyf ar bob dim. Yn wir, rwyf wedi treulio fy mywyd i gyd yn chwilio am seiliau rhesymegol y rhagfarnau a goleddwn y pryd hwnnw. Ond ni ellir bychanu pwysigrwydd y prosiect hwn yn fy marn i. A dweud y gwir, mae’n warth cenedlaethol mai oddeutu 30 y cant yn unig o bobl ifanc rhwng 18 a 24 oed a aeth i bleidleisio yn y refferendwm ychydig fisoedd yn ôl. Mae datgysylltiad pleidleiswyr yn un o felltithion mawr ein hoes, ac mae’n mynd yn waeth wrth i chi edrych ar ddemograffeg pleidleiswyr.

Will you take another intervention? We, of course, would have supported lowering the voting age to 16, but do you accept that had that have happened, the result might well have been very different?

A wnewch chi dderbyn ymyriad arall? Byddem ni, wrth gwrs, wedi cefnogi gostwng yr oedran pleidleisio i 16, ond a ydych yn derbyn pe bai hynny wedi digwydd, efallai y byddai’r canlyniad wedi bod yn wahanol iawn?

Well, I will come to that point in a moment. It is important to engage more young people in the civic life of our country, and I think a youth parliament would be one way of achieving that. It is an unfortunate truth that we are the only country in Europe not to have an independent youth forum of some kind. I know that we used to have one in Wales in the form of Funky Dragon, which has been mentioned many times in the course of this debate today. I would like to draw attention to Theo Davies-Lewis and the pamphlet that he wrote for ‘Gorwel’, which I will mention in the presence of David Melding here, and the discussions that he had with the First Minister, which, unfortunately, the First Minister was not convinced by. But I hope that, as a result of this debate today and the contributions that have been made by Labour Members in it, it will cause the Government to take a slightly different view.

My party does not support votes at 16, for the reasons admirably set out by Gareth Bennett in his speech earlier on. Also, I think that a youth parliament will be some kind of a halfway house between the two sides of this argument. Disraeli, in 1867, took a leap in the dark, as Lord Derby said, by extending the franchise to the industrial working classes, and then he said that he had to prepare the mind of the country and his party. One of the ways, I think, of preparing the mind of the country on the issue of reducing the voting age would be by introducing an institution of this kind into the picture.

Mohammad Asghar, in his contribution to this debate, did refer to the widespread public ignorance that there is about the powers of this Assembly and the devolved administration. It is amazing that nearly half the people of Wales have no idea that the Welsh Government is responsible for health policy, for example. I think that maybe we are all at fault in not playing our full part in ensuring that public understanding of Government and administration isn’t better informed than it is. Therefore, I think that one of the ways in which we could improve public knowledge and understanding of what we do here, and indeed inspire people to perform public service in the way that politicians do—. We get a very bad press on the whole, and there’s a huge amount of cynicism about politicians, which is largely unjustified. One of the ways in which we could encourage greater public confidence in our profession is by involving people in a formal way at an earlier stage. So, I very much hope that this motion will pass unanimously this afternoon, in the spirit of constructive consensus building that is exemplified in the person of Lord Dafydd Elis-Thomas, of course, who has championed this for many years. So, on that basis, I commend this motion to the Assembly.

Wel, fe ddof at y pwynt hwnnw mewn eiliad. Mae’n bwysig ymgysylltu mwy â phobl ifanc ym mywyd dinesig ein gwlad, ac rwy’n meddwl y byddai senedd ieuenctid yn un ffordd o gyflawni hynny. Mae’n wirionedd anffodus mai ni yw’r unig wlad yn Ewrop i beidio â chael fforwm ieuenctid annibynnol o ryw fath. Gwn fod un yn arfer bod gennym yng Nghymru ar ffurf y Ddraig Ffynci, a grybwyllwyd sawl gwaith yn ystod y ddadl hon heddiw. Hoffwn dynnu sylw at Theo Davies-Lewis a’r pamffledyn a ysgrifennodd ar gyfer ‘Gorwel’, a soniaf amdano ym mhresenoldeb David Melding yma, a’r trafodaethau a gafodd gyda’r Prif Weinidog, na lwyddodd, yn anffodus, i argyhoeddi’r Prif Weinidog. Ond rwy’n gobeithio, o ganlyniad i’r ddadl hon heddiw a’r cyfraniadau a wnaed gan Aelodau Llafur ynddi, y bydd yn achosi i’r Llywodraeth fabwysiadu safbwynt ychydig yn wahanol.

Nid yw fy mhlaid yn cefnogi pleidlais i rai 16 oed, am y rhesymau a nodwyd yn gampus gan Gareth Bennett yn ei araith yn gynharach. Hefyd, rwy’n meddwl y bydd senedd ieuenctid yn rhyw fath o dŷ hanner ffordd rhwng y ddwy ochr i’r ddadl hon. Rhoddodd Disraeli, yn 1867, naid i’r tywyllwch, fel y dywedodd yr Arglwydd Derby, drwy ymestyn yr etholfraint i’r dosbarthiadau gweithiol diwydiannol, ac yna dywedodd ei fod wedi gorfod paratoi meddwl y wlad a’i blaid. Un o’r ffyrdd, rwy’n credu, o baratoi meddwl y wlad ar fater gostwng oed pleidleisio fyddai drwy gyflwyno sefydliad o’r math hwn.

Yn ei gyfraniad i’r ddadl hon, cyfeiriodd Mohammad Asghar at anwybodaeth eang y cyhoedd ynglŷn â phwerau’r Cynulliad hwn a’r weinyddiaeth ddatganoledig. Mae’n rhyfeddol nad oes gan hanner pobl Cymru bron unrhyw syniad mai Llywodraeth Cymru sy’n gyfrifol am bolisi iechyd, er enghraifft. Credaf efallai ein bod i gyd ar fai am beidio â chwarae ein rhan yn llawn yn sicrhau bod dealltwriaeth y cyhoedd ynglŷn â’r Llywodraeth a’r weinyddiaeth yn well nag y mae. Felly, rwy’n meddwl mai un o’r ffyrdd y gallem wella gwybodaeth a dealltwriaeth y cyhoedd o’r hyn rydym yn ei wneud yma, ac yn wir, ysbrydoli pobl i gyflawni gwasanaeth cyhoeddus yn y ffordd y mae gwleidyddion yn ei wneud—. Mae gennym enw gwael iawn ar y cyfan, ac mae llawer iawn o sinigiaeth am wleidyddion, sy’n annheg i raddau helaeth. Un o’r ffyrdd y gallem annog mwy o hyder ymysg y cyhoedd yn ein proffesiwn yw drwy gynnwys pobl mewn modd ffurfiol ar gam cynharach. Felly, rwy’n gobeithio’n fawr y bydd y cynnig hwn yn pasio’n unfrydol y prynhawn yma, yn yr ysbryd o gonsensws adeiladol a amlygir ym mherson yr Arglwydd Dafydd Elis-Thomas, wrth gwrs, sydd wedi cefnogi hyn ers blynyddoedd lawer. Felly, ar y sail honno, rwy’n cymeradwyo’r cynnig hwn i’r Cynulliad.

Thank you very much. I call on the Llywydd and the Chair of the Commission, Elin Jones.

Diolch yn fawr iawn. Galwaf ar y Llywydd a Chadeirydd y Comisiwn, Elin Jones.

Diolch am y cyfle i gael cyfrannu at y ddadl yma ac i roi’r wybodaeth ddiweddaraf i’r Cynulliad am y trafodaethau ynghylch creu senedd ieuenctid i Gymru yn y dyfodol. Bydd yr Aelodau’n ymwybodol bod y Comisiwn wedi trafod y mater yma yn ystod dyddiau cynnar y pumed Cynulliad fel rhan o’r ystyriaeth ehangach ynghylch ein strategaeth dros y pum mlynedd nesaf. Un o’n tri nod strategol ar gyfer y pumed Cynulliad yw ymgysylltu ag amrywiaeth eang o bobl a hyrwyddo llwyddiannau’r Cynulliad.

Mae gan y Cynulliad, fel Seneddau ledled y byd, her gyffredinol i gynyddu lefelau ymwybyddiaeth a dealltwriaeth o’n prosesau gwleidyddol. Wrth inni fynd i’r afael â’r heriau hynny, mae’n bwysig inni atgoffa ein hunain nad yw’r Cynulliad yma yn llawn o hen draddodiadau a ffyrdd hynafol o weithio; ni yw un o seneddau ifancaf Ewrop. Nid yw hynny’n rhywbeth i’w ofni; dylem wneud y gorau o’r cyfleoedd a ddaw yn sgil bod yn senedd newydd, sy’n ein rhyddhau ni i greu ffyrdd arloesol o wleidydda. Ac mae’n rhaid inni gynnwys pobl ifanc yn y gwaith yma. Mae’r penderfyniadau a wnawn ni yma yn effeithio ar eu dyfodol, ac felly mae’n rhaid inni wrando ar eu llais fel rhan annatod o’n trafodaethau.

Mae gennym hanes balch yn hyn o beth. Mae timau allgymorth ac addysg y Cynulliad yn arwain y ffordd o ran ymgysylltu seneddol, ac mae gennym berthynas gynhyrchiol hirsefydlog gyda phlant a phobl ifanc Cymru. Yn ystod y Cynulliad diwethaf, gwnaeth y Comisiwn benderfyniad pendant i ganolbwyntio ar ei ymdrechion i ymgysylltu â phobl ifanc, gan gynnwys pobl ifanc yn uniongyrchol ym musnes ffurfiol y Cynulliad, gan roi cyfle iddynt ddylanwadu ar waith Aelodau a phwyllgorau yma. Ers hynny, rydym wedi sefydlu rhaglen waith ieuenctid sydd wedi cynnwys dros 200 o grwpiau ieuenctid ac ystod eang o safbwyntiau yng ngwaith y Cynulliad, gan gynnwys y rheini sydd yn aml heb lais: plant sy’n derbyn gofal, plant anabl, a gofalwyr ifanc. Mae dros 20,000 yn ymweld â Siambr Hywel neu’n cyfarfod ag Aelodau a swyddogion bob blwyddyn.

Mae llawer ohonoch chi Aelodau wedi cysylltu â phobl ifanc drwy eich gwaith pwyllgor. Yn gynyddol, rwy’n gweld bod eu cyfraniad yn rhan greiddiol a dylanwadol o’r broses o gasglu tystiolaeth, ac nid dim ond fel atodiad neu gyfeiriad ar ddiwedd adroddiad. Fe gyfeiriwyd ynghynt yn y drafodaeth am y gwaith yr oedd rhai ohonom ni’n ymwneud ag e ar y pwyllgor iechyd yn y pedwerydd Cynulliad, ac fel aelod o’r pwyllgor iechyd hynny rwy’n mawr gofio’n glir iawn y dystiolaeth gawsom ni gan bobl ifanc yn gadael gofal wrth inni drafod deddfwriaeth a llunio deddfwriaeth ar wasanaethau cymdeithasol.

Fel llawer ohonoch, rwy’n siŵr nad wyf yn derbyn nad oes gan bobl ifanc ddiddordeb mewn gwleidyddiaeth. Er gwaethaf y ffaith na allant bleidleisio yn etholiadau’r Cynulliad hyd yn hyn, maent yn deall pwysigrwydd y penderfyniadau yr ydym ni’n eu gwneud yma. Maent yn gallu dweud wrthym pryd a sut y mae ein gweithredoedd yn effeithio arnyn nhw’n uniongyrchol, ac mae llawer ohonynt yn gweithio’n galed i ddylanwadu ar ein prosesau. Fodd bynnag, nid da lle gellir gwell.

Fel cenedl sydd wedi ymrwymo i Gonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn, mae’n rhaid inni wneud yn well. Mae gan blant a phobl ifanc yr hawl i gymryd rhan fel dinasyddion nawr. Felly, mae’n rhaid inni gynyddu cyfleoedd ystyrlon i’w cynnwys yn ein gwaith ni yma—cyfraniad a fydd, rwy’n siŵr, yn ein hysbrydoli i feddwl yn wahanol am ddyfodol ein cenedl. Dylem hefyd eu helpu i drafod materion sy’n bwysig iddyn nhw, canfod ffyrdd i bobl ifanc ysgogi ein hagenda ni, ac, yn fwy na dim, mae’n rhaid inni wrando. Dyna pam, ers cychwyn yn y swydd yma ym mis Mai, rwyf wedi gwneud fy ymrwymiad yn glir i gynyddu cyfranogiad plant a phobl ifanc yng ngwaith y Cynulliad ymhellach.

Rwy’n ymwybodol iawn o’r bwlch yn y ddarpariaeth ar gyfer cynulliad ieuenctid cenedlaethol i Gymru ers i’r Ddraig Ffynci ddod i ben ym mis Hydref 2014. Yn ddi-os, roedd y Ddraig Ffynci yn arloeswr wrth iddi fod yn fodd i bobl ifanc yng Nghymru siarad yn uniongyrchol â phwyllgor y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau Plant yng Ngenefa, er enghraifft. Ond heddiw mae cyfle gennym i feddwl o’r newydd am ofod democrataidd cenedlaethol i bobl ifanc Cymru—gofod sy’n adlewyrchu’r gwahaniad rhwng llywodraeth a senedd. Mae Llywodraeth Cymru wedi datblygu strwythurau at ei diben ei hun i alluogi pobl ifanc i ddylanwadu ar ei pholisïau ac er mwyn galluogi’r Llywodraeth i gydymffurfio â’i dyletswyddau o dan Fesur Hawliau Plant a Phobl Ifanc (Cymru) 2011.

Felly, rwy’n falch ein bod ni’n cael y ddadl hon heddiw, gan ei bod yn fy ngalluogi i gadarnhau fy ymrwymiad i i sefydlu senedd ieuenctid parhaol i Gymru yn gynnar yn y pumed Cynulliad. Mae Comisiwn y Cynulliad wedi cymeradwyo’r uchelgais yma fel rhan o’r strategaeth newydd, ac un o’r sgyrsiau yr wyf wedi eu cael â chydweithwyr ers mis Mai, ac wrth gyfrannu heddiw at y ddadl hon, yw bod yna frwdfrydedd ym mhob plaid am gam o’r fath yma. Mae swyddogion y Cynulliad wedi bod mewn cysylltiad agos â grŵp Ymgyrch Cynulliad Plant a Phobl Ifanc Cymru ers iddynt lansio eu hymgynghoriad yn gynharach eleni, ac mae’r ymgynghoriad hwnnw yn cwmpasu mewnbwn gan arbenigwyr hawliau plant, barn pobl ifanc yn ogystal â chymariaethau o amryw fodelau seneddol rhyngwladol. Rwyf hefyd wedi trafod y mater yma â’r comisiynydd plant, Sally Holland, ac wedi canfod ein bod yn rhannu’r un syniadau a’r un dyhead ar y mater yma. Hoffwn roi gwybod i Aelodau fy mod wedi ysgrifennu at ymddiriedolwyr Ymgyrch Cynulliad Plant a Phobl Ifanc Cymru, cyn eu cyfarfod nhw ar 23 Hydref, yn nodi ein hymrwymiad ni fel Comisiwn i fynd â’r mater yma yn ei flaen. Wrth gwrs, byddaf yn parchu eu hymgynghoriad ac edrychaf ymlaen at weld eu hargymhellion terfynol ar senedd ieuenctid cyn y Nadolig.

I gloi, heddiw, hoffwn achub ar y cyfle hwn i ddiolch i ymddiriedolwyr Ymgyrch Cynulliad Plant a Phobl Ifanc Cymru a’u hymgyrchwyr am eu hymroddiad i’w hachos. Am ddwy flynedd, maent wedi ymgyrchu’n ddiflino dros sefydlu cynulliad ieuenctid, gan greu corff gwych o waith ymchwil a thystiolaeth a fydd yn ein helpu ni i ddatblygu’r uchelgais yma. Diolch am ein hatgoffa nad yw ein dyletswydd i bleidleiswyr heddiw yn unig, ond i bob dinesydd o bob oedran sydd â rhan yn ein democratiaeth, yn y presennol a’r dyfodol. Os bydd y Cynulliad yn pleidleisio o blaid y cynnig yma y prynhawn yma, yna mi fydd yn fandad clir i’r Comisiwn symud ymlaen i weithio ar y manylion er mwyn sefydlu, yn y dyfodol agos, senedd ieuenctid gyntaf Cymru.

Thank you for the opportunity to contribute to this debate and to give an update to the Assembly about the discussions about creating a youth parliament for Wales. Members will be aware that the Commission has discussed this issue in the early days of this fifth Assembly as part of a broader consideration of our strategy for the next five years. One of our three strategic goals for the fifth Assembly is to engage with a wide variety of people and champion the Assembly’s achievements.

The Assembly, like Parliaments worldwide, faces a challenge across the board to increase levels of awareness and understanding of our politics processes. As we address those challenges, it’s important that we remind ourselves that the Assembly isn’t laden with ancient traditions and ways of working; we are one Europe’s youngest parliaments. That isn’t something to fear; we should maximise the opportunities our newness present, and forge a better way of doing politics. And we must take young people with us as we do this. The decisions we take here affect their future, and so their voice must be heard by us as an integral part of our discussions.

We have a proud record in this respect. The Assembly’s outreach and education teams are leading the way in parliamentary engagement, and we have a long-established relationship with the children and young people of Wales. During the last Assembly, the Commission took a conscious decision to focus on its youth engagement efforts, including young people directly into the formal business of the Assembly, providing them with opportunities to influence the work of Members and committees. Since then, we’ve established a youth work programme that has engaged with over 200 youth groups and a wide range of views in the Assembly’s work, including those so often without a voice: looked-after children, disabled children, and young carers. More than 20,000 children and young people visit Siambr Hywel or meet Members and officers on an annual basis.

Many of you Members have engaged with young people through your committee work. Increasingly, I see that their input forms a core and influential part of the evidence-gathering process, and not simply as an annex or reference at the end of a report. Earlier in this debate we referred to the work that some of us did on the health committee in the fourth Assembly, and as a member of that health committee I clearly remember the evidence that we received from young people leaving care as we discussed and drew up legislation on social care services.

Like many of you, I’m sure that I don’t accept that young people aren’t interested in politics. Despite the fact that they cannot vote in Assembly elections hitherto, they understand the importance of the decisions we take here. They can tell us when and how they are directly affected by our actions, and many of them work hard to influence our processes. However, good enough is not good enough.

As a nation that is committed to the UN Convention on the Rights of the Child, we must do better. Children and young people have the right to participate as citizens now. So, we must increase meaningful opportunities to involve them in our work—input that, I’m sure, will inspire us to think differently about our nation’s future. We should also provide support for them to discuss issues that matter to them, finding ways for young people to drive our agenda, and, above all, we must listen. That’s why, since taking office in May, I’ve made clear my commitment to further increase the involvement of children and young people in the work of the Assembly.

I’m acutely aware of the gap in the provision of a national youth assembly for Wales since Funky Dragon ceased to exist in October 2014. Undoubtedly, Funky Dragon was a trailblazer, because it provided a means for young people in Wales to speak directly with the UN Committee on the Rights of the Child in Geneva, for example. But today we are presented with an opportunity to think afresh about a national democratic space for young people in Wales—a space that reflects the separation between government and parliament. The Welsh Government has developed structures for its own purposes to enable young people to influence its policies and to enable the Government to comply with its duties under the Rights of Children and Young Persons (Wales) Measure 2011.

So, I am delighted that we’re having this debate today, as it allows me to confirm my commitment to establishing a permanent youth parliament for Wales early in the fifth Assembly. The Assembly Commission has endorsed this ambition as part of the new strategy, and I know from conversations with colleagues since May, and from contributing to this debate, that there is enthusiasm across all parties for such a move. Assembly officials have been in close contact with the Campaign for the Children and Young People’s Assembly for Wales since they launched their consultation earlier this year, and that consultation encompasses input by experts in children’s rights, the opinions of young people as well as comparisons of various international parliamentary models. I’ve also discussed this issue with the children’s commissioner, Sally Holland, and found that we share common ground and the same ambitions on this issue. I wish to inform Members that I have written to the Campaign for the Children and Young People’s Assembly for Wales’s trustees in advance of their meeting on 23 October, signalling our commitment to taking this matter forward as a Commission. Of course, I will be respectful of their consultation and I look forward to receiving their final recommendations on a youth parliament before Christmas.

To conclude today, I would like to take this opportunity to thank the trustees of the Campaign for the Children and Young People’s Assembly for Wales, and the campaigners, for their dedication to their cause. For two years now they have campaigned tirelessly for the establishment of a youth assembly, building an outstanding body of research and evidence that will help us to drive our ambition forward. Thank you for reminding us that our duty is not only to today’s voters, but to all citizens with a stake in our democracy, present and future. If the Assembly votes in favour of this motion today, it will give the Commission a clear mandate to make progress on the details to establish, in the near future, the first youth parliament for Wales.

Thank you. I call on Llyr Gruffydd to reply to the debate.

Diolch. Galwaf ar Llyr Gruffydd i ymateb i’r ddadl.

A gaf i ddiolch o waelod calon i bawb sydd wedi cyfrannu at y drafodaeth? Nid wyf yn cofio gymaint o unfrydedd ar unrhyw gynnig—heblaw efallai am gyfeiriadau at bleidleisio yn 16 oed. Yn sicr o safbwynt cynnwys y cynnig ei hunan, rwy’n meddwl bod y mandad yn mynd i fod yn glir ac yn unfrydol, a diolch i bob Aelod sydd wedi cyfrannu ac i bawb arall a fydd, wrth gwrs, yn cefnogi’r cynnig.

Mi oedd hi’n berffaith addas ein bod ni’n clywed ar ddechrau’r drafodaeth ynglŷn â’r modd y mae’r Cynulliad yma wedi bod yn arwain y gad ac wedi bod yn arloesi o safbwynt hawliau plant a phobl ifanc, o safbwynt creu comisiynydd plant a hefyd, wrth gwrs, fel sefydliad, o safbwynt y modd rydym yn ymfalchïo yn ein hygyrchedd ni fel sefydliad i bobl ifanc, a’r gwaith sy’n digwydd gydag ysgolion a’r 20,000 sydd wedi dod yma’n flynyddol fel rhan o’r cynlluniau hynny. ‘No brainer’ oedd disgrifiad Lynne Neagle o’r cysyniad yma o gael senedd i blant a phobl ifanc, ac rwy’n meddwl y byddem ni i gyd yn ategu hynny. Ac, wrth gwrs, roedd hi’n bwysig ei bod hi hefyd yn ein hatgoffa ni o’r hyn y mae’r Cenhedloedd Unedig wedi ei ddweud o safbwynt y diffyg darpariaeth sy’n bodoli ar hyn o bryd.

Diolch i Julie Morgan hefyd am ein hatgoffa ni am senedd ieuenctid y Deyrnas Unedig. Rwyf wedi gweld lluniau o bobl ifanc ar y meinciau gwyrdd yn San Steffan, ac maen nhw’n lluniau pwerus iawn, mae’n rhaid i fi ddweud. Nid dynion canol oed mewn siwtiau llwyd, ond pobl ifanc, ac, yn sydyn iawn, mae Tŷ’r Cyffredin yn edrych llawer mwy byw a llawer mwy perthnasol, a gwleidyddiaeth wedyn, wrth gwrs, yn sgil hynny yn dod yn llawer mwy byw ac yn llawer mwy perthnasol i’r bobl ifanc sydd, efallai, yn teimlo eu bod nhw’n ymbellhau oddi wrth wleidyddiaeth fel y mae hi yn y wlad yma.

Nid wyf o reidrwydd yn cytuno â Neil Hamilton bod sefydlu cynulliad i bobl ifanc yn rhyw fath o ‘halfway house’. Fe fyddwn i’n licio mynd yr ‘whole hog’, fel maen nhw’n dweud, a chael pleidlais i’r rhai sy’n 16 a senedd, a mwy hefyd wrth gwrs, achos proses barhaus yw hon, nid rhywbeth sy’n mynd i gael ei gyflawni ac wedyn dyna ni. Rwy’n meddwl bod senedd ieuenctid Rwanda y clywom ni amdani yn her i ni i gyd. Meddyliwch, senedd ieuenctid lle y mae aelod o’r senedd honno yn cael eistedd yn y senedd lawn. Dyna ichi her; dyna ichi her i ni i gyd. Ac rwy’n meddwl y byddai hynny’n beth gwych i’w efelychu, ac yn sicr yn sbarduno trafodaeth ynglŷn â ble rydym ni’n mynd nesaf o safbwynt ymbweru llais pobl ifanc yn y wlad yma.

Wrth gwrs, ar ôl y refferendwm yn yr Alban, mi welom ni don o bobl ifanc yn yr Alban yn sicr, ond hefyd ar draws y Deyrnas Unedig, yn dod yn rhan o wleidyddiaeth ac yn ymwneud fwyfwy â gwleidyddiaeth ieuenctid, ac fe’n hatgoffwyd ni fod y fforymau yna’n bodoli yn y rhannau eraill o’r Deyrnas Unedig, wrth gwrs, i sianelu llawer o’r brwdfrydedd yna. Ac mae gan bobl ifanc, fel rydym yn gwybod, ofidiau gwirioneddol—am Brexit, am lymder, am ddiffyg hawliau yn y sector rhentu a mwy—ond yn rhy aml o lawer, nid yw’r gofidiau hynny’n cael eu clywed yn ddigonol, heb sôn, efallai, am gael eu gwrando arnyn nhw hefyd, sydd yn rhywbeth arall eto.

Ond, ble mae llais pobl ifanc yn y drafodaeth ar Brexit heddiw? Rŷm ni’n gwybod bod y Prif Weinidog wedi sefydlu grŵp ymgynghori ar Ewrop, ond nid wyf yn meddwl bod yna lais ifanc yn eistedd ar y grŵp yna, felly, sut ydym ni’n gallu sicrhau ein bod ni’n clywed lleisiau pobl ifanc o fewn y disgwrs a’r drafodaeth yna? Mae’r siarter gwaith ieuenctid sydd gennym ni yng Nghymru, wrth gwrs, a gyhoeddwyd gan y Llywodraeth rhyw chwe mis yn ôl, yn sôn am hawl pobl ifanc i gael, ac rydw i’n dyfynnu:

‘Cyfleoedd i gyfranogi yn y gwaith o wneud penderfyniadau trwy strwythurau anffurfiol a ffurfiol i ymgysylltu â phobl ifanc yn lleol ac yn genedlaethol’.

Wel, mae yna wagle ar lefel genedlaethol yn sicr, a’r darlun yn ddigon amrywiol, wrth gwrs, ar lefel leol.

As someone who began his career in the youth work sector, as a youth worker many years ago, I’m reminded of some of the basic principles of youth work in Wales, which talk about giving young people expressive opportunities, empowering opportunities, participative opportunities. Yet, on Brexit, a matter that will define not only our generation, but of course future generations as well, where is the voice of young people? If we get this wrong, then they’re the ones, clearly, who’ll be paying the price.

We were reminded of the divergence in voting. We know that, of course, between younger and older generations, but the lower turnout, as well, amongst the younger generation—30 per cent, I think it was, turnout amongst young people in that particular referendum. Now, of course, a youth assembly isn’t the answer, it’s not the only answer, but it does have a practical and a very symbolic significance, I think, as reflected in this discussion today.

Felly, rwy’n llongyfarch y Llywydd ar ei sylwadau. Yn amlwg, fe ddechreuwyd y drafodaeth hon yn gynnar iawn ar ôl ei phenodiad ac yn gynnar iawn ym mywyd y pumed Cynulliad yma. Mae yn gyfle i ni fel sefydliad ifanc, fel ein hatgoffwyd ni, i arloesi. Os ydy San Steffan, sydd ddim yn enwog am fod yn sefydliad sy’n arloesi, yn gallu cyflawni hyn, yna rydw i’n meddwl bod hynny’n adlewyrchu ar y sefyllfa siomedig sydd gennym ni yng Nghymru ar hyn o bryd. Rydw i’n croesawu’r ymrwymiad a’r cadarnhad o’r ymrwymiad gan y Llywydd, ac yn diolch bod y sgyrsiau a’r trefniadau eisoes ar waith.

Gwireddu cynulliad cenedlaethol i blant a phobl ifanc yw’r nod. Rydw i’n siŵr y byddwn ni’n unfrydol, gobeithio, yn cefnogi’r cynnig yma heddiw. Ond, fel y dywedais i, rhan o broses barhaus yw hon. Carreg filltir fydd cyflawni hynny. Gadewch inni gyrraedd y garreg filltir honno cyn gynted ag y gallwn ni. Diolch.

May I sincerely thank everyone who’s contributed to the debate? I don’t remember so much unanimity on any motion—apart from the references to voting at 16, perhaps. But certainly in terms of the content of the motion itself, I do think that the mandate will be clear and unanimous, and I’d like to thank all Members who’ve contributed, and everyone else who will support the motion.

It was entirely appropriate that we heard at the opening of the debate about the way in which this Assembly has been in the vanguard and has been innovative in terms of the rights of children and young people, and in terms of the creation of a children’s commissioner for Wales, and also, as an institution, in the way in which we take pride in our accessibility as an organisation to young people, and the work that we do with schools and the 20,000 children and young people who visit annually as part of those plans. ‘No brainer’ was Lynne Neagle’s description of this concept of having a children and young people’s parliament, and I think we would all endorse that sentiment. Of course, it was important that she reminded us of what the UN has said in terms of the lack of provision currently.

I’d like also to thank Julie Morgan for reminding us of the UK youth parliament. I have seen pictures of young people on those green benches in Westminster and they are very powerful images, I have to say. It’s not just middle-aged men in grey suits but young people, and all of a sudden you see the House of Commons looking far more lively and far more relevant, and politics, as a result of that, becomes far more lively and far more relevant to the young people who perhaps feel that they are disengaged from politics as it currently exists in this country.

I don’t necessarily agree with Neil Hamilton that the establishment of a youth parliament is some sort of halfway house. I would like to go the whole hog, as they say, and to provide a vote for those aged 16 as well as a youth parliament, and to do more, because this is an ongoing process, not something that can be achieved and left alone. I think that the youth parliament of Rwanda that we heard mentioned poses a challenge to us all. Just imagine a youth parliament where a member of that parliament can actually sit in the full Parliament. Now there’s a challenge for us all. I do think that that would be an excellent thing for us to emulate and it would certainly encourage debate as to what the next move should be in terms of empowering and giving young people a voice in this country.

Of course, after the referendum in Scotland, we did see a wave of young people in Scotland, but also across the UK, who became part of politics and who engaged more with youth politics. We were reminded that those fora do exist in other parts of the UK to channel much of that enthusiasm. Young people, as we know, do have real concerns—about Brexit, about austerity, about their lack of rights in the rental sector, and much more—but far too often, those concerns aren’t heard, never mind listened to, which is another issue altogether, of course.

But, where is the voice of young people in the debate on Brexit today? We know that the First Minister established a consultative group on Europe, but I don’t think that there is a young voice on that particular group, so how can we ensure that we hear the views of young people within that discourse and discussion? The youth work charter that we have in Wales, which was published by the Government some six months ago, does mention young people’s rights, and I quote, to have:

‘Opportunities to participate in decision-making via informal and formal structures for youth engagement locally and nationally’.

Well, there is certainly a void at a national level, and the picture is very patchy at a local level too.

Fel rhywun a ddechreuodd ei yrfa yn y sector gwaith ieuenctid, fel gweithiwr ieuenctid flynyddoedd lawer yn ôl, caf fy atgoffa o rai o egwyddorion sylfaenol gwaith ieuenctid yng Nghymru, sy’n sôn am roi cyfleoedd mynegiannol i bobl ifanc, cyfleoedd sy’n grymuso, cyfleoedd i gymryd rhan. Eto i gyd, ar fater gadael yr UE, mater a fydd yn diffinio nid yn unig ein cenhedlaeth ni, ond cenedlaethau’r dyfodol yn ogystal wrth gwrs, ble mae llais y bobl ifanc? Os cawn hyn yn anghywir, yna hwy, yn amlwg, yw’r rhai a fydd yn talu’r pris.

Cawsom ein hatgoffa o’r gwahaniaethau yn y pleidleisio. Gwyddom hynny, wrth gwrs, rhwng y cenedlaethau iau a hŷn, ond y nifer is a bleidleisiodd hefyd, ymhlith y genhedlaeth iau—30 y cant, rwy’n credu oedd y nifer o blith pobl ifanc a bleidleisiodd yn y refferendwm penodol hwnnw. Nawr, wrth gwrs, nid cynulliad ieuenctid yw’r ateb, nid dyna’r unig ateb, ond mae iddo arwyddocâd ymarferol a symbolaidd iawn, rwy’n meddwl, fel y mae’r drafodaeth hon heddiw yn ei adlewyrchu.

Therefore, I congratulate the Llywydd on her comments. Clearly, this debate started very early after she was elected and very early on in this fifth Assembly. It is an opportunity for us as a young institution, as we were reminded, to innovate. If Westminster, which isn’t famed for being innovative, is able to achieve this, then certainly that reflects on the disappointing situation that currently exists in Wales. I welcome the commitment made and the confirmation of that commitment made by our Llywydd, and I’m grateful that the conversations and the arrangements are already in train.

Achieving a national assembly for children and young people is our aim. I am sure that we will unanimously support this motion today, hopefully. But, as I said, this is part of a continuing process. Achieving that will be a milestone. Let us actually achieve that milestone as soon as we can. Thank you.

Thank you very much. The proposal is to agree the motion. Does any Member object? No. Therefore, the motion is agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Diolch yn fawr iawn. Y cynnig yw derbyn y cynnig. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Nac oes. Felly, derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

8. 7. Dadl ar Adroddiad y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol ar ei Ymchwiliad i Fil Cymru Llywodraeth y DU
8. 7. Debate on the Constitutional and Legislative Affairs Committee's Report on its Inquiry on the UK Government's Wales Bill

We move on to the debate on the Constitutional and Legislative Affairs Committee’s report on its inquiry on the UK Government’s Wales Bill. I call on the Chair of the committee, Huw Irranca-Davies, to move the motion.

Symudwn ymlaen at y ddadl ar adroddiad y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol ar ei ymchwiliad i Fil Cymru Llywodraeth y DU. Galwaf ar Gadeirydd y pwyllgor, Huw Irranca-Davies, i gynnig y cynnig.

Cynnig NDM6119 Huw Irranca-Davies

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

Yn nodi adroddiad y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol ar ei ymchwiliad i Fil Cymru Llywodraeth y DU, a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 6 Hydref 2016.

Motion NDM6119 Huw Irranca-Davies

To propose that the National Assembly for Wales:

Notes the report of the Constitutional and Legislative Affairs Committee on its inquiry on the UK Government’s Wales Bill, laid in the Table Office on 6 October 2016.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Thank you, Deputy Presiding Officer. Can I begin by thanking all of our committee members of all parties, our excellent clerking team and the support team around us and also those who’ve contributed with expert evidence to our report?

Constitutional issues are often considered to be dry, incidental matters of little consequence to the average person in the street. But if Brexit has taught us anything, it is that constitutional issues do matter and they do engage. So, we should not be surprised that the Wales Bill has been a source of much discussion, not just between politicians, but also when people use our laws on a daily basis. The Wales Bill will determine the laws we can make to improve the prosperity and quality of life of all citizens in Wales. Our role as legislators in scrutinising the Bill is to make sure that the Assembly has the best possible framework in which to make those laws. It is also to ensure that the constitution is accessible to all.

This is not constitutional navel gazing as some would have you believe; it is about making sure that the Assembly has all the necessary tools to make laws that deliver for the people of Wales. And that is why, even though this is the fourth Wales Bill in the last 20 years, we must speak out if the Bill makes the job of legislating more complicated and if it does not deliver what was promised.

There are elements of this Bill that we welcome. In principle, we agree with the move to a reserved-powers model. We also welcome the removal of the necessity test in relation to private and criminal law, giving the National Assembly greater freedom to legislate. We welcome the ability to remove and modify some UK Minister functions without consent, with bodies such as the Food Standards Agency and the Electoral Commission having been carved out from the consent requirements. We also welcome the listing of all the main Welsh public authorities in the Bill, removing any doubt that these bodies are within the National Assembly’s legislative competence.

However, our overall assessment of the Bill is that it is a complex and inaccessible piece of constitutional law. It will not deliver the lasting, durable settlement that the people of Wales had expected. That is disappointing and it is regrettable. The Bill certainly does not offer the progressive, ambitious and aspirational settlement that many in Wales hoped for and believed is needed. Neither does it befit a modern legislature and an equal partner within the family of nations that make up the United Kingdom.

This Bill is better than the draft Bill, and we welcome the changes made by the UK Government. However, of greater importance, this Bill will not improve the devolution settlement overall, as it stands. The complex way in which the Assembly’s legislative competence is expressed, including the number and the extent of reservations and restrictions, is far too restrictive. It is out of touch and it is out of date.

In addition, the National Assembly is being prevented from taking on responsibilities that would be expected of a mature legislature. It is clear that unless the Bill is amended significantly in the House of Lords, the Assembly will lose the power to make laws in certain areas. It does not, in our view, reflect or respect the democratic will of the people of Wales as expressed in 2011.

Before discussing in detail the conclusions of our work, I would like to use some examples to explain the practical effect of the Bill and how it fails to fully empower the National Assembly as a modern legislature. So, for example, the health committee and the First Minister raised concerns about the reservation of the sale and supply of alcohol, which could impact on the ability of the Welsh Government to tackle alcohol-related health issues. We’ve also heard concerns expressed about the loss of competence in relation to the protection of children and adoption policy, and—

Diolch, Ddirprwy Lywydd. A gaf fi ddechrau drwy ddiolch i holl aelodau ein pwyllgor o bob plaid, i’n tîm clercio rhagorol a’r tîm cymorth o’n cwmpas a hefyd i’r rhai sydd wedi cyfrannu gyda thystiolaeth arbenigol i’n hadroddiad?

Yn aml, ystyrir bod materion cyfansoddiadol yn faterion sych nad ydynt yn effeithio fawr ddim ar y person cyffredin ar y stryd. Ond os yw’r penderfyniad i adael yr UE wedi dysgu unrhyw beth i ni, mae wedi dangos bod materion cyfansoddiadol yn bwysig a’u bod yn ymgysylltu. Felly, ni ddylem synnu bod Bil Cymru wedi bod yn ffynhonnell llawer o drafodaeth, nid yn unig rhwng gwleidyddion, ond hefyd pan fydd pobl yn defnyddio ein cyfreithiau ar sail ddyddiol. Bydd Bil Cymru yn pennu’r deddfau y gallwn eu llunio i wella ffyniant ac ansawdd bywyd pob dinesydd yng Nghymru. Ein rôl fel deddfwyr wrth graffu ar y Bil yw sicrhau bod gan y Cynulliad y fframwaith gorau posibl ar gyfer llunio’r deddfau hynny. Mae hefyd yn cynnwys sicrhau bod y cyfansoddiad yn hygyrch i bawb.

Nid bogailsyllu cyfansoddiadol yw hyn fel y byddai rhai eisiau i chi gredu; mae’n ymwneud â sicrhau bod gan y Cynulliad yr holl offerynnau angenrheidiol i wneud cyfreithiau sy’n cyflawni dros bobl Cymru. A dyna pam, er mai dyma’r pedwerydd Bil Cymru yn ystod yr 20 mlynedd diwethaf, fod yn rhaid i ni godi llais os yw’r Bil hwn yn gwneud y gwaith o ddeddfu’n fwy cymhleth ac os nad yw’n cyflawni’r hyn a addawyd.

Rydym yn croesawu elfennau o’r Bil hwn. Mewn egwyddor, rydym yn cytuno â’r symud i fodel cadw pwerau. Rydym hefyd yn croesawu cael gwared ar y prawf angenrheidrwydd mewn perthynas â chyfraith breifat a throseddol, gan roi mwy o ryddid i ddeddfu i’r Cynulliad Cenedlaethol. Rydym yn croesawu’r gallu i ddileu ac addasu rhai o swyddogaethau Gweinidogion y DU heb gydsyniad, gyda chyrff megis yr Asiantaeth Safonau Bwyd a’r Comisiwn Etholiadol wedi’u torri allan o’r gofynion cydsynio. Rydym hefyd yn croesawu’r rhestr o holl brif awdurdodau cyhoeddus Cymru yn y Bil, gan ddileu unrhyw amheuaeth fod y cyrff hyn o fewn cymhwysedd deddfwriaethol y Cynulliad Cenedlaethol.

Fodd bynnag, ein hasesiad cyffredinol o’r Bil yw ei fod yn ddarn cymhleth ac anhygyrch o gyfraith gyfansoddiadol. Ni fydd yn darparu’r setliad parhaol cadarn y mae pobl Cymru wedi ei ddisgwyl. Mae hynny’n siomedig ac mae’n anffodus. Yn sicr nid yw’r Bil yn cynnig y setliad blaengar ac uchelgeisiol y mae llawer yng Nghymru wedi gobeithio amdano ac yn credu bod ei angen. Nid yw ychwaith yn gweddu i ddeddfwrfa fodern a phartner cyfartal yn y teulu o genhedloedd sy’n creu’r Deyrnas Unedig.

Mae’r Bil hwn yn well na’r Bil drafft, ac rydym yn croesawu’r newidiadau a wnaed gan Lywodraeth y DU. Fodd bynnag, yr hyn sy’n bwysicach yw na fydd y Bil hwn yn gwella’r setliad datganoli yn gyffredinol, fel y mae. Mae’r ffordd gymhleth y mae cymhwysedd deddfwriaethol y Cynulliad yn cael ei fynegi, gan gynnwys nifer a chyrhaeddiad y cymalau cadw a’r cyfyngiadau, yn llawer rhy gyfyngol. Mae’n dangos diffyg cysylltiad ac mae’n hen ffasiwn.

Yn ogystal, mae’r Cynulliad Cenedlaethol yn cael ei rwystro rhag ysgwyddo cyfrifoldebau y byddai disgwyl i ddeddfwrfa aeddfed ymwneud â hwy. Oni bai bod y Bil yn cael ei ddiwygio’n sylweddol yn Nhŷ’r Arglwyddi, mae’n amlwg y bydd y Cynulliad yn colli pŵer i ddeddfu mewn rhai meysydd. Yn ein barn ni, nid yw’n adlewyrchu na’n parchu ewyllys ddemocrataidd pobl Cymru fel y’i mynegwyd yn 2011.

Cyn trafod casgliadau ein gwaith yn fanwl, hoffwn ddefnyddio rhai enghreifftiau i egluro effaith ymarferol y Bil a sut y mae’n methu grymuso’r Cynulliad Cenedlaethol yn llawn fel deddfwrfa fodern. Felly, er enghraifft, mynegodd y pwyllgor iechyd a’r Prif Weinidog bryderon ynglŷn â chadw gwerthu a chyflenwi alcohol yn ôl, a allai effeithio ar allu Llywodraeth Cymru i fynd i’r afael â materion iechyd sy’n gysylltiedig ag alcohol. Clywsom fynegi pryderon hefyd ynglŷn â cholli cymhwysedd mewn perthynas ag amddiffyn plant a’r polisi mabwysiadu—

I thank the Member very much for giving way. Does the Chair of the Constitutional and Legislative Affairs Committee believe that any of the reservations listed would affect the ability of this Government and this Assembly to remove the defence of reasonable punishment, which is one of the aims that have been in the programme for government?

Diolch yn fawr iawn i’r Aelod am ildio. A yw Cadeirydd y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol yn credu y byddai unrhyw un o’r cymalau cadw a restrir yn effeithio ar allu’r Llywodraeth hon a’r Cynulliad hwn i ddileu’r amddiffyniad o gosb resymol, sy’n un o’r amcanion sydd wedi bod yn y rhaglen lywodraethu?

I thank Julie Morgan for that intervention, and, indeed, that is one of the areas of concern that have been raised by authoritative experts on the constitution and legislation who have given evidence to the committee. So, it is one of our areas of concern, unfortunately.

These highlight some simple examples. It would take too long to explain how the complexity of the tests and the reservations work together and impact on the ability of the National Assembly to make laws. However, we have published an example of the difficulties that would be faced in relation to a hypothetical Bill, an example we shared with the House of Lords Constitution Committee last week. I would encourage anyone with an interest in the Bill to read that.

While the Bill actually needs a complete overhaul, it would be too complicated to attempt to rewrite a Bill of this nature through amendments. It’s a general point of principle highlighted in our predecessor committee’s ‘Making Laws in Wales’ report. So, faced with the challenges I have outlined, as a committee, and working constructively with stakeholders, we recognised that our role must be to suggest amendments that would make the Bill more workable than it currently is, reduce the bureaucracy that it introduces and, at the very least—at the very least—return the National Assembly’s legislative competence to that set out in the Government of Wales Act 2006. On this latter point, I would point out that the judgment on the Agricultural Sector (Wales) Bill should be viewed as the Supreme Court’s view of the UK’s Parliament’s intention in relation to that 2006 Act. This is an important constitutional point.

So, our approach was to identify and support amendments previously suggested by the Llywydd or the Welsh Government that delivered the objectives I have just referred to. In particular, we supported amendments that: in relation to clause 2, would make it much more explicit about the circumstances in which the UK Parliament would legislate on devolved matters; in relation to clause 3, would remove necessity tests to ensure that the Assembly’s current—current—level of competence was maintained; and, in relation to clause 18, sought to ensure that the executive functions of Welsh Ministers in devolved areas aligned with the legislative competence of the National Assembly.

We also suggested our own amendments, most notably an amendment to permit the National Assembly to consolidate, without modification, all the legislation relating to the Welsh constitution in our official languages. Such an approach is transparent and will make sure that the legislation is accessible. In a healthy democracy, this is vital so that citizens are clear about which parliamentary institution is responsible for law making in a particular policy area. But the complexity and lack of clarity within the Bill as currently drafted, calls into question the long-term durability of the settlement. Another factor impacting on this durability is the failure to provide for a distinct or a separate jurisdiction for Wales. As we heard at a stakeholder event, practical pressures—practical pressures—will inevitably arise for those practising law or giving advice on the law in Wales. So, the case for such a jurisdiction will continue to arise. It is regrettable, therefore, that this Bill is likely to perpetuate rather than resolve constitutional uncertainty.

A durable and a workable settlement is crucial to the constitutional integrity of the UK as well as to Wales. For that reason we do consider that politicians in the UK Parliament and the National Assembly will have to return to the Welsh devolution settlement sooner rather than later.

Diolch i Julie Morgan am yr ymyriad, ac yn wir, dyna un o’r meysydd pryder a nodwyd gan arbenigwyr sy’n awdurdod ar y cyfansoddiad a deddfwriaeth a roddodd dystiolaeth i’r pwyllgor. Felly, mae’n un o’r meysydd sy’n peri pryder i ni, yn anffodus.

Mae’r rhain yn tynnu sylw at rai enghreifftiau syml. Byddai’n cymryd gormod o amser i egluro sut y mae cymhlethdod y profion a’r cymalau cadw yn gweithio gyda’i gilydd ac yn effeithio ar allu’r Cynulliad Cenedlaethol i wneud cyfreithiau. Fodd bynnag, rydym wedi cyhoeddi enghraifft o’r anawsterau a wynebid mewn perthynas â Bil damcaniaethol, enghraifft a ranasom â Phwyllgor Cyfansoddiadol Tŷ’r Arglwyddi yr wythnos diwethaf. Byddwn yn annog unrhyw un sydd â diddordeb yn y Bil i ddarllen honno.

Er bod angen ailwampio’r Bil yn llwyr, mewn gwirionedd, byddai’n rhy gymhleth ceisio ailysgrifennu Bil o’r math hwn drwy wneud gwelliannau. Mae’n bwynt cyffredinol o egwyddor a amlygwyd yn adroddiad y pwyllgor a’n rhagflaenodd, ‘Deddfu yng Nghymru’. Felly, yn wyneb yr heriau a amlinellais, fel pwyllgor, a chan weithio’n adeiladol gyda rhanddeiliaid, roeddem yn cydnabod mai ein rôl ni o reidrwydd yw awgrymu gwelliannau a fyddai’n gwneud y Bil yn fwy ymarferol nag y mae ar hyn o bryd, lleihau’r fiwrocratiaeth y mae’n ei chyflwyno ac o leiaf—fan lleiaf—dod â chymhwysedd deddfwriaethol y Cynulliad Cenedlaethol yn ôl i’r hyn a geir yn Neddf Llywodraeth Cymru 2006. Ar y pwynt olaf hwn, hoffwn nodi y dylid edrych ar y dyfarniad ar y Bil Sector Amaethyddol (Cymru) fel safbwynt y Goruchaf Lys ar fwriad Senedd y DU mewn perthynas â Deddf 2006. Mae hwn yn bwynt cyfansoddiadol pwysig.

Felly, ein dull o weithredu oedd nodi a chefnogi gwelliannau a awgrymwyd yn flaenorol gan y Llywydd neu Lywodraeth Cymru a oedd yn cyflawni’r amcanion rwyf newydd gyfeirio atynt. Yn benodol, fe gefnogom welliannau a fyddai: mewn perthynas â chymal 2, yn ei gwneud yn llawer mwy eglur ym mha amgylchiadau y byddai Senedd y DU yn deddfu ar faterion datganoledig; mewn perthynas â chymal 3, yn cael gwared ar brofion angenrheidrwydd er mwyn sicrhau bod lefel gyfredol—cyfredol—cymhwysedd y Cynulliad yn cael ei chynnal; ac mewn perthynas â chymal 18, yn ceisio sicrhau bod swyddogaethau gweithredol Gweinidogion Cymru mewn meysydd datganoledig wedi’u halinio â chymhwysedd deddfwriaethol y Cynulliad Cenedlaethol.

Awgrymasom ein gwelliannau eu hunain hefyd, yn fwyaf amlwg, gwelliant sy’n caniatáu i’r Cynulliad Cenedlaethol gydgrynhoi, heb addasu, yr holl ddeddfwriaeth sy’n ymwneud â chyfansoddiad Cymru yn ein hieithoedd swyddogol. Mae dull o’r fath yn dryloyw a bydd yn sicrhau bod y ddeddfwriaeth yn hygyrch. Mewn democratiaeth iach, mae hyn yn hanfodol er mwyn i ddinasyddion fod yn glir ynglŷn â pha sefydliad seneddol sy’n gyfrifol am ddeddfu mewn maes polisi penodol. Ond mae cymhlethdod a diffyg eglurder y Bil fel y mae wedi’i ddrafftio ar hyn o bryd, yn bwrw amheuaeth ar gadernid hirdymor y setliad. Ffactor arall sy’n effeithio ar y cadernid hwn yw’r methiant i ddarparu ar gyfer awdurdodaeth benodol neu awdurdodaeth ar wahân i Gymru. Fel y clywsom mewn digwyddiad i randdeiliad, bydd pwysau ymarferol—pwysau ymarferol—yn anochel i’r rhai sy’n ymarfer y gyfraith neu’n rhoi cyngor ar y gyfraith yng Nghymru. Felly, bydd yr achos dros awdurdodaeth o’r fath yn parhau i godi. Mae’n anffodus, felly, fod y Bil hwn yn debygol o barhau yn hytrach na datrys ansicrwydd cyfansoddiadol.

Mae setliad cadarn ac ymarferol yn hanfodol i gywirdeb cyfansoddiadol y DU yn ogystal ag i Gymru. Am y rheswm hwnnw rydym yn credu y bydd yn rhaid i wleidyddion yn Senedd y DU a Chynulliad Cenedlaethol Cymru ddychwelyd at setliad datganoli Cymru yn gynt yn hytrach nag yn hwyrach.

Daeth y Llywydd i’r Gadair.

The Presiding Officer took the Chair.

To be a success, constitutional reform necessitates full and open engagement by all: this builds a consensus across political parties and wider society that will underpin a durable settlement, but, unfortunately, this Bill has been characterised by a Whitehall-driven process under tight control by the UK Government, which has lost that opportunity of wider support and consensus. We believe there needs to be a new approach to considering constitutional Bills. This should be an agreed means of co-operating between the National Assembly and our committees and the two Houses of Parliament and their committees. We recommend the development of these new ways of working as a matter of urgency. They should be in place before major constitutional legislation is brought forward—for example, in response to Brexit—and we stand ready to contribute to this work.

So, in concluding these opening remarks, I look forward to hearing other contributions to this debate, and to see what other Members thought of the report that we have brought forward. Thank you.

I fod yn llwyddiant, mae diwygio cyfansoddiadol yn mynnu ymgysylltiad llawn ac agored gan bawb: mae hyn yn adeiladu consensws ar draws y pleidiau gwleidyddol a’r gymdeithas ehangach a fydd yn sail i setliad cadarn, ond yn anffodus, nodweddir y Bil hwn gan broses wedi’i gyrru gan Whitehall dan reolaeth dynn Llywodraeth y DU, sydd wedi colli’r cyfle i sicrhau cefnogaeth a chonsensws ehangach. Credwn fod angen mabwysiadu dull newydd o ystyried Biliau cyfansoddiadol. Dylai hwn fod yn ddull cytûn o gydweithredu rhwng y Cynulliad Cenedlaethol a’n pwyllgorau a dau Dŷ’r Senedd a’u pwyllgorau. Rydym yn argymell datblygu’r ffyrdd newydd hyn o weithio fel mater o frys. Dylent fod ar waith cyn y bydd deddfwriaeth gyfansoddiadol fawr yn cael ei chyflwyno—er enghraifft, mewn ymateb i’r penderfyniad i adael yr UE—ac rydym yn barod i gyfrannu at y gwaith hwn.

Felly, wrth ddod â’r sylwadau agoriadol hyn i ben, edrychaf ymlaen at glywed cyfraniadau eraill i’r ddadl hon, ac i weld beth oedd yr Aelodau eraill yn ei feddwl o’r adroddiad rydym wedi’i gyflwyno. Diolch.

Hoffwn i ddiolch yn fawr iawn i’r pwyllgor am y gwaith manwl a chynhwysfawr y maen nhw wedi’i wneud ar Fil Cymru, ac yn arbennig i’r Cadeirydd am amlinellu mor glir, rydw i’n meddwl, y pryderon sydd gyda’r Bil, a beth sydd ymhlyg yn y Bil wrth fynd ymlaen, pe bai’r Bil heb gael ei wella yn y ffordd mae’r pwyllgor wedi ei hargymell.

Rydym ni wedi cael addewid, wrth gwrs, taw dyma fydd y Bil a fydd yn rhoi setliad cyfansoddiadol tymor hir i Gymru. Yn anffodus, am y rhesymau y mae Huw Irranca-Davies wedi’u hamlinellu, mae’r Bil yn brin iawn o gyflawni yr amcan hwnnw, a byddwn ni yn sicr yn wynebu pumed Bil datganoli ymhen fawr o dro.

Rwy’n credu bod y Bil yn estyn, ar un llaw, y cyfle—y cysyniad—o symud ymlaen gyda datganoli yn y syniad yma o bwerau a gedwir yn ôl, tra, ar yr un llaw, yn tagu gweithredoedd y Llywodraeth a gweithredoedd y Senedd yn y ffordd mae wedi cadw pwerau yn ôl ac wedi creu darlun cymysg, mwdlyd, lleidiog o’r hyn sydd yn gorwedd ym mha le.

Mae yna bethau positif yn y Bil. Mae’r ffaith bod y Cynulliad Cenedlaethol yn cael ei gydnabod fel sefydliad a fydd yn parhau yn hynod o bwysig ar gyfer ffordd aeddfed o drafod cyfansoddiad Prydain. Mae modd adeiladu ar hynny yn y ffordd mae’r Cadeirydd newydd ddechrau ei amlinellu, rydw i’n meddwl. Rydw i â diddordeb gweld bod yna ryw fath o brotocol seneddol yn cael ei sefydlu rhwng y lle hwn a’r Senedd yn San Steffan, lle rydym ni’n gallu gwneud y cyd-drafod roedd y Cadeirydd yn ei amlinellu. Gan ein bod ni nawr wedi ein sefydlu—unwaith y bydd y Bil yn troi’n Ddeddf—yn sefydliad parhaol, bydd modd adeiladu ar hynny.

Mae pethau positif eraill yn y Bil ynglŷn â newid ein prosesau mewnol ni. Fel Cadeirydd y Pwyllgor Cyllid, rydw i’n edrych ymlaen at y cyfle i ddatblygu prosesau cyllidol newydd, lle mae modd mynd â Deddf cyllid drwy’r Senedd hon a lle rydym ni’n gallu wir edrych ar y ffordd mae treth yn cael ei chodi yng Nghymru a rhoi hwnnw yn y cyd-destun o wariant. Mae hynny yn ei hunan yn aeddfedu’r lle hwn fel Senedd, ond yn aeddfedu Llywodraeth Cymru hefyd.

Ond—ac mae’n ‘ond’ sylweddol iawn—am y tro cyntaf, rŷm ni’n gweld Deddf datganoli sydd yn crafu yn ôl bwerau i San Steffan ac yn ôl i Lundain, ac mae hynny’n drist iawn. Yn gyntaf oll, pwerau sydd wedi cael eu cydnabod gan y Goruchaf Lys, yn enwedig, fel sydd wedi cael ei grybwyll, ym maes sector cyflogaeth amaeth—mae’r rheini’n cael eu tynnu’n ôl. Ond, yn fwy na hynny, mae yna ymgais wedi bod, yn amlwg, wrth baratoi’r Bil yma, drwy fynd drwy wahanol adrannau yn San Steffan, i bob adran geisio rhoi eu bysedd bach ar y Bil a gadael eu hôl ar y Bil yma. Er bod yna welliant wedi bod ers y Bil drafft cyntaf gael ei gyhoeddi, mae ôl-bysedd gwahanol adrannau—rai ohonynt nad ydynt erioed wedi deall datganoli—yn dal ar y Bil yma.

Mae yna sawl darn o ddeddfwriaeth yn y gorffennol—mae’r Prif Weinidog wedi eu hamlinellu nhw gerbron y Cynulliad o’r blaen—mae sawl enghraifft o ddeddfwriaeth sydd eisoes wedi eu pasio gan y Cynulliad hwn na fydd yn bosib, neu a fydd o leiaf yn cael eu herio yn y Goruchaf Lys nawr, o dan y Bil arfaethedig.

Nid oes dwywaith amdano, fel y dywedodd Huw Irranca-Davies, bod y refferendwm yn ddatganiad clir iawn. Ac rŷm ni wedi clywed yn ystod y misoedd diwethaf yma pa mor bwysig yw hi eich bod yn gwrando ar refferenda ac yn dilyn beth mae pobl yn ei ddweud wrthych chi. Roedd y refferendwm nôl yn 2011 yn glir: roedd dros 60 y cant o bobl yn dweud yn glir ein bod ni eisiau adeiladu ar hyn rydych chi wedi bod yn ei wneud fel corff seneddol, ac rydym ni’n moyn i chi gael y pwerau deddfu llawn, a’n moyn i chi weithredu hynny. Yn y cyd-destun hwnnw, mae’r Bil yn tramgwyddo’r egwyddor yma ac yn gosod cynsail peryglus, felly, i’r berthynas rhwng gwahanol senedd-dai yn y Deyrnas Gyfunol, yn enwedig gyda’r her ychwanegol nawr sydd gyda ni o ddelio â Brexit—pa ddeddfwriaeth fydd yn cael ei datganoli fan hyn, pa ddeddfwriaeth fydd yn cael ei datganoli i San Steffan, pa gyllid fydd yn dod fan hyn, pa gyllid fydd yn cael ei ddal yn ôl gan San Steffan. Mae’r Bil yma yn dempled anffodus iawn ar gyfer symud ymlaen ar y materion yna.

There was a very famous quote by an Irish nationalist, Charles Stewart Parnell, who said very clearly that no man—or woman, these days, but no man; Victorian—

‘No man has the right to say to his country “Thus far shalt thou go and no further”.’

Westminster doesn’t have the right to say to the people of Wales that you can go no further. It is for the people of Wales to express their self-determination in whichever way is appropriate for them. The job of Westminster, as our unitary Parliament for the United Kingdom, is to prepare the legislative way for the expression of the people of Wales. That has not been achieved in this Bill.

I’d like to thank the committee for the very detailed and comprehensive work that they’ve done on the Wales Bill, and particularly thank the Chair for outlining so clearly, I think, the concerns that the committee has with the Bill, and that are related to the Bill in going forward, if the Bill had not been amended in the way that the committee has recommended.

We’ve had a pledge, of course, that this will be the Bill that will give a long-term constitutional settlement for Wales. Unfortunately, for the reasons that Huw Irranca-Davies has outlined, the Bill falls very short of achieving that aim. We will certainly be looking at a fifth devolution Bill within a very short period of time.

I think that the Bill extends the opportunity to move forward with devolution on one hand, in terms of this idea of reserved powers, while, at the same time, it stymies the Government’s ability and the Senedd’s ability in the way that it has kept powers back and has created a very mixed picture of what lies where.

There are positive things in the Bill. The fact that the National Assembly is acknowledged as a permanent institution is important; it’s important for a mature way of discussing the constitution of the UK. It’s possible to build on that in the way that the Chair has started to outline, I think. I’m very interested in seeing that there’s some sort of parliamentary protocol established between this place and the Parliament in Westminster, where we can have that joint discussion that the Chair outlined. As we are established now—once the Bill turns into an Act—as a permanent institution, then we can build on that.

There are other positive things in the Bill with regard to changing our own internal processes. As Chair of the Finance Committee, I look forward to having the opportunity to develop new fiscal processes, where we can take a finance Bill through this Parliament and we can genuinely look at the way that taxes are raised in Wales and put that in the context of expenditure. Now, that in itself will add to the maturity of this place, and also to the maturity of the Welsh Government.

But—and it’s a very significant ‘but’—for the first time, we’re seeing a devolution Bill that claws back powers to Westminster and London, and that’s a great shame. First of all, powers that have been recognised by the Supreme Court, as has been mentioned, in the area of wages in the agricultural sector—they’re being clawed back. But, more than that, there’s been an attempt, clearly, in putting together this Bill, by going through the different departments in Westminster, for every department to try and get their mitts on the Bill and to leave their trace on it. Even though there have been improvements since the first draft, the traces of different departments—some of which have never even understood devolution—remain on this Bill.

There are several examples of legislation in the past—the First Minister has outlined them before the Assembly previously—that have been passed by this Assembly that will not be possible, or will be challenged, at least, in the Supreme Court, under the auspices of this proposed Bill.

Now, there’s no doubt about it, as Huw Irranca-Davies said: the referendum was a very clear statement. We’ve heard over the past few months how important it is that you do listen to a referendum and listen to what the people tell you. The referendum back in 2011 was a very clear statement: over 60 per cent of people said very clearly that we want to build on what you’ve been doing as a parliamentary body, and we want you to have full legislative powers, and we want you to implement that. In that context, this Bill goes against that principle and sets a very dangerous precedent, therefore, for the relationship between the different legislatures of the United Kingdom, especially with this additional challenge that we have now of dealing with Brexit—what legislation will be devolved to this place, what legislation will be devolved to Westminster, what funding will come here, and what funding will be kept back by Westminster. This Bill is a very unfortunate template for moving forward on those matters.

Roedd dyfyniad enwog iawn gan genedlaetholwr Gwyddelig, Charles Stewart Parnell, a ddywedodd yn glir iawn nad oes gan unrhyw ddyn—neu fenyw, y dyddiau hyn, ond nad oes gan unrhyw ddyn; Oes Fictoria—

Nid oes gan unrhyw ddyn hawl i ddweud wrth ei wlad “Dyma pa mor bell y cei fynd a dim pellach”.

Nid oes gan San Steffan hawl i ddweud wrth bobl Cymru na chânt fynd ddim pellach. Mae gan bobl Cymru hawl i fynegi eu hunanbenderfyniad ym mha bynnag ffordd sy’n briodol iddynt. Gwaith San Steffan, fel ein Senedd unedol ar gyfer y Deyrnas Unedig, yw paratoi’r llwybr deddfwriaethol ar gyfer llais pobl Cymru. Nid yw hynny wedi cael ei gyflawni yn y Bil hwn.

Can I start by congratulating the new Chair of the Constitutional and Legislative Affairs Committee on leading the committee and the secretariat to produce what I think is an outstanding report? It had to be done very quickly in the earliest days of this Assembly. I think it stands as a powerful document, and I particularly am grateful to all the officials that helped us draft the report. It’s an outstanding sign, I think, of the quality of the Commission’s staff, if I may so, Presiding Officer.

Can I just start by saying that the Bill is actually generous in several respects? The declaration of permanence, I think, takes us as far as we can go in our quasi-federal constitution to establish fundamental law and that the Assembly and the Welsh Government is a fundamental institution.

I think the competence regarding Assembly elections, including franchise and electoral systems, is also really important. We’ve had several references this afternoon to STV in local government and the possibility of reducing the voting age to 16. Well, we will soon have the power to actually determine these matters. Also, the removal of the necessity test in relation to private and criminal law was a very welcome change from the draft Bill. However, as the committee highlights, the Bill could be improved in some key ways to meet the aspiration for a fuller and more durable settlement. I remember, when I was Chair of the committee and we had the then Secretary of State before us, we commended him for that vision of a full and durable settlement—a high aspiration. But, in some respects, as we’ve heard, we have not quite achieved that standard yet.

I think the necessity tests that remain in reserved areas should be replaced by some other test, such as one allowing us ancillary powers to alter the law of England and Wales. This is a technical thing in many respects, but it’s really important to allow our law-making competence to work effectively. Without that scope and flexibility, you can lack the energy to use what appear to be your quite broad powers over, say, housing, education or health. I do fear that we could end up back in the Supreme Court, or bickering with the UK Government, to get that elbow room to have really effective law. The list of reservations is still far too long and it includes, as we’ve heard, the licensing of intoxicating liquors or premises that sell them. As K.O. Morgan, the great historian, points out, Wales controlled its pubs before it controlled its church, or at least disestablished the Anglican church, and now we are going to see a settlement that is not going to give us that power. I do remember, as an aside, Presiding Officer, taking part in the last set of referenda on Sunday opening. There was a vote in Cardiff in 1989, and I believe, in Ceredigion, that was when they finally decided to go wet on Sunday, despite the pleas of the Aberystwyth students union, which found Sunday a particularly profitable day and was very happy with the more restricted arrangements. But, I mean, it is a nonsense, I think, for us not to have powers over licensing. Also, the transfer of Executive powers should go along the lines of the Scotland Act. I’m still mystified why this is not fully the case even now.

But can I just lay a marker as a member of the committee and a former Chair? The real obstacle to a final settlement is the lack of political consensus on the question of a Welsh jurisdiction. We are in this most peculiar and irregular position in regard to the Westminster model, where we have a legislature that doesn’t have a jurisdiction. One does wonder what we are supposed to do here if it is not to pass laws for the benefit of the people. Or, to put it another way: we’re in a single jurisdiction that has two legislatures. This is a very peculiar way to proceed, and it does make a real reserved-powers model very, very difficult to deliver. This reluctance to deal with this question is seen most vividly, I think, around policing powers, where community policing in nearly all these centralised systems is given to the devolved institutions, and then higher policing functions are held by the state. This is what happens in Northern Ireland and Scotland, and is about to happen in the principal cities of England. So, we are going to get overtaken even in our own settlement.

Can I just finish with that I do believe this Bill is workable? I do also believe that it is probably going to have to be replaced. It is not going to be ‘the fourth Bill and it’, as one very senior member of the judiciary put it. We’re going to have to, probably, have a fifth Government of Wales Bill. But, for this Bill to work, it will require the most effective joint working between the Welsh Government and the UK Government to allow this legislature to exercise the powers that the people of Wales want us to possess. Thank you.

A gaf fi ddechrau drwy longyfarch Cadeirydd newydd y Pwyllgor Materion Cyfansoddiadol a Deddfwriaethol ar arwain y pwyllgor a’r ysgrifenyddiaeth i gynhyrchu’r hyn rwyf yn ei ystyried yn adroddiad rhagorol? Roedd yn rhaid ei wneud yn gyflym iawn yn ystod dyddiau cynharaf y Cynulliad hwn. Rwy’n credu ei bod yn ddogfen bwerus, ac rwy’n arbennig yn ddiolchgar i’r holl swyddogion a’n helpodd ni i ddrafftio’r adroddiad. Mae’n arwydd rhagorol, rwy’n credu, o ansawdd staff y Comisiwn, os caf ddweud, Lywydd.

A gaf fi ddechrau drwy ddweud fod y Bil mewn gwirionedd yn hael mewn sawl ffordd? Mae’r datganiad am barhauster, rwy’n credu, yn mynd â ni mor bell ag y gallwn fynd yn ein cyfansoddiad lled-ffederal tuag at sefydlu cyfraith sylfaenol a bod y Cynulliad a Llywodraeth Cymru yn sefydliadau sylfaenol.

Rwy’n credu bod cymhwysedd mewn perthynas ag etholiadau’r Cynulliad, gan gynnwys etholfraint a systemau etholiadol, yn bwysig iawn hefyd. Rydym wedi clywed sawl cyfeiriad y prynhawn yma at y bleidlais sengl drosglwyddadwy mewn llywodraeth leol a’r posibilrwydd o ostwng yr oedran pleidleisio i 16 oed. Wel, yn fuan bydd gennym bŵer i benderfynu ar y materion hyn. Hefyd, roedd cael gwared ar y prawf angenrheidrwydd mewn perthynas â chyfraith breifat a chyfraith trosedd yn newid i’w groesawu’n fawr o’r Bil drafft. Fodd bynnag, fel y mae’r pwyllgor yn ei nodi, gellid gwella’r Bil hwn mewn rhai ffyrdd allweddol i wireddu’r dyhead am setliad llawnach a mwy cadarn. Rwy’n cofio, pan oeddwn yn Gadeirydd ar y pwyllgor ac roedd gennym yr Ysgrifennydd Gwladol ar y pryd ger ein bron, cafodd ei ganmol gennym am y weledigaeth honno o setliad llawn a chadarn—uchelgais anodd. Ond mewn rhai agweddau, fel rydym wedi clywed, nid ydym wedi cyrraedd y safon honno eto.

Rwy’n credu y dylai rhyw brawf arall ddisodli’r profion angenrheidrwydd sy’n parhau mewn meysydd a gedwir yn ôl, er enghraifft un sy’n rhoi pwerau ategol i ni newid cyfraith Cymru a Lloegr. Mater technegol yw hwn ar sawl ystyr, ond mae’n bwysig iawn caniatáu i’n cymhwysedd i ddeddfu weithio’n effeithiol. Heb y cwmpas a’r hyblygrwydd hwnnw, gallwch fod yn brin o egni i ddefnyddio’r hyn sy’n ymddangos yn bwerau eithaf eang dros dai, addysg neu iechyd, dyweder. Rwy’n ofni y gallem orfod mynd yn ôl i’r Goruchaf Lys yn y pen draw, neu ddadlau â Llywodraeth y DU am y lle i gael cyfraith wirioneddol effeithiol. Mae’r rhestr o gymalau cadw yn parhau i fod yn llawer rhy hir ac mae’n cynnwys, fel y clywsom, trwyddedu gwirodydd meddwol neu fangreoedd sy’n eu gwerthu. Fel y mae K.O. Morgan, yr hanesydd gwych, yn nodi, roedd gan Gymru reolaeth dros ei thafarndai cyn iddi gael rheolaeth dros ei heglwys, neu o leiaf cyn datgysylltu’r eglwys Anglicanaidd, ac yn awr rydym yn mynd i weld setliad na fydd yn rhoi’r pŵer hwnnw i ni. Wrth fynd heibio, Lywydd, rwy’n cofio cymryd rhan yn y gyfres ddiwethaf o refferenda ar agor ar y Sul. Cafwyd pleidlais yng Nghaerdydd ym 1989, ac rwy’n credu mai dyna pryd y penderfynodd Ceredigion ganiatáu tafarndai i agor ar y Sul, er gwaethaf ymbil undeb y myfyrwyr yn Aberystwyth, a oedd yn elwa’n arbennig ar ddydd Sul ac yn hapus iawn gyda’r trefniadau mwy cyfyngedig. Ond, hynny yw, rwy’n credu ei bod yn hurt i ni beidio â chael pwerau dros drwyddedu. Hefyd, dylai trosglwyddo pwerau gweithredol ddilyn yr un drefn â Deddf yr Alban. Mae’n dal i fod yn ddirgelwch i mi pam nad yw hyn yn digwydd yn llawn hyd yn oed yn awr.

Ond a gaf fi dynnu nodi rhywbeth fel aelod o’r pwyllgor a chyn-gadeirydd? Y rhwystr gwirioneddol i setliad terfynol yw diffyg consensws gwleidyddol ar gwestiwn awdurdodaeth Gymreig. Rydym yn y sefyllfa ryfeddaf a mwyaf afreolaidd o ran model San Steffan, lle mae gennym ddeddfwrfa nad oes ganddi awdurdodaeth. Mae’n peri i rywun feddwl tybed beth rydym i fod i’w wneud yma os nad pasio deddfau er lles y bobl. Neu, o’i roi mewn ffordd arall: rydym mewn un awdurdodaeth sydd â dwy ddeddfwrfa. Mae hon yn ffordd ryfedd iawn o fwrw ymlaen, ac mae’n gwneud model cadw pwerau go iawn yn anodd iawn i’w ddarparu. Gellir gweld yr amharodrwydd i fynd i’r afael â’r cwestiwn hwn yn fwyaf clir, rwy’n credu, mewn perthynas â phwerau plismona, lle mae plismona cymunedol ym mron pob un o’r systemau canoledig hyn, yn cael ei roi i’r sefydliadau datganoledig, ac yna caiff swyddogaethau plismona uwch eu cadw gan y wladwriaeth. Dyma sy’n digwydd yng Ngogledd Iwerddon ac yn yr Alban, ac mae ar fin digwydd ym mhrif ddinasoedd Lloegr. Felly, byddwn yn cael ein goddiweddyd yn ein setliad ein hunain hyd yn oed.

A gaf fi gloi drwy ddweud fy mod yn credu bod modd gweithio ar y Bil hwn? Rwyf hefyd yn credu y bydd yn rhaid cael rhywbeth yn ei le yn ôl pob tebyg. Ni fydd yn ‘bedwerydd Bil a dyna fo’, fel y dywedodd un aelod uchel iawn o’r farnwriaeth. Yn ôl pob tebyg, bydd rhaid i ni gael pumed Bil Llywodraeth Cymru. Ond er mwyn i’r Bil hwn weithio, bydd angen y cydweithio mwyaf effeithiol rhwng Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU i ganiatáu i’r ddeddfwrfa hon arfer y pwerau y mae pobl Cymru eisiau i ni eu cael. Diolch.

I would first like to thank the committee for their work on the Wales Bill and for the comprehensive report produced by the committee. In principle, the move from a conferred-powers to a reserved-powers model is a positive step. However, as pointed out by the committee, the Bill is complex and inaccessible. The move to a reserved-powers model is therefore undermined by that complexity and by the number of reservations included in the Bill. The powers reserved to the UK Government are so extensive as to leave one wondering which areas of legislative competence are left to the Welsh Assembly after all the reservations have been taken into account. The way that the reservations have been drafted lends them to disagreement between the Assembly and the UK Government regarding what is within the competence of the Assembly. The inevitable delay while such issues are being resolved will not aid good or effective government in Wales. That the reservations in some cases do not make sense speaks of a lack of attention and forethought on the part of the UK Government. That legislative competence is being rolled backwards in some cases is particularly alarming. I completely agree with the committee that this Bill does not present a lasting constitutional settlement for Wales. Perhaps if the UK Government had properly consulted this Assembly on the Wales Bill, instead of imposing a new devolution settlement on Wales as if from above, we would not now be greeting this Bill with a big question mark.

However, the repatriation of legislative power from Brussels to the UK gives Wales a golden opportunity to have a mature conversation with the UK Government about the proper apportionment of legislative competence between the UK legislature and the Assembly. The committee was presented with a sow’s ear, and the recommendations valiantly tried to sew it into something meaningful. I would urge the UK Government to give the committee’s recommendations serious consideration. Although, in my opinion, what is required is a root-and-branch rethink and rewrite of the Bill.

My sympathies go to the Presiding Officer, who has the unenviable task of navigating us through this dog’s dinner of a statute once it’s in force. Thank you.

Hoffwn yn gyntaf ddiolch i’r pwyllgor am eu gwaith ar Fil Cymru ac am yr adroddiad cynhwysfawr a gynhyrchodd y pwyllgor. Mewn egwyddor, mae’r newid o fodel rhoi pwerau i fodel cadw pwerau yn gam cadarnhaol. Fodd bynnag, fel nododd y pwyllgor, mae’r Bil yn un cymhleth ac anhygyrch. Mae’r newid i fodel cadw pwerau felly yn cael ei danseilio gan y cymhlethdod hwnnw a chan nifer y cymalau cadw sydd wedi’u cynnwys yn y Bil. Mae’r pwerau a gedwir yn ôl i Lywodraeth y DU mor niferus nes peri i rywun feddwl tybed pa feysydd o gymhwysedd deddfwriaethol sy’n cael eu gadael i Gynulliad Cymru ar ôl ystyried yr holl gymalau cadw. Mae’r ffordd y mae’r cymalau cadw wedi’u drafftio yn eu gwneud yn agored i fod yn destun anghytundeb rhwng y Cynulliad a Llywodraeth y DU o ran yr hyn sydd o fewn cymhwysedd y Cynulliad. Ni fydd yr oedi anochel tra bydd materion o’r fath yn cael eu datrys yn gymorth i sicrhau llywodraethu da ac effeithiol yng Nghymru. Mae’r ffaith nad yw’r cymalau cadw yn gwneud synnwyr mewn rhai achosion yn dangos diffyg sylw a diffyg meddwl ymlaen llaw ar ran Llywodraeth y DU. Mae’r ffaith fod cymhwysedd deddfwriaethol yn cael ei dynnu’n ôl mewn rhai achosion yn destun pryder mawr. Cytunaf yn llwyr â’r pwyllgor nad yw’r Bil hwn yn darparu setliad cyfansoddiadol parhaol ar gyfer Cymru. Efallai pe bai Llywodraeth y DU wedi ymgynghori’n iawn â’r Cynulliad hwn ar Fil Cymru, yn hytrach na gosod setliad datganoli newydd ar Gymru oddi fry fel petai, ni fyddem yn awr yn cyfarch y Bil hwn â marc cwestiwn mawr.

Fodd bynnag, mae’r ffaith fod pŵer deddfwriaethol yn dychwelyd o Frwsel i’r DU yn rhoi cyfle euraidd i Gymru gael trafodaeth aeddfed â Llywodraeth y DU ynglŷn â rhannu cymhwysedd deddfwriaethol yn briodol rhwng deddfwrfa’r DU a’r Cynulliad. Cyflwynwyd rhecsyn i’r pwyllgor, ac aeth yr argymhellion ati’n lew i wnïo rhywbeth ystyrlon ohono. Buaswn yn annog Llywodraeth y DU i fynd ati o ddifrif i ystyried argymhellion y pwyllgor. Serch hynny, yn fy marn i, mae angen ailfeddwl o’r bôn i’r brig ac ailysgrifennu’r Bil.

Rwy’n cydymdeimlo â’r Llywydd, sydd â’r dasg anodd o’n llywio drwy’r cawdel hwn o statud pan ddaw i rym. Diolch.

I’d like to first of all acknowledge the work that was done within the committee by my colleagues. We put in a great deal of effort, but I’d like to highlight Huw Irranca-Davies and just congratulate him on the chairmanship of this committee and the work that he’s done—very professional, and I’m very impressed with it. Thank you, Huw.

As you mentioned, this is the fourth Bill in 20 years, and the question that I think we’re all asking is: will this be the last? Certainly, Simon Thomas and David Melding have pointed out that there’s going to be a fifth Bill. Well, actually, I think that’s a reality; that’s something we can all see. Now, my reasoning behind that is something that maybe hasn’t been touched on, but, of course, we all acknowledge what happened on 23 June and the fact that Wales voted for us to leave the EU, and I’m sure that you’re all groaning about the fact I’m bringing that up again, but the reality is that this Bill does not really acknowledge that fact. Nowhere in it is there an acknowledgement of the fact that we’re going to get some of the areas that are devolved to Wales, hopefully, coming back to us, whether it be fisheries, farming or food production. One of the things that we need to do, certainly, is: as a legislature, we need to be looking at those areas and deciding how we want to move forward with them, what areas we want to change and what EU legislation we wish to, through the great repeal Act, see got rid of and use this as an opportunity for change for all of us for the positive.

The committee report acknowledges the decision taken on the twenty-third, and the First Minister yesterday, in a response to a question that I gave him, said about the fisheries policy that there is a need for Wales to develop its own fisheries policy when the UK leaves the EU to safeguard the future prosperity of Wales’s fishing industry and our coastal communities. Now, we’re leaving the EU, and this is a golden opportunity for us to develop our own policies and laws and to pursue Welsh interests and Welsh prosperity. So, really, as far as I can see, and I think most of us acknowledge, this Bill will need to be amended within a matter of months, really, in order for us to start, once article 50 is invoked.

There is one other area that I myself, personally, have a bit of a beef about, and I’d like to quote from Hansard, from Lord Hain, who, when he was talking about the Bill, said:

‘Meanwhile, my other major objection is that Clause 17 of this Bill removes sections of the Wales Act 2014—just two years ago—that retain the requirement which has existed since 1997 that a referendum will be required to implement the powers to vary income tax under that Act.’

And then he goes on to say that there was no second question in the referendum as to whether or not people wanted income tax devolved. He further goes on to say that

‘to devolve income tax powers to Wales would therefore need another referendum like Scotland had on income tax.’

I wholeheartedly agree with Peter Hain in his assessment of that. Thank you.

Yn gyntaf, hoffwn gydnabod y gwaith a wnaeth fy nghyd-Aelodau yn y pwyllgor. Fe ymdrechom yn galed iawn, ond hoffwn dynnu sylw at Huw Irranca-Davies a’i longyfarch ar gadeiryddiaeth y pwyllgor hwn a’r gwaith y mae wedi’i wneud—proffesiynol iawn, ac mae wedi creu argraff fawr arnaf. Diolch i chi, Huw.

Fel y sonioch, dyma’r pedwerydd Bil mewn 20 mlynedd, ac rwy’n credu mai’r cwestiwn y mae pawb ohonom yn ei ofyn yw: ai hwn fydd yr olaf? Yn sicr, mae Simon Thomas a David Melding wedi nodi y bydd pumed Bil. Wel, mewn gwirionedd, rwy’n credu bod hynny’n wir; mae’n rhywbeth y gallwn i gyd ei weld. Nawr, mae fy rhesymeg sy’n sail i hynny yn rhywbeth nad yw wedi cael ei grybwyll o bosibl, ond wrth gwrs, rydym i gyd yn cydnabod yr hyn a ddigwyddodd ar 23 Mehefin a’r ffaith fod Cymru wedi pleidleisio o blaid gadael yr Undeb Ewropeaidd, ac rwy’n siŵr eich bod i gyd yn cwyno am fy mod yn cyfeirio at y mater hwnnw eto, ond y gwir amdani yw nad yw’r Bil hwn yn cydnabod hynny mewn gwirionedd. Nid yw’n cael ei gydnabod ynddo o gwbl ein bod yn mynd i gael rhai o’r meysydd a ddatganolwyd i Gymru yn dod yn ôl i ni, gobeithio, boed yn bysgodfeydd, ffermio neu gynhyrchu bwyd. Un o’r pethau y mae angen i ni ei wneud, yn sicr, yw hyn: fel deddfwrfa, mae angen i ni edrych ar y meysydd hynny a phenderfynu sut rydym am fwrw ymlaen gyda hwy, pa feysydd rydym am eu newid a pha ddeddfwriaeth yr UE rydym yn dymuno cael gwared arni, drwy’r Ddeddf ddiddymu fawr, a defnyddio’r cyfle hwn i newid er gwell er mwyn pob un ohonom.

Mae adroddiad y pwyllgor yn cydnabod y penderfyniad a wnaed ar y trydydd ar hugain, a dywedodd y Prif Weinidog ddoe, mewn ymateb i gwestiwn a ofynnais iddo ynglŷn â’r polisi pysgodfeydd, fod angen i Gymru ddatblygu ei pholisi pysgodfeydd ei hun pan fydd y DU yn gadael yr UE er mwyn diogelu ffyniant diwydiant pysgota Cymru a’n cymunedau arfordirol yn y dyfodol. Nawr, rydym yn gadael yr UE, ac mae hwn yn gyfle euraidd i ni ddatblygu ein polisïau a’n deddfau ein hunain ac i fynd ar drywydd buddiannau Cymru a ffyniant Cymru. Felly, mewn gwirionedd, o’r hyn a welaf fi, ac rwy’n credu bod y rhan fwyaf ohonom yn cydnabod hyn, bydd angen diwygio’r Bil o fewn ychydig fisoedd, mewn gwirionedd, er mwyn i ni ddechrau, ar ôl rhoi proses erthygl 50 ar waith.

Mae un maes arall sy’n peri rhywfaint o broblem i mi, yn bersonol, a hoffwn ddyfynnu geiriau’r Arglwydd Hain o Hansard, a ddywedodd, wrth sôn am y Bil:

Yn y cyfamser, fy ngwrthwynebiad mawr arall yw bod Cymal 17 o’r Bil hwn yn dileu adrannau o Ddeddf Cymru 2014—ddwy flynedd yn ôl yn unig—sy’n cadw’r gofyniad sydd wedi bodoli ers 1997 fod angen cynnal refferendwm i weithredu’r pwerau i amrywio treth incwm o dan y Ddeddf honno.

Ac yna aiff rhagddo i ddweud nad oedd ail gwestiwn o gwbl yn y refferendwm yn gofyn a oedd pobl eisiau datganoli treth incwm ai peidio. Aiff ymhellach i ddweud y byddai

datganoli pwerau treth incwm i Gymru yn galw am refferendwm arall fel y cafodd yr Alban ar dreth incwm.

Cytunaf yn llwyr â Peter Hain yn ei asesiad o hynny. Diolch.

‘Nid wyf yn gweld y setliad yma mewn unrhyw ffordd yn fwy parhaol na’r lleill.... Tan i ni gyrraedd y pwynt o gael rhyw fath o awdurdodaeth arbennig ar gyfer Cymru, nid wyf yn credu y bydd y broses o ddatganoli wedi dod i ben. Ond, eto rwy’n teimlo bod y modd y mae’r materion sy’n cael eu cadw’n ôl yn cael eu delio â nhw yn y Bil yma eto yn rhywbeth sydd yn sefyllfa dros dro, nid yn sefyllfa barhaol mewn unrhyw ffordd.’

Nid fy ngeiriau i, ond geiriau’r cyfreithiwr cyfansoddiadol disgleiriaf yng Nghymru. A sut ydw i’n gwybod mai fo ydy’r disgleiriaf yng Nghymru? Wel, mae o’n athro cyfraith er anrhydedd ym mhrifysgolion Bangor a Chaerdydd, a gallwch chi ddim mynd yn uwch na hynny.

Mae’r Athro Thomas Glyn Watkin a’r rhai eraill a roddodd dystiolaeth i’r pwyllgor ar y Bil yma wedi dangos yn gwbl glir yr holl ddiffygion sydd wedi cael eu hailadrodd yn y Bil yma, oherwydd roedd hi’n amlwg o’r dechrau, pan gynigiwyd y Bil drafft gwreiddiol, pa lwybr roeddem ni’n ei ddilyn, sef llwybr o symud o bwerau wedi eu gosod i bwerau wedi eu cadw nôl. Ond, i mi, nid dyna oedd y cwestiwn; y cwestiwn bob tro oedd: sawl eithriad sydd yna? A’r peth allweddol i mi yw cymharu’r eithriadau sydd yn neddfwriaeth ddatganoli’r Alban a deddfwriaeth ddatganoli Gogledd Iwerddon a gweld beth yw’r rheswm, a holi—ac rwy’n dal i ofyn hyn: beth yw’r rheswm cyfansoddiadol pam fod Cymru yn gorfod cael ei thrin yn wahanol? Fe ofynnais i’r cwestiwn i’r Ysgrifennydd Gwladol cynt, a gofyn iddo fo os oedd o wedi darllen y cymal priodol yn Neddf Gogledd Iwerddon sydd yn cynnwys eithriadau, achos nid oes yna ddim—fel y gŵyr y Prif Weinidog yn iawn—ond ychydig iawn o eithriadau, ac mae’r eithriadau yng Ngogledd Iwerddon i bwerau cadwedig yn rhoi pwerau ychwanegol i Lywodraeth a senedd Gogledd Iwerddon er mwyn iddyn nhw allu delio â’r weriniaeth ar yr un telerau. Hynny yw, nid eithriadau i rwystro pobl rhag gwneud pethau, ond eithriadau i’w galluogi nhw i wneud rhywbeth.

Felly, mae’n amlwg i mi nad yw’r model rydym wedi bod yn ei ddilyn i ddatblygu datganoli—. Rwy’n llongyfarch y Cadeirydd newydd ar ei waith, a fy nghyd-aelodau o’r pwyllgor, pan roeddwn i arno fo, ac rwy’n falch ei fod wedi gwneud y pwynt yma, ac mae hwn yn bwynt allweddol: mae’n rhaid inni ddod i sefyllfa lle rydym yn gallu cyd-ddeddfu gyda San Steffan. Ac, os caf i ddweud, fe wnaethom ni hynny yr wythnos o’r blaen, pan, o dan arweiniad y Cadeirydd, fe aethom ni i gwrdd â chyfeillion sy’n aelodau o Bwyllgor Cyfansoddiadol yr ail Dŷ yn San Steffan. Nid wyf erioed wedi teimlo’n falchach o fod yn Aelod o’r Cynulliad yma—ac rwy’n digwydd bod, hefyd, oherwydd y gorffennol, yn Aelod o’r ail Dŷ yn San Steffan—oherwydd roedd ein perfformiad ni yn y pwyllgor yna gystal ag unrhyw wleidyddion, gystal ag unrhyw ddeddfwyr yn y Deyrnas Unedig neu unrhyw fan yn Ewrop—lle rydw i wedi bod, beth bynnag. Ac eto, dyma ni’n cael ein cyfyngu rhag gwneud y gwaith deddfu ein hunain.

Nawr, rwyf wedi manteisio ar waith y pwyllgor yma ac wedi gosod nifer o welliannau drafft fydd yn cael eu trafod yn y Cyfnod Pwyllgor yn yr ail Dŷ yr wythnos ar ôl nesaf, ac mi fydd fy nghyfaill y farwnes goch o Drelái yna efo fi. Nid wyf i’n gwybod beth yw ei theimlad hi, ond nid wyf i’n obeithiol iawn y bydd y Llywodraeth yn gwrando. Nid wyf i’n obeithiol iawn, o’r sgyrsiau rwyf wedi eu cael gyda’r Llywodraeth, bod ganddynt wirioneddol ddiddordeb mewn ymateb i’r hyn rydym ni’n ei wneud, sydd yn codi cwestiwn difrifol iawn ynglŷn â’r rhagfarnu yn erbyn y tŷ hwn yng ngweddill y Deyrnas Unedig. Mae’n rhaid inni geisio ffyrdd cwbl wahanol o ddelio â chwestiynau cyfansoddiadol, ac mae’n rhaid i hynny olygu bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn fy marn i, yn gallu cyd-ddeddfu bob amser ar ei chyfansoddiad ei hun gyda San Steffan ac unrhyw le arall.

‘I don’t see this settlement as being any more permanent than any of the others…. Until we reach the point of having some sort of jurisdiction for Wales, then I don’t think that the process of devolution will have been concluded. But, again, I do feel that the way in which these matters are to be reserved are dealt with in this particular Bill is something that can only be a temporary solution rather than a permanent one.’

Those are not my words, but the words of the pre-eminent constitutional lawyer in Wales. And how do I know that he is pre-eminent? Well, he is emeritus professor of law at Bangor and Cardiff universities, and you can get no higher than that.

Professor Thomas Glyn Watkin and others who provided evidence to the committee on this Bill have demonstrated clearly all the deficiencies that have been repeated in this Bill, because it was clear from the outset, when the original draft Bill was proposed, what path we were taking; namely, it was moving from a conferred-powers model to a reserved-powers model. But to me, that wasn’t the question. The question was always how many reservations and exceptions there will be. The crucial thing for me is to compare the reservations in Scotland’s devolution settlement and Northern Ireland’s settlement and to see the rationale, and to ask the question—and I still ask the question: what is the constitutional reason as to why Wales must be treated differently? Now, I asked that question of the previous Secretary of State and asked him whether he had read the appropriate clause in the Northern Ireland Act that includes exceptions and reservations, because, as the First Minister will know, there are but a handful of these. Those in Northern Ireland, in terms of the conferred powers, do provide additional powers to the Government and Assembly of Northern Ireland so that they can deal with the republic on the same terms. So, these aren’t barriers to prevent them doing things, but are enablers.

Therefore it is clear to me that the model that we have followed in developing devolution—. I congratulate the new Chair on his work, and fellow members of the committee, when I was a member, and I was pleased to hear him make this point, and this is a crucial point: we must reach a position where we can legislate jointly with Westminster. If I may say so, we did that the other week, when, under the leadership of our Chair, we met with colleagues who are members of the Constitution Committee in the second Chamber at Westminster. I’ve never felt prouder of being a Member of this Assembly—and I happen also, because of my past, to be a member of the upper House at Westminster—because our performance at that committee was as good a performance as any politician or legislator in the UK or anywhere else in Europe—anywhere I have been, anyway. But again, here we are being restricted from doing that legislative work ourselves.

I have taken advantage of the work of this committee and have tabled a number of draft amendments that will be discussed at the Committee Stage in the upper House the week after next. My colleague Baroness Morgan of Ely will be there with me. I don’t know what her feeling is, but I am not particularly hopeful that the Government will listen. I’m not particularly confident, in terms of the conversations that I’ve had with the Government, that they are truly interested in responding to what we have said, which raises a very grave question in terms of the prejudice against this house in the rest of the UK. We must seek a totally different way of dealing with constitutional issues, and that must mean that the National Assembly for Wales, in my view, must be able to legislate jointly on its own constitution with Westminster and anywhere else.

Galwaf ar y Prif Weinidog, Carwyn Jones.

I call on the First Minister, Carwyn Jones.

Diolch, Lywydd. Can I thank Members for their contributions to this debate and also acknowledge the ground that UKIP has shifted? I put that in terms that are entirely neutral for a party that, at one time, was not in favour of devolution. Today, we heard UKIP saying that the Bill was not sufficient and truly saying that this institution needs to have more clarity and more powers. And that I acknowledge.

We have to remember, of course, that this Bill must be compared with the original Bill. The original Bill drove a coach and horses through the 2011 referendum result. It is said that referendums should be respected, and I agree with that, but apparently for some in Whitehall, they are respected when it suits them.

That Bill originally would have meant that we would’ve lost the power to legislate according to the very strongly expressed will of the people of Wales in 2011. This Bill is better; it would be difficult for it to be worse, but it is, nevertheless, better. There are some parts of the Bill that Members, I’m sure, would agree with. We get substantial control of our constitution as far as the Assembly is concerned, in terms of the numbers, in terms of the method of election and, of course, in terms of us being able to govern ourselves as an institution, rather than be told how we should govern ourselves by others. It contains a substantial amount of devolution of the criminal law; it makes progress in terms of water—some progress—energy and other areas that Members will be very familiar with. But, of course, there are other areas that are not properly dealt with, which means that it is absolutely inevitable that there will be another Bill that will have to be dealt with in the future. And it’s a shame, because instead of acting like an over-fussy mother hen, the UK Government could actually show the vision of bringing forward a settlement that would be more lasting and more durable. That is not the way they operate in Westminster, sadly.

Two of the issues in particular that have caused Members concern are the issue of jurisdiction and the issue of policing. It is not coherent to have a single jurisdiction with two legislatures in it. This is the only place in the world that has a system like this and it is not one that is durable. Why do I say that? Because with the devolution of the substantive criminal law, it will mean that it will be perfectly possible for somebody in the future to be arrested in Cardiff for an offence that is not an offence in Wales. It will be perfectly possible for somebody to spend time in prison in England for an offence that is not an offence in England. Already, I’ve been told—the Lord Chief Justice has said this to me—that lawyers have come into courts in Wales and argued the wrong law, because they believe single jurisdiction means a single set of laws. This confusion can only continue in the future. We also find ourselves in the situation, because of the failure to devolve the police, where most of the law governing public order will be devolved—indeed, most of criminal law will be devolved—but the agencies responsible for enforcing and prosecuting that law will not be devolved. Now, that makes no sense at all, as Members will see in the future.

On the issue of licensing, the opinion of the Welsh Government has always been that licensing is a health issue. That wasn’t accepted by the UK Government; they said it was a public order issue. Yet, now, most public order legislation is going to be devolved, but licensing isn’t. So, the reasoning behind the failure to devolve licensing disappears. That’s the problem: there is not logic in this Bill at all. Why should Scotland get control of air passenger duty but Wales not? I know the answer to that question: they regret the fact that they gave Scotland air passenger duty in the first place. They are damned if they’re going to make sure that we have the same rights. Why is it that the ports are devolved, except the treaty port of Milford Haven? The reason, actually, is because of the flow of liquefied natural gas to the port. I’ve been told that by the UK Government: ‘Well, it controls 25 per cent of the LNG’. As if we would cut that off. Why is there an intervention power in water, which negates anything the Assembly might want to do in the future? That intervention power would mean we could not have control over our water resources; it would mean that another Tryweryn could be imposed on us. That is not right in terms of the need to have a mature relationship between Governments. Again, it comes back to the fact that they are obsessed with the fact that we will, in some way, turn the taps off if we have control over water. I’ve had experience of this. When I was environment Minister, we wanted to put the political border in place when it came to flood defences. The argument that was thrown back at us was, ‘Yes, but you might do something to the Severn in Newtown that causes Gloucester to flood.’ Now, why we are seen as some kind of hostile power, I don’t know, but that is the way, sometimes, the UK Government sees it. It’s a shame, because, as I say, there is an opportunity here to get things right.

It is inevitable, I think, that we will end up back in the Supreme Court, and that, again, undermines the argument that this is a durable settlement based on the St David’s Day agreement, which isn’t an agreement and never was. Again, we are in a position where there is no logic behind why some areas are reserved and others are devolved.

On the issue of reasonable chastisement, I don’t believe it’ll interfere with our ability to deal with that, because it’s quite clear to me that the offence of common assault will be entirely devolved and so the defences follow that. We will be able to chart our own course when it comes to that offence.

It is right to say that there are some areas where devolution goes backwards—areas such as employment, for example, and areas where Minister of the Crown consents are still needed in areas that are not really that important, and why they seem important to Whitehall is difficult to fathom.

On some of the other issues that Members raised, the issues that Nathan Gill raised are important ones. The issue of sea fisheries—again, because of Brexit, a number of issues now have to be addressed. First of all, with sea fisheries, we have control over the 12-mile limit, but not beyond. Everyone else does: Scotland does, Northern Ireland does, England does, but Wales doesn’t. Now, in the days of the common fisheries policy, it didn’t really matter. It does now, because it interferes with our ability to have a proper fisheries policy that enables the Welsh fishing fleet to have access sustainably to Welsh waters. That will not be possible as things stand as they are. The UK Government will take the view that where powers come back from Brussels, they will end up in Westminster. That is not the case. If they’re devolved, they’ll bypass Westminster and come straight here, and the concern that some of us have is that, somehow, an attempt will be made to stop that from happening with farming and fisheries. Otherwise, of course, they would be automatically devolved.

On the issue of the referendum, my argument has always been this: that, in some ways, the argument has moved on. Scotland has far, far stronger fiscal powers than we have, and that’s happened without a referendum. As a result of that, I don’t see the need for a referendum now in Wales, given what’s happened in Scotland and the powers that have been devolved there.

We have to understand that we are not yet in a situation in the UK where, bluntly, the UK Government is mature enough to treat the other Governments in the UK with respect. In this Bill, there are many things that can be supported; there are others that will cause Members great concern. We will be putting down amendments as a Government to reflect the concern of Members in a genuine attempt to improve the Bill, to make it clearer for us to understand properly what the boundaries are between what is devolved and what is not, whilst respecting the result of the 2011 referendum. We wait to see what view the UK Government will take on that. Our support of the Bill is still conditional on what we will see coming through the various stages in the House of Lords. I hope the UK Government take on board the views not just of the Welsh Government, but of others, in other parties around this Chamber, and work genuinely to ensure that this is a Bill that meets Wales’s constitutional needs, that recognises the view expressed by the people of Wales in 2011 and, more than anything else, means we don’t have to come back again in a few years’ time and argue the same points over and over again. That’s been missed so far and I hope it’s not missed in the future. The message has gone from this Assembly today, from all sides of this Assembly: there is still work to do in order to produce a Bill that is acceptable.

Diolch, Lywydd. Hoffwn ddiolch i’r Aelodau am eu cyfraniadau i’r ddadl hon a chydnabod hefyd y newid a fu yn UKIP? Rwy’n dweud hynny mewn termau sy’n hollol niwtral wrth blaid nad oedd, ar un adeg, o blaid datganoli. Heddiw, clywsom UKIP yn dweud nad yw’r Bil yn ddigonol ac yn dweud o ddifrif fod angen i’r sefydliad hwn gael mwy o eglurder a mwy o bwerau. Ac rwy’n cydnabod hynny.

Mae’n rhaid i ni gofio, wrth gwrs, fod yn rhaid cymharu’r Bil hwn â’r Bil gwreiddiol. Gwnaeth y Bil gwreiddiol lanast llwyr o ganlyniad refferendwm 2011. Dywedir y dylid parchu refferenda, ac rwy’n cytuno â hynny, ond i rai yn Whitehall, ymddengys eu bod yn cael eu parchu pan fydd hynny’n gyfleus iddynt hwy.

Byddai’r Bil hwnnw yn wreiddiol wedi golygu y byddem wedi colli’r pŵer i ddeddfu yn ôl ewyllys pobl Cymru a fynegwyd yn gryf iawn yn 2011. Mae’r Bil hwn yn well; byddai’n anodd iddo fod yn waeth, ond mae, er hynny, yn well. Mae yna rai rhannau o’r Bil y byddai’r Aelodau, rwy’n siŵr, yn cytuno â hwy. Rydym yn cael rheolaeth sylweddol ar ein cyfansoddiad mewn perthynas â’r Cynulliad, o ran y niferoedd, o ran dull o ethol ac wrth gwrs, o ran ein gallu i lywodraethu ein hunain fel sefydliad, yn hytrach na chael eraill i ddweud wrthym sut y dylem lywodraethu ein hunain. Mae’n cynnwys cryn dipyn o ddatganoli cyfraith trosedd; mae’n gwneud cynnydd mewn perthynas â dŵr—peth cynnydd—ynni a meysydd eraill y bydd yr Aelodau’n gyfarwydd iawn â hwy. Ond wrth gwrs, mae yna feysydd eraill nad ydynt yn cael eu trin yn briodol, sy’n golygu ei bod yn gwbl anochel y bydd yn rhaid mynd i’r afael â Bil arall yn y dyfodol. Ac mae’n drueni, oherwydd yn hytrach na gweithredu fel iâr or-ffyslyd â’i chywion, gallai Llywodraeth y DU ddangos gweledigaeth mewn gwirionedd drwy gyflwyno setliad a fyddai’n fwy parhaol ac yn fwy cadarn. Nid dyna’r ffordd y maent yn gweithredu yn San Steffan, yn anffodus.

Dau beth yn benodol sydd wedi achosi pryder i’r Aelodau yw’r awdurdodaeth a phlismona. Nid yw’n gydlynol i gael un awdurdodaeth gyda dwy ddeddfwrfa ynddi. Dyma’r unig le yn y byd sydd â system fel hon ac nid yw’n un gadarn. Pam rwy’n dweud hynny? Oherwydd gyda datganoli cyfraith trosedd sylweddol, bydd yn golygu y bydd yn berffaith bosibl i rywun gael eu harestio yng Nghaerdydd yn y dyfodol am drosedd nad yw’n drosedd yng Nghymru. Bydd yn berffaith bosibl i rywun dreulio amser yn y carchar yn Lloegr am drosedd nad yw’n drosedd yn Lloegr. Eisoes, dywedwyd wrthyf—yr Arglwydd Brif Ustus a ddywedodd hyn wrthyf—fod cyfreithwyr wedi dod i lysoedd yng Nghymru a dadlau’r gyfraith anghywir am eu bod yn credu bod un awdurdodaeth yn golygu un gyfres o ddeddfau. Mae’r dryswch hwn yn sicr o barhau yn y dyfodol. Oherwydd y methiant i ddatganoli’r heddlu, rydym hefyd mewn sefyllfa lle bydd y rhan fwyaf o’r gyfraith sy’n rheoli trefn gyhoeddus yn cael ei datganoli—yn wir, bydd y rhan fwyaf o gyfraith trosedd wedi’i datganoli—ond ni fydd yr asiantaethau sy’n gyfrifol am erlyn a gorfodi’r gyfraith honno wedi’u datganoli. Nawr, nid yw hynny’n gwneud unrhyw synnwyr o gwbl, fel y gwêl yr Aelodau yn y dyfodol.

Ar fater trwyddedu, mae Llywodraeth Cymru bob amser wedi bod o’r farn fod trwyddedu’n fater iechyd. Nid oedd Llywodraeth y DU yn derbyn hynny; dywedasant ei fod yn fater trefn gyhoeddus. Eto i gyd, bellach, bydd y rhan fwyaf o ddeddfwriaeth trefn gyhoeddus yn cael ei datganoli, ond ni fydd trwyddedu’n cael ei ddatganoli. Felly, mae’r rhesymeg sy’n sail i’r methiant i ddatganoli trwyddedu yn diflannu. Dyna’r broblem: nid oes rhesymeg yn y Bil hwn o gwbl. Pam y dylai’r Alban gael rheolaeth ar doll teithwyr awyr, ac nid Cymru? Gwn yr ateb i’r cwestiwn hwnnw: maent yn gresynu eu bod wedi rhoi rheolaeth dros doll teithwyr awyr i’r Alban yn y lle cyntaf. Nid ydynt am sicrhau ein bod ni’n cael yr un hawliau dros eu crogi. Pam y mae porthladdoedd yn cael eu datganoli, ac eithrio porthladd cytundeb Aberdaugleddau? Y rheswm, mewn gwirionedd, yw oherwydd y llif o nwy naturiol hylifedig i’r porthladd. Rwyf wedi cael gwybod hynny gan Lywodraeth y DU: ‘Wel, mae’n rheoli 25 y cant o’r nwyon naturiol hylifedig’. Fel pe baem am roi stop arno. Pam y ceir pŵer ymyrryd mewn perthynas â dŵr, sy’n negyddu unrhyw beth y gallai’r Cynulliad fod eisiau ei wneud yn y dyfodol? Byddai’r pŵer ymyrryd hwnnw’n golygu na allem gael rheolaeth dros ein hadnoddau dŵr; byddai’n golygu y gellid gorfodi Tryweryn arall arnom. Nid yw hynny’n iawn o ran yr angen i gael perthynas aeddfed rhwng Llywodraethau. Unwaith eto, mae’n ymwneud â’r ffaith fod ganddynt obsesiwn â’r syniad y byddwn, mewn rhyw ffordd, yn cau’r tapiau os oes gennym reolaeth dros ddŵr. Rwyf wedi cael profiad o hyn. Pan oeddwn yn Weinidog yr amgylchedd, roeddem eisiau rhoi’r ffin wleidyddol yn ei lle ar gyfer amddiffynfeydd rhag llifogydd. Y ddadl a daflwyd yn ôl atom oedd, ‘Ie, ond efallai y byddwch yn gwneud rhywbeth i afon Hafren yn y Drenewydd a fydd yn achosi llifogydd yng Nghaerloyw.’ Nawr, pam y cawn ein gweld fel rhyw fath o bŵer gelyniaethus, nid wyf yn gwybod, ond dyna’r ffordd y mae Llywodraeth y DU yn gweld pethau weithiau. Mae’n drueni, oherwydd, fel rwy’n dweud, mae cyfle yma i wneud pethau’n iawn.

Mae’n anochel, rwy’n credu, y byddwn yn ôl yn y Goruchaf Lys yn y pen draw, ac mae hynny, unwaith eto, yn tanseilio’r ddadl fod hwn yn setliad parhaol yn seiliedig ar gytundeb Dydd Gŵyl Dewi, nad yw’n gytundeb ac ni fu’n gytundeb erioed. Unwaith eto, rydym mewn sefyllfa lle nad oes rhesymeg yn sail i’r cwestiwn pam fod rhai meysydd yn cael eu cadw’n ôl a meysydd eraill yn cael eu datganoli.

Ar fater cosb resymol, nid wyf yn credu y bydd yn amharu ar ein gallu i fynd i’r afael â hynny, gan ei bod yn eithaf amlwg i mi y bydd trosedd ymosod cyffredin wedi’i datganoli’n gyfan gwbl ac felly bydd yr amddiffyniadau’n dilyn hynny. Byddwn yn gallu gosod ein llwybr ein hunain mewn perthynas â’r drosedd honno.

Mae’n gywir dweud bod yna rai meysydd lle mae datganoli’n mynd am yn ôl—meysydd fel cyflogaeth, er enghraifft, a meysydd lle bydd angen cydsyniad Gweinidog y Goron o hyd mewn meysydd nad ydynt mor bwysig â hynny mewn gwirionedd, ac mae’n anodd dirnad pam eu bod i’w gweld mor bwysig i Whitehall.

Ar rai o’r materion eraill a grybwyllwyd gan yr Aelodau, mae’r materion a nododd Nathan Gill yn rhai pwysig. Pysgodfeydd môr—eto, oherwydd y penderfyniad i adael yr UE, mae angen mynd i’r afael â nifer o bethau. Yn gyntaf oll, gyda physgodfeydd môr, mae gennym reolaeth dros y terfyn 12 milltir, ond nid y tu hwnt i hynny. Mae’r rheolaeth honno gan bawb arall: mae’r rheolaeth honno gan yr Alban, Gogledd Iwerddon a Lloegr, ond nid Cymru. Nawr, yn nyddiau’r polisi pysgodfeydd cyffredin, nid oedd o bwys mewn gwirionedd. Mae’n bwysig yn awr, oherwydd mae’n amharu ar ein gallu i gael polisi pysgodfeydd priodol sy’n galluogi fflyd bysgota Cymru i gael mynediad cynaliadwy i ddyfroedd Cymru. Ni fydd hynny’n bosibl fel y mae pethau. Bydd Llywodraeth y DU o’r farn fod y pwerau a fydd yn dychwelyd o Frwsel yn mynd i San Steffan yn y pen draw. Nid yw hynny’n wir. Os cânt eu datganoli, byddant yn osgoi San Steffan ac yn dod yn syth yma, a’r pryder sydd gan rai ohonom yw y gwneir ymgais i atal hynny rhag digwydd, rywsut, gyda ffermio a physgodfeydd. Fel arall, wrth gwrs, byddent yn cael eu datganoli’n awtomatig.

Ar y refferendwm, yr hyn rwyf wedi’i ddadlau bob amser yw hyn: mewn rhai ffyrdd, mae’r ddadl wedi symud ymlaen. Mae gan yr Alban bwerau cyllidol llawer cryfach na’r hyn sydd gennym ni, ac mae hynny wedi digwydd heb refferendwm. O ganlyniad i hynny, nid wyf yn gweld yr angen am refferendwm yng Nghymru bellach, o ystyried yr hyn sydd wedi digwydd yn yr Alban a’r pwerau sydd wedi’u datganoli yno.

Mae’n rhaid i ni ddeall nad ydym eto mewn sefyllfa yn y DU lle mae Llywodraeth y DU, a dweud y gwir yn blaen, yn ddigon aeddfed i drin y Llywodraethau eraill yn y DU gyda pharch. Yn y Bil hwn, mae llawer o bethau y gellir eu cefnogi; mae yna bethau eraill a fydd yn achosi pryder mawr i’r Aelodau. Byddwn yn cynnig gwelliannau fel Llywodraeth i adlewyrchu pryder yr Aelodau mewn ymgais wirioneddol i wella’r Bil, er mwyn ei wneud yn gliriach i ni ddeall yn iawn beth yw’r ffiniau rhwng yr hyn sydd wedi’i ddatganoli a’r hyn nad yw wedi’i datganoli, gan barchu canlyniad refferendwm 2011. Rydym yn aros i weld beth fydd safbwynt Llywodraeth y DU ar hynny. Mae ein cefnogaeth i’r Bil yn parhau i fod yn amodol ar yr hyn y byddwn yn ei weld yn dod drwy’r gwahanol gamau yn Nhŷ’r Arglwyddi. Rwy’n gobeithio y bydd Llywodraeth y DU yn ystyried barn, nid yn unig Llywodraeth Cymru, ond pobl eraill, mewn pleidiau eraill o amgylch y Siambr hon, ac yn gweithio o ddifrif i sicrhau bod hwn yn Fil sy’n diwallu anghenion cyfansoddiadol Cymru, sy’n cydnabod y farn a fynegwyd gan bobl Cymru yn 2011 ac yn fwy na dim arall, sy’n golygu na fydd yn rhaid i ni ddod yn ôl eto mewn ychydig flynyddoedd i ddadlau yr un pwyntiau drosodd a throsodd. Mae hynny wedi’i golli hyd yn hyn ac rwy’n gobeithio na fydd yn cael ei golli yn y dyfodol. Mae’r neges wedi mynd yn glir o’r Cynulliad hwn heddiw, o bob ochr i’r Cynulliad: mae gwaith i’w wneud o hyd i gynhyrchu Bil sy’n dderbyniol.

Rwy’n galw ar Huw Irranca-Davies i ymateb i’r ddadl.

I call on Huw Irranca-Davies to reply to the debate.

Diolch, Lywydd. Can I thank everybody who’s contributed to this debate? I’m struck by the degree of consensus. There may be differences in emphasis and nuance, but the consensus, as expressed by the First Minister then, is that, first, we will be back here again, and in our report, we’ve said sooner rather than later. But, also, I note that the First Minister said it’s inevitable we’ll be back in the Supreme Court. Surely that is not the purpose of a good and clear legislative and constitutional settlement.

Just on one item of detail, Llywydd, in terms of the issue that was raised by Julie Morgan, it may be something again that we want to seek clarity on because, certainly, the evidence that we received from people such as Emyr Lewis was—well, I’ll quote him:

‘it’s quite clear now that the National Assembly has the power to abolish the defence of reasonable chastisement when a child is struck. Now, if this Bill were to become law, I do think that that would disappear, because of the changes in relation to criminal law.’

But the simple fact is that we shouldn’t be having to dance around this and, in this confusion, to try and clarify what is happening. That’s what this Bill does to us.

But I thank all those who have contributed. Simon Thomas, with the contribution here, touched on the issue of the respect between two mature institutions. We may be a young institution, but we are capable, we are confident, we have a body of law, and we have a body of legislators. In the development of constitutional law—it’s a point that we made very clearly—we need to act in greater parity in developing it, and greater parity in the outcomes between the two Governments, and the Assembly and Parliament, and so on. He highlighted, as others did, the danger of rollback, which is something that we have highlighted. He mentioned the Charles Parnell quote. If I have time, I might trade him a quote in a moment from somebody else.

Could I pay my great tribute to the former Chair of this committee, David Melding, and also for his contribution to this as well? I’ve been very fortunate to have a very engaged committee. All of the committee members have contributed, but certainly the experience of some senior Members who have chaired this committee, or who have long experience within constitutional matters, has been a great asset to it. I echo his remarks, and about our support team and the clerks as well, and also on the good elements of the Bill. I’m absolutely convinced that if this Bill can be modified as it goes through, it is worth capturing the good elements of this Bill. But there is a big onus on those people—in ‘the other place’ as we used to call it in Westminster—in the House of Lords and in the Commons in the final stages to make those necessary improvements. But it can be improved. It is worth improving in these remaining weeks ahead.

I thank as well Michelle Brown who was here for most of the duration of this Bill, and she touched on the need for collaboration in developing constitutional settlement. It’s a key theme of our work. Nathan said that, quite presently, a fifth Bill is a reality. That is absolutely right, and there is a consensus around that from all the contributors today. This is not the long-lasting, durable settlement. It isn’t close to it, but we may be able to take a few steps forward if we can just get these improvements in place.

Lord Dafydd Elis-Thomas, who will continue his engagement on this at the other end of the M4 or the Great Western rail line, said, ‘If we’re going to have a reserved model, let’s have a proper reserved model’. I won’t mention who it was, but I’m sure that one of my committee members, when we went to the House of Lords constitutional committee said, ‘Let’s have that reserved-powers model, not a reversed-powers model’.

There has been strong consensus today. Let me just, in closing, very briefly say that one of the interesting examples is to do with road traffic. It’s an example that highlights so much that is inadequate in the Bill. It would appear that the Assembly could pass legislation that sets the speed limit on a road, but it could not specify the road traffic offence for breaking that speed limit. That’s preposterous. So, in closing, could I just share with you the thoughts of one witness, Dr Diana Stirbu, whose eloquent comments resonated with the committee? She said,

‘a constitutional settlement should be also aspirational. And I think what we fail to see is a clear ambition and aspiration for the constitutional status of Wales and for how Wales will be constitutionally repositioned within the UK.’

This echoes the comments of the First Minister, previously, and others. And she said,

‘I think constitutions send messages about what kind of politics you are conducting in a country, what kind of society you want to live in, what kind of aspirations you have for your future generations. And all these messages, symbolic or not, at declarative level or at a very technical level—I think the constitution should go further than just technical and legalistic expressions of political reality.’

I genuinely, and all the committee members, wish this Bill well. We hope it gets the improvement it needs, but we will be back here sooner rather than later, and we need to work collaboratively to deliver that clear, workable, lasting settlement that not only Wales needs, but the UK needs as well.

Diolch, Lywydd. A gaf fi ddiolch i bawb sydd wedi cyfrannu at y ddadl hon? Rwyf wedi fy synnu gan y ffaith fod cymaint o gonsensws. Efallai fod gwahaniaethau o ran pwyslais a naws, ond y consensws, fel y’i mynegwyd gan y Prif Weinidog yn awr, yw y byddwn, yn gyntaf, yn ôl yma eto, ac yn ein hadroddiad, rydym wedi dweud yn gynt yn hytrach nag yn hwyrach. Ond hefyd, nodaf fod y Prif Weinidog wedi dweud ei bod yn anochel y byddwn yn ôl yn y Goruchaf Lys. ‘Does bosibl mai dyna yw diben setliad deddfwriaethol a chyfansoddiadol da a chlir.

Ar un manylyn, Lywydd, o ran y mater a nododd Julie Morgan, gall fod yn rhywbeth unwaith eto rydym am geisio eglurhad yn ei gylch oherwydd, yn sicr, roedd y dystiolaeth a gawsom gan bobl fel Emyr Lewis yn—wel, fe’i dyfynnaf:

‘rwy’n credu ei bod hi’n eithaf eglur ar hyn o bryd bod gan y Cynulliad Cenedlaethol y pŵer i gael gwared ar yr amddiffyniad mewn achos o ymosod ar blentyn o gystwyo rhesymol… Pe bai’r Bil yma’n dod yn Ddeddf, rwy’n credu y byddai hynny’n diflannu, oherwydd y newidiadau mewn perthynas â chyfraith droseddol.’

Ond y ffaith syml yw na ddylem orfod ceisio osgoi hyn a cheisio egluro, yn y dryswch hwn, beth sy’n digwydd. Dyna beth y mae’r Bil hwn yn ei wneud i ni.

Ond rwy’n diolch i bawb sydd wedi cyfrannu. Mae Simon Thomas, gyda’r cyfraniad yma, wedi cyffwrdd ar y parch rhwng dau sefydliad aeddfed. Efallai ein bod yn sefydliad ifanc, ond rydym yn alluog, rydym yn hyderus, mae gennym gorff o gyfreithiau, ac mae gennym gorff o ddeddfwyr. Wrth ddatblygu cyfraith gyfansoddiadol—mae’n bwynt a wnaethom yn glir iawn—mae angen i ni weithredu gyda mwy o gydbwysedd wrth ei datblygu, a mwy o gydbwysedd yn y canlyniadau rhwng y ddwy Lywodraeth, a’r Cynulliad a’r Senedd, ac yn y blaen. Fel y gwnaeth eraill, amlygodd y perygl o golli pwerau sydd gennym eisoes, mater rydym wedi tynnu sylw ato. Soniodd am ddyfyniad Charles Parnell. Os oes gennyf amser, efallai y ffeiriaf ddyfyniad gan rywun arall gydag ef yn y man.

A gaf fi dalu fy nheyrnged fawr i gyn-gadeirydd y pwyllgor hwn, David Melding, ac am ei gyfraniad i hyn hefyd? Rwyf wedi bod yn ffodus iawn i gael pwyllgor ymrwymedig iawn. Mae pob un o aelodau’r pwyllgor wedi cyfrannu, ond yn sicr mae profiad rhai Aelodau hŷn sydd wedi cadeirio’r pwyllgor hwn, neu sydd â phrofiad hir o faterion cyfansoddiadol, wedi bod o fantais fawr i’r pwyllgor. Ategaf ei sylwadau, a’i sylwadau am ein tîm cymorth a’r clercod yn ogystal, a hefyd ei sylwadau ar elfennau da’r Bil. Rwy’n gwbl argyhoeddedig, os gellir addasu’r Bil wrth iddo fynd ar ei daith, mae’n werth tynnu sylw at elfennau da’r Bil hwn. Ond mae cyfrifoldeb mawr ar ysgwyddau’r bobl yn ‘y lle arall’, fel roeddem yn arfer ei alw yn San Steffan—yn Nhŷ’r Arglwyddi—ac yn Nhŷ’r Cyffredin yn ystod y camau olaf i wneud y gwelliannau angenrheidiol hynny. Ond fe ellir ei wella. Mae’n werth ei wella yn yr wythnosau i ddod sy’n weddill.

Diolch hefyd i Michelle Brown a oedd yma am y rhan fwyaf o’r Bil hwn, ac mae hi wedi cyffwrdd ar yr angen am gydweithredu i ddatblygu setliad cyfansoddiadol. Mae’n thema allweddol yn ein gwaith. Dywedodd Nathan fod pumed Bil yn realiti yn eithaf buan. Mae hynny’n hollol gywir, ac mae yna gonsensws ynglŷn â hynny ymhlith yr holl gyfranwyr heddiw. Nid hwn yw’r setliad parhaol a chadarn. Nid yw’n agos at fod, ond efallai y gallwn symud ychydig gamau ymlaen os gallwn roi’r gwelliannau hyn ar waith.

Dywedodd yr Arglwydd Dafydd Elis-Thomas, a fydd yn parhau ei ymwneud â hyn ar ben arall yr M4 neu reilffordd y Great Western, ‘Os ydym am gael model cadw pwerau, gadewch i ni gael model cadw pwerau priodol’. Nid wyf am ddweud pwy, ond rwy’n siŵr fod un o aelodau fy mhwyllgor, pan aethom i bwyllgor cyfansoddiadol Tŷ’r Arglwyddi, wedi dweud ‘Gadewch i ni gael model cadw pwerau yn hytrach na model gwrthdroi pwerau’.

Cafwyd consensws cryf heddiw. Gadewch i mi, wrth gloi, ddweud yn fyr iawn fod un o’r enghreifftiau diddorol yn ymwneud â thraffig ffyrdd. Mae’n enghraifft sy’n pwysleisio cymaint o bethau sy’n annigonol yn y Bil. Mae’n ymddangos y gallai’r Cynulliad basio deddfwriaeth sy’n pennu terfyn cyflymder ar ffordd, ond ni fyddai’n gallu pennu trosedd traffig ffyrdd y byddai torri’r terfyn cyflymder hwnnw’n ei thramgwyddo. Mae hynny’n hurt. Felly, wrth gloi, a gaf fi rannu meddyliau un tyst gyda chi, Dr Diana Stirbu, a wnaeth sylwadau huawdl a oedd yn taro tant yn y pwyllgor? Meddai,

dylai setliad cyfansoddiadol fod yn uchelgeisiol hefyd. Ac rwy’n credu mai’r hyn rydym yn methu â’i weld yw uchelgais a dyhead clir ar gyfer statws cyfansoddiadol Cymru a sut y bydd Cymru’n cael ei hail-leoli’n gyfansoddiadol o fewn y DU.

Mae hyn yn adleisio sylwadau a wnaeth Prif Weinidog Cymru ac eraill yn flaenorol. A dywedodd,

‘rwy’n credu bod cyfansoddiadau yn cyfleu negeseuon ynglŷn â pha fath o wleidyddiaeth rydych yn ei harfer mewn gwlad, pa fath o gymdeithas yr hoffech fyw ynddi, pa fath o ddyheadau sydd gennych ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol. A’r holl negeseuon hyn, symbolaidd neu beidio, ar lefel ddatganiadol neu ar lefel dechnegol iawn—credaf y dylai’r cyfansoddiad fynd ymhellach na mynegiant technegol a chyfreithiol o realiti gwleidyddol yn unig.’

Rwyf fi a holl aelodau’r pwyllgor yn wirioneddol ddymuno’r gorau i’r Bil hwn. Rydym yn gobeithio y caiff ei wella fel y bydd angen, ond byddwn yn ôl yma’n gynt yn hytrach nag yn hwyrach, ac mae angen i ni weithio ar y cyd i gyflawni’r setliad clir, ymarferol a pharhaol hwnnw sydd ei angen, nid yn unig ar Gymru, ond ar y DU hefyd.

Y cwestiwn yw a ddylid derbyn y cynnig. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Os na, fe dderbynnir y cynnig, yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

The proposal is to agree the motion. Does any Member object? The motion is therefore agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Yr eitem nesaf yw’r cyfnod pleidleisio, ac oni bai bod tri Aelod yn dymuno i mi ganu’r gloch, rydw i’n symud yn syth i’r cyfnod pleidleisio.

The next item is voting time. Unless three Members wish for the bell to be rung, I will move immediately to voting time.

9. 8. Cyfnod Pleidleisio
9. 8. Voting Time

Y bleidlais felly ar ddadl Plaid Cymru. Rydw i’n galw am bleidlais ar y cynnig a gyflwynwyd yn enw Rhun ap Iorwerth. Agor y bleidlais.

Cau’r bleidlais. O blaid saith, 44 yn erbyn, ac felly mae’r cynnig wedi’i wrthod.

The vote, therefore, on the Plaid Cymru debate. I call for a vote on the motion tabled in the name of Rhun ap Iorwerth. Open the vote.

Close the vote. For seven, 44 against, and therefore the motion is not agreed.

Gwrthodwyd y cynnig: O blaid 7, Yn erbyn 44, Ymatal 0.

Motion not agreed: For 7, Against 44, Abstain 0.

Canlyniad y bleidlais ar gynnig NDM6121.

Result of the vote on motion NDM6121.

Mae’r bleidlais nesaf ar welliant 1. Os derbynnir gwelliant 1, caiff gwelliant 2 ei ddad-dethol. Rydw i’n galw felly am bleidlais ar welliant 1 a gyflwynwyd yn enw Paul Davies. Agor y bleidlais. Cau’r bleidlais. O blaid 17, neb yn ymatal, 34 yn erbyn. Felly, mae gwelliant 1 wedi’i wrthod.

The next vote is on amendment 1. If amendment 1 is agreed, amendment 2 will be deselected. I call for a vote, therefore, on amendment 1, tabled in the name of Paul Davies. Open the vote. Close the vote. For 17, no abstentions, 34 against. Therefore, amendment 1 is not agreed.

Gwrthodwyd gwelliant 1: O blaid 17, Yn erbyn 34, Ymatal 0.

Amendment 1 not agreed: For 17, Against 34, Abstain 0.

Canlyniad y bleidlais ar welliant 1 i gynnig NDM6121.

Result of the vote on amendment 1 to motion NDM6121.

Rydw i’n galw nawr am bleidlais ar welliant 2 a gyflwynwyd yn enw Jane Hutt. Agor y bleidlais. Cau’r bleidlais. O blaid 27, 11 yn ymatal, 13 yn erbyn. Felly, mae’r gwelliant wedi’i dderbyn.

I now call for a vote on amendment 2, tabled in the name of Jane Hutt. Open the vote. Close the vote. For 27, 11 abstentions, 13 against. Therefore, the amendment is agreed.

Derbyniwyd gwelliant 2: O blaid 27, Yn erbyn 13, Ymatal 11.

Amendment 2 agreed: For 27, Against 13, Abstain 11.

Canlyniad y bleidlais ar welliant 2 i gynnig NDM6121.

Result of the vote on amendment 2 to motion NDM6121.

Rydw i’n galw nawr am bleidlais ar y cynnig fel y’i diwygiwyd.

I now call for a vote on the motion as amended.

Cynnig NDM6121 fel y’i diwygiwyd:

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

1. Yn nodi pwysigrwydd llywodraeth leol dda wrth gyfrannu at yr economi, y gwasanaeth iechyd a chanlyniadau addysgol lleol.

2. Yn gresynu bod gormod o wasanaethau cyhoeddus wedi bod yn ‘wan ac anghyson’, ac wedi’u nodweddu gan ‘ddiffyg uchelgais’, fel y mae Comisiwn Williams yn ei ddisgrifio.

3. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i:

(a) cynyddu atebolrwydd llywodraeth leol drwy’r trefniadau etholiadol a gostwng yr oedran pleidleisio i 16;

(b) archwilio’r ffordd y gellir diwygio cyllid llywodraeth leol i sicrhau system decach a mwy cynaliadwy;

(c) parhau i archwilio’r achos o blaid cyflwyno cyfres o gyfraddau, telerau ac amodau cyflog a gaiff eu penderfynu’n genedlaethol, i reoli cyflogau uwch-swyddogion a phrif swyddogion drwy fframwaith cenedlaethol; a

(d) sefydlu trefniadau rhanbarthol fel rhan o ddiwygiadau Llywodraeth Cymru i lywodraeth leol er mwyn gwella cydweithredu rhanbarthol rhwng yr awdurdodau lleol presennol.

Motion NDM6121 as amended:

To propose that the National Assembly for Wales:

1. Notes the importance of good local government in contributing towards the local economy, health service and educational outcomes.

2. Regrets that too many public services have been ‘poor and patchy’ and characterised by a ‘poverty of ambition’, as described by the Williams Commission.

3. Calls on the Welsh Government to:

(a) increase accountability of local government through electoral arrangements and lowering the voting age to 16;

(b) examine the way in which local government finance can be reformed to ensure a fairer and more sustainable system;

(c) continue to examine the case for a nationally decided set of pay scales, terms and conditions to control senior and chief officer pay through a national framework; and

(d) establish regional arrangements as part of the Welsh Government’s local government reform for improved regional cooperation between existing local authorities.

Agor y bleidlais. Cau’r bleidlais. O blaid 34, 11 yn ymatal, chwech yn erbyn. Felly, mae’r cynnig wedi’i ddiwygio wedi’i dderbyn.

Open the vote. Close the vote. For 34, 11 abstentions, six against, and therefore the motion as amended is agreed.

Derbyniwyd y cynnig fel y’i diwygiwyd: O blaid 34, Yn erbyn 6, Ymatal 11.

Motion as amended agreed: For 34, Against 6, Abstain 11.

Canlyniad y bleidlais ar gynnig NDM6121 fel y diwygiwyd.

Result of the vote on motion NDM6121 as amended.

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (Ann Jones) took the Chair.

Can I ask Members, if they’re going out of the Chamber, can they go quickly and quietly please? Thank you.

A gaf fi ofyn i’r Aelodau, os ydynt yn gadael y Siambr, a allant wneud hynny’n gyflym ac yn dawel os gwelwch yn dda? Diolch.

10. 9. Dadl Fer: Gwneud Lobïo yng Nghymru yn Fwy Agored
10. 9. Short Debate: Bringing Lobbying in Wales Out into the Open

We now move to the short debate and I call on Neil McEvoy to speak on the topic he has chosen, which is bringing lobbying in Wales out into the open. Neil McEvoy.

Symudwn yn awr at y ddadl fer a galwaf ar Neil McEvoy i siarad ar y pwnc y mae wedi’i ddewis, sef gwneud lobïo yng Nghymru yn fwy agored. Neil McEvoy.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Lobbying in Wales—this isn’t something that we should talk about; it’s something that we need to talk about. My aim today is to reopen the debate that was started here on lobbying some years ago. For the health of Welsh democracy, we must regulate commercial lobbying and bring it out of the shadows. We must protect this institution of the Welsh Assembly.

Lobbying is an industry that has grown hugely in recent times. In the UK, it’s now worth over £2 billion. That sum of money alone should tell us that regulation is needed. In the previous Assembly, the Standards of Conduct Committee undertook a review into lobbying, but the recommendations were weak and fell short of providing any kind of regulation. The First Minister thinks that rules for lobbyists are not needed. This seems to be a wider part of the culture in the Assembly, refusing to acknowledge the lobbying that is going on here. The last Presiding Officer went as far as writing to Westminster to ask that Wales be left out of any legislation on lobbying. She said, and I quote,

‘we were not facing the same kind of negative issues surrounding access to elected members that Westminster was’.

Well, from my short time in the Assembly here, it’s clear to me that we are facing those same issues. My requests for Ministers’ diaries have been refused. I think that’s worth saying again: Welsh Ministers refusing to disclose who they are meeting with. Why? Why is that? It’s impossible to see the calls made by Ministers on their public phones—their public phones—which we pay for.

In the autumn, an anonymous whistleblower alleged that a decision was made not to approve Welsh Government funding for GlobalWelsh. The business was notified of this by a letter dated 5 July. It was alleged that the lobbyist, who I won’t name at this stage, got in touch with the Minister and he reversed his decision. I was told that there was no paperwork or analysis to support any such change. On 7 July, the Welsh Government published a decision notice stating that the Cabinet Secretary had agreed to support the establishment of a community interest company, GlobalWelsh, to develop a network, and that seems to contradict the letter of 5 July somewhat. The whistleblower seemed to be correct in that the freedom of information request shows that there was no basis on paper for any change of decision. Now, I’m not alleging any wrongdoing here; what I do think is that this kind of allegation shows there is a great need for greater transparency and openness. Regulation will protect everyone—lobbyists, Ministers and the public.

After May 2011, when I was deputy leader of Cardiff council, I couldn’t get a meeting with the Minister—just couldn’t get a meeting. And I was told by people who know what they’re talking about that if you pay £3,000 to a lobbying firm, a meeting with a Welsh Government Minister could be organised. Now, I do stress that the cash is not for the politician, it’s for the lobbying firm. Therefore, I’m alleging that cash for access does exist in Cardiff Bay. And I challenge any Minister here, any Minister present, to say on the record that no lobbyist has ever facilitated an introduction to them. They won’t be able to say it, in my opinion. So, for the former Presiding Officer to claim that lobbying of a particular nature doesn’t go on here is not only inaccurate, but fairly insulting to the Assembly and the Welsh public. The last Presiding Officer also said that it should be for the Assembly to decide how to regulate lobbying, and on that we agree. But, so far, there is no legislation. I think the point of being left out of the Westminster legislation was not to leave Wales completely unprotected, but it was so that we could confront the lobbying industry that surrounds this institution and introduce world-leading legislation on lobbying ourselves.

We need to arrive at a place in the Assembly where it is open to the public, but not wide open for lobbyists. And that is why I’m proposing that the Government introduces legislation on lobbying with a register of lobbyists that will achieve three things. We would simply know who the lobbyists are because they would have to sign the register. We would know who was lobbying who and for what, so if a registered lobbyist met with a Government Minister, that would be officially recorded, and the purpose of that meeting would be known. Thirdly, we should know how much is being paid to the lobbying firm for that access. That’s crucial. If we don’t do this, then lobbying will continue to go on in the shadows, which is a recipe for corruption.

During the EU referendum debate, the EU was perceived by many as not being for them. There are 30,000 lobbyists in Brussels—75 per cent of European legislation being affected by them. And from what I’ve learned from people who work in Brussels, it’s impossible for anybody with any importance to go hungry at lunchtime, because there are so many free dinners, free lunches, thanks to the lobbyists’ business cards—their business credit cards. And if we look at what happened in the EU referendum, clearly in Wales, it’s on a smaller scale here. But if you look at the Abolish the Welsh Assembly Party, and the support they got, then it should be a cause for concern, because we cannot take things for granted, and we cannot ignore the Bay bubble lobbying culture.

In many ways, Wales is absolutely ripe for lobbying—we run our own health service, the school system too, we make laws. We’re fortunate at the moment because lobbying firms have been more interested in England than they have in Wales. But when they’re done privatising England’s public services, where will they focus their attention next? And, worryingly, where lobbyists have pressed the Welsh Government, they’ve met with considerable success. In 2013—the Welsh Government set about introducing home energy efficiency targets, with a 40 per cent reduction in carbon emissions. Now, instead, the Government opted for just 8 per cent after intense lobbying from the housing developers. At the time, Friends of the Earth publicly said that they were gobsmacked by the way that developers had rolled over the Welsh Government. Later, it turns out that major developers, like Persimmon Homes, are clients of lobbyists in Cardiff, and that is why we need a register.

It’s true that some lobbying firms voluntarily register with the Association of Professional Political Consultants, but a quick scan of the register shows what we’re up against. The British Soft Drinks Association is represented by lobbyists. They’ve been arguing against any kind of sugar tax, which is a key proposal in my party’s manifesto to deliver 1,000 extra doctors. The World Health Organization has also been urging countries to introduce this tax. The British Soft Drinks Association has also fought against any plans to ban the sale of highly sweetened and caffeinated energy drinks for children.

The problem with a voluntary register is that we know little about what is really going on and who is influencing what decision. The banking collapse showed that self-regulation just doesn’t work. Many firms also operate across the UK, which means it’s impossible to know whether they’re actually influencing Northern Ireland, Scotland or, indeed, Wales. One of the most dangerous aspects of lobbying is the revolving door that has been established between this Assembly and the lobbying firms trying to influence it. These firms are increasingly filled with familiar faces—former AMs, special advisers, former Government officials—and we should all realise that information is a valuable currency, and once gleaned, sometimes informally, information is sold to the highest bidder.

One of the arguments that lobbyists made against the Welsh register in the Standards of Conduct Committee report was that it’s impossible to define what a lobbyist is. But mandatory registers of lobbyists exist in several countries. The Australian Government has legislation that means, and I quote,

‘Any lobbyist who acts on behalf of third-party clients for the purposes of lobbying Government representatives must be registered on the Register of Lobbyists and must comply with the requirements of the Lobbying Code’.

It’s the law.

The Canadian House of Commons has mandated that a commissioner of lobbying maintains a register of lobbyists with regulations prescribing the form and manner in which lobbyists must register their activities when they communicate with federal and public office holders.

In France, the National Assembly has a register that is maintained by the General Secretariat of the Presidency of the National Assembly. In the US, mandatory lobbyists’ disclosures must be filed electronically every quarter when lobbying a member of the US Senate and lobbying firms are required to file separate representations and registrations for each client. Closer to home, Scotland is currently passing a lobbying Act that will lead to a register of lobbyists and also sets out what regulated lobbying is.

The legislation at Westminster, which the former Presiding Officer asked that we be left out of, created a register of lobbyists. In Wales, we have nothing and we actually need to go much further than a register—we need to know the nature of the contract between commercial lobbying firms and the clients so that it’s clear who they’re trying to represent and for what purpose. I think it’s quite straightforward. It is time that we joined Australia, Canada, France, the United States and even Scotland and Westminster in introducing robust legislation on lobbying.

We can bring lobbying out into the open and ensure that there’s a transparent culture in this Assembly and that’s why I’m calling on the Welsh Government to introduce lobbying legislation without delay because it’s the right thing to do. Diolch yn fawr.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Lobïo yng Nghymru—nid rhywbeth y dylem ei drafod yw hwn; mae’n rhywbeth y mae angen i ni ei drafod. Fy nod heddiw yw ailagor y ddadl a ddechreuwyd yma ar lobïo rai blynyddoedd yn ôl. Er lles iechyd democratiaeth Cymru, mae’n rhaid i ni reoleiddio lobïo masnachol a dod ag ef allan o’r cysgodion. Mae’n rhaid i ni warchod sefydliad Cynulliad Cenedlaethol Cymru.

Mae lobïo yn ddiwydiant sydd wedi tyfu’n aruthrol yn ddiweddar. Yn y DU, mae’n werth £2 biliwn a mwy bellach. Dylai’r swm hwnnw o arian yn unig ddweud wrthym fod angen rheoleiddio. Yn y Cynulliad blaenorol, cyflawnodd y Pwyllgor Safonau Ymddygiad adolygiad o lobïo, ond roedd yr argymhellion yn wan a methodd â darparu unrhyw fath o drefn reoleiddio. Mae’r Prif Weinidog yn credu nad oes angen rheolau ar gyfer lobïwyr. Ymddengys bod hyn yn rhan ehangach o’r diwylliant yn y Cynulliad, gan wrthod cydnabod y lobïo sy’n digwydd yma. Aeth y Llywydd diwethaf mor bell ag ysgrifennu at San Steffan i ofyn iddynt hepgor Cymru o unrhyw ddeddfwriaeth ar lobïo. Dywedodd, a dyfynnaf,

‘nad ydym ni’n wynebu’r un math o faterion negyddol ynghylch cael mynediad at aelodau etholedig ag y mae San Steffan yn eu hwynebu.’

Wel, o fy amser byr yn y Cynulliad yma, mae’n glir i mi ein bod yn wynebu’r un materion. Mae fy ngheisiadau am ddyddiaduron Gweinidogion wedi cael eu gwrthod. Rwy’n credu bod hynny’n werth ei ddweud eto: Gweinidogion Cymru yn gwrthod datgelu pwy maent yn eu cyfarfod. Pam? Pam hynny? Mae’n amhosibl gweld y galwadau a wneir gan Weinidogion ar eu ffonau cyhoeddus—eu ffonau cyhoeddus—y talwn amdanynt.

Yn yr hydref, honnodd chwythwr chwiban dienw fod penderfyniad wedi’i wneud i beidio â chymeradwyo cyllid Llywodraeth Cymru i GlobalWelsh. Cafodd y busnes wybod am hyn drwy lythyr dyddiedig 5 Gorffennaf. Honnwyd bod y lobïwr, na fyddaf yn ei enwi ar y cam hwn, wedi cysylltu â’r Gweinidog a’i fod ef wedi gwrthdroi ei benderfyniad. Dywedwyd wrthyf nad oedd unrhyw waith papur na dadansoddiad i gefnogi unrhyw newid o’r fath. Ar 7 Gorffennaf, cyhoeddodd Llywodraeth Cymru hysbysiad penderfynu yn datgan bod Ysgrifennydd y Cabinet wedi cytuno i gefnogi sefydlu cwmni buddiannau cymunedol, GlobalWelsh, i ddatblygu rhwydwaith, ac mae hynny i’w weld yn gwrthddweud llythyr 5 Gorffennaf braidd. Ymddengys bod y chwythwr chwiban yn gywir o ran bod y cais rhyddid gwybodaeth yn dangos nad oedd unrhyw sail ar bapur dros unrhyw newid penderfyniad. Nawr, nid wyf yn honni bod unrhyw ddrygioni yma; yr hyn rwy’n ei gredu yw bod y math hwn o honiad yn dangos bod angen mawr am fwy o dryloywder ac ymagwedd agored. Bydd rheoleiddio’n amddiffyn pawb—lobïwyr, Gweinidogion a’r cyhoedd.

Ar ôl mis Mai 2011, pan oeddwn yn ddirprwy arweinydd cyngor Caerdydd, methais gael cyfarfod â’r Gweinidog—methu’n llwyr â chael cyfarfod. Ac roedd pobl sy’n gwybod am beth y maent yn sôn yn dweud wrthyf y gellid trefnu cyfarfod gyda Gweinidog Llywodraeth Cymru pe baech yn talu £3,000 i gwmni lobïo. Nawr, rwy’n pwysleisio nad yw’r arian hwn yn mynd i’r gwleidydd, mae’n mynd i’r cwmni lobïo. Felly, rwy’n honni bod ‘arian am fynediad’ yn bodoli ym Mae Caerdydd. Ac rwy’n herio unrhyw Weinidog yma, unrhyw Weinidog sy’n bresennol, i ddweud ar gyfer y cofnod nad oes unrhyw lobïwr erioed wedi hwyluso’r ffordd i rywun gael eu cyflwyno iddynt. Ni allant ei ddweud, yn fy marn i. Felly, mae’r ffaith fod y cyn-Lywydd wedi honni nad oes lobïo o natur arbennig yn digwydd yma nid yn unig yn anghywir ond yn eithaf sarhaus i’r Cynulliad a’r cyhoedd yng Nghymru. Dywedodd y Llywydd blaenorol hefyd mai’r Cynulliad a ddylai benderfynu sut i reoleiddio lobïo, ac rydym yn cytuno ar hynny. Ond hyd yn hyn, ni chafwyd unrhyw ddeddfwriaeth. Nid wyf yn credu mai pwynt cael ein hepgor o ddeddfwriaeth San Steffan oedd gadael Cymru heb ddiogelwch o gwbl, ond yn hytrach, er mwyn i ni allu wynebu’r diwydiant lobïo sy’n amgylchynu’r sefydliad hwn a chyflwyno deddfwriaeth ein hunain ar lobïo sy’n arwain y byd.

Mae angen i ni gyrraedd lle yn y Cynulliad lle mae’n agored i’r cyhoedd, ond lle nad yw’n llydan agored i lobïwyr. A dyna pam rwy’n cynnig bod y Llywodraeth yn cyflwyno deddfwriaeth ar lobïo gyda chofrestr o lobïwyr a fydd yn cyflawni tri pheth. Byddem yn gwybod yn syml pwy yw’r lobïwyr gan y byddai’n rhaid iddynt arwyddo’r gofrestr. Byddem yn gwybod pwy sy’n lobïo pwy ac am beth, felly pe bai lobïwr cofrestredig yn cyfarfod â Gweinidog y Llywodraeth, byddai hynny’n cael ei gofnodi’n swyddogol, a byddai diben y cyfarfod yn hysbys. Yn drydydd, dylem wybod faint sy’n cael ei dalu i’r cwmni lobïo am gael mynediad. Mae hynny’n hollbwysig. Os na wnawn hyn, yna bydd lobïo’n parhau i ddigwydd yn y cysgodion, sy’n rysáit ar gyfer llygredd.

Yn ystod dadl refferendwm yr UE, roedd llawer yn ystyried nad oedd yr UE yn rhywbeth ar eu cyfer hwy. Mae 30,000 o lobïwyr ym Mrwsel—a 75 y cant o ddeddfwriaeth Ewropeaidd yn cael ei heffeithio ganddynt. Ac o’r hyn rwyf wedi ei ddysgu gan bobl sy’n gweithio ym Mrwsel, mae’n amhosibl i unrhyw un o unrhyw bwys newynu amser cinio gan fod cymaint o brydau am ddim, ciniawau am ddim, diolch i gardiau busnes y lobïwyr—eu cardiau credyd busnes. A phe baem yn edrych ar yr hyn a ddigwyddodd yn refferendwm yr UE, yn amlwg yng Nghymru, mae ar raddfa lai yn y fan hon. Ond pe baech yn edrych ar Blaid Diddymu Cynulliad Cenedlaethol Cymru, a’r gefnogaeth a gawsant, yna dylai fod yn destun pryder, oherwydd ni allwn gymryd pethau’n ganiataol, ac ni allwn anwybyddu swigen y diwylliant lobïo yn y Bae.

Mewn sawl ffordd, mae Cymru’n hollol agored i lobïo—rydym yn cynnal ein gwasanaeth iechyd ein hunain, y system ysgolion hefyd, rydym yn llunio deddfau. Rydym yn ffodus ar hyn o bryd oherwydd bod cwmnïau lobïo wedi bod â mwy o ddiddordeb yn Lloegr nag yng Nghymru. Ond pan fyddant wedi dod i ben â phreifateiddio gwasanaethau cyhoeddus Lloegr, ble y byddant yn troi eu golygon nesaf? Ac mae’n destun pryder fod lobïwyr sydd wedi pwyso ar Lywodraeth Cymru wedi cael cryn lwyddiant. Yn 2013 aeth Llywodraeth Cymru ati i gyflwyno targedau effeithlonrwydd ynni yn y cartref, gyda gostyngiad o 40 y cant mewn allyriadau carbon. Yn awr, yn lle hynny, dewisodd y Llywodraeth yr opsiwn o 8 y cant yn unig ar ôl lobïo dwys gan y datblygwyr tai. Ar y pryd, dywedodd Cyfeillion y Ddaear yn gyhoeddus eu bod wedi’u rhyfeddu gan y ffordd roedd y datblygwyr wedi cerdded dros Lywodraeth Cymru. Yn ddiweddarach, mae’n ymddangos bod datblygwyr mawr, fel Persimmon Homes, yn gleientiaid i lobïwyr yng Nghaerdydd, a dyna pam ein bod angen cofrestr.

Mae’n wir fod rhai cwmnïau lobïo’n cofrestru’n wirfoddol gyda’r Gymdeithas Ymgynghorwyr Gwleidyddol Proffesiynol, ond mae cipolwg cyflym ar y gofrestr yn dangos beth rydym yn ei wynebu. Caiff Cymdeithas Diodydd Meddal Prydain ei chynrychioli gan lobïwyr. Maent wedi bod yn dadlau yn erbyn unrhyw fath o dreth siwgr, sy’n gynnig allweddol ym maniffesto fy mhlaid i ddarparu 1,000 o feddygon ychwanegol. Mae Sefydliad Iechyd y Byd wedi bod yn annog gwledydd i gyflwyno’r dreth hon. Mae Cymdeithas Diodydd Meddal Prydain hefyd wedi brwydro yn erbyn unrhyw gynlluniau i wahardd gwerthu diodydd egni melys iawn sy’n cynnwys caffein i blant.

Y broblem gyda chofrestr wirfoddol yw mai ychydig a wyddom am yr hyn sy’n digwydd mewn gwirionedd a phwy sy’n dylanwadu ar ba benderfyniad. Dangosodd y chwalfa fancio nad yw hunanreoleiddio’n gweithio o gwbl. Mae llawer o gwmnïau hefyd yn gweithredu ledled y DU, sy’n golygu ei bod yn amhosibl gwybod a ydynt yn dylanwadu ar Ogledd Iwerddon, yr Alban neu’n wir, Cymru. Un o’r agweddau mwyaf peryglus ar lobïo yw’r drws tro sydd wedi sefydlu rhwng y Cynulliad hwn a’r cwmnïau lobïo sy’n ceisio dylanwadu arno. Mae’r cwmnïau hyn wedi’u llenwi fwyfwy ag wynebau cyfarwydd—cyn-Aelodau Cynulliad, cynghorwyr arbennig, cyn-swyddogion y Llywodraeth—a dylem i gyd sylweddoli bod gwybodaeth yn gyfrwng gwerthfawr, ac o’i chael, weithiau’n anffurfiol, caiff ei gwerthu i’r sawl sy’n cynnig fwyaf amdani.

Un o’r dadleuon a wnaeth lobïwyr yn erbyn y gofrestr yng Nghymru yn adroddiad y Pwyllgor Safonau Ymddygiad oedd ei bod yn amhosibl diffinio beth yw lobïwr. Ond mae cofrestri lobïwyr gorfodol yn bodoli mewn sawl gwlad. Mae gan Lywodraeth Awstralia ddeddfwriaeth sy’n golygu bod, a dyfynnaf,

rhaid i unrhyw lobïwr sy’n gweithredu ar ran cleientiaid trydydd parti at ddibenion lobïo cynrychiolwyr y Llywodraeth fod wedi cofrestru ar y Gofrestr Lobïwyr ac mae’n rhaid iddo gydymffurfio â gofynion y Cod Lobïo.

Dyna’r gyfraith.

Mae Tŷ’r Cyffredin Canada wedi ei gwneud yn orfodol i gomisiynydd lobïo gadw cofrestr o lobïwyr ynghyd â rheoliadau sy’n pennu’r ffurf a’r dull y mae’n rhaid i lobïwyr eu dilyn ar gyfer cofrestru eu gweithgareddau pan fyddant yn cyfathrebu â deiliaid swyddi ffederal a chyhoeddus.

Yn Ffrainc, mae gan y Cynulliad Cenedlaethol gofrestr a gedwir gan Ysgrifenyddiaeth Gyffredinol Llywyddiaeth y Cynulliad Cenedlaethol. Yn yr Unol Daleithiau, mae’n rhaid i ddatgeliadau gorfodol gan lobïwyr gael eu cadw’n electronig bob chwarter wrth lobïo aelod o Senedd yr Unol Daleithiau ac mae’n ofynnol i gwmnïau lobïo gadw cyflwyniadau a chofrestriadau ar wahân ar gyfer pob cleient. Yn nes at adref, mae’r Alban ar hyn o bryd yn pasio Deddf lobïo a fydd yn arwain at gofrestr lobïwyr ac sydd hefyd yn pennu beth yw lobïo wedi’i reoleiddio.

Mae’r ddeddfwriaeth yn San Steffan, y gofynnodd y cyn-Lywydd i ni gael ein hepgor ohoni, wedi creu cofrestr o lobïwyr. Yng Nghymru, nid oes gennym ddim ac mewn gwirionedd mae angen i ni fynd ymhellach o lawer na chofrestr—mae angen i ni wybod natur y cytundeb rhwng cwmnïau lobïo masnachol a’r cleientiaid fel ei bod yn glir pwy maent yn ceisio’u cynrychioli ac i ba ddiben. Rwy’n credu ei fod yn eithaf syml. Mae’n bryd i ni ymuno ag Awstralia, Canada, Ffrainc, yr Unol Daleithiau a hyd yn oed yr Alban a San Steffan a chyflwyno deddfwriaeth gadarn ar lobïo.

Gallwn wneud lobïo’n fwy agored a sicrhau bod yna ddiwylliant tryloyw yn y Cynulliad hwn a dyna pam rwy’n galw ar Lywodraeth Cymru i gyflwyno deddfwriaeth lobïo ar unwaith gan mai dyna’r peth iawn i’w wneud. Diolch yn fawr.

Thank you. Have you indicated that you may allow a Member to have a minute of your time?

Diolch. A ydych wedi nodi eich bod yn caniatáu i Aelod gael munud o’ch amser?

Thank you for the opportunity to speak in this debate. I’m pleased to contribute as the Chair of the Standards of Conduct Committee. In the last Assembly, the standards committee undertook an inquiry into lobbying and the report was compiled by representatives of all parties and unanimously agreed by the fourth Assembly.

Since this report there have been changes to legislation in Westminster and Holyrood and as a consequence of this, and to ensure we guard against any complacency, the standards committee agreed to undertake a new inquiry into lobbying in the autumn term. We have asked the commissioner for standards to undertake some initial work on this. He will discuss with other UK Parliaments their arrangements and how they’re working in practice, and I think how they’re working in practice is a really crucial point. So, the commissioner will report back to the committee in November, at which point we will agree the next steps for the inquiry and I’d like to assure all Members here today that the committee will maintain a watching brief on this. Thank you for the time.

Diolch am y cyfle i siarad yn y ddadl hon. Rwy’n falch o gyfrannu fel Cadeirydd y Pwyllgor Safonau Ymddygiad. Yn y Cynulliad diwethaf, cynhaliodd y pwyllgor safonau ymchwiliad i lobïo a lluniwyd yr adroddiad gan gynrychiolwyr o bob plaid a’i gytuno’n unfrydol gan y Pedwerydd Cynulliad.

Ers yr adroddiad hwn, cafwyd newidiadau i ddeddfwriaeth yn San Steffan a Holyrood ac o ganlyniad i hyn, ac er mwyn sicrhau ein bod yn gwarchod ein hunain rhag unrhyw hunanfodlonrwydd, cytunodd y pwyllgor safonau i gynnal ymchwiliad newydd i lobïo yn ystod tymor yr hydref. Rydym wedi gofyn i’r comisiynydd safonau wneud rhywfaint o waith cychwynnol ar hyn. Bydd yn trafod gyda Seneddau eraill y DU i weld beth yw eu trefniadau a sut y maent yn gweithio’n ymarferol, ac rwy’n credu bod y ffordd y maent yn gweithio’n ymarferol yn bwynt hollbwysig mewn gwirionedd. Felly, bydd y comisiynydd yn adrodd yn ôl i’r pwyllgor ym mis Tachwedd, a bryd hynny byddwn yn cytuno ar gamau nesaf yr ymchwiliad a hoffwn sicrhau pob Aelod yma heddiw y bydd y pwyllgor yn cadw llygad ar hyn. Diolch i chi am y tro.

Thank you. I call on Jane Hutt to reply to the debate.

Diolch. Galwaf ar Jane Hutt i ymateb i’r ddadl.

Deputy Presiding Officer, I do welcome the opportunity to respond to this debate as it does allow me to reiterate the Welsh Government’s position on the issue of lobbying of Ministers. It is a very straightforward position. I’m very glad to make it clear today that Ministers do not meet commercial lobbyists and I’m grateful that you allowed the Chair of the standards committee to update on the committee’s work, with a new Chair in the fifth session, and on the important work that they’re undertaking in this area.

Of course, it has been subject to scrutiny over recent years. But I’m glad that now more work is being undertaken by the committee and that the commissioner will be responding in due course. And, of course, you have drawn attention to previous work. The Members here will be aware that in May 2013 the Assembly’s Standards of Conduct Committee published a report on the Assembly’s arrangements in relation to lobbying and I think it is worth reflecting on that report. It followed an extensive consultation and a review of the arrangements by the National Assembly for Wales Commissioner for Standards undertaken in 2012. He reported

‘that it was the unanimous view of all those consultees who operate in Wales and/or in the National Assembly, that lobbying practices are essentially transparent and adequately policed and regulated’.

But he also said—and this is the independent standards commissioner for Wales—that it was a fact that no complaint against a Member relating to lobbying had been made in recent years or, indeed, as far as the commissioner could ascertain, since the National Assembly was formed. So, it is not surprising, therefore, that the commissioner did conclude firmly, and I quote,

‘that the arrangements currently in place for regulating lobbying, as it relates to Members of the National Assembly, are essentially sufficiently robust and fit for purpose.’

That was a conclusion that was endorsed by the Standards of Conduct Committee at that time. And the committee directly addressed the question of a possible register of lobbyists but concluded that it was neither a reasonable or proportionate response in Wales to the concerns that had been raised at that time about lobbying activity—concerns raised solely at the UK level but not at all in Wales. When the committee published its report, the First Minister considered it carefully in the context of how Welsh Ministers operate and Ministers don’t and didn’t meet commercial lobbyists then, just as they don’t now, as I said in my opening remarks. And since neither the standards commissioner nor the committee had found evidence of a problem, the First Minister concluded that there was no case for action in respect of Welsh Ministers and that continues to be the case today. Nothing that I’ve heard from the Member today causes me to question that decision.

Members will also be aware that public affairs professionals in Wales are committed to operating professionally, responsibly and transparently, and their membership organisation Public Affairs Cymru has demonstrated this by proactively developing and implementing a code of conduct to which all of its members are committed to and must uphold. I welcome this code and the evidence it provides that the public affairs profession in Wales is determined to be, and is seen to be, both professional and ethical.

Of course comparisons will always be made with what happens elsewhere and, yes, the UK Government has established a register of consultant lobbyists. And that’s perhaps not surprising, given that it has always been in Westminster that lobbying controversies have arisen. However, the register only covers consultant lobbying and that means it covers only a small proportion of the UK’s lobbying industry. In fact, it currently has only 114 registered. So, the UK arrangement doesn’t represent a model of comprehensive public access to information about lobbying. I’ve already said that Ministers do not meet commercial lobbyists, but they do, of course, meet many people and organisations and consider a wide range of views as part of the formulation of Government policy, but the ministerial code makes it clear that the basic facts of all such formal meetings between Ministers and outside interest groups should be recorded. All Ministers are required to comply with the ministerial code, and the First Minister is accountable for their conduct. And, as he has made clear on many occasions, the First Minister will not hesitate to act if he has evidence of a breach of the code in any respect. In turn, the First Minister is accountable to this Assembly, and this Chamber would no doubt require him to defend his decisions here on any matter referred to him under the code that had not been addressed satisfactorily.

A further assurance of openness and transparency is the Assembly’s Public Accounts Committee, with its remit to examine the economy, efficiency and effectiveness with which resources are employed in the discharge of public functions in Wales. It has an important role in holding the Government to account. And I do respect the Member’s right to raise this question as the subject of a short debate, but there isn’t evidence to justify introducing new arrangements in Wales on lobbying. I hope I have reassured the Member that the history of this Assembly and Welsh Government demonstrates a shared commitment to monitor this effectively and appropriately. And the Welsh Government is committed—and I think this is the most important point in response to the Member’s short debate today—the Welsh Government is committed to making transparency and accountability to the public a fundamental principle of how we operate.

Ddirprwy Lywydd, rwy’n croesawu’r cyfle i ymateb i’r ddadl hon gan ei fod yn caniatáu i mi ailadrodd safbwynt Llywodraeth Cymru ar lobïo Gweinidogion. Mae’n safbwynt syml iawn. Rwy’n falch iawn o ddweud yn glir heddiw nad yw Gweinidogion yn cyfarfod â lobïwyr masnachol ac rwy’n ddiolchgar eich bod wedi caniatáu i Gadeirydd y pwyllgor safonau roi diweddariad i ni ar waith y pwyllgor, gyda Chadeirydd newydd yn y pumed sesiwn, ac ar y gwaith pwysig y maent yn ei wneud yn y maes hwn.

Wrth gwrs, mae wedi bod yn destun craffu dros y blynyddoedd diwethaf. Ond rwy’n falch fod mwy o waith yn cael ei wneud gan y pwyllgor bellach ac yn falch y bydd y comisiynydd yn ymateb maes o law. Ac wrth gwrs, rydych wedi tynnu sylw at waith blaenorol. Bydd yr Aelodau yma’n ymwybodol fod Pwyllgor Safonau Ymddygiad y Cynulliad wedi cyhoeddi adroddiad ym Mai 2013 ar drefniadau’r Cynulliad mewn perthynas â lobïo, ac rwy’n credu ei bod yn werth ystyried yr adroddiad hwnnw. Roedd yn dilyn ymgynghoriad ac adolygiad eang o’r trefniadau gan Gomisiynydd Safonau Cynulliad Cenedlaethol Cymru a gynhaliwyd yn 2012. Dywedodd

‘mai barn unfryd pawb a gymerodd ran yn yr ymgynghoriad sy’n gweithredu yng Nghymru a/neu yn y Cynulliad Cenedlaethol yw bod arferion lobïo, yn eu hanfod, yn dryloyw a’u bod yn cael eu plismona a’u rheoleiddio’n ddigonol’

Ond dywedodd hefyd—a chomisiynydd safonau annibynnol Cymru yw hwn—ei bod yn ffaith na wnaed unrhyw gŵyn yn erbyn Aelod mewn perthynas â lobïo yn ystod y blynyddoedd diwethaf, neu’n wir, cyn belled ag y gallai’r comisiynydd ei weld, ers ffurfio Cynulliad Cenedlaethol Cymru. Felly, nid yw’n syndod fod y comisiynydd wedi dod i’r casgliad pendant, a dyfynnaf,

‘bod y trefniadau presennol sydd yn eu lle ar gyfer rheoleiddio lobïo, fel y maent yn berthnasol i Aelodau’r Cynulliad Cenedlaethol, yn eu hanfod yn ddigon cadarn ac addas i’r diben’

Dyna oedd y casgliad a gafodd ei gymeradwyo gan y Pwyllgor Safonau Ymddygiad ar y pryd. Ac fe aeth y pwyllgor i’r afael yn uniongyrchol â’r cwestiwn o gofrestr lobïwyr bosibl ond daeth i’r casgliad nad oedd yn ateb rhesymol na chymesur yng Nghymru i’r pryderon a fynegwyd bryd hynny ynglŷn â gweithgareddau lobïo—pryderon a fynegwyd ar lefel y DU yn unig ac nid yng Nghymru o gwbl. Pan gyhoeddodd y pwyllgor ei adroddiad, cafodd ei ystyried yn ofalus gan y Prif Weinidog yng nghyd-destun sut y mae Gweinidogion Cymru yn gweithredu ac nid oedd Gweinidogion yn cyfarfod â lobïwyr masnachol bryd hynny, ac nid ydynt yn gwneud hynny yn awr, fel y dywedais yn fy sylwadau agoriadol. A chan na lwyddodd y comisiynydd safonau na’r pwyllgor i ganfod tystiolaeth o broblem, daeth y Prif Weinidog i’r casgliad nad oedd unrhyw achos dros weithredu mewn perthynas â Gweinidogion Cymru ac mae hynny’n parhau i fod yn wir heddiw. Nid oes dim a glywais gan yr Aelod heddiw sy’n peri i mi gwestiynu’r penderfyniad hwnnw.

Bydd yr Aelodau hefyd yn ymwybodol fod gweithwyr proffesiynol materion cyhoeddus yng Nghymru wedi ymrwymo i weithredu’n broffesiynol, yn gyfrifol ac yn dryloyw, ac mae eu corff aelodaeth Public Affairs Cymru wedi dangos hyn drwy weithio’n rhagweithiol ar ddatblygu a gweithredu cod ymddygiad y mae pob un o’i aelodau wedi ymrwymo iddo ac sy’n rhaid iddynt ei gynnal. Rwy’n croesawu’r cod hwn a’r dystiolaeth y mae’n ei roi bod y proffesiwn materion cyhoeddus yng Nghymru yn benderfynol o fod, a chael ei weld i fod, yn broffesiynol a moesegol.

Wrth gwrs, bydd cymariaethau bob amser yn cael eu gwneud â’r hyn sy’n digwydd mewn mannau eraill ac ydi, mae Llywodraeth y DU wedi sefydlu cofrestr o lobïwyr ymgynghorol. Ac efallai nad yw hynny’n syndod, o ystyried mai yn San Steffan bob amser y mae dadleuon ynglŷn â lobïo wedi digwydd. Fodd bynnag, nid yw’r gofrestr ond yn cynnwys lobïo ymgynghorol ac mae hynny’n golygu nad yw ond yn cwmpasu cyfran fechan o ddiwydiant lobïo’r DU. Yn wir, ar hyn o bryd, 114 yn unig sydd wedi’u cofrestru arni. Felly, nid yw trefniant y DU yn fodel o fynediad cyhoeddus cynhwysfawr at wybodaeth am lobïo. Rwyf eisoes wedi dweud nad yw Gweinidogion yn cyfarfod â lobïwyr masnachol, ond maent, wrth gwrs, yn cyfarfod â llawer o bobl a sefydliadau ac yn ystyried ystod eang o safbwyntiau fel rhan o’r broses o lunio polisi’r Llywodraeth, ond mae cod y gweinidogion yn ei gwneud yn glir y dylid cofnodi holl ffeithiau sylfaenol pob cyfarfod ffurfiol o’r fath rhwng Gweinidogion a grwpiau buddiant allanol. Mae’n ofynnol i bob Gweinidog gydymffurfio â chod y gweinidogion, ac mae’r Prif Weinidog yn atebol am eu hymddygiad. Ac fel y mae wedi dweud yn glir ar sawl achlysur, ni fydd y Prif Weinidog yn oedi rhag gweithredu os oes ganddo dystiolaeth fod y cod wedi cael ei dorri mewn unrhyw ffordd. O ganlyniad, mae’r Prif Weinidog yn atebol i’r Cynulliad hwn, ac nid oes amheuaeth y byddai’r Siambr hon yn gofyn iddo amddiffyn ei benderfyniadau yma ar unrhyw fater a gyfeiriwyd ato o dan y cod na chafodd ei drin yn foddhaol.

Sicrwydd pellach o ddidwylledd a thryloywder yw Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus y Cynulliad, gyda’i gylch gwaith i archwilio darbodusrwydd, effeithlonrwydd ac effeithiolrwydd y modd y caiff adnoddau eu defnyddio wrth gyflawni swyddogaethau cyhoeddus yng Nghymru. Mae ganddo rôl bwysig yn dwyn y Llywodraeth i gyfrif. Ac rwy’n parchu hawl yr Aelod i ofyn y cwestiwn hwn fel testun dadl fer, ond nid oes tystiolaeth i gyfiawnhau cyflwyno trefniadau newydd ar lobïo yng Nghymru. Rwy’n gobeithio fy mod wedi rhoi sicrwydd i’r Aelod fod hanes y Cynulliad hwn a Llywodraeth Cymru yn dangos ymrwymiad a rennir i fonitro hyn yn effeithiol ac yn briodol. Ac mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo—ac rwy’n credu mai dyma’r pwynt pwysicaf wrth ymateb i ddadl fer yr Aelod heddiw—mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i sicrhau bod tryloywder ac atebolrwydd i’r cyhoedd yn egwyddor sylfaenol yn y modd rydym yn gweithredu.

Will the Minister take an intervention?

A wnaiff y Gweinidog dderbyn ymyriad?

No, I think the Minister has finished. Thank you. That brings today’s proceedings to a close. Thank you.

Na, rwy’n credu bod y Gweinidog wedi gorffen. Diolch. Dyna ddiwedd y trafodion am heddiw. Diolch.

Daeth y cyfarfod i ben am 18:32.

The meeting ended at 18:32.