Y Cyfarfod Llawn - Y Bumed Senedd

Plenary - Fifth Senedd

17/05/2017

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. 1. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a'r Seilwaith
1. 1. Questions to the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni y prynhawn yma yw’r cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a’r Seilwaith. A’r cwestiwn cyntaf, Caroline Jones.

The first item on our agenda this afternoon is questions to the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure. And the first question, Caroline Jones.

Busnesau sy’n Ffynnu ar y Stryd Fawr

Thriving High-street Businesses

1. Pa gymorth economaidd y mae Llywodraeth Cymru yn ei ddarparu er mwyn sicrhau bod gennym fusnesau sy’n ffynnu ar y stryd fawr yng Nghymru? OAQ(5)0167(EI)

1. What economic support is the Welsh Government providing to ensure we have thriving high-street businesses in Wales? OAQ(5)0167(EI)

We continue to provide a wide range of support to all high-street businesses in Wales to ensure that they go on thriving.

Rydym yn parhau i ddarparu ystod eang o gymorth i holl fusnesau’r stryd fawr yng Nghymru er mwyn sicrhau eu bod yn parhau i ffynnu.

Thank you, Cabinet Secretary. Unfortunately, due to the activities of some of the larger retail chains, who can afford to absorb losses, many of our small independent retailers are going out of business, destroying the diversity of our high streets. What economic incentives can your Government offer to small independent retailers to ensure their continued survival and avoid a future in which our high streets are just clones of one another, dominated by corporate chains? And will you discuss with the UK Government possibly lowering the VAT threshold, and graduated thresholds of VAT, for smaller businesses?

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Yn anffodus, oherwydd gweithgarwch rhai o’r cadwyni manwerthu mwy, sy’n gallu fforddio ysgwyddo colledion, mae llawer o’n siopau bach annibynnol yn mynd i’r wal, gan ddinistrio amrywiaeth ein stryd fawr. Pa gymhellion economaidd y gall eich Llywodraeth eu cynnig i fanwerthwyr bach annibynnol er mwyn sicrhau eu bod yn parhau i oroesi, ac er mwyn osgoi dyfodol lle mae ein strydoedd mawr yn glonau o’i gilydd, dan oruchafiaeth y cadwyni corfforaethol? Ac a fyddwch yn trafod y posibilrwydd o ostwng y trothwy TAW gyda Llywodraeth y DU, yn ogystal â graddio trothwyon TAW, ar gyfer busnesau llai?

Well, can I thank the Member for her question and say that this is an issue that’s close to the heart of many Members in this Chamber? Just because a small business is struggling to operate doesn’t mean that it doesn’t have a future in an environment that sees an increasing amount of activity take place online. I think the important factor that will determine the success or failure of a small retailer is whether it’s distinct—distinct from competition. And, in some town centres, such as Narberth, we see a good number, and a high concentration, of small boutique businesses and retailers in particular.

Now, Government can act as an enabler, supporting small businesses on the high street, through programmes such as the business exploitation programme, operated in tandem with Superfast Cymru. We can also assist in terms of offering support through Business Wales, offering one-to-one advice for business growth and how to adapt to modern retail tastes and trends. Also, we can support businesses through the development of business improvement districts and town-centre champions. And we’re doing just this. But I think what’s crucially important is that, if a small business is struggling to carve out a niche, or to survive in a fiercely competitive environment, call Business Wales, seek advice and, potentially, seek support. Seek support in the form of a loan or other financial resource. It’s essential that that’s done as soon as possible. We can also offer advice and support in terms of skills training and management too.

Wel, a gaf fi ddiolch i’r Aelod am ei chwestiwn a dweud bod hwn yn fater sy’n agos at galon llawer o’r Aelodau yn y Siambr hon? Nid yw’r ffaith fod busnes bach yn ei chael yn anodd gweithredu yn golygu nad oes ganddo ddyfodol mewn amgylchedd gyda mwy a mwy o weithgarwch ar-lein. Credaf mai’r ffactor pwysig a fydd yn pennu llwyddiant neu fethiant manwerthwr bach yw a yw’n wahanol—yn wahanol i’r gystadleuaeth. Ac yng nghanol rhai trefi, megis Arberth, rydym yn gweld cryn dipyn, a chrynodiad uchel, o fusnesau bwtîg a manwerthwyr bach, yn arbennig.

Nawr, gall y Llywodraeth weithredu fel galluogydd, gan gefnogi busnesau bach ar y stryd fawr, drwy raglenni fel y rhaglen fanteisio i fusnesau, a weithredir ar y cyd â Cyflymu Cymru. Gallwn hefyd gynorthwyo drwy gynnig cymorth drwy Busnes Cymru, gan gynnig cyngor un i un ar dwf busnesau a sut i addasu ar gyfer chwaeth a thueddiadau manwerthu modern. Hefyd, gallwn gefnogi busnesau drwy ddatblygu ardaloedd gwella busnes a hyrwyddwyr canol trefi. Ac rydym yn gwneud hynny. Ond credaf mai’r hyn sy’n hanfodol bwysig, os yw busnes bach yn ei chael hi’n anodd ennill ei le, neu er mwyn goroesi mewn amgylchedd cystadleuol iawn, gallwch ffonio Busnes Cymru, gofyn am gyngor, a gofyn am gymorth o bosibl. Gofynnwch am gymorth ar ffurf benthyciad neu adnoddau ariannol eraill. Mae’n hanfodol gwneud hynny cyn gynted ag y bo modd. Gallwn gynnig cyngor a chefnogaeth mewn perthynas â hyfforddiant sgiliau a rheoli hefyd.

Cabinet Secretary, one way to ensure that we have thriving high-street businesses in Wales is to make our high streets as accessible as possible, by developing car parking strategies that factor in local nuances around individual town-centre layouts. Now, I appreciate that the Welsh Government last year announced a package worth £3 million to help local authorities pilot town-centre free parking. So, in the circumstances, can you tell us how many town centres and high-street businesses, and high streets individually, have already benefited from this support?

Ysgrifennydd y Cabinet, un ffordd o sicrhau bod busnesau ein stryd fawr yn ffynnu yng Nghymru yw sicrhau bod ein stryd fawr mor hygyrch â phosibl, drwy ddatblygu strategaethau parcio sy’n ystyried yr amgylchiadau lleol mewn perthynas â chynllun canol trefi unigol. Nawr, rwy’n derbyn bod Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi pecyn gwerth £3 miliwn y llynedd i gynorthwyo awdurdodau lleol i dreialu cynlluniau parcio am ddim yng nghanol eu trefi. Felly, o dan yr amgylchiadau, a allwch ddweud wrthym sawl busnes canol tref a’r stryd fawr, a sawl stryd fawr yn unigol, sydd eisoes wedi elwa o’r cymorth hwn?

I don’t have that data to hand. This is a responsibility of my colleague, the Cabinet Secretary for Finance and Local Government. But, if the data are already available, then I shall ask him to liaise with you specifically on that. I think it’s also important to recognise it’s not just car parks that can have an influence over the success or failure of a high street; it’s also whether a high street is populated with vibrant businesses. And there’s a lot of work taking place at the moment, looking at whether high streets can be shrunk, whether businesses, or business activity, can be consolidated into smaller, tighter areas, to generate a greater degree of activity that’s concentrated around a central hub.

This is something I’m very keen to explore as part of the place building element of the new prosperous and secure strategy. I think place building is absolutely essential in determining the prospects of a local economy. And, within an urban setting, it’s essential that a place feels of the highest quality, is accessible and is vibrant, not just during the daytime, but also at night time. And, for that reason, I think it’s essential that we go on supporting businesses in their diversification and ensure that town-centre economies are not just vibrant during the daytime, but also at night.

The Member also raised car parks as a means of accessibility into town centres. I think it’s essential as well that we go on investing in active travel and in local scheduled bus services, which, for many people, are an essential—indeed, crucial—means of accessing high streets and town centres. And I’m pleased that we are maintaining the £25 million for bus services across Wales, to ensure that those that wouldn’t operate on a commercial basis can still reach out to rural communities and connect them with urban centres.

Nid yw’r data hwnnw gennyf wrth law. Cyfrifoldeb fy nghyd-Aelod, Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol yw hyn. Ond os yw’r data eisoes ar gael, yna byddaf yn gofyn iddo gysylltu â chi mewn perthynas â hynny’n benodol. Credaf ei bod yn bwysig cydnabod hefyd nad meysydd parcio yn unig a all ddylanwadu ar lwyddiant neu fethiant stryd fawr; mae’n ymwneud hefyd ag i ba raddau y mae stryd fawr yn cynnwys busnesau bywiog. Ac mae llawer o waith yn mynd rhagddo ar hyn o bryd i edrych i weld a ellir lleihau’r stryd fawr, a ellir crynhoi busnesau, neu weithgaredd busnesau, mewn ardaloedd llai, tynnach, i greu mwy o weithgarwch wedi’i grynhoi o gwmpas canolbwynt.

Mae hyn yn rhywbeth rwy’n awyddus iawn i edrych arno fel rhan o elfen adeiladu lleoedd y strategaeth ffyniannus a diogel newydd. Credaf fod adeiladu lleoedd yn gwbl hanfodol wrth bennu rhagolygon economi leol. Ac mewn lleoliad trefol, mae’n hanfodol fod lle’n teimlo o’r safon uchaf, ei fod yn hygyrch ac yn fywiog, nid yn unig yn ystod y dydd, ond yn y nos hefyd. Ac oherwydd hynny, credaf ei bod yn hanfodol bwysig ein bod yn parhau i gynorthwyo busnesau i arallgyfeirio a sicrhau bod economïau canol y dref yn fywiog nid yn unig yn ystod y dydd, ond yn y nos hefyd.

Crybwyllwyd meysydd parcio gan yr Aelod hefyd fel ffordd o sicrhau mynediad at ganol y dref. Credaf ei bod yn hanfodol hefyd ein bod yn parhau i fuddsoddi mewn teithio llesol ac mewn gwasanaethau bws lleol, sydd, i lawer o bobl, yn ffordd hanfodol—yn ffordd hollbwysig, mewn gwirionedd—o gael mynediad at y stryd fawr a chanol y dref. Ac rwy’n falch ein bod yn parhau â’r £25 miliwn ar gyfer gwasanaethau bysiau ledled Cymru, er mwyn sicrhau y gall y rhai na fyddai’n gweithredu ar sail fasnachol barhau i gyrraedd cymunedau gwledig a’u cysylltu â chanolfannau trefol.

Cofnodi ein Treftadaeth Ddiwylliannol

Commemorating our Industrial Heritage

2. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am gofnodi ein treftadaeth ddiwydiannol yng Nghymru? OAQ(5)0166(EI)

2. Will the Cabinet Secretary make a statement on commemorating our industrial heritage in Wales? OAQ(5)0166(EI)

Yes. We are incredibly proud of our rich industrial heritage in Wales. Over 1,000 industrial structures have statutory protection as listed buildings or as scheduled monuments. Industrial heritage also features prominently in our pan-Wales heritage interpretation plan focusing on ‘Wales: the first industrial nation’.

Gwnaf. Rydym yn hynod falch o’n treftadaeth ddiwydiannol gyfoethog yng Nghymru. Mae dros 1,000 o adeiladau diwydiannol yn cael eu gwarchod yn statudol fel adeiladau rhestredig neu fel henebion cofrestredig. Mae treftadaeth ddiwydiannol hefyd yn elfen amlwg o’n cynllun dehongli treftadaeth ar gyfer Cymru gyfan, sy’n canolbwyntio ar ‘Cymru: y genedl ddiwydiannol gyntaf’.

Thank you, Cabinet Secretary. A sense and celebration of our history is important, not just to our sense of place today, but to build the foundations for our future as well. We have a particular rich industrial heritage across the Dee coast in north-east Wales, from the steelworks in the east, going across to where Courtalds was in Flint, and then to the Point of Ayr Colliery. Earlier this year, the Point of Ayr community heritage project received £40,500 from the Heritage Lottery Fund in a grant, and this will enable Point of Ayr to build a miners trail and a circular walk, which will meet with the coastal path and the site of the colliery, and will also link the town to Ffynnongroyw and Talacre. I was lucky enough to meet with the Chair, John Wiltshire, at an event down in the Senedd, and, last month, I was at the opening of the start of the trail. It was a privilege to be there as the Assembly Member representing the area, but also a particularly proud moment for me, as my ‘taid’ and uncle, and many members of my family, worked at the Point of Ayr. Now, the 23 July will be the grand opening of this trail, where one of the old pithead wheels will actually be reconditioned and opened. Cabinet Secretary, will you join me in congratulating the Point of Ayr heritage project, and John Wiltshire and his team, on all that they’ve done, and also urge others across Wales to learn from the group? And, of course, if you were free on 23 July, I’m sure the invitation is open for you to attend.

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae ymdeimlad o’n hanes a’i ddathlu yn bwysig, nid yn unig ar gyfer ein hymdeimlad o le heddiw, ond er mwyn adeiladu’r sylfaen ar gyfer ein dyfodol hefyd. Mae gennym dreftadaeth ddiwydiannol arbennig o gyfoethog ar hyd arfordir y Ddyfrdwy yng ngogledd-ddwyrain Cymru, o’r gwaith dur yn y dwyrain, draw i ble’r oedd Courtalds yn arfer bod yn y Fflint, ac ymlaen at Lofa’r Parlwr Du. Yn gynharach eleni, derbyniodd prosiect treftadaeth gymunedol y Parlwr Du grant o £40,500 gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri, a bydd hyn yn galluogi’r Parlwr Du i adeiladu llwybr glowyr a thaith gerdded gylchol, a fydd yn cyfarfod â llwybr yr arfordir a safle’r lofa, ac yn cysylltu’r dref hefyd â Ffynnongroyw a Thalacre. Roeddwn yn ddigon ffodus i gyfarfod â’r Cadeirydd, John Wiltshire, mewn digwyddiad i lawr yn y Senedd, a’r mis diwethaf, roeddwn yn agoriad rhan gyntaf y llwybr. Roedd yn fraint bod yno fel yr Aelod Cynulliad sy’n cynrychioli’r ardal, ond roedd hefyd yn foment arbennig o falch i mi, gan fod fy nhaid a fy ewythr, a sawl aelod o fy nheulu, wedi bod yn gweithio yn y Parlwr Du. Nawr, cynhelir agoriad mawreddog y llwybr ar 23 Gorffennaf, lle bydd un o’r hen olwynion pen pwll a adnewyddwyd yn cael ei hagor. Ysgrifennydd y Cabinet, a wnewch chi ymuno â mi i longyfarch prosiect treftadaeth y Parlwr Du, a John Wiltshire a’i dîm, am eu holl waith, ac annog eraill ledled Cymru i ddysgu gan y grŵp? Ac wrth gwrs, os ydych yn rhydd ar 23 Gorffennaf, rwy’n siŵr fod gwahoddiad i chi fynychu.

Well, I’d be more than delighted to attend that special occasion, and I, too, would like to congratulate those volunteers who are investing so much time and energy in promoting their local heritage. I was delighted to meet some of the volunteers with the Member recently, and, in addition, we know that this particular facility, this site, the Point of Ayr Colliery, is of enormous significance for the community of Talacre, but also for the communities of Mostyn and Ffynnongroyw, Llanasa, Pen-y-ffordd, Flint and Holywell—Indeed, a crucial tourist attraction for that part of north-east Wales. In addition nearby, we have the Brymbo ironworks, which has received, in recent times, £110,000 in grants from Welsh Government—again, a crucially important facility to attract tourists and to bring the community together. I was pleased also to recently attend the opening of the Rhydymwyn tunnels, again in my friend Hannah Blythyn’s constituency, in Rhydymwyn, where it was quite apparent how much value the local community place on that facility. And I’d like to pay tribute in particular to David Hanson. He was honoured for the work that he’s done over many years in ensuring that it can be open to the public, and indeed to Mark Isherwood, as an Assembly Member, who remains steadfast in support, as does Hannah Blythyn, for the community group that made this happen.

Wel, byddwn yn fwy na pharod i fynychu’r achlysur arbennig hwnnw, a hoffwn innau longyfarch y gwirfoddolwyr sy’n buddsoddi cymaint o amser ac egni’n hyrwyddo eu treftadaeth leol. Roeddwn yn falch o allu cyfarfod â rhai o’r gwirfoddolwyr gyda’r Aelod yn ddiweddar, ac yn ogystal, gwyddom fod y cyfleuster arbennig hwn, y safle hwn, Glofa’r Parlwr Du, yn hynod o bwysig i gymuned Talacre, ond hefyd i gymunedau Mostyn a Ffynnongroyw, Llanasa, Pen-y-ffordd, y Fflint a Threffynnon—yn wir, mae’n atyniad pwysig iawn i dwristiaid yn y rhan honno o ogledd-ddwyrain Cymru. Gerllaw hefyd, mae gennym waith haearn Brymbo, sydd wedi derbyn £110,000 mewn grantiau gan Lywodraeth Cymru yn ddiweddar—unwaith eto, cyfleuster hollbwysig i ddenu twristiaid ac i ddod â’r gymuned ynghyd. Roeddwn yn falch hefyd o fynychu agoriad twneli Rhyd-y-mwyn yn ddiweddar, unwaith eto yn etholaeth fy ffrind Hannah Blythyn, yn Rhyd-y-mwyn, lle’r oedd yn eithaf amlwg pa mor werthfawr yw’r cyfleuster hwnnw i’r gymuned leol. A hoffwn dalu teyrnged i David Hanson yn arbennig. Fe’i hanrhydeddwyd am ei waith dros sawl blwyddyn i sicrhau y gall fod yn agored i’r cyhoedd, ac yn wir i Mark Isherwood, fel Aelod Cynulliad, sy’n parhau, fel Hannah Blythyn, yn frwd ei gefnogaeth i’r grŵp cymunedol a wnaeth i hyn ddigwydd.

Coincidental, but thank you for your comments. In the context of the Pontcysyllte aqueduct world heritage site, it’s now, I think, eight years since that was awarded, and I think eight years since the then Welsh Government first established a regional partnership body to drive forward the regional industrial heritage offer, incorporating potentially Llangollen railway, the canals, the Ceiriog valley, Brymbo, as you’ve referred to, but stretching across to Flintshire’s heritage trails, Rhydymwyn valley, Greenfield Valley Trust, and so very much more. But we still haven’t got that joined-up approach now. We haven’t got the through-ticketing, which bodies such as Llangollen railway are proposing. And a concern raised with me has been that the bodies have had insufficient representation from tourism and heritage bodies in the region themselves. It’s good that Glandŵr Cymru are on board, but where are all the others? Do you agree with me that we therefore need to incorporate better those wider voices, so that, together, they can bring forward the proposals that can at last achieve, I think, the objectives that we both share?

Cyd-ddigwyddiad, ond diolch am eich sylwadau. Yng nghyd-destun safle treftadaeth y byd traphont Pontcysyllte, credaf fod wyth mlynedd wedi bod bellach ers ennill y statws hwnnw, a chredaf fod wyth mlynedd wedi bod ers i Lywodraeth Cymru ar y pryd sefydlu corff partneriaeth rhanbarthol cyntaf i lywio’r cynnig treftadaeth ddiwydiannol rhanbarthol, gan ymgorffori, o bosibl, rheilffordd Llangollen, y camlesi, dyffryn Ceiriog, a Brymbo, fel y crybwyllwyd gennych, ond gan ymestyn draw i lwybrau treftadaeth Sir y Fflint, dyffryn Rhyd-y-mwyn, Ymddiriedolaeth Dyffryn Maes Glas, a llawer iawn mwy. Ond rydym eto i gael yr ymagwedd gydgysylltiedig honno. Nid oes gennym y tocynnau trwodd y mae cyrff megis rheilffordd Llangollen yn eu cynnig. Ac un pryder a fynegwyd wrthyf oedd nad yw’r cyrff wedi cael eu cynrychioli’n ddigonol gan gyrff twristiaeth a threftadaeth y rhanbarth. Mae’n dda fod Glandŵr Cymru yn cefnogi, ond ble mae’r lleill? A ydych yn cytuno â mi, felly, fod angen i ni ymgorffori’r lleisiau ehangach hynny’n well, fel y gallant, gyda’i gilydd, gyflwyno’r argymhellion a all gyflawni, o’r diwedd, yr amcanion y credaf ein bod ein dau yn eu rhannu?

I’d agree entirely with the Member. I’ve been keen to encourage movement speedily, and with dynamism, in the direction that he outlines. I’d like to see more through-ticketing for sure. I’d like to see greater co-ordination between and amongst the various organisations that are involved in the culture and heritage sector in industrial north-east Wales. And, for that reason, I think it would perhaps be very sensible to convene a culture and heritage summit during the summer, to bring together those organisations, including Glandŵr Cymru, who the Member rightly identifies as a lead partner in the Pontcysyllte world heritage site activity, and I think, in drawing together those various interests, we may be able to make progress.

Cytunaf yn llwyr â’r Aelod. Rwyf wedi bod yn awyddus i annog symud yn gyflym, ac yn ddynamig, i’r cyfeiriad a amlinellwyd ganddo. Yn sicr, hoffwn weld mwy o docynnau trwodd. Hoffwn weld mwy o gydweithio rhwng ac ymhlith y gwahanol sefydliadau sy’n ymwneud â’r sector diwylliant a threftadaeth yng ngogledd-ddwyrain diwydiannol Cymru. Ac oherwydd hynny, credaf efallai y byddai’n syniad da cynnull uwchgynhadledd diwylliant a threftadaeth yn ystod yr haf, i ddod â’r sefydliadau hynny ynghyd, gan gynnwys Glandŵr Cymru yr oedd yr Aelod yn gywir i nodi ei fod yn brif bartner yng ngweithgaredd safle treftadaeth y byd Pontcysyllte, a thrwy ddod â’r gwahanol fuddiannau hynny ynghyd, credaf ei bod yn bosibl y gallwn wneud cynnydd.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau i’r Ysgrifennydd Cabinet. Llefarydd Plaid Cymru, Adam Price.

Questions, now, from the party spokespeople to the Cabinet Secretary. The Plaid Cymru spokesperson, Adam Price.

Diolch, Llywydd. Cabinet Secretary, this week in a written reply to me, you accused the company behind the Circuit of Wales of,

many material gaps and inaccuracies in the information’

they have provided to you. Now, that’s a fairly extraordinary claim for anyone to make, let alone a Government, about a counterparty with which you are just weeks away from making a decision about a £425 million-project, which you’ve been discussing for over six years. Isn’t it the case, Cabinet Secretary, that it’s your Government that’s been inaccurate? You promised, at that dispatch box in February, a four to six-week process, which is the standard timeline for confirmatory due diligence. What you’ve done is conduct a forensic audit with the express purpose, it seems to me, of finding some excuse—any excuse at all—to justify saying ‘no’. And isn’t it also the case, Cabinet Secretary, that having first delayed the decision until after the May local elections, you’re now delaying it beyond 8 June? Not because of any gaps in information, but because you don’t want to be open and honest with the people of Blaenau Gwent, who you’ve strung along with false hope and empty promises for six years.

Diolch, Llywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, yr wythnos hon mewn ateb ysgrifenedig i mi, fe gyhuddoch chi’r cwmni sy’n gyfrifol am Gylchffordd Cymru o

lawer o fylchau sylweddol a gwallau yn y wybodaeth

y maent wedi ei darparu i chi. Nawr, mae hynny’n gryn dipyn o honiad i unrhyw un ei wneud, heb sôn am Lywodraeth, am barti i gontract y byddwch, mewn ychydig wythnosau, yn gwneud penderfyniad gyda hwy ynglŷn â phrosiect £425 miliwn y buoch yn ei drafod ers dros chwe blynedd. Onid y gwirionedd, Ysgrifennydd y Cabinet, yw mai eich Llywodraeth chi sydd wedi bod yn wallus? Fe addawoch, wrth sefyll yn y fan honno ym mis Chwefror, broses rhwng pedair a chwe wythnos o hyd, sef yr amserlen safonol ar gyfer diwydrwydd dyladwy cadarnhaol. Yr hyn rydych wedi’i wneud yw cynnal archwiliad fforensig gyda’r bwriad penodol, ymddengys i mi, o ganfod rhyw esgus—unrhyw esgus o gwbl—i gyfiawnhau dweud ‘na’. Ac onid yw hefyd yn wir, Ysgrifennydd y Cabinet, ar ôl gohirio’r penderfyniad yn gyntaf tan ar ôl etholiadau lleol mis Mai, eich bod bellach yn ei ohirio tan ar ôl 8 Mehefin? Nid oherwydd unrhyw fylchau yn y wybodaeth, ond am nad ydych eisiau bod yn agored ac yn onest gyda phobl Blaenau Gwent, sydd wedi cael eu camarwain gennych gyda gobeithion ffug ac addewidion gwag ers chwe blynedd.

Not at all. The Member is completely and utterly wrong. He asked a series of questions; I gave a series of honest answers. Never before have I seen an opposition spokesperson criticise a Minister for giving honest answers. My duty is to ensure that projects that can create jobs, that are sustainable, get the support of this Government. My job is to make sure we invest our resources where there are employment opportunities. I am excited by this project, but I will not short-circuit the due diligence process, unlike the Member, who would have signed it off last year with, incidentally, another £18 million of public funding guarantees.

Dim o gwbl. Mae’r Aelod yn gyfan gwbl anghywir. Gofynnodd gyfres o gwestiynau; rhoddais gyfres o atebion gonest. Nid wyf erioed wedi gweld llefarydd yr wrthblaid yn beirniadu Gweinidog am roi atebion gonest. Fy nyletswydd yw sicrhau bod prosiectau a all greu swyddi, sy’n gynaliadwy, yn cael cymorth gan y Llywodraeth hon. Fy ngwaith yw gwneud yn siŵr ein bod yn buddsoddi ein hadnoddau lle ceir cyfleoedd cyflogaeth. Mae’r prosiect hwn yn fy nghyffroi, ond ni fyddaf yn osgoi proses diwydrwydd dyladwy, yn wahanol i’r Aelod, a fyddai wedi’i gymeradwyo y llynedd gyda £18 miliwn arall, gyda llaw, o warantau arian cyhoeddus.

You accuse the company of misleading you, and you say you give honest answers. Well, isn’t it the case that if anyone has been guilty of misleading people, it’s your Government? In the auditor general’s report, he refers to a press release that your Government issued on the FTR acquisition, which he says, in terms, was both incorrect and misleading. That’s the auditor general’s verdict, not mine, on this Government. Now, in your response to the auditor general’s report, you said that you were shocked and disappointed at its release during the pre-election period. Yet, isn’t it true, Cabinet Secretary, that the deputy permanent secretary was informed of the intention to publish on 10 March, almost six weeks before? As the auditor general has said in a letter to me, and I quote:

Although I can understand why the Cabinet Secretary has expressed disappointment regarding the timing of my report, I find it hard to understand how officers could express shock in this respect.’

You’re blaming the company, blaming the auditor general, blaming everyone else, but isn’t it true, Cabinet Secretary, that it’s you and your Government that are to blame for the fact that, here we are, six years on, still waiting for a decision?

Rydych yn cyhuddo’r cwmni o’ch camarwain, ac rydych yn dweud eich bod yn rhoi atebion gonest. Wel, onid y gwirionedd yw, os oes unrhyw un wedi bod yn camarwain pobl, mai eich Llywodraeth chi sy’n euog o hynny? Yn adroddiad yr archwilydd cyffredinol, cyfeiria at ddatganiad i’r wasg a gyhoeddwyd gan eich Llywodraeth mewn perthynas â chaffael FTR, gan ddweud yn blaen ei fod yn anghywir ac yn gamarweiniol. Barn yr archwilydd cyffredinol yw honno, nid fy un i, am y Llywodraeth hon. Nawr, yn eich ymateb i adroddiad yr archwilydd cyffredinol, dywedasoch eich bod yn synnu ac yn siomedig ei fod wedi ei ryddhau yn ystod y cyfnod cyn yr etholiad. Ond onid yw’n wir, Ysgrifennydd y Cabinet, fod y dirprwy ysgrifennydd parhaol wedi cael gwybod ynglŷn â’r bwriad i gyhoeddi ar 10 Mawrth, bron i chwe wythnos ynghynt? Fel y dywedodd yr archwilydd cyffredinol wrthyf mewn llythyr, ac rwy’n dyfynnu:

Er y gallaf ddeall pam fod Ysgrifennydd y Cabinet wedi mynegi siom ynglŷn ag amseriad fy adroddiad, rwy’n ei chael hi’n anodd deall sut y gall swyddogion fynegi syndod yn hyn o beth.

Rydych yn beio’r cwmni, yn beio’r archwilydd cyffredinol, yn beio pawb arall, ond onid yw’n wir, Ysgrifennydd y Cabinet, mai chi a’ch Llywodraeth sydd ar fai am y ffaith ein bod yma, chwe blynedd yn ddiweddarach, yn dal i aros am benderfyniad?

I’m astonished, again, that the Member used the term ‘misleading’. I am astonished—

Rwy’n synnu, unwaith eto, fod yr Aelod wedi defnyddio’r term ‘camarweiniol’. Rwy’n syfrdanu—

The auditor general used the term ‘misleading’.

Yr archwilydd cyffredinol a ddefnyddiodd y term ‘camarweiniol’.

In the context that he did. The Member should retract that, because what I stated in those written answers was true and factual—true and factual. And I say it again: my job is to ensure that projects that can gain Government support, that are proven to be sustainable and to create the jobs that they purport to be creating for the communities that they must serve—. My interest is with the people of Ebbw Vale; yours seems to be with political self-interest. There is a big difference—a big difference—between ambition and recklessness. I will not short-circuit the due diligence process. Where do you think the auditor general would have you, if you were to propose short-circuiting the due diligence process, if you were in my position? Do you think the auditor general would support you in that?

Yn y cyd-destun a wnaeth. Dylai’r Aelod dynnu hynny yn ôl, gan fod yr hyn a ddywedais yn yr atebion ysgrifenedig hynny yn wir ac yn ffeithiol—yn wir ac yn ffeithiol. A dywedaf eto: fy ngwaith yw sicrhau bod prosiectau a all ennyn cefnogaeth y Llywodraeth, sydd wedi profi eu bod yn gynaliadwy ac yn creu’r swyddi y maent yn honni eu bod yn eu creu ar gyfer y cymunedau y mae’n rhaid iddynt eu gwasanaethu—. Pobl Glynebwy sydd o ddiddordeb i mi; ymddengys mai hunan-les gwleidyddol sydd o ddiddordeb i chi. Mae gwahaniaeth mawr—gwahaniaeth mawr—rhwng uchelgais a byrbwylltra. Ni fyddaf yn osgoi’r broses ddiwydrwydd dyladwy. Beth y credwch y byddai’r archwilydd cyffredinol yn ei ddweud amdanoch pe baech yn argymell osgoi’r broses ddiwydrwydd dyladwy, pe baech yn fy lle i? A ydych yn credu y byddai’r archwilydd cyffredinol yn eich cefnogi yn hynny o beth?

Here we have a Cabinet Secretary who has delayed a decision not once but twice, beyond an election, for obvious reasons, and he accuses me of acting in self-interest. There’s a simple answer to the charge of prevarication that we make, and that’s to get on and make a decision. The Cabinet Secretary has said that he has now got all the information from the company that he requires and that he expects to receive the final due diligence reports very shortly. So, can he confirm there is now no impediment, no barrier, no excuse left that will prevent him from making a decision and an announcement before 8 June? Can I remind the Cabinet Secretary that Cabinet Office guidance on Westminster general elections states clearly that devolved functions should continue as normal? His predecessor, Edwina Hart, made a decision on the Circuit of Wales in the middle of the Assembly pre-election period. If she was honest enough to do so, then why should you and the First Minister be cowering behind this excuse of pre-election purdah instead of being honest with the people of Blaenau Gwent who put their trust in you?

Yma, mae gennym Ysgrifennydd y Cabinet sydd wedi gohirio penderfyniad, nid unwaith ond ddwywaith, tan ar ôl etholiad, am resymau amlwg, ac mae’n fy nghyhuddo i o weithredu er hunan-les. Mae ateb syml i’r cyhuddiad a wneir gennym ei fod yn osgoi gwneud penderfyniad, sef gwneud penderfyniad. Mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi dweud ei fod bellach wedi cael yr holl wybodaeth y mae ei hangen gan y cwmni a’i fod yn disgwyl cael yr adroddiadau diwydrwydd dyladwy terfynol cyn bo hir. Felly, a all gadarnhau nad oes unrhyw rwystr bellach, unrhyw atalfa, unrhyw esgus ar ôl a fydd yn ei atal rhag gwneud penderfyniad a chyhoeddiad cyn 8 Mehefin? A gaf fi atgoffa Ysgrifennydd y Cabinet fod canllawiau Swyddfa’r Cabinet ar etholiadau cyffredinol San Steffan yn datgan yn glir y dylai swyddogaethau datganoledig barhau yn ôl yr arfer? Gwnaeth ei ragflaenydd, Edwina Hart, benderfyniad ynglŷn â Chylchffordd Cymru yng nghanol y cyfnod cyn etholiad y Cynulliad. Os oedd hi’n ddigon gonest i wneud hynny, pam y dylech chi a’r Prif Weinidog guddio y tu ôl i’r esgus hwn ynglŷn â’r purdah cyn yr etholiad, yn hytrach na bod yn onest gyda phobl Blaenau Gwent sy’n ymddiried ynoch?

I should just suggest you keep digging yourself in, because what you’re essentially saying is that we should, again, ignore the due diligence process. The reason that there have been delays is because the information has not been fully populated in the data bank. That is the reason why. That is the reason why. Do not blame the Government for failing to provide the information that the developer is required to provide. We remain excited by this project—

Dylwn awgrymu eich bod yn parhau i balu twll i chi’ch hun, gan mai’r hyn a ddywedwch yn y bôn yw y dylem, unwaith eto, anwybyddu’r broses ddiwydrwydd dyladwy. Y rheswm dros yr oedi yw am nad yw’r wybodaeth wedi cael ei chynnwys yn llawn yn y banc data. Dyna’r rheswm pam. Dyna’r rheswm pam. Peidiwch â beio’r Llywodraeth am fethu darparu’r wybodaeth y mae’n ofynnol i’r datblygwr ei darparu. Rydym yn parhau i fod wedi’n cyffroi ynglŷn â’r prosiect hwn—

Ah; well, there we are. There we are, and there’s the point. You’re here to scrutinise me, but you don’t wish to listen. You just wish to give lectures about how to dodge due diligence. That is not your role. [Interruption.] That is not your role. [Interruption.] Your role is to ensure that you scrutinise—[Interruption.]—the information that is presented to you, but you don’t wish to do that. [Interruption.] You don’t wish to do that. What you wish to do—

A; wel, dyna ni. Dyna ni, a dyna’r pwynt. Rydych yma i graffu arnaf, ond nid ydych am wrando. Rydych ond eisiau rhoi pregeth ar sut i osgoi diwydrwydd dyladwy. Nid dyna eich rôl. [Torri ar draws.] Nid dyna eich rôl. [Torri ar draws.] Eich rôl yw sicrhau eich bod yn craffu—[Torri ar draws.]—ar y wybodaeth a gyflwynir i chi, ond nid ydych yn dymuno gwneud hynny. [Torri ar draws.] Nid ydych yn dymuno gwneud hynny. Yr hyn rydych yn dymuno’i wneud—

Can we hear the Cabinet Secretary’s reply, please?

A gawn ni glywed ateb Ysgrifennydd y Cabinet, os gwelwch yn dda?

Thank you, Presiding Officer. What you do is you wish to butterfly-move from one policy and project decision to another. For example, how would a £12 billion world expo help the people in the Valleys if it were to be based in Cardiff? That was another of your suggestions. It presumably would come with a huge debt burden—[Interruption.] There are many—[Interruption.] I think you’ve amounted to £1 billion of debt per month since this Assembly was elected. That is not responsible; that is reckless. That is not ambitious; it’s delusional. Our job is to create—[Interruption.] Our job is to create lasting work for all people in Wales, and right now we are doing that. We have record employment in Wales as a result of this Government—our interventions, our investments. We now have low unemployment that is below a level the previous Governments at Westminster could ever have dreamed of, as a result of our interventions and our investment. Our job now is to tackle those structural problems within the Welsh economy that have deprived too many people of work for too long, but we will do it by making sure that our investments go into work that is sustainable. I will not dodge any due diligence process in ensuring that taxpayers’ money is invested in the right and proper way on behalf of the people of Wales.

Diolch, Llywydd. Yr hyn a wnewch yw eich bod yn dymuno neidio o un polisi a phenderfyniad prosiect i’r llall. Er enghraifft, sut y byddai expo byd £12 biliwn yn helpu pobl y Cymoedd pe bai’n cael ei leoli yng Nghaerdydd? Dyna un arall o’ch awgrymiadau. Yn ôl pob tebyg, byddai’n dod law yn llaw â baich dyled enfawr—[Torri ar draws.] Mae llawer—[Torri ar draws.] Credaf eich bod wedi dod i gyfanswm o £1 biliwn y mis o ddyled ers ethol y Cynulliad hwn. Nid yw hynny’n gyfrifol; mae hynny’n fyrbwyll. Nid yw’n uchelgeisiol; mae’n rhithiol. Ein cyfrifoldeb yw creu—[Torri ar draws.] Ein cyfrifoldeb yw creu gwaith parhaol ar gyfer holl bobl Cymru, ac rydym yn gwneud hynny ar hyn o bryd. Mae gennym y lefelau cyflogaeth uchaf erioed yng Nghymru o ganlyniad i’r Llywodraeth hon—ein hymyriadau, ein buddsoddiadau. Erbyn hyn, mae gennym ddiweithdra isel ar lefel is nag y gallai’r Llywodraethau blaenorol yn San Steffan byth fod wedi breuddwydio amdani, o ganlyniad i’n hymyriadau a’n buddsoddiadau. Ein cyfrifoldeb bellach yw mynd i’r afael â’r problemau strwythurol yn economi Cymru sydd wedi atal gormod o bobl rhag gweithio am gyfnod rhy hir, ond byddwn yn ei wneud drwy sicrhau y byddwn yn buddsoddi mewn gwaith sy’n gynaliadwy. Ni fyddaf yn osgoi unrhyw broses ddiwydrwydd dyladwy wrth sicrhau bod arian trethdalwyr yn cael ei fuddsoddi yn y ffordd gywir a phriodol ar ran pobl Cymru.

Llefarydd y Ceidwadwyr, Russell George.

Welsh Conservative spokesperson, Russell George.

Diolch, Presiding Officer. Keeping on the theme of supporting the Welsh economy—[Interruption.]—I’m sure that you will welcome Theresa May’s pledge to—[Interruption.]

Diolch, Llywydd. Gan aros ar thema cefnogi economi Cymru—[Torri ar draws.]—Rwy’n siŵr y byddwch yn croesawu addewid Theresa May i—[Torri ar draws.]

Can we move on to the next question? Russell George.

A gawn ni symud ymlaen at y cwestiwn nesaf? Russell George.

Thank you, Presiding Officer. Cabinet Secretary, I’m sure you will welcome Theresa May’s pledge to abolish the Severn bridge tolls once ownership has transferred to Highways England next year, bringing, of course, at least £100 million to the Welsh economy per year—a far more immediate time frame than the one—perhaps Joyce Watson will listen to this—in Labour’s manifesto, which merely promises:

We will work with the Welsh Government to scrap the tolls on the Severn Bridge.’

Given that a Conservative Government on 8 June would open up Wales to even more economic prosperity, when will the M4 relief road get started to support the significant increase in traffic this will bring?

Diolch, Llywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, rwy’n siŵr y byddwch yn croesawu addewid Theresa May i gael gwared ar dollau pont Hafren ar ôl i’r berchnogaeth gael ei throsglwyddo i Highways England y flwyddyn nesaf, gan ddod ag o leiaf £100 miliwn, wrth gwrs, i economi Cymru bob blwyddyn—amserlen fwy uniongyrchol o lawer na’r un—efallai y gwnaiff Joyce Watson wrando ar hyn—ym maniffesto’r Blaid Lafur, sydd ond yn addo:

Byddwn yn gweithio gyda Llywodraeth Cymru i gael gwared ar y tollau ar Bont Hafren.

O gofio y byddai Llywodraeth Geidwadol ar 8 Mehefin yn agor Cymru i fwy byth o ffyniant economaidd, pa bryd y bydd y gwaith ar ffordd liniaru’r M4 yn dechrau er mwyn cefnogi’r cynnydd sylweddol yn y traffig a ddaw yn ei sgil?

Can I thank the Member for his questions? I’m delighted by the u-turn approach of the Conservatives at Westminster. Nonetheless, I do welcome their move in the direction that the First Minister, Carwyn Jones, has given a very clear and strong direction on. I am confident that the local public inquiry is proceeding to the time frame that was outlined. Subsequent to the outcome of the public local inquiry, a decision will be made, and I’ve outlined how I envisage and intend to ensure that work is carried out subject to the outcome of that inquiry without delay.

A gaf fi ddiolch i’r Aelod am ei gwestiynau? Rwyf wrth fy modd gydag ymagwedd dro pedol y Ceidwadwyr yn San Steffan. Serch hynny, croesawaf y ffaith eu bod yn symud i’r cyfeiriad y mae’r Prif Weinidog, Carwyn Jones, wedi rhoi cyfarwyddyd clir a chadarn iawn yn ei gylch. Rwy’n hyderus fod yr ymchwiliad cyhoeddus lleol yn mynd rhagddo yn unol â’r amserlen a amlinellwyd. Yn dilyn canlyniad yr ymchwiliad cyhoeddus lleol, bydd penderfyniad yn cael ei wneud, ac rwyf wedi amlinellu sut rwy’n rhagweld ac yn bwriadu sicrhau y gwneir gwaith yn amodol ar ganlyniad yr ymchwiliad hwnnw a heb unrhyw oedi.

Well, of course, you’ll be aware there’s no u-turn on these benches. We’ve been very supportive of scrapping the Severn bridge tolls for some time. I can hear Joyce Watson shouting in the back row, ‘Where’s the money going to come from?’ I’ll perhaps answer that as well, Cabinet Secretary. The UK Government has provided substantial funding to boost the Welsh economy, from investing £1.2 billion in the Cardiff capital region, to a £400 million increase to capital budgets, as announced in the autumn statement, on top of the £500 million the Welsh Government will be able to borrow to invest from 2018.

Yet the creation of the national infrastructure commission, which will oversee the numerous infrastructure projects that we need in Wales, has been delayed until the end of this year. You will be aware, of course, of the economy and infrastructure committee’s recommendation in March, yet you didn’t accept the recommendation to establish it as a non-statutory body, with the presumption that legislation would follow, which I think was disappointing to committee members and many others. Do we take it that this will mean that the infrastructure commission will not be a permanent fixture in Wales?

Wel, wrth gwrs, fe fyddwch yn gwybod nad oes unrhyw dro pedol ar y meinciau hyn. Rydym wedi bod yn gefnogol iawn i’r syniad o gael gwared ar dollau pont Hafren ers peth amser. Gallaf glywed Joyce Watson yn gweiddi o’r rhes gefn, ‘O ble fydd yr arian hwnnw’n dod?’ Efallai y gallaf ateb hynny hefyd, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae Llywodraeth y DU wedi darparu cyllid sylweddol i hybu economi Cymru, o’r buddsoddiad o £1.2 biliwn ym mhrifddinas-ranbarth Caerdydd, i gynnydd o £400 miliwn yn y cyllidebau cyfalaf, fel y cyhoeddwyd yn natganiad yr hydref, yn ychwanegol at y £500 miliwn y bydd modd i Lywodraeth Cymru ei fenthyg er mwyn ei fuddsoddi o 2018 ymlaen.

Fodd bynnag, mae’r broses o greu comisiwn seilwaith cenedlaethol, a fydd yn goruchwylio’r prosiectau seilwaith niferus sydd eu hangen arnom yng Nghymru, wedi’i gohirio tan ddiwedd y flwyddyn hon. Fe fyddwch yn gwybod, wrth gwrs, am argymhelliad pwyllgor yr economi a’r seilwaith ym mis Mawrth, ac eto ni dderbyniwyd yr argymhelliad gennych i’w sefydlu fel corff anstatudol, gyda’r rhagdybiaeth y byddai deddfwriaeth yn dilyn, a chredaf fod hynny wedi bod yn siom i aelodau’r pwyllgor a llawer o bobl eraill. A ddylem gymryd y bydd hyn yn golygu na fydd y comisiwn seilwaith yn aros ar sail barhaol yng Nghymru?

No, we shouldn’t. The national infrastructure commission, the proposals for how it will be composed and the membership it will comprise has been clearly outlined. It’s our intention to ensure that there is, before the end of this Assembly term, an evaluation of the effectiveness of the commission, based on models that have operated elsewhere. We believe that it will be a very effective means of providing expert advice. I think it’s fair to say that one essential element of the work of the national infrastructure commission of Wales will be how it interacts with the UK commission, given the significance of many major infrastructure projects on both sides of the border, not least rail, in the coming 10 to 20 years. It’s my belief that, in terms of the presumption to put it on a statutory footing, we need to ensure that we first of all evaluate the effectiveness of the national infrastructure commission before we proceed with any further developments regarding its composition or how it stands.

Na ddylem. Mae’r comisiwn seilwaith cenedlaethol, yr argymhellion ar gyfer sut y caiff ei gyfansoddi a’i aelodaeth wedi’u hamlinellu’n glir. Ein bwriad yw sicrhau y ceir gwerthusiad, cyn diwedd tymor y Cynulliad hwn, o effeithiolrwydd y comisiwn, yn seiliedig ar fodelau a roddwyd ar waith mewn mannau eraill. Credwn y bydd yn ffordd effeithiol iawn o roi cyngor arbenigol. Credaf ei bod yn deg dweud mai un elfen hanfodol o waith comisiwn seilwaith cenedlaethol Cymru fydd y modd y bydd yn rhyngweithio â chomisiwn y DU, o ystyried arwyddocâd nifer o brosiectau seilwaith mawr ar y ddwy ochr i’r ffin, yn enwedig rheilffyrdd, dros y 10 i 20 mlynedd nesaf. O ran y rhagdybiaeth i’w roi ar sail statudol, credaf fod angen i ni sicrhau ein bod, yn gyntaf oll, yn gwerthuso effeithiolrwydd y comisiwn seilwaith cenedlaethol cyn i ni fwrw ymlaen ag unrhyw ddatblygiadau pellach mewn perthynas â’i gyfansoddiad neu sut y mae’n gweithio.

Along with the substantial investment for infrastructure, the UK Government’s industrial strategy has provided key opportunities for regional economies. I note the Welsh Government has responded to the industrial strategy consultation, and so have the Welsh Conservatives. Can you commit to publishing your consultation response to Assembly Members immediately, and if not, why not?

Ynghyd â’r buddsoddiad sylweddol mewn seilwaith, mae strategaeth ddiwydiannol Llywodraeth y DU wedi darparu cyfleoedd allweddol ar gyfer economïau rhanbarthol. Nodaf fod Llywodraeth Cymru, yn ogystal â’r Ceidwadwyr Cymreig, wedi ymateb i’r ymgynghoriad ar y strategaeth ddiwydiannol. A wnewch chi ymrwymo i gyhoeddi eich ymateb i’r ymgynghoriad i Aelodau’r Cynulliad ar unwaith, ac os na wnewch, pam hynny?

This is something that I’m quite happy to do. I’ve said previously that I believe that the UK industrial strategy offers us opportunities in terms of where we can work together on regional economies and developing more place-based interventions. I think there are great opportunities likewise in terms of the sector deals, but what will be essential in the determination of the success or failure when the strategy is actually deployed as a set of actions is whether it’s backed up with the appropriate and necessary resource, not just across England, but also across the whole of the UK, including Wales. For that reason, I’m determined, if that strategy goes ahead—and of course it is dependent on the outcome of the UK general election—but if that strategy goes ahead then it’s essential that Wales benefits from its fair share of funding, especially with regard to research development and innovation.

Mae hyn yn rhywbeth rwy’n fwy na pharod i’w wneud. Rwyf wedi dweud eisoes fy mod o’r farn fod strategaeth ddiwydiannol y DU yn cynnig cyfleoedd ni o ran ble y gallwn weithio gyda’n gilydd mewn perthynas ag economïau rhanbarthol a datblygu mwy o ymyriadau sy’n seiliedig ar le. Credaf fod cyfleoedd gwych, yn yr un modd, mewn perthynas â’r cytundebau sector, ond yr hyn a fydd yn hanfodol wrth bennu llwyddiant neu fethiant, pan gaiff y strategaeth ei rhoi ar waith fel set o gamau gweithredu, yw i ba raddau y caiff ei chefnogi gan yr adnoddau priodol ac angenrheidiol, nid yn unig ledled Lloegr, ond ledled y DU gyfan, gan gynnwys Cymru. Am y rheswm hwnnw, rwy’n benderfynol, os aiff y strategaeth honno yn ei blaen—ac wrth gwrs, mae’n dibynnu ar ganlyniad etholiad cyffredinol y DU—ond os aiff y strategaeth honno yn ei blaen, mae’n hanfodol fod Cymru’n elwa o’i chyfran deg o gyllid, yn enwedig mewn perthynas â datblygu ymchwil ac arloesi.

Diolch, Llywydd. Could the Cabinet Secretary update us on the Heads of the Valleys road improvement scheme and the expected finishing date for the Clydach gorge section?

Diolch, Llywydd. A all Ysgrifennydd y Cabinet roi’r wybodaeth ddiweddaraf inni ynglŷn â’r cynllun i wella ffordd Blaenau’r Cymoedd a’r dyddiad y mae disgwyl i ran ceunant Clydach gael ei gwblhau?

I’d be more than happy to update Members on the Heads of the Valleys dualling scheme. It’s a scheme that we’re immensely proud of in Government. I believe it was my colleague Carl Sargeant who initiated the scheme after a previous transport or economic development Minister from a different party, I believe, delayed it. So, I’ll be more than happy to update Members on the progress of this hugely important piece of infrastructure for the Heads of the Valleys.

Rwy’n fwy na pharod i roi’r wybodaeth ddiweddaraf i’r Aelodau am y cynllun i ddeuoli ffordd Blaenau’r Cymoedd. Mae’n gynllun rydym yn hynod falch ohono yn y Llywodraeth. Credaf mai fy nghyd-Aelod Carl Sargeant a roddodd y cynllun ar waith ar ôl i Weinidog trafnidiaeth neu ddatblygiad economaidd blaenorol o blaid wahanol ei ohirio, rwy’n credu. Felly, byddaf yn fwy na pharod i roi’r wybodaeth ddiweddaraf i’r Aelodau ynglŷn â chynnydd mewn perthynas â’r darn hynod bwysig hwn o seilwaith ar gyfer ffordd Blaenau’r Cymoedd.

Thank you, Cabinet Secretary, for that answer. I asked the question, Cabinet Secretary, because I was wondering if it will be finished in time for the Circuit of Wales project.

Diolch am eich ateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Gofynnais y cwestiwn, Ysgrifennydd y Cabinet, gan fy mod yn meddwl tybed a fydd yn barod mewn pryd ar gyfer prosiect Cylchffordd Cymru.

That all depends on the delivery period of the Circuit of Wales. But the delivery period of the Heads of the Valleys road is progressing well, and there have been no major significant delays in recent weeks. I will update Members with detail about when it aims to be completed by.

Mae hynny’n dibynnu’n llwyr ar gyfnod cyflenwi Cylchffordd Cymru. Ond mae cyfnod cyflenwi ffordd Blaenau’r Cymoedd yn mynd rhagddo’n dda, ac ni fu unrhyw oedi sylweddol o bwys dros yr wythnosau diwethaf. Byddaf yn rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf i’r Aelodau gyda manylion ynglŷn â phryd y bwriedir i’r gwaith gael ei gwblhau.

Thank you, Cabinet Secretary. Can I move on to another matter? As the Cabinet Secretary is aware, Blaenavon is a world heritage site with many thousands of visitors each year enjoying not only the restored ironworks, but also Big Pit and Blaenavon railway. However, this does not seem to be having the desired effect on the town itself, with many shops on the high street closed. Does the Welsh Government have any plans to improve the connectivity of the attractions of the town to the town itself?

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. A gaf fi symud ymlaen at fater arall? Fel y gŵyr Ysgrifennydd y Cabinet, mae Blaenafon yn safle treftadaeth y byd gyda miloedd o ymwelwyr bob blwyddyn yn mwynhau nid yn unig y gweithfeydd haearn adferedig, ond Big Pit hefyd, a rheilffordd Blaenafon. Fodd bynnag, ymddengys nad yw hyn yn cael yr effaith a ddymunir ar y dref ei hun, gyda llawer o siopau’r stryd fawr wedi cau. A oes gan Lywodraeth Cymru unrhyw gynlluniau i wella cysylltedd rhwng atyniadau’r dref a’r dref ei hun?

The Member raises a very good point that’s relevant, actually, to many more communities that have important heritage sites on their doorstep. As a consequence of the work that’s been taking place via the steering group looking into the Historic Wales policy pledge, there will now be far closer interaction between those who manage Big Pit and the Blaenavon ironworks. I think as a consequence of that, there will be a greater focus on accessibility and outreach programmes. If they are able to work in tandem together, to pool resources—that are very limited, granted—I do believe that there will be opportunities to better advertise those wonderful assets to people who live in the immediate area, but also to enable better transport links and accessibility to both sites. I think the potential for joint ticketing across the region is enormous, so that more people can access more heritage sites, more of the time.

Mae’r Aelod yn gwneud pwynt da iawn, sy’n berthnasol, mewn gwirionedd, i lawer o gymunedau eraill sydd â safleoedd treftadaeth pwysig ar garreg eu drws. O ganlyniad i’r gwaith a fu’n mynd rhagddo wrth i’r grŵp llywio edrych ar addewid polisi Cymru Hanesyddol, bydd rhyngweithio llawer agosach bellach rhwng y rhai sy’n rheoli Big Pit a gweithfeydd haearn Blaenafon. Credaf, o ganlyniad i hynny, y bydd mwy o ffocws ar raglenni hygyrchedd ac allgymorth. Os gallant weithio ar y cyd gyda’i gilydd, a rhannu adnoddau—sy’n brin iawn, rwy’n cyfaddef—credaf y bydd cyfleoedd i hysbysebu’r asedau bendigedig hynny’n well i’r bobl sy’n byw yn yr ardal gyfagos, ond hefyd i alluogi gwell cysylltiadau trafnidiaeth a hygyrchedd ar gyfer y ddau safle. Credaf fod cryn botensial ar gyfer tocynnau ar y cyd ar draws y rhanbarth, fel y gall mwy o bobl gael mynediad i fwy o safleoedd treftadaeth yn fwy aml.

Tynnwyd cwestiwn 3 [OAQ(5)0170(EI)] yn ôl.

Question 3 [OAQ(5)0170(EI)] has been withdrawn.

Lleddfu Tagfeydd i’r Dwyrain o Gaerdydd

Relieving Congestion to the East of Cardiff

4. Pa gynlluniau sydd gan Trafnidiaeth Cymru ar gyfer lleddfu tagfeydd i’r dwyrain o Gaerdydd? OAQ(5)0159(EI)

4. What plans does Transport for Wales have for relieving congestion to the east of Cardiff? OAQ(5)0159(EI)

Transport for Wales provides support and advice to advance the Welsh Government’s vision for delivering a transformational integrated transport system in Wales, providing high-quality, safe, affordable and sustainable transport for all.

Mae Trafnidiaeth Cymru yn darparu cymorth a chyngor i ddatblygu gweledigaeth Llywodraeth Cymru ar gyfer darparu system drafnidiaeth integredig drawsffurfiol yng Nghymru, gan ddarparu trafnidiaeth ddiogel, fforddiadwy, cynaliadwy ac o safon uchel i bawb.

Well, we can certainly agree on that. But it’s now five years since Mark Barry’s report ‘A Metro for Wales’ Capital City Region’ and two years since the Cardiff capital region board agreed we needed an integrated transport system as a catalyst for economic change. Meanwhile, more and more people are piling in to Cardiff and Newport by car and massively increasing the congestion and the air pollution problem. The map of possible metro stations seems to have no more status than a piece of artwork. I just wondered if the Cabinet Secretary can tell us when the people of Cardiff and Newport are going to be able to shape the new metro map to deliver that modal shift that everybody seems to recognise is needed.

Wel, yn sicr, gallwn gytuno ar hynny. Ond mae pum mlynedd bellach ers adroddiad Mark Barry, ‘A Metro for Wales’ Capital City Region’, a dwy flynedd ers i fwrdd prifddinas-ranbarth Caerdydd gytuno bod angen system drafnidiaeth integredig arnom fel catalydd ar gyfer newid economaidd. Yn y cyfamser, mae mwy a mwy o bobl yn tyrru i Gaerdydd a Chasnewydd mewn ceir ac yn cynyddu tagfeydd a phroblem llygredd awyr yn sylweddol. Ymddengys nad oes gan y map o orsafoedd metro posibl fwy statws na darn o waith celf. Tybed a all Ysgrifennydd y Cabinet ddweud wrthym pryd y gall pobl Caerdydd a Chasnewydd siapio’r map metro newydd er mwyn darparu’r newid moddol y mae pawb i’w gweld yn cydnabod bod ei angen.

As has been regularly said, the metro is a dynamic piece of work with a timetable that we are sticking to and, by 2023, services will be begin. I’m pleased that recently we were able to give details of two stations to the east of Cardiff that will be taken forward with a view of securing the appropriate funding to upgrade them, those being Llanwern and St Mellons, but I’m also pleased to have recently met recently with incredible volunteers at Magor station who would like to see their particular facility upgraded and modernised as well. I recently wrote to that group and to Members with an update on how we will be supporting that particular community.

I think it’s essential that, as we develop metro phase 3—and right now we’re in phase 2, where we are procuring the operator and development partner—but in phase 3 we will see future rail extensions and further bus integration across the metro map area. I think it’s essential that we deliver a wide range of benefits by engaging with people across communities to determine where investment needs to go, and how that investment can link up to other forms of travel, primarily active travel, so that people can get to and from metro services on foot, or on bike.

Fel y dywedwyd yn rheolaidd, mae’r metro yn waith dynamig gydag amserlen rydym yn glynu wrthi, ac erbyn 2023, bydd y gwasanaethau yn cychwyn. Rwy’n falch ein bod yn ddiweddar wedi gallu rhoi manylion ynglŷn â dwy orsaf i’r dwyrain o Gaerdydd a fydd yn cael eu datblygu gyda’r bwriad o sicrhau’r cyllid priodol i’w huwchraddio, sef Llan-wern a Llaneirwg, ond roeddwn hefyd yn falch o gyfarfod yn ddiweddar â gwirfoddolwyr anhygoel yng ngorsaf Magwyr sy’n awyddus i weld eu cyfleuster penodol yn cael ei uwchraddio a’i foderneiddio hefyd. Yn ddiweddar, ysgrifennais at y grŵp hwnnw a’r Aelodau yn rhoi’r newyddion diweddaraf ynglŷn â sut y byddwn yn cefnogi’r gymuned benodol honno.

Credaf ei bod yn hanfodol, wrth i ni ddatblygu cam 3 y metro—ac rydym ar gam 2 ar hyn o bryd, lle rydym yn y broses o gaffael gweithredwr a phartner datblygu—ond yng ngham 3 byddwn yn gweld estyniadau i’r rheilffyrdd yn y dyfodol a rhagor o integreiddio bysiau ar draws ardal map y metro. Credaf ei bod yn hanfodol ein bod yn darparu amrywiaeth eang o fanteision drwy ymgysylltu â phobl ar draws y cymunedau i bennu lle mae angen buddsoddi, a sut y gall y buddsoddiad hwnnw gysylltu â mathau eraill o deithio, teithio llesol yn bennaf, fel y gall pobl gyrraedd a gadael gwasanaethau metro ar droed, neu ar feic.

Cabinet Secretary, a recent survey by INRIX Roadway Analytics found that business in Cardiff was particularly badly impacted by congestion. I think we think we need to take these UK-wide surveys very seriously. Now, one way of relieving traffic at peak times is to invest in a Cardiff parkway railway station at St Mellons, and associated park-and-ride facilities. I think your decision to examine the feasibility of this station was widely welcomed. I wonder how far advanced your scrutiny is now.

Ysgrifennydd y Cabinet, canfu arolwg diweddar gan INRIX Roadway Analytics fod busnes yng Nghaerdydd yn cael ei effeithio’n arbennig o wael gan dagfeydd. Credaf fod angen inni fod o ddifrif ynglŷn â’r arolygon hyn ar lefel y DU. Nawr, un ffordd o leddfu traffig ar adegau prysur yw buddsoddi mewn gorsaf drenau parcffordd Caerdydd yn Llaneirwg, a chyfleusterau parcio a theithio cysylltiedig. Credaf fod eich penderfyniad i archwilio dichonoldeb yr orsaf hon wedi cael ei groesawu gan lawer. Tybed lle mae’r gwaith craffu arni erbyn hyn.

I will provide information in writing to Members on the stages at which all of the projects that we’re now taking forward are currently at. Certainly, with St Mellons, the creation of a significant park-and-ride facility will reduce congestion into Cardiff city centre, but it will also ensure that businesses can continue to grow, against a fiercely competitive environment just across the border.

We know that, between congestion on the M4 and the existence of tolls at the Severn bridge, there are significant factors working against our interests in driving economic growth. We wish to remove both of those. I’m pleased that political parties in London have now recognised the need to remove the Severn bridge tolls.

It’s now essential that we resolve the congestion problems on the M4. But that won’t just be delivered via an M4 relief road—it does require considerable investment in the infrastructure that will enable people to take public transport and indeed participate in active travel into and around the city centre.

Byddaf yn darparu gwybodaeth ysgrifenedig i’r Aelodau ynglŷn â chynnydd y camau ar bob un o’r prosiectau sydd ar waith gennym ar hyn o bryd. Yn sicr, gyda Llaneirwg, bydd creu cyfleuster parcio a theithio sylweddol yn lleihau tagfeydd i mewn i ganol dinas Caerdydd, ond bydd hefyd yn sicrhau y gall busnesau barhau i dyfu, mewn amgylchedd cystadleuol iawn dros y ffin.

Gwyddom, rhwng tagfeydd ar yr M4 a bodolaeth tollau ar bont Hafren, fod ffactorau arwyddocaol yn gweithio yn erbyn ein buddiannau wrth hybu twf economaidd. Rydym yn dymuno cael gwared ar y ddau fater hwnnw. Rwy’n falch fod y pleidiau gwleidyddol yn Llundain bellach wedi cydnabod yr angen i gael gwared ar dollau pont Hafren.

Mae’n hanfodol bellach ein bod yn datrys problemau tagfeydd yr M4. Ond ni fydd hynny’n digwydd drwy ffordd liniaru’r M4 yn unig—mae angen cryn fuddsoddiad yn y seilwaith a fydd yn galluogi pobl i ddefnyddio trafnidiaeth gyhoeddus, ac yn wir, i ymgymryd â theithio llesol i mewn i ganol y ddinas ac o’i amgylch.

Band Eang Cyflym Iawn

Superfast Broadband

5. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am ddarpariaeth band eang cyflym iawn yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru? OAQ(5)0164(EI)

5. Will the Cabinet Secretary make a statement on superfast broadband provision in Mid and West Wales? OAQ(5)0164(EI)

To date, the Superfast Cymru project has invested over £48.6 million in providing 171,498 homes and businesses in Mid and West Wales with access to superfast broadband connectivity, delivering average speeds of over 73 Mbps.

Hyd yn hyn, mae prosiect Cyflymu Cymru wedi buddsoddi dros £48.6 miliwn yn darparu mynediad i 171,498 o gartrefi a busnesau yng Nghanolbarth a Gorllewin Cymru at gysylltedd band eang cyflym iawn, gan ddarparu cyflymder cyfartalog o dros 73 Mbps.

I thank the Minister for that and I acknowledge the role that she’s played in rolling out this programme and improving the accessibility to broadband throughout Mid and West Wales, but she will be aware that we’ve still got quite a way to go. I spend quite a lot of time in the car traversing the region and we go in and out of signal so it’s very, very difficult to do any business by e-mail for any great length of time, and I still have constituents who complain that they’re being messed about by the providers who are installing the service—like one from Llansadwrn in Carmarthenshire, who writes to say that he’s had his date of installation of superfast broadband revised back. The first installation date was summer 2016, then revised to March 2017, then to July 2017. Another one, who says that it’s always ‘two months away’ whenever she’s given the date and then that’s revised to a further two months away. So, I wonder if the Minister can give any hope to my constituents who are writing to me in these terms that there will be some significant further improvement soon.

Diolch i’r Gweinidog am hynny, ac rwy’n cydnabod y rhan y mae hi wedi’i chwarae yn cyflwyno’r rhaglen hon a gwella mynediad at fand eang ledled Canolbarth a Gorllewin Cymru, ond fe fydd yn gwybod bod llawer gennym i’w wneud eto. Rwy’n treulio cryn dipyn o amser yn y car yn croesi’r rhanbarth ac rydym yn colli signal ar brydiau felly mae’n anodd iawn gwneud unrhyw fusnes dros e-bost am unrhyw hyd o amser, ac mae gennyf etholwyr sy’n dal i gwyno eu bod yn cael eu trin yn wael gan y darparwyr sy’n gosod y gwasanaeth—fel un o Lansadwrn yn Sir Gaerfyrddin, sy’n ysgrifennu i ddweud bod ei ddyddiad ar gyfer gosod band eang cyflym iawn wedi cael ei ohirio. Y dyddiad gosod cyntaf oedd haf 2016, a gohiriwyd hynny tan fis Mawrth 2017 ac yna tan fis Gorffennaf 2017. Mae un arall yn dweud bod y dyddiad bob amser ‘ddau fis i ffwrdd’, pryd bynnag y caiff y dyddiad, ac mae hwnnw wedyn yn newid i ddau fis arall i ffwrdd. Felly, tybed a all y Gweinidog roi unrhyw obaith i fy etholwyr sy’n ysgrifennu ataf ynglŷn â hyn y ceir gwelliant pellach o sylwedd cyn bo hir.

I acknowledge the issue around the moving timescales, which we’ve discussed many times in this Chamber, and we have worked very hard with BT to make them give much more realistic time frames. Sometimes, it’s just not possible for them to understand what the engineering difficulties might be on the ground, but we have a very regular meeting with them where I go through evidence provided by Assembly Members such as yourself, to say, ‘Can we improve this communication system?’ Whilst it’s very frustrating for those individuals who are still in that situation, the incidence has dropped off very significantly since we’ve been working very hard to do that, though I acknowledge the frustration for those who are caught in that.

We have done extremely well in terms of coverage. At the moment, we’ve got 80 per cent completion in Pembrokeshire, 75 per cent completion in Carmarthenshire, 63 per cent completion in Ceredigion, and Powys is over 71 per cent complete. Those figures will improve as we go towards the end of the project. So, just to reiterate, the Superfast Cymru project will end in June. All the work that will be done under the project must have commenced by June—it will be complete by December.

Very shortly, in June, I will be making some announcements about the future programme to get to the remaining numbers of people. We are looking at an enormous number of innovative ways of getting the last few per cent up into superfast speeds. We’ll be investing in excess of £80 million in doing that. That’s dependent on what the clawback is on the current contract. So, as usual, I encourage all AMs to make sure that, where superfast is available, people are buying the service, because, obviously, for everything over 21 per cent take-up we get a gain share for that and that enables us to invest that money further in improvement.

You did also mention mobile phone connectivity. It’s true that the technologies are merging to the point where they appear to be one and the same thing, but unfortunately they are not. We don’t have mobile phone technology devolved in Wales—I wish we did—but we are working very hard with the mobile phone operators on a series of measures that will help improve connectivity, and I will also be making a statement about the number of roundtables we’re having on improving that connectivity. We are acutely aware of it.

The last thing to say on this is that we will be looking to see what we can do about the roll-out of fifth generation, so that people don’t have to climb up the steps—they can leap from where they are now up into the best possible provision. That’s an ongoing conversation with all of the mobile phone operators as well.

Rwy’n cydnabod y broblem o ran amserlenni’n symud, ac rydym wedi trafod hynny sawl gwaith yn y Siambr hon, ac rydym wedi gweithio’n galed iawn gyda BT i sicrhau eu bod yn rhoi amserlenni llawer mwy realistig. Weithiau, nid yw’n bosibl iddynt ddeall yr anawsterau peirianyddol posibl ar lawr gwlad, ond rydym yn cael cyfarfodydd rheolaidd iawn â hwy, lle byddaf yn mynd drwy’r dystiolaeth a ddarparwyd gan Aelodau’r Cynulliad, fel chi, ac yn gofyn, ‘A allwn wella’r system gyfathrebu hon?’ Er ei bod yn rhwystredig iawn i’r unigolion sy’n dal yn y sefyllfa hon, mae nifer yr achosion wedi gostwng yn sylweddol ers i ni ddechrau gweithio’n galed iawn i wneud hynny, er fy mod yn cydnabod rhwystredigaeth y bobl sydd yn y sefyllfa honno.

Rydym wedi gwneud yn arbennig o dda o ran cyrhaeddiad. Ar hyn o bryd, mae gennym gyfraddau cwblhau o 80 y cant yn Sir Benfro, 75 y cant yn Sir Gaerfyrddin, 63 y cant yng Ngheredigion, a dros 71 y cant ym Mhowys. Bydd y ffigurau hynny’n gwella wrth i ni agosáu at ddiwedd y prosiect. Felly, i ailadrodd, bydd prosiect Cyflymu Cymru yn dod i ben ym mis Mehefin. Mae’n rhaid i’r holl waith a fydd yn cael ei wneud yn rhan o’r prosiect fod wedi dechrau erbyn mis Mehefin—bydd wedi’i gwblhau erbyn mis Rhagfyr.

Cyn bo hir, ym mis Mehefin, byddaf yn gwneud rhai cyhoeddiadau ynglŷn â’r rhaglen yn y dyfodol i gyrraedd y bobl sy’n weddill. Rydym yn edrych ar nifer enfawr o ffyrdd arloesol i sicrhau cyflymderau cyflym iawn ar gyfer yr ychydig ganrannau sydd ar ôl. Byddwn yn buddsoddi dros £80 miliwn er mwyn gwneud hynny. Mae hynny’n dibynnu ar faint o adfachu a geir ar y contract presennol. Felly, fel arfer, rwy’n annog pob AC i sicrhau, lle mae band eang cyflym iawn ar gael, fod pobl yn prynu’r gwasanaeth, oherwydd yn amlwg, rydym yn cael cyfran o’r budd ar bopeth dros 21 y cant o ddefnydd, ac mae hynny’n ein galluogi i fuddsoddi’r arian hwnnw mewn gwelliannau pellach.

Fe sonioch hefyd am gysylltedd ffonau symudol. Mae’n wir fod y dechnoleg yn uno i’r pwynt lle’r ymddengys eu bod yr un peth â’i gilydd, ond yn anffodus nid yw hynny’n wir mewn gwirionedd. Nid yw technoleg ffonau symudol wedi’i datganoli yng Nghymru—carwn pe byddai—ond rydym yn gweithio’n galed iawn gyda’r gweithredwyr ffonau symudol ar gyfres o fesurau a fydd yn helpu i wella cysylltedd, a byddaf hefyd yn gwneud datganiad ynglŷn â nifer o gyfarfodydd rydym yn eu cael gyda hwy ar wella cysylltedd. Rydym yn ymwybodol iawn o hyn.

Y peth olaf i’w ddweud ynglŷn â hyn yw y byddwn yn edrych i weld beth y gallwn ei wneud am y broses o gyflwyno’r bumed genhedlaeth, fel nad oes rhaid i bobl ddringo’r grisiau—gallant lamu o ble maent ar hyn o bryd i fyny i’r ddarpariaeth orau bosibl. Mae honno hefyd yn sgwrs barhaus â phob un o’r gweithredwyr ffonau symudol.

Minister, I’ve got two letters from you here, one dated March and one dated April. The one in March says that officials have spoken with BT colleagues who have confirmed the roll-out of superfast broadband will take place in June, but then a month later, on the very same property, you write again to me saying, since the update, information has now changed and it’s no longer available and unfortunately this particular property is going to be too far from the cabinet. Now, the issue here, of course, I hope you will agree, is completely unacceptable because this particular property in this area had an opportunity to take part in another technology solution, and on your advice in March they turned the other solution down and said, ‘No, that’s fine, because we’ve got superfast broadband coming in June—we don’t need it, sorry’, and then only a month later to get yours—. Then it was too late, of course, to take part in the other technology solution. Do you agree that this is absolutely unacceptable? What are you going to do to make sure people get accurate information in the first place?

Weinidog, mae gennyf ddau lythyr oddi wrthych yma, un sy’n ddyddiedig ym mis Mawrth ac un sy’n ddyddiedig ym mis Ebrill. Mae’r un ym mis Mawrth yn dweud bod swyddogion wedi siarad â chydweithwyr o BT sydd wedi cadarnhau y bydd y broses o gyflwyno band eang cyflym iawn yn mynd rhagddi ym mis Mehefin, ond wedyn, fis yn ddiweddarach, mewn perthynas â’r un eiddo, ysgrifenasoch ataf eto i ddweud, ers y diweddariad, fod y wybodaeth bellach wedi newid, ac nad yw ar gael bellach ac yn anffodus, bydd yr eiddo penodol hwn yn rhy bell oddi wrth y cabinet. Nawr, mae hyn, wrth gwrs, a gobeithiaf y byddwch yn cytuno, yn gwbl annerbyniol, gan fod yr eiddo penodol hwn yn yr ardal hon wedi cael cyfle i gymryd rhan mewn ateb technolegol arall, ac ar eich cyngor ym mis Mawrth, gwrthodasant yr ateb arall gan ddweud, ‘Na, mae’n iawn, gan y byddwn yn cael band eang cyflym iawn yn dod ym mis Mehefin—nid oes ei angen arnom, mae’n flin gennym’, ac yna, gwta fis yn ddiweddarach, i gael eich—. Roedd yn rhy hwyr erbyn hynny, wrth gwrs, i fwrw iddi gyda’r ateb technolegol arall. A ydych yn cytuno bod hyn yn gwbl annerbyniol? Beth a wnewch i sicrhau bod pobl yn cael y wybodaeth gywir yn y lle cyntaf?

Yes, I accept the frustration of that. The letters do also say, of course, that dates are always subject to change, depending on engineering works and so on. We do try to give the most accurate information, and I absolutely acknowledge the frustration for those caught in a situation that changes in that way. So, we work very hard to make sure that information is accurate and the number of instances has declined very seriously, but I absolutely acknowledge the frustration of people who are caught up in that, and I’m very happy to work with you on an individual basis to make sure that those individuals do get the best solution.

Ydw, rwy’n derbyn bod hynny’n rhwystredig. Dywed y llythyrau hefyd, wrth gwrs, fod y dyddiadau bob amser yn agored i newid, yn dibynnu ar waith peirianyddol ac yn y blaen. Rydym yn ceisio rhoi’r wybodaeth gywiraf, ac rwy’n llwyr gydnabod rhwystredigaeth y rhai sydd wedi’u dal mewn sefyllfa sy’n newid yn y ffordd honno. Felly, rydym yn gweithio’n galed iawn i wneud yn siŵr fod y wybodaeth yn gywir, ac mae nifer yr achosion wedi gostwng yn sylweddol iawn, ond rwy’n llwyr gydnabod rhwystredigaeth pobl sydd wedi’u dal yn y sefyllfa honno, ac rwy’n fwy na pharod i weithio gyda chi ar sail unigol er mwyn sicrhau bod yr unigolion hynny’n cael yr atebion gorau.

Amrywiadau mewn Arian Treigl

Currency Fluctuations

6. Pa effaith y mae amrywiadau diweddar mewn arian treigl wedi’i chael ar allforion o Gymru? OAQ(5)0168(EI)

6. What impact has recent currency fluctuations had on Welsh exports? OAQ(5)0168(EI)

In general, a lower value for sterling would be expected to help support exports by reducing the prices of exported goods in overseas markets. However, export levels are affected by a wide range of factors. Irrespective of the currency position, the Welsh Government engages vigorously in a range of programmes to promote Welsh exports and these efforts will be redoubled as the UK leaves the European Union.

Yn gyffredinol, byddai disgwyl i werth is am sterling gefnogi allforion drwy ostwng prisiau nwyddau a allforir mewn marchnadoedd tramor. Fodd bynnag, mae ystod eang o ffactorau’n effeithio ar lefelau allforio. Waeth beth fo’r sefyllfa o ran arian treigl, mae Llywodraeth Cymru’n ymwneud yn frwd ag ystod o raglenni i hybu allforion o Gymru, a bydd yr ymdrechion hyn yn cael eu hailddyblu wrth i’r DU adael yr Undeb Ewropeaidd.

I thank the Cabinet Secretary for that answer. I’d be very interested to hear what specifically ‘redoubling’ actually means. I think it’s fair to say that when negotiations begin between the UK and the EU on our withdrawal from the European Union there might be market volatility, there might be further currency fluctuations as every angle of the negotiations is analysed, and the potential for leaks.

When I asked the Welsh Government what specific support was being provided for the agriculture sector in terms of mitigating currency fluctuations, the response was that currency fluctuations were beyond the control of the Welsh Government, which was a very helpful answer. The Irish Government has established a €150 million agriculture cash flow support loan scheme, making funds available to farmers at low cost to help address impact of currency and exchange rate volatility. I wonder if the Welsh Government might consider an equivalent scheme in this country to support exporters more broadly for potential volatility in the financial and currency markets.

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei ateb. Rwy’n awyddus iawn i glywed beth yn benodol y mae ‘ailddyblu’ yn ei olygu mewn gwirionedd. Credaf ei bod yn deg dweud, pan fydd y trafodaethau’n cychwyn rhwng y DU a’r UE ynglŷn â’n hymadawiad â’r Undeb Ewropeaidd, y gallai hynny arwain at ansefydlogrwydd yn y farchnad, efallai y bydd rhagor o amrywiadau mewn arian treigl wrth i bob agwedd ar y trafodaethau gael eu dadansoddi, a’r posibilrwydd y caiff gwybodaeth ei rhyddhau’n answyddogol.

Pan ofynnais i Lywodraeth Cymru pa gymorth penodol oedd yn cael ei ddarparu ar gyfer y sector amaethyddol o ran lliniaru amrywiadau mewn arian treigl, yr ymateb oedd bod amrywiadau mewn arian treigl y tu hwnt i reolaeth Llywodraeth Cymru, a oedd yn ateb defnyddiol iawn. Mae Llywodraeth Iwerddon wedi sefydlu cynllun cymorth benthyciadau gwerth €150 miliwn ar gyfer llif arian amaethyddol, gan sicrhau bod arian ar gael i ffermwyr ar gost isel i helpu i fynd i’r afael ag effaith ansefydlogrwydd arian treigl a chyfraddau cyfnewid. Tybed a fyddai Llywodraeth Cymru yn ystyried cynllun cyfatebol yn y wlad hon er mwyn cefnogi allforwyr yn fwy cyffredinol mewn perthynas ag ansefydlogrwydd posibl yn y marchnadoedd arian ac arian treigl.

I think the Irish example is one that certainly demands scrutiny and appraisal, but it’s my view that as we leave the EU we will need to work even more closely with the Department for Trade and Investment at a UK level, and intensify our activities in terms of trade missions and in terms of attracting foreign direct investment. We’ve enjoyed, actually, very recently, figures that have come out showing that exports have risen by a record amount. We’re seeing an increase in exports faster than the UK as a whole, up by more than £700 million, but there’s no doubt that as we leave the EU we will need to intensify our efforts to find more new markets and ensure that more businesses export.

The degree to which a country exports is a determining factor in how productive the economy is, and it’s my view—and I’ve been pressing this message with the business community—that more businesses in Wales need to examine the potential to export to more territories. For that reason, we’re looking at more trade mission opportunities and at more engagement programmes to ensure that businesses, large and small, are given every bit of support from Welsh Government they can get to enable them to export.

But one final point that’s very important as well as we leave the EU—currency stability, of course, will be a crucially important factor that determines the damage or the benefits in the aggregate that leaving the EU will deliver to Wales and the UK. But we must go on working where we can with other parts of the UK, both internally and as the UK on an international stage, not least because huge opportunities are delivered to us by Governments outside of Wales, but within the UK, in terms of trade investments leads and also intelligence on new and emerging export territory. So, it’s important that this Government goes on working with other Governments across the UK.

Credaf fod esiampl Iwerddon yn un sy’n sicr yn galw am graffu ac arfarnu, ond yn fy marn i, wrth i ni adael yr Undeb Ewropeaidd, bydd angen i ni weithio hyd yn oed yn agosach â’r Adran Fasnach a Buddsoddi ar lefel y DU, a dwysáu ein gweithgarwch o ran teithiau masnach ac o ran denu buddsoddiad uniongyrchol o dramor. Rydym wedi mwynhau, mewn gwirionedd, yn ddiweddar iawn, y ffigurau a gyhoeddwyd a ddangosai fod allforion wedi cynyddu fwy nag erioed. Rydym yn gweld cynnydd mewn allforion yn gyflymach na’r DU yn gyffredinol, cynnydd o dros £700 miliwn, ond nid oes unrhyw amheuaeth y bydd angen i ni ddwysáu ein hymdrechion wrth i ni adael yr UE i ddod o hyd i ragor o farchnadoedd newydd a sicrhau bod mwy o fusnesau’n allforio.

Mae cyfraddau allforio gwlad yn ffactor pwysig wrth bennu pa mor gynhyrchiol yw’r economi, ac yn fy marn i—ac rwyf wedi bod yn pwysleisio’r neges hon gyda’r gymuned fusnes—mae angen i fwy o fusnesau yng Nghymru archwilio’r potensial i allforio i fwy o diriogaethau. Oherwydd hynny, rydym yn edrych ar fwy o gyfleoedd i gynnal teithiau masnach a rhagor o raglenni ymgysylltu i sicrhau bod busnesau mawr a bach yn cael yr holl gymorth y gallant ei gael gan Lywodraeth Cymru i’w galluogi i allforio.

Ond un pwynt olaf sy’n bwysig iawn hefyd wrth i ni adael yr UE—bydd sefydlogrwydd arian treigl, wrth gwrs, yn ffactor hollbwysig sy’n pennu crynswth y difrod neu’r manteision y bydd gadael yr UE yn ei sicrhau i Gymru a’r DU. Ond mae’n rhaid i ni barhau i weithio, lle gallwn, gyda rhannau eraill o’r DU, yn fewnol ac fel y DU ar lwyfan rhyngwladol, nid yn lleiaf am fod cyfleoedd enfawr yn cael eu darparu ar ein cyfer gan Lywodraethau y tu allan i Gymru, ond o fewn y DU, o ran gwybodaeth am fuddsoddiadau masnach yn ogystal â gwybodaeth am diriogaethau allforio sy’n newydd neu’n datblygu. Felly, mae’n bwysig fod y Llywodraeth hon yn parhau i weithio gyda Llywodraethau eraill ledled y DU.

Devaluation means that exports are cheaper in the purchasing currency, but the cost of imports increases in pounds. The pound has fallen from $1.5 from last June to between $1.2 and $1.3, a 14 to 20 per cent reduction. And whilst the cost of imports increases, supported exports are going to increase the cost of exports to be reliant on bringing in raw materials from abroad and producing goods to be exported. It also brings inflation into our economy, which has gone up by a factor of 9 since last year.

Does the Minister share my concern that Welsh exporters can get affected by the increased cost of the raw materials coming in, at the same time as they’ve already set fixed prices for their goods going out, and they’re getting squeezed by that, and does the Cabinet Secretary also agree that what we need is some form of currency stability, so that people know exactly where they are? We’ve had the devaluation—we now need to stay there. We can’t keep on having our currency bouncing around—everybody suffers.

Mae dibrisiant yn golygu bod allforion yn rhatach mewn arian treigl sy’n prynu, ond mae cost mewnforion yn cynyddu mewn punnoedd. Mae’r bunt wedi gostwng o $1.5 fis Mehefin diwethaf i rhwng $1.2 a $1.3, gostyngiad o 14 i 20 y cant. Ac wrth i gost mewnforion gynyddu, bydd allforion a gefnogir yn cynyddu cost allforion i fod yn ddibynnol ar ddod â deunyddiau crai yma o dramor a chynhyrchu nwyddau i’w hallforio. Mae hefyd yn cyflwyno chwyddiant i’n heconomi, sydd wedi cynyddu naw gwaith ers y llynedd.

A yw’r Gweinidog yn rhannu fy mhryder y gall allforwyr o Gymru gael eu heffeithio gan y cynnydd yng nghost y deunyddiau crai a ddaw i mewn, a hwythau eisoes wedi gosod prisiau sefydlog am eu nwyddau i’w hallforio, a’u bod yn dioddef o ganlyniad i hynny, ac a yw Ysgrifennydd y Cabinet hefyd yn cytuno mai’r hyn sydd ei angen arnom yw rhyw fath o sefydlogrwydd o ran arian treigl, er mwyn i bobl fod yn ymwybodol o’u sefyllfa? Rydym wedi cael y dibrisiant—mae angen i ni aros yno yn awr. Ni allwn barhau i gael ein harian treigl yn neidio i fyny ac i lawr—mae pawb yn dioddef.

We’ve not had a strong and stable exchange rate in recent months—it’s something that the business community and our economy most certainly need. Depreciation of sterling since the referendum result has been a double-edged sword, in terms of what it has delivered for some exporters in Wales. As Mike Hedges suggests, one effect is to push up the cost of imports, and this adversely affects exporters both directly, as it increases the cost of imported inputs, but also indirectly, as it increases prices across the whole economy, and therefore affects even domestically sourced inputs.

Now, I’m keen to make sure that we examine supply chain opportunities for, in particular, key manufacturing sub-sectors, where there are opportunities across Wales to grow small companies, and indeed to start up new companies. I can think of a number of opportunities in the automotive sector, where currently, considerable numbers of parts for cars produced in the UK are actually sourced from outside the UK, whereas as we leave the EU, it may well be possible to grow businesses within Wales that can act as supply chain manufacturers of goods for the automotive sector. For that reason, a summit is being convened that will bring together the likes of Bentley, Toyota, Vauxhall, Ford and Jaguar Land Rover to ensure that we examine fully and scrutinise the opportunities for a stronger supply chain in the automotive sector.

Nid ydym wedi cael cyfradd gyfnewid gadarn a sefydlog dros y misoedd diwethaf—yn sicr, mae’n rhywbeth sydd ei angen ar y gymuned fusnes a’n heconomi. Mae dibrisiant sterling ers canlyniad y refferendwm wedi bod yn gleddyf deufin o ran yr hyn y mae wedi ei olygu i rai allforwyr yng Nghymru. Fel yr awgryma Mike Hedges, un effaith yw cynyddu cost mewnforion, ac mae hyn yn effeithio’n andwyol ar allforwyr yn uniongyrchol, gan ei fod yn cynyddu cost mewnbwn a fewnforiwyd, ond hefyd yn anuniongyrchol, gan ei fod yn cynyddu prisiau ar draws yr economi gyfan, ac felly’n effeithio ar ffynonellau mewnbwn domestig, hyd yn oed.

Nawr, rwy’n awyddus i sicrhau ein bod yn edrych ar gyfleoedd cadwyn gyflenwi, yn arbennig, ar gyfer is-sectorau gweithgynhyrchu allweddol, lle mae cyfleoedd ledled Cymru i dyfu cwmnïau bach, ac yn wir, i ddechrau cwmnïau newydd. Gallaf feddwl am nifer o gyfleoedd yn y sector modurol, lle mae nifer sylweddol o rannau ceir a gynhyrchwyd yn y DU yn dod o’r tu allan i’r DU ar hyn o bryd mewn gwirionedd, ond wrth i ni adael yr UE, efallai y gellid tyfu busnesau yng Nghymru a all weithredu fel gweithgynhyrchwyr cadwyn gyflenwi mewn perthynas â nwyddau ar gyfer y sector modurol. Am y rheswm hwnnw, cynhelir uwchgynhadledd i ddod â chwmnïau fel Bentley, Toyota, Vauxhall, Ford a Jaguar Land Rover ynghyd er mwyn sicrhau ein bod yn archwilio’n llawn ac yn craffu ar y cyfleoedd i greu cadwyn gyflenwi gryfach yn y sector modurol.

Cefnogi Busnesau Bach

Supporting Small Businesses

7. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am gefnogaeth i fusnesau bach yng Nghymru? OAQ(5)0171(EI)[W]

7. Will the Cabinet Secretary make a statement on support for small businesses in Wales? OAQ(5)0171(EI)[W]

Small businesses play an important role in the Welsh economy and we continue to provide support for entrepreneurs and small and medium-sized enterprises to sustain and grow in Wales through the dedicated Business Wales service and, indeed, through infrastructure investment in our infrastructure.

Mae busnesau bach yn rhan bwysig o economi Cymru, ac rydym yn parhau i ddarparu cefnogaeth i entrepreneuriaid a busnesau bach a chanolig eu maint ddal ati a thyfu yng Nghymru drwy wasanaeth pwrpasol Busnes Cymru, ac yn wir, drwy fuddsoddi yn ein seilwaith.

Mae cyngor Wrecsam yn gwario rhyw £200 miliwn y flwyddyn ar gaffael gwasanaethau a nwyddau trwy gaffael cyhoeddus, ond mae llai na chwarter hwnnw, fel sydd yn rhy gyffredin ar draws Cymru, gyda chwmnïau o fewn y sir, a llai na hanner, neu tua hanner, yn mynd i fusnesau yn Lloegr. Nawr, mae hynny’n golled o ryw £100 miliwn y flwyddyn i economi Cymru. Mae yna datws ar gyfer cinio ysgol yn dod o Rochdale, er bod yna gwmni dosbarthu tatws yn y dref. Mae yna fara ar gyfer ciniawau ysgol yn dod o Lerpwl, er wrth gwrs bod cwmnïau fel Village Bakery yn fwy nag abl i ddarparu y cynnyrch yna. Felly, gyda chynghorau newydd yn cael eu ffurfio ar draws Cymru dros yr wythnosau yma, beth yw’ch neges chi i gynghorau Cymru ynglŷn â gwella y record siomedig iawn sydd gennym ni ar hyn o bryd o safbwynt caffael cyhoeddus yng Nghymru?

Wrexham council spends some £200 million per annum on procuring goods and services through public procurement. Less than a quarter of that, as is far too common across Wales, is with companies within the county, and around half is issued to companies in England. That’s a loss of some £100 million per annum to the Welsh economy. Now, there are potatoes for school dinners coming from Rochdale, although there is a potato distributing company in the town. There is bread for school lunches coming from Liverpool, although companies such as Village Bakery are more than able to provide that produce. So, with new councils being formed across Wales over the next few weeks, what’s your message to Welsh councils in terms of improving the very disappointing record that we have at the moment in terms of public procurement in Wales?

I think it’s very important that councils scope out opportunities for the business community in their respective areas to ensure that businesses are registered on the Sell2Wales database. At the moment, it’s got something in the region of 34,000 registered suppliers. It’s essential that we go on building the database, and that local authority economic development units and procurement units work closely with business organisations—with Business Wales in particular—in disseminating information about the opportunities that are there at the moment, and which could emerge in the coming months. I think there’s a huge opportunity with the work that will take place on a regional footing in local government to better scope out and better disseminate the information that is required by businesses to win important procurement projects and to be part of a growing area of the economy in Wales.

Credaf ei bod yn bwysig iawn fod cynghorau’n cwmpasu cyfleoedd i’r gymuned fusnes yn eu hardaloedd er mwyn sicrhau y cofrestrir busnesau ar gronfa ddata GwerthwchiGymru. Ar hyn o bryd, mae’n cynnwys oddeutu 34,000 o gyflenwyr cofrestredig. Mae’n hanfodol ein bod yn parhau i adeiladu’r gronfa ddata, a bod unedau datblygu economaidd ac unedau caffael yr awdurdodau lleol yn gweithio’n agos gyda sefydliadau busnes—yn enwedig gyda Busnes Cymru—i ledaenu gwybodaeth ynglŷn â’r cyfleoedd sydd ar gael ar hyn o bryd, ac a allai ddod ar gael dros y misoedd nesaf. Credaf fod cyfle enfawr, gyda’r gwaith a fydd yn mynd rhagddo ar sail ranbarthol mewn llywodraeth leol, i wella’r gwaith o gwmpasu ac o ledaenu’r wybodaeth sydd ei hangen ar fusnesau i ennill prosiectau caffael pwysig ac i gael eu cynnwys yn rhan o faes sy’n tyfu yn economi Cymru.

Cefnogaeth i’r Diwydiant Twristiaeth

Support for the Tourism Industry

8. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am gefnogaeth i fusnesau yn y diwydiant twristiaeth? OAQ(5)0165(EI)

8. Will the Cabinet Secretary make a statement on support for businesses in the tourism industry? OAQ(5)0165(EI)

Yes. Our tourism strategy, ‘Partnership for Growth’, sets out our priorities for each of the years leading to the turn of this decade to grow the tourism industry across Wales; to invest in the industry; and to ensure that, as a partnership, we go on enjoying world-class developments and events that are attracting many, many millions of people every year.

Gwnaf. Mae ein strategaeth dwristiaeth, ‘Partneriaeth ar gyfer Twf’, yn nodi ein blaenoriaethau ar gyfer pob un o’r blynyddoedd hyd at ddiwedd y degawd er mwyn tyfu’r diwydiant twristiaeth ledled Cymru; i fuddsoddi yn y diwydiant; ac i sicrhau ein bod ni, fel partneriaeth, yn parhau i fwynhau datblygiadau o’r radd flaenaf a digwyddiadau sy’n denu miliynau ar filiynau o bobl bob blwyddyn.

Thank you, Cabinet Secretary. Of course, the tourism industry in Wales brings in over £6.2 billion to our economy, 13 per cent compared to just 8 per cent in England, 10 per cent in Scotland and only 4 per cent in Northern Ireland, a direct contribution of £2.7 billion that equates to 6 per cent of our GDP. That’s predicted to grow to 7 per cent by 2020 and that accounts, of course, for 14 per cent in terms of employment. It is clear that as a Government you should be valuing, encouraging and supporting this much-valued industry. But much of it, of course, is achieved, by those working in the private sector with much personal investment and a lot of hard work. Given the huge burden now facing many small tourism operators—and I do know of hoteliers in Llandudno who are facing now recent increases of over 83 per cent—how are you working as a Government to look once again at the business rates multiplier in order to prevent our businesses, in effect, from going backwards and perhaps going out of business?

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Wrth gwrs, daw’r diwydiant twristiaeth yng Nghymru â dros £6.2 biliwn i’n heconomi, 13 y cant o gymharu ag 8 y cant yn unig yn Lloegr, 10 y cant yn yr Alban a 4 y cant yn unig yng Ngogledd Iwerddon, cyfraniad uniongyrchol o £2.7 biliwn sy’n cyfateb i 6 y cant o’n cynnyrch domestig gros. Rhagwelir y bydd y ffigur hwnnw’n cynyddu i 7 y cant erbyn 2020, ac mae hynny, wrth gwrs, yn 14 y cant o ran cyflogaeth. Mae’n amlwg y dylech chi, fel Llywodraeth, fod yn gwerthfawrogi, yn annog ac yn cefnogi’r diwydiant gwerthfawr hwn. Ond mae llawer ohono, wrth gwrs, yn cael ei gyflawni gan y rhai sy’n gweithio yn y sector preifat gyda llawer o fuddsoddiad personol a llawer o waith caled. O ystyried y baich enfawr sydd bellach yn wynebu llawer o weithredwyr twristiaeth bach—a gwn am westywyr yn Llandudno sy’n wynebu codiadau diweddar o dros 83 cant—sut rydych chi’n gweithio fel Llywodraeth i edrych, unwaith eto, ar y lluosydd ardrethi busnes er mwyn atal ein busnesau, i bob pwrpas, rhag tuag at yn ôl, a mynd i’r wal o bosibl?

I think the Member raises a number of important points. First and foremost, the Government is here to help businesses that right now are struggling because of revaluation. The Cabinet Secretary for Finance and Local Government has detailed the support and the increase in resources available to support small businesses, not just in the tourism sector, but in many other sectors. But I think it’s also important that we recognise the importance of growing the value of the visitor economy. It’s through growing the value that we grow profit levels, largely, and in North Wales, an area of the country that the Member represents, we’ve seen a pretty staggering growth in the number of high-quality restaurants, hotels and tourist attractions.

I was with Sean Taylor, the entrepreneur that put together the Zip World collection of world-class attractions, just last week to see the new forest coaster: a remarkable piece of infrastructure—a first-on-the-planet piece of infrastructure—and something that many would consider to be very eccentric, but it is of the highest quality. As the Member highlighted in her question, it’s being delivered by an entrepreneur with somewhat eccentric ideas, but ideas that are delivering the goods. Where people come forward with ideas that are workable, we will back them. As has been shown by Zip World, right across an area of North Wales that desperately needed investment in jobs and services, he’s created more than 200 jobs in that time. That’s an incredible achievement. So, I want to see the sector go on growing, not just in number—in terms of employment numbers—but also in terms of quality.

I’ll be making an announcement tomorrow regarding the recent thematic years, which I hope Members will discover is exciting. But I’m also intent on making sure that we use our resources through the tourism innovation fund and the tourism investment support scheme to continue to develop world-class reputation-changing attractions that bring more people into Wales, spending more money, driving up the value of the economy and making sure that those visitor-economy-related businesses are sustainable in the long term.

Credaf fod yr Aelod yn tynnu sylw at nifer o bwyntiau pwysig. Yn gyntaf oll, mae’r Llywodraeth yma i helpu busnesau sy’n ei chael hi’n anodd ar hyn o bryd oherwydd yr ailbrisio. Mae Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol wedi rhoi manylion ynglŷn â’r cymorth a’r cynnydd yn yr adnoddau sydd ar gael i gefnogi busnesau bach, nid yn unig yn y sector twristiaeth, ond mewn llawer o sectorau eraill. Ond credaf ei bod hefyd yn bwysig inni gydnabod pwysigrwydd tyfu gwerth yr economi ymwelwyr. Trwy dyfu gwerth y tyfwn lefelau elw i raddau helaeth, ac yng ngogledd Cymru, rhan o’r wlad y mae’r Aelod yn ei chynrychioli, rydym wedi gweld twf eithaf syfrdanol yn nifer y bwytai, y gwestai ac atyniadau twristiaeth o safon uchel.

Roeddwn gyda Sean Taylor, yr entrepreneur a fu’n gyfrifol am sefydlu casgliad Zip World o atyniadau o’r radd flaenaf, yr wythnos diwethaf i weld y Fforest Coaster newydd: strwythur rhyfeddol—y strwythur cyntaf o’i fath yn y byd—a rhywbeth y byddai llawer yn ei ystyried yn ecsentrig iawn, ond mae o’r safon uchaf. Fel yr amlygodd yr Aelod yn ei chwestiwn, fe’i darperir gan entrepreneur â syniadau braidd yn ecsentrig, ond maent yn syniadau sy’n darparu’r hyn sydd ei angen. Pan fo pobl yn cynnig syniadau sy’n ymarferol, byddwn yn eu cefnogi. Fel y dangosodd Zip World, ar draws ardal o ogledd Cymru a oedd ag angen taer am fuddsoddiad mewn swyddi a gwasanaethau, mae wedi creu dros 200 o swyddi yn y cyfnod hwnnw. Mae hynny’n llwyddiant anhygoel. Felly, hoffwn weld y sector yn parhau i dyfu, nid yn unig o ran niferoedd—o ran niferoedd cyflogaeth—ond hefyd o ran ansawdd.

Byddaf yn gwneud cyhoeddiad yfory ynghylch y blynyddoedd thematig diweddar, a gobeithiaf y bydd yr Aelodau’n cyffroi yn ei gylch. Ond rwyf hefyd yn benderfynol o sicrhau ein bod yn defnyddio ein hadnoddau drwy’r gronfa arloesi cynnyrch twristiaeth a’r cynllun cymorth buddsoddi mewn twristiaeth i barhau i ddatblygu atyniadau o’r radd flaenaf sy’n gwneud enw iddynt eu hunain ac sy’n dod â mwy o bobl i Gymru, i wario mwy o arian, a chynyddu gwerth yr economi a sicrhau bod y busnesau sy’n gysylltiedig â’r economi ymwelwyr yn gynaliadwy yn y tymor hir.

Hybu Economi Cymru Wledig

Boosting the Economy of Rural Wales

9. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am sut y gall Cymru wledig hybu ei heconomi? OAQ(5)0172(EI)

9. Will the Cabinet Secretary make a statement on how rural Wales can boost its economy? OAQ(5)0172(EI)

Yes. Rural Wales has specific opportunities and challenges, which have been brought into sharpened focus as a result of Brexit. We must look at the contribution of all the levers at our disposal, across all ministerial portfolios, which have a part to play in shaping and also influencing an agenda of prosperity for all.

Gwnaf. Mae gan Gymru wledig gyfleoedd a heriau penodol, a gafodd sylw mwy amlwg yn ddiweddar o ganlyniad i Brexit. Mae’n rhaid inni edrych ar gyfraniad pob ysgogiad sydd ar gael inni, ar draws pob portffolio gweinidogol, ac sydd â rhan i’w chwarae’n llunio ac yn dylanwadu ar agenda o ffyniant i bawb.

Thank you, Cabinet Secretary. We heard during the referendum that Brexiteers like R.T. Davies and Neil Hamilton made promise after promise—[Interruption.]—yes, and you, Janet Finch-Saunders, fair enough; you made those promises as well. I think it’s worth saying that those promises were made to the farmers of Wales and the people of Wales, who were promised that they would not see a cut in the amount of money coming to Wales. Now, in rural Wales, that amounts to about €350 million a year. One thing is clear to me and that is, whichever way we leave the European Union, hard or soft, we’ll see the end of the common agricultural policy.

Does the Cabinet Secretary believe that rather than cross our fingers and hope for the best in terms of what comes next, actually we need to start focusing now on our rural economy, and we need to develop a specific rural economic development plan for Wales? That should include things like providing the right infrastructure, and I’d like to congratulate Julie James on the incredible work that has been done on superfast broadband in rural Wales, but other things like the foundational economy, the need to enhance tourism and the need to add value. But specifically, how are we going to deliver an economic development plan for rural Wales? What are the drivers? Who is going to deliver it? Because the massive pressure on local authorities means that it’s very, very difficult for them to deliver without support from the Welsh Government.

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Clywsom yn ystod y refferendwm fod cefnogwyr Brexit fel R.T. Davies a Neil Hamilton wedi gwneud addewid ar ôl addewid—[Torri ar draws.]—ie, a chi, Janet Finch-Saunders, digon teg; fe wnaethoch chi’r addewidion hynny hefyd. Credaf fod angen dweud bod yr addewidion hynny wedi’u gwneud i ffermwyr Cymru a phobl Cymru, addewidion na fyddent yn gweld toriad yn y swm o arian a ddaw i Gymru. Nawr, yn y Gymru wledig, mae hynny’n cyfateb i oddeutu €350 miliwn y flwyddyn. Mae un peth yn glir i mi: pa bynnag ffordd y byddwn yn gadael yr Undeb Ewropeaidd, yn galed neu’n feddal, byddwn yn gweld y polisi amaethyddol cyffredin yn dod i ben.

Yn hytrach na chroesi ein bysedd a gobeithio’r gorau o ran yr hyn a ddaw nesaf, a yw Ysgrifennydd y Cabinet yn credu bod angen i ni ddechrau canolbwyntio bellach ar ein heconomi wledig mewn gwirionedd, a bod angen i ni ddatblygu cynllun datblygu economaidd gwledig penodol i Gymru? Dylai hynny gynnwys pethau fel darparu’r seilwaith cywir, a hoffwn longyfarch Julie James ar y gwaith anhygoel a wnaed ar fand eang cyflym iawn yng nghefn gwlad Cymru, ond pethau eraill fel yr economi sylfaenol, yr angen i wella twristiaeth a’r angen i ychwanegu gwerth. Ond yn benodol, sut rydym yn mynd i ddarparu cynllun datblygu economaidd ar gyfer y Gymru wledig? Beth yw’r sbardunau? Pwy sy’n mynd i’w darparu? Oherwydd mae’r pwysau enfawr ar yr awdurdodau lleol yn golygu ei bod yn anodd tu hwnt iddynt gyflawni heb gymorth gan Lywodraeth Cymru.

Can I thank the Member for her question, and also thank the Member for recently hosting me at one of her forums—the mid and west Wales economic forum—which I found incredibly interesting and which certainly has contributed to my thinking with regard to the new regional place-based economic development agenda, which I have talked of previously in this Chamber and at other venues? I think it’s absolutely essential that the agriculture sector, in particular, gets continued support from Welsh Government as we leave the EU, but there is also a need to recognise that challenges faced across rural Wales can be unique and require bespoke solutions. For that reason, I’m keen to go on working not just with the Member through her economic forum, but also with my colleagues across Government, and principally the Cabinet Secretary for environment and natural resources, to ensure that as we succeed in spite of or because of Brexit, regardless of which it is, that we do succeed and that all parts of Wales benefit from economic growth in the future. Not all parts of Wales have benefited equally from economic growth in recent years. It’s this Government’s intention to ensure that in the future there is prosperity for all.

A gaf fi ddiolch i’r Aelod am ei chwestiwn, a diolch i’r Aelod hefyd am fy nghroesawu’n ddiweddar i un o’i fforymau—fforwm economaidd canolbarth a gorllewin Cymru—a oedd yn hynod ddiddorol, ac sy’n sicr wedi cyfrannu at fy syniadau ynglŷn â’r agenda datblygu economaidd ranbarthol newydd sy’n seiliedig ar le, a grybwyllwyd gennyf yn y gorffennol yn y Siambr hon ac mewn lleoliadau eraill? Credaf ei bod yn gwbl hanfodol fod y sector amaethyddol, yn arbennig, yn parhau i dderbyn cymorth gan Lywodraeth Cymru wrth i ni adael yr UE, ond mae angen cydnabod hefyd y gall yr heriau a wynebir yng nghefn gwlad Cymru fod yn rhai unigryw sy’n galw am atebion pwrpasol. Oherwydd hynny, rwy’n awyddus i barhau i weithio nid yn unig â’r Aelod drwy ei fforwm economaidd, ond hefyd gyda fy nghyd-Aelodau ar draws y Llywodraeth, yn enwedig Ysgrifennydd y Cabinet dros yr amgylchedd ac adnoddau naturiol, er mwyn sicrhau ein bod yn llwyddo er gwaethaf neu oherwydd Brexit, pa un bynnag y bo, a bod pob rhan o Gymru’n elwa o dwf economaidd yn y dyfodol. Nid yw pob rhan o Gymru wedi elwa’n gyfartal o dwf economaidd dros y blynyddoedd diwethaf. Bwriad y Llywodraeth hon yw sicrhau ffyniant i bawb yn y dyfodol.

2. 2. Cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon
2. 2. Questions to the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem nesaf yw’r cwestiynau i Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon, a’r cwestiwn cyntaf, Caroline Jones.

The next item is questions to the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport, and the first question is from Caroline Jones.

Profion Diagnostig

Diagnostic Tests

1. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi’r wybodaeth ddiweddaraf am y cynnydd y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud o ran lleihau amseroedd aros ar gyfer profion diagnostig? OAQ(5)0170(HWS)

1. Will the Cabinet Secretary provide an update on progress the Welsh Government is making in reducing waiting times for diagnostic tests? OAQ(5)0170(HWS)

5. Pa gamau y mae Llywodraeth Cymru yn eu cymryd i sicrhau bod cleifion yn cael profion diagnostig a thriniaeth o fewn amseroedd targed? OAQ(5)0161(HWS)

5. What action is the Welsh Government taking to ensure that patients receive diagnostic tests and treatment within target times? OAQ(5)0161(HWS)

Thank you for the question. I understand, Presiding Officer, that you’ve agreed for questions 1 and 5 to be grouped. The number of people waiting over eight weeks for diagnostics at the end of February 2017 was 41 per cent lower than February 2016. This is the lowest figure since June 2011. The latest median waiting time for diagnostic tests across Wales is 2.6 weeks.

Diolch am y cwestiwn. Deallaf, Llywydd, eich bod wedi cytuno i gwestiynau 1 a 5 gael eu grwpio. Roedd nifer y bobl sy’n aros dros wyth wythnos am ddiagnosteg ar ddiwedd mis Chwefror 2017 41 y cant yn is nag ym mis Chwefror 2016. Dyma’r ffigur isaf ers mis Mehefin 2011. Y canolrif diweddaraf mewn perthynas ag amseroedd aros am brofion diagnostig ledled Cymru yw 2.6 wythnos.

Thank you, Cabinet Secretary. Regretfully, far too many people are still waiting far too long for diagnostic tests. We still have nearly 2,000 people waiting more than 24 weeks for diagnostic and therapy services. Diagnostics are the central pillar of our health service, and we must do more to improve access to testing and eliminate waits over 24 weeks. What is your Government doing to ensure that no-one in future has to wait half a year for diagnostic tests?

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Yn anffodus, mae gormod lawer o bobl yn dal i aros yn rhy hir o lawer am brofion diagnostig. Mae gennym bron i 2,000 o bobl o hyd sy’n aros dros 24 wythnos am wasanaethau diagnostig a therapi. Diagnosteg yw asgwrn cefn ein gwasanaeth iechyd, ac mae’n rhaid i ni wneud mwy i wella mynediad at brofion a chael gwared ar amseroedd aros dros 24 wythnos. Beth y mae eich Llywodraeth yn ei wneud i sicrhau nad oes neb yn y dyfodol yn gorfod aros hanner blwyddyn am brofion diagnostig?

We’ve made real and significant progress, as I outlined in my earlier answer. I’m clear that the progress is significant and sustainable. In particular, a number of health boards—Hywel Dda, for instance—have no-one waiting over the relevant target time. The challenge will be for the numbers that are left, primarily in south-east Wales, and how they are resolved. I’ve been very clear with both executive officers, but also in particular chairs of health boards, that I expect people to meet to make further progress this year, because whilst I celebrate the progress that is made, I’m never complacent when in fact there is more progress still to be made and some people do wait too long, and I’m determined that NHS Wales will continue to deliver and improve.

Rydym wedi gwneud cynnydd gwirioneddol a sylweddol, fel yr amlinellais yn fy ateb cynharach. Rwy’n argyhoeddedig fod y cynnydd yn sylweddol ac yn gynaliadwy. Yn benodol, ceir sawl bwrdd iechyd—Hywel Dda, er enghraifft—heb neb yn aros dros yr amser targed perthnasol. Bydd yr her yn ymwneud â’r niferoedd sydd ar ôl, yn bennaf yn ne-ddwyrain Cymru, a sut y cânt eu datrys. Rwyf wedi bod yn glir iawn gyda’r ddau swyddog gweithredol, ond hefyd, yn benodol, gyda chadeiryddion y byrddau iechyd, fy mod yn disgwyl i bobl gyfarfod er mwyn gwneud rhagor o gynnydd eleni, oherwydd er fy mod yn dathlu’r cynnydd a wneir, ni fyddaf yn hunanfodlon tra bo cynnydd ar ôl i’w wneud a thra bo rhai pobl yn dal i aros yn rhy hir, ac rwy’n benderfynol y bydd GIG Cymru yn parhau i gyflawni ac i wella.

Cabinet Secretary, access to diagnostic tests and treatment is particularly important in emergency situations, so I was wondering whether you could comment on the fact that, in a recent coroner’s report following a tragic case of a lady who waited seven hours in an ambulance outside Glan Clwyd Hospital, who passed away shortly afterwards in hospital, he actually said, and I quote his report here:

It is of grave concern to me that my statutory duty requires me to report these concerns by way of regulation 28 reports on a very regular basis.’

So, this isn’t a one-off. This is something that has happened on a regular basis—’a very regular basis’, according to the coroner—outside that particular hospital. This poor woman, this 56-year-old lady, was unable to get access to the tests and treatment quickly enough that she needed to get access to, and that may or may not have resulted in and contributed to her death. Given that this is a health board that is in special measures and that you’re ultimately responsible for that health board as Cabinet Secretary, what are you doing to heed the concerns of the coroner and to make sure that these events don’t happen on ‘a very regular basis’ in the future?

Ysgrifennydd y Cabinet, mae mynediad at brofion diagnostig a thriniaeth yn arbennig o bwysig mewn argyfyngau, felly tybed a allwch roi sylwadau ar y ffaith fod crwner wedi dweud yn ei adroddiad diweddar yn dilyn achos trasig menyw a fu’n aros am saith awr mewn ambiwlans y tu allan i ysbyty Glan Clwyd, ac a fu farw’n fuan wedi hynny yn yr ysbyty, a dyfynnaf ei adroddiad yma:

Mae’n destun pryder mawr i mi fod fy nyletswydd statudol yn ei gwneud yn ofynnol i mi adrodd y pryderon hyn drwy adroddiadau rheoliad 28 yn rheolaidd iawn.

Felly, nid digwyddiad ynysig mo hwn. Mae’n rhywbeth sydd wedi digwydd yn rheolaidd—’yn rheolaidd iawn’, yn ôl y crwner—y tu allan i’r ysbyty penodol hwnnw. Ni allai’r fenyw druan hon, y fenyw 56 mlwydd oed hon, gael mynediad at y profion a’r driniaeth angenrheidiol yn ddigon cyflym, a gallai hynny fod wedi arwain a chyfrannu at ei marwolaeth, neu fel arall. O gofio ei fod yn fwrdd iechyd sy’n destun mesurau arbennig, ac mai chi, yn y pen draw, sy’n gyfrifol am y bwrdd iechyd hwnnw fel Ysgrifennydd y Cabinet, beth rydych yn ei wneud i gydnabod pryderon y crwner ac i sicrhau nad yw’r digwyddiadau hyn yn digwydd ‘yn rheolaidd iawn’ yn y dyfodol?

Well, I’ve described the improvements that have been made, but I should just start by recognising that a wait of seven hours outside any hospital department is not acceptable. We need to be clear about not just the level of improvement we’ve made, but equally what we don’t find acceptable within our healthcare system, so we’re clear about the improvement that is necessary. I’m confident that with the improvements that have been made—in fact, in Betsi Cadwaladr, for diagnostic tests, they’ve made significant and sustained improvements for diagnostic waits. The challenge about how our whole system joins up is one that is not complete. I know that in some of the sites across north Wales, the waits outside hospitals are much prompter than others. So, I expect this to be a continued focus of attention—not just the individual case that you highlight, but understanding the broader picture—so we do have a position that is generally acceptable and providing the high-quality healthcare that each citizen in Wales is entitled to expect.

Wel, rwyf wedi disgrifio’r gwelliannau a wnaed, ond dylwn ddechrau drwy gydnabod nad yw aros am saith awr y tu allan i unrhyw adran ysbyty’n dderbyniol. Mae angen i ni fod yn glir, nid yn unig ynglŷn â lefel y gwelliant a wnaed gennym, ond i’r un graddau, o ran yr hyn nad ydym yn ei ystyried yn dderbyniol yn ein system gofal iechyd, er mwyn inni fod yn glir ynglŷn â’r gwelliant sydd ei angen. Rwy’n hyderus, gyda’r gwelliannau a wnaed—mewn gwirionedd, ym mwrdd iechyd Betsi Cadwaladr, o ran profion diagnostig, maent wedi gwneud gwelliannau sylweddol a pharhaus mewn perthynas ag aros am ddiagnosteg. Nid yw’r her ynglŷn â’r modd y mae ein system gyfan yn cydgysylltu wedi’i chwblhau. Gwn fod y cyfnodau aros y tu allan i ysbytai mewn rhai o’r safleoedd yng ngogledd Cymru yn llawer byrrach nag eraill. Felly, rwy’n disgwyl i hyn gael sylw parhaus—nid yn unig yr achos unigol y tynnwch sylw ato, ond deall y darlun ehangach—er mwyn inni gael sefyllfa sy’n dderbyniol, yn gyffredinol, ac sy’n darparu’r gofal iechyd o ansawdd uchel y mae gan bob dinesydd yng Nghymru hawl i’w ddisgwyl.

Cabinet Secretary, I welcome the reduction in waiting time waits for the diagnostic tests that you’ve identified. It’s very important that we get people through as quickly as possible. I also welcome the investment in the hub at the Royal Glamorgan Hospital that’s been put into place to ensure that diagnostics work with clinicians on site to improve the service for people. Will you be doing more of these hubs across Wales, and if so, can I put a bid in for Neath Port Talbot Hospital, which is ideally situated for such a hub?

Ysgrifennydd y Cabinet, croesawaf y gostyngiad a nodwyd gennych yn yr amseroedd aros am brofion diagnostig. Mae’n bwysig iawn ein bod yn symud pobl drwodd mor gyflym â phosibl. Croesawaf hefyd y buddsoddiad yn y ganolfan yn Ysbyty Brenhinol Morgannwg, a roddwyd ar waith i sicrhau bod diagnosteg yn gweithio gyda chlinigwyr ar y safle i wella’r gwasanaeth i bobl. A fyddwch yn creu mwy o’r canolfannau hyn ledled Cymru, ac os felly, a gaf fi gyflwyno cais ar ran Ysbyty Castell-nedd Port Talbot, sydd mewn lle delfrydol ar gyfer canolfan o’r fath?

Well, I recognise that he is the local Member for Aberavon. Look, there’s been real progress made in every single health board. Again, Abertawe Bro Morgannwg health board have made real and significant progress in this area. The diagnostic hub to be based at Royal Glamorgan is part of the south Wales programme: the development of a more joined-up service, understanding where those tests could and should take place, as we recognise that whether it’s in unscheduled care or scheduled care, having diagnostic certainty is hugely important to then make proper treatment decisions. I’ll decline from indicating where I’m about to locate, or advance the case for a diagnostic hub to be based in anyone else’s particularly local hospital, but I expect the whole service—the planned for, the demand that we know exists now, that we know will exist in the future—to have a system that is properly geared up to meet those demands that are utterly predictable. We do though know that will require some reform in the way we organise our service. There’ll need to be a properly mature conversation about that in the future. Obviously, I hope that—[Inaudible.]—will help to advance their cause.

Wel, rwy’n cydnabod mai ef yw’r Aelod lleol dros Aberafan. Edrychwch, mae cynnydd gwirioneddol wedi’i wneud ym mhob bwrdd iechyd. Unwaith eto, mae bwrdd iechyd Abertawe Bro Morgannwg wedi gwneud cynnydd gwirioneddol a sylweddol yn y maes hwn. Mae’r ganolfan ddiagnosteg sydd i’w lleoli yn Ysbyty Brenhinol Morgannwg yn rhan o’r rhaglen ar gyfer de Cymru: datblygu gwasanaeth mwy cydgysylltiedig, a deall ble y gallai a ble y dylai’r profion hynny gael eu cynnal, gan ein bod yn cydnabod bod cael sicrwydd diagnostig, boed hynny mewn gofal heb ei drefnu neu ofal wedi’i drefnu, yn hynod bwysig ar gyfer gwneud penderfyniadau priodol ynglŷn â thriniaethau yn dilyn hynny. Nid wyf am nodi ble rwy’n bwriadu lleoli, na hyrwyddo’r achos dros leoli canolfan ddiagnostig yn ysbyty lleol penodol unrhyw un arall, ond rwy’n disgwyl i’r gwasanaeth cyfan—y cynlluniwyd ar ei gyfer, y galw y gwyddom ei fod yn bodoli yn awr, y gwyddom y bydd yn bodoli yn y dyfodol—gael system sy’n barod i ateb y gofynion cwbl ragweladwy hynny. Gwyddom, fodd bynnag, y bydd hynny’n galw am rywfaint o ddiwygio yn y ffordd y trefnwn ein gwasanaeth. Bydd angen cael sgwrs aeddfed iawn am hynny yn y dyfodol. Yn amlwg, gobeithiaf y bydd—[Anghlywadwy.]—yn helpu i hyrwyddo eu hachos.

Cabinet Secretary, you know that the vast range of new diagnostic equipment is very expensive and very, very effective, leading to more investigations sometimes, and using the new equipment as efficiently as possible is a key to reducing waiting lists—I mean in the evenings, for instance, and over weekends, which often provides more convenient appointment times for people who are in work for instance.

Ysgrifennydd y Cabinet, gwyddoch fod yr ystod eang o gyfarpar diagnostig newydd yn ddrud iawn ac yn effeithiol tu hwnt, gan arwain, weithiau, at fwy o archwiliadau, ac mae defnyddio’r cyfarpar newydd mor effeithlon â phosibl yn allwedd i leihau rhestrau aros—yn y nos, er enghraifft, ac ar benwythnosau, sy’n aml yn cynnig amseroedd apwyntiadau mwy cyfleus i bobl sy’n gweithio, er enghraifft.

I recognise some of the points that he’s made, as does the service. We invest significant amounts of capital in providing the latest diagnostic equipment. It is important we make best use of it and understand what it’s potentially useful for. For example, I visited equipment that was required for one purpose, but it was actually able to deal with different diagnostic tests. So, it’s well understood in the service, and that’s part of the broader point about what reform does mean. It doesn’t just mean reorganising the physical location of services in primary and secondary care. It also means making the best and most efficient use of the assets that we already have—those are the staff and the equipment that we have. So, your point is well made and well understood by the service.

Rwy’n cydnabod rhai o’r pwyntiau a wnaed ganddo, fel y mae’r gwasanaeth. Rydym yn buddsoddi cyfalaf sylweddol er mwyn darparu’r cyfarpar diagnostig diweddaraf. Mae’n bwysig ein bod yn gwneud y defnydd gorau ohono ac yn deall yr hyn y gall fod yn ddefnyddiol ar ei gyfer. Er enghraifft, ymwelais â chyfarpar a oedd yn angenrheidiol at un diben, ond mewn gwirionedd, roedd yn gallu cyflawni profion diagnostig gwahanol. Felly, deellir hynny’n iawn o fewn y gwasanaeth, ac mae’n rhan o’r pwynt ehangach ynglŷn â’r hyn y mae diwygio’n ei olygu. Nid ad-drefnu lleoliad ffisegol gwasanaethau mewn gofal sylfaenol ac eilaidd yn unig y mae’n ei olygu. Mae hefyd yn golygu gwneud y defnydd gorau a mwyaf effeithlon o’r asedau sydd gennym eisoes—sef y staff a’r cyfarpar sydd gennym. Felly, mae eich pwynt yn un da ac fe’i deellir yn iawn gan y gwasanaeth.

Heriau Economaidd Presennol

Current Economic Challenges

2. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am sut y mae Llywodraeth Cymru yn bwriadu darparu’r gwasanaeth iechyd sydd ei angen ar bobl Cymru yng ngoleuni’r heriau economaidd presennol? OAQ(5)0172(HWS)

2. Will the Cabinet Secretary make a statement on how the Welsh Government aims to provide the health services that the people of Wales need in light of current economic challenges? OAQ(5)0172(HWS)

Thank you for the question. As a direct result of the UK Government’s commitment to austerity, the Welsh Government budget will be 9 per cent lower in real terms by the end of the decade. Despite the cuts imposed upon us, the Welsh Government continues to invest in NHS Wales. That means that in the first two years of this Government, we will have invested over £0.5 billion of additional funding into NHS Wales.

Diolch am eich cwestiwn. O ganlyniad uniongyrchol i ymrwymiad Llywodraeth y DU i galedi, bydd cyllideb Llywodraeth Cymru 9 y cant yn is mewn termau real erbyn diwedd y degawd hwn. Er gwaethaf y toriadau a orfodwyd arnom, mae Llywodraeth Cymru’n parhau i fuddsoddi yn GIG Cymru. Golyga hynny y byddwn, yn nwy flynedd gyntaf y Llywodraeth hon, wedi buddsoddi dros £0.5 biliwn o gyllid ychwanegol yn GIG Cymru.

That’s very good to hear, but it’s also worth, I think, underlining the point that it’s not just economic challenges that the NHS is facing; there are particular problems in terms of recruitment. And, as well as in parts of England, there are particular problems in rural Wales in terms of recruitment, where, for example, the Hywel Dda health board have committed to revert to 12-hour consultant coverage at the paediatric ambulatory care unit in Withybush, once they’ve managed to strengthen their clinical team. The problem is that the Royal College of Paediatricians have suggested that 41 per cent of neonatal clinics across the whole of the UK had to be temporarily closed in the past year because of recruitment difficulties, and Withybush is fishing in the same pool for those experts.

I just wondered how we’re going to address that issue, and can you confirm that, in an emergency, Withybush accident and emergency can deal with paediatric cases?

Mae hynny’n braf i’w glywed, ond credaf hefyd y dylid tanlinellu’r pwynt nad heriau economaidd yn unig y mae’r GIG yn eu hwynebu; ceir problemau penodol mewn perthynas â recriwtio. Ac yn ogystal â mewn rhannau o Loegr, ceir problemau penodol yn y Gymru wledig mewn perthynas â recriwtio, lle mae bwrdd iechyd Hywel Dda, er enghraifft, wedi ymrwymo i ailgyflwyno’r gwasanaeth ymgynghorol 12 awr yn yr uned triniaethau dydd pediatrig yn Llwynhelyg, pan fyddant wedi llwyddo i gryfhau eu tîm clinigol. Y broblem yw bod Coleg Brenhinol y Pediatregwyr wedi awgrymu y dylid cau 41 y cant o’r clinigau newyddenedigol ar draws y DU dros dro yn ystod y flwyddyn ddiwethaf oherwydd anawsterau recriwtio, ac mae Llwynhelyg yn pysgota o’r un pwll am yr arbenigwyr hynny.

Tybed sut rydym yn mynd i afael â’r mater hwnnw, ac a allwch gadarnhau y gall adran ddamweiniau ac achosion brys Llwynhelyg ymdrin ag achosion pediatrig mewn argyfwng?

Thank you for the question. On the final point, it continues to be my understanding there is paediatric capability within the A&E to properly meet the needs of patients who do require treatment in an emergency.

Look, there’s a broader challenge here that you’re quite right to highlight about our ability to recruit and the particular shortages in some areas, where they are UK-wide problems and more than that—right across western Europe there are challenges in some areas of recruitment. So, that’s part of the honest challenge we have to take on board on actually improving but reforming the way our health service works in the future. That’s why having attractive models of care organised across the community, and, where necessary, in a hospital, really do matter. If we’re going to recruit the best people, if we’re going to recruit people into these shortage professions, we need to have an attractive place to work.

And, for all the significant success that we’ve had in the first phase of ‘Train. Work. Live.’ for recruiting doctors—a significant move forward for Wales—we recognise there is more for us to do and that campaign in itself won’t get us over some of these speciality areas. So, thinking very clearly and carefully about the future of the service, how it’s organised, who we want to attract, and the terms on which we ask people to work, who they actually work with, are really important for the future in a whole range of different areas.

Diolch am eich cwestiwn. O ran y pwynt olaf, yn ôl yr hyn a ddeallaf, mae gallu pediatrig yn yr adran ddamweiniau ac achosion brys i ddiwallu anghenion cleifion sydd angen triniaeth mewn argyfwng.

Edrychwch, mae yna her ehangach yma rydych yn llygad eich lle i dynnu sylw ati o ran ein gallu i recriwtio a’r prinder arbennig mewn rhai ardaloedd, lle maent yn broblemau ledled y DU a thu hwnt i hynny—ledled gorllewin Ewrop, mae heriau mewn rhai meysydd recriwtio. Felly, mae hynny’n rhan o’r her onest y mae’n rhaid i ni fynd i’r afael â hi ar gyfer gwella a diwygio’r ffordd y mae ein gwasanaeth iechyd yn gweithio yn y dyfodol. Dyna pam fod cael modelau gofal deniadol wedi’u trefnu ar draws y gymuned, a lle bo angen, mewn ysbyty, yn wirioneddol bwysig. Os ydym am recriwtio’r bobl orau, os ydym am recriwtio pobl i’r proffesiynau hyn sydd â phrinder staff, mae angen i ni sicrhau bod gennym le deniadol i weithio.

Ac er yr holl lwyddiant rydym wedi’i gael gyda cham cyntaf ‘Hyfforddi. Gweithio. Byw.’ ar gyfer recriwtio meddygon—cam pwysig ymlaen i Gymru—rydym yn cydnabod bod angen inni wneud rhagor ac na fydd yr ymgyrch honno ynddi ei hun yn datrys y problemau mewn rhai o’r meysydd arbenigol hyn. Felly, mae meddwl yn glir ac yn ofalus iawn am ddyfodol y gwasanaeth, sut y caiff ei drefnu, pwy rydym yn awyddus i’w denu, ar ba delerau y byddwn yn gofyn i bobl weithio, a chyda phwy y byddant yn gweithio mewn gwirionedd yn bwysig iawn ar gyfer y dyfodol mewn ystod o wahanol feysydd.

In March, Cabinet Secretary, the community and children’s Secretary said that good, secure housing not only reduces the burden on other services, such as the NHS or social care, but it will also improve the quality of life for people, and I think none of us would disagree with that. However, I would go a little further and say that housing that’s designed to be easily adaptable, perhaps designed with the guidance of rehabilitation experts, is also important, as it allows older people to stay in their properties for longer without having to move out of an area that they’re familiar with, for example. So, can you tell me what kind of cross-portfolio conversations have you been having about preparing guidance for the construction industry, not least those who are building council properties, that will anticipate changes in people’s lives because of health and old age and that will actually make it cheaper for them to adapt and to receive rehabilitation in their homes in the future?

Ym mis Mawrth, Ysgrifennydd y Cabinet, dywedodd yr Ysgrifennydd cymunedau a phlant fod tai da a diogel nid yn unig yn lleihau’r baich ar wasanaethau eraill, megis y GIG neu ofal cymdeithasol, ond y byddant hefyd yn gwella ansawdd bywyd pobl, ac ni chredaf y byddai unrhyw un ohonom yn anghytuno â hynny. Fodd bynnag, byddwn yn mynd gam ymhellach ac yn dweud bod tai a gynlluniwyd i fod yn hawdd i’w haddasu, tai a gynlluniwyd o bosibl o dan arweiniad arbenigwyr adsefydlu, hefyd yn bwysig, gan eu bod yn caniatáu i bobl hŷn aros yn eu heiddo am gyfnod hirach heb orfod symud allan o ardal gyfarwydd, er enghraifft. Felly, a allwch ddweud wrthyf pa fath o sgyrsiau trawsbortffolio rydych wedi’u cael ynglŷn â pharatoi canllawiau ar gyfer y diwydiant adeiladu, yn enwedig y rhai sy’n adeiladu tai cyngor, canllawiau a fydd yn rhagweld newidiadau ym mywydau pobl oherwydd iechyd a henaint ac a fydd yn ei gwneud yn rhatach iddynt addasu mewn gwirionedd a chael gofal adsefydlu yn eu cartrefi yn y dyfodol?

Thank you for the question. I’m pleased to confirm that the investment that the Welsh Government has made in improving the quality of people’s homes, in particular making them more energy efficient, has had a real benefit in both financial terms, but also in health outcomes as well. There’s developing evidence there are better health outcomes for those people as a direct result of that Welsh Government intervention.

And, in terms of the point about not just adaptation, but about the sort of housing that we commission in our use of capital, I’ve had direct conversations with the Cabinet Secretary for communities about the way in which capital is used. And it needs to be a part of a developing theme of this Government to make sure we don’t just meet our targets on house building, but that the sort of housing that we build, the way in which local authorities and health boards commission care, and what provision they’re looking for, is properly taken account of by house builders, and, in particular, the registered social landlords sector, but more widely as well. And I’m confident you will see more progress and a more joined-up approach from this Government. I’m sure I’ll have more to say on this in the coming months.

Diolch am eich cwestiwn. Rwy’n falch o gadarnhau bod y buddsoddiad a wnaeth Llywodraeth Cymru yn gwella ansawdd cartrefi pobl, yn enwedig sicrhau eu bod yn defnyddio ynni’n fwy effeithlon, wedi bod o fudd gwirioneddol mewn termau ariannol, ond o ran canlyniadau iechyd hefyd. Mae tystiolaeth yn datblygu bod y bobl hynny’n cael gwell canlyniadau iechyd o ganlyniad uniongyrchol i ymyrraeth Llywodraeth Cymru.

Ac o ran y pwynt ynglŷn â nid yn unig addasu, ond y math o dai a gomisiynwn drwy ein defnydd o gyfalaf, rwyf wedi cael sgyrsiau uniongyrchol ag Ysgrifennydd y Cabinet dros gymunedau ynglŷn â’r ffordd y gwneir defnydd o gyfalaf. Ac mae angen i hynny fod yn rhan o thema sy’n datblygu gan y Llywodraeth hon i sicrhau ein bod nid yn unig yn cyrraedd ein targedau mewn perthynas ag adeiladu tai, ond fod y math o dai a adeiladwn, y ffordd y mae awdurdodau lleol a’r byrddau iechyd yn comisiynu gofal, a pha ddarpariaeth y maent yn chwilio amdani yn cael eu hystyried yn drylwyr gan adeiladwyr tai, ac yn arbennig, gan sector y landlordiaid cymdeithasol cofrestredig, ond yn fwy cyffredinol hefyd. Ac rwy’n hyderus y byddwch yn gweld mwy o gynnydd ac ymagwedd fwy cydgysylltiedig gan y Llywodraeth hon. Rwy’n siŵr y bydd gennyf fwy i’w ddweud ynglŷn â hyn dros y misoedd nesaf.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Lefarwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from Party Spokespeople

Cwestiynau nawr gan lefarwyr y pleidiau i’r Ysgrifennydd Cabinet. Llefarydd y Ceidwadwyr, Suzy Davies.

Questions now from the party spokespeople to the Cabinet Secretary. The Conservative spokesperson, Suzy Davies.

Diolch eto, Llywydd.

Minister, thank you very much for your statement on social care funding that came out this morning. In the face of the £2 billion extra that came from the Conservative UK Government for this, I think it was important for you to make an early statement that you are prepared to commit money that we’ve acquired through the Barnett consequential for the same purpose, and so I do welcome that. You’ve already announced additional moneys, aimed, I think—it seems to me, anyway—almost entirely to meet the additional cost of providing the national living wage; obviously, I support that. But this new £9 million from the Barnett consequential that you’ve announced today seems to be aimed at exactly the same purpose. Is that because your original allocation was insufficient, or do you have new figures that have revealed that the costs of this were higher than you anticipated?

Thank you again, Llywydd.

Gweinidog, diolch yn fawr iawn am eich datganiad ar gyllid gofal cymdeithasol a gyhoeddwyd y bore yma. Yn wyneb y £2 biliwn ychwanegol a ddaeth gan Lywodraeth Geidwadol y DU ar gyfer hyn, rwy’n credu ei bod yn bwysig eich bod wedi gwneud datganiad cynnar yn nodi eich bod yn barod i ymrwymo arian rydym wedi’i gaffael drwy gyllid canlyniadol Barnett ar gyfer yr un pwrpas, ac felly rwy’n croesawu hynny. Rydych eisoes wedi cyhoeddi arian ychwanegol, wedi’i anelu, rwy’n credu—mae’n ymddangos i mi, beth bynnag—bron yn gyfan gwbl tuag at y gost ychwanegol o ddarparu’r cyflog byw cenedlaethol; yn amlwg, rwy’n cefnogi hynny. Ond mae’r £9 miliwn newydd o gyllid canlyniadol Barnett rydych wedi’i gyhoeddi heddiw i’w weld wedi’i anelu at yr un diben yn union. A yw hynny oherwydd bod eich dyraniad gwreiddiol yn annigonol, neu a oes gennych ffigurau newydd sydd wedi dangos bod y costau hyn yn uwch nag a ragwelwyd gennych?

I thank you very much for the question and for the warm welcome that you have given to our additional funding and additional investment in social care in Wales. And, just for the benefit of Members, the additional funding that I announced today did include that extra £9 million to help meet the pressures of the national living wage within the sector, but also a further £8 million to support work to prevent children from entering care and improve outcomes for those who are in care, and also £3 million to local authorities to support respite for carers, given the crucial role that we know that carers play as well. The domiciliary and residential care workforce has a crucial role in society and we have been concerned at the level of turnover within that sector, which is around 30 per cent in some areas at the moment. So, the aim of the funding is to allow local authorities to invest, and providers to invest, in their workforce—to raise the pay, obviously, that their workforce receives at the moment, but also to look at what more we can do to keep people in the sector as well. So, it’s investing in skills and investing in the individuals more widely as well, ensuring that people don’t have to pay for the clothes that they wear to undertake their role, and so on.

So, the additional funding was made because we’re able to do it because of the extra money that we had through the consequential funding, and it’s welcomed by local authorities. I’d add as well that we have written to local authorities because this is grant funding in this first year. So, we’ve set out quite clearly to local authorities what we will be expecting them to achieve for the sector through the additional funding that we’ve made available today.

Diolch yn fawr iawn am y cwestiwn ac am y croeso cynnes a roesoch i’n cyllid ychwanegol a’n buddsoddiad ychwanegol mewn gofal cymdeithasol yng Nghymru. Ac er budd yr Aelodau, roedd yr arian ychwanegol a gyhoeddais heddiw yn cynnwys y £9 miliwn ychwanegol hwnnw i helpu i fynd i’r afael â phwysau’r cyflog byw cenedlaethol yn y sector, ond hefyd £8 miliwn arall i gefnogi gwaith i atal plant rhag cael eu rhoi mewn gofal a gwella canlyniadau i’r rhai hynny sydd mewn gofal, a hefyd £3 miliwn i awdurdodau lleol i gefnogi seibiant i ofalwyr, o ystyried y rôl hollbwysig y gwyddom fod gofalwyr yn ei chwarae hefyd. Mae gan y gweithlu gofal cartref a gofal preswyl ran hanfodol i’w chwarae yn y gymdeithas ac rydym wedi bod yn pryderu ynglŷn â lefel trosiant yn y sector hwnnw, sydd oddeutu 30 y cant mewn rhai ardaloedd ar hyn o bryd. Felly, nod y cyllid yw galluogi awdurdodau lleol i fuddsoddi, a darparwyr i fuddsoddi, yn eu gweithlu—i godi’r cyflog, yn amlwg, y mae eu gweithlu yn ei gael ar hyn o bryd, ond hefyd i edrych ar beth arall y gallwn ei wneud i gadw pobl yn y sector hefyd. Felly, mae’n fuddsoddi mewn sgiliau ac yn fuddsoddi yn yr unigolion yn ehangach hefyd, gan sicrhau nad oes rhaid i bobl dalu am y dillad y maent yn eu gwisgo i gyflawni eu rôl, ac yn y blaen.

Felly, rhoddwyd y cyllid ychwanegol am ein bod yn gallu ei wneud oherwydd yr arian ychwanegol a gawsom drwy’r cyllid canlyniadol, ac mae wedi cael ei groesawu gan yr awdurdodau lleol. Byddwn yn ychwanegu hefyd ein bod wedi ysgrifennu at awdurdodau lleol gan mai cyllid grant yw hwn yn y flwyddyn gyntaf. Felly, rydym wedi amlinellu’n eithaf clir yr hyn y disgwyliwn iddynt ei gyflawni ar gyfer y sector drwy’r cyllid ychwanegol a ryddhawyd gennym heddiw.

I’m very grateful to you, particularly for the last part of your answer there. As I say, I’m more than happy to welcome everything that’s in the statement, but, obviously, I’m going to be scrutinising you on how well you are watching how that is spent. The £3 million given to local authorities for respite, obviously, and particularly in view of what we were talking about here yesterday, is very important. It’s an area where provision is particularly weak, and I’m very keen to know what you’re going to do to make sure that that is spent on front-line respite provision and that it doesn’t get eaten up in procurement or commissioning processes, which do have a tendency to eat up money, particularly when it comes to respite for social care, where we need every single penny.

Rwy’n ddiolchgar iawn i chi, yn enwedig am ran olaf eich ateb. Fel y dywedais, rwy’n fwy na pharod i groesawu popeth sydd yn y datganiad, ond yn amlwg, byddaf yn craffu arnoch i weld pa mor dda rydych yn gwylio sut y caiff hwnnw ei wario. Bydd y £3 miliwn a roddwyd i awdurdodau lleol ar gyfer seibiant, yn amlwg, ac yn enwedig o ystyried yr hyn y buom yn sôn amdano yma ddoe, yn bwysig iawn. Mae’n faes lle mae’r ddarpariaeth yn arbennig o wan, ac rwy’n awyddus iawn i wybod beth a wnewch i sicrhau bod hwnnw’n cael ei wario ar ddarpariaeth seibiant rheng flaen ac nad yw’n cael ei lyncu gan y prosesau caffael neu gomisiynu, sy’n tueddu i lowcio arian, yn enwedig yn achos seibiant ar gyfer gofal cymdeithasol, lle mae angen pob ceiniog arnom.

I prioritised respite for carers because this is one of the areas that carers repeatedly tell us that they need more support in, and we need to look after our carers to ensure that they’re able to continue to look after the people who they care for in return. So, I will be working up the specific details in terms of what we will be requiring from local authorities with regard to the funding for respite care particularly, and, again, that will go out through grant funding, with specific requirements on local authorities as to what we would expect them to see for that money, and for support for carers locally as well, because we absolutely are clear that this has to make a difference for carers on the front line, who will be in receipt of respite, to, as I say, enable them to continue the important role that they do.

Blaenoriaethais seibiant i ofalwyr am fod hwn yn un o’r meysydd y mae gofalwyr yn dweud wrthym yn gyson eu bod angen mwy o gefnogaeth ynddo, ac mae angen i ni edrych ar ôl ein gofalwyr i sicrhau eu bod yn gallu parhau i ofalu am y bobl y maent hwy’n gofalu amdanynt. Felly, byddaf yn gweithio ar y manylion penodol o ran yr hyn y byddwn yn gofyn amdano gan awdurdodau lleol mewn perthynas â’r cyllid ar gyfer gofal seibiant yn benodol, ac unwaith eto, bydd hwnnw’n cael ei roi drwy gyllid grant, gyda gofynion penodol i awdurdodau lleol ynglŷn â’r hyn y byddem yn disgwyl iddynt ei weld am yr arian hwnnw, ac ar gyfer cefnogaeth i ofalwyr yn lleol hefyd, oherwydd rydym yn gwbl glir fod yn rhaid i hyn wneud gwahaniaeth i ofalwyr ar y rheng flaen, a fydd yn cael seibiant, fel y dywedais, er mwyn eu galluogi i barhau â’r gwaith pwysig y maent yn ei wneud. 

Well, for that very reason, I’m very pleased it hasn’t gone into the revenue support grant, so I do thank you for that. Could I ask you: do you welcome the Prime Minister’s announcement of a statutory right for leave for those with caring responsibilities?

Wel, am yr union reswm hwnnw, rwy’n falch iawn nad yw wedi mynd i mewn i’r grant cynnal refeniw, felly diolch i chi am hynny. A gaf fi ofyn i chi: a ydych yn croesawu cyhoeddiad y Prif Weinidog ynglŷn â hawl statudol i wyliau ar gyfer y rhai sydd â chyfrifoldebau gofalu?

When you initially see that there’s a right for carers to have statutory leave, fantastic, and then you see it’s an unpaid year off work, and then you realise that that is going to be completely out of the reach of most people who are carers, unfortunately. I don’t know many carers who can afford to take a year off work, and it just seems again that it’s a Conservative policy from the UK Government that is an empty promise, but which also benefits those who have, and so benefits the few, not the many, in the sense that only the highest-earning people and those who are in families that are already wealthy are going to realistically be able to take a full year off work completely unpaid. So, in that sense, I don’t think it will be taken up by huge amounts of people in Wales. So, what we do need to do is ensure that the respite care, and the things that are in our gift in the Assembly to deliver, really do meet the needs of carers right across Wales. And, actually, we know as well that carers find it very difficult to find employment anyway, so many carers are out of work because of the nature of the caring responsibilities they have. So, there’s a role for us as well to look at what we can do to make employers in Wales more carer-friendly, more flexible, to allow carers to return to work. And we’re also looking at interesting projects to see how we can perhaps look at whether or not carers are able to access some kind of accreditation for the caring work that they do. So, it might be that, at a point in the future, they’re able to use the experience and expertise that they’ve gained as carers to take that step, then, into paid employment in the caring field.

Pan fyddwch yn gweld yn gyntaf fod yna hawl i ofalwyr gael gwyliau statudol, gwych, ac yna fe welwch mai blwyddyn o wyliau di-dâl o’r gwaith ydyw, ac yna fe sylweddolwch fod hynny’n mynd i fod yn gyfan gwbl allan o gyrraedd y rhan fwyaf o bobl sy’n ofalwyr, yn anffodus. Nid wyf yn adnabod llawer o ofalwyr sy’n gallu fforddio cymryd blwyddyn o wyliau o’r gwaith, ac mae’n ymddangos unwaith eto ei fod yn bolisi Ceidwadol gan Lywodraeth y DU sy’n addewid gwag, ond sydd hefyd o fudd i’r rhai sydd â’r modd, ac felly mae o fudd i’r ychydig, nid i’r lliaws, yn yr ystyr mai’r bobl sy’n ennill y cyflog mwyaf a’r rhai sydd mewn teuluoedd sydd eisoes yn gyfoethog fydd yr unig rai, yn realistig, a fydd yn gallu cymryd blwyddyn gyfan o wyliau cwbl ddi-dâl o’r gwaith. Felly, yn yr ystyr hwnnw, nid wyf yn credu y caiff ei ddefnyddio gan nifer enfawr o bobl yng Nghymru. Felly, yr hyn sydd angen i ni ei wneud yw sicrhau bod y gofal seibiant, a’r pethau y mae’r Cynulliad yn gallu eu cyflawni, yn diwallu anghenion gofalwyr ledled Cymru. Ac mewn gwirionedd, rydym yn gwybod hefyd fod gofalwyr yn ei chael hi’n anodd iawn dod o hyd i waith beth bynnag, felly mae llawer o ofalwyr yn ddi-waith oherwydd natur y cyfrifoldebau gofalu sydd ganddynt. Felly, mae yna rôl i ni hefyd i edrych ar yr hyn y gallwn ei wneud i sicrhau bod cyflogwyr yng Nghymru yn fwy ystyriol tuag at ofalwyr, yn fwy hyblyg, i ganiatáu i ofalwyr ddychwelyd i’r gwaith. Ac rydym hefyd yn edrych ar brosiectau diddorol i weld a oes rhyw fath o achrediad ar gael i ofalwyr, o bosibl, ar gyfer y gwaith gofalu y maent yn ei wneud. Felly, ar ryw adeg yn y dyfodol, gallant ddefnyddio’r profiad a’r arbenigedd y maent wedi’i ennill fel gofalwyr i gymryd y cam hwnnw, felly, tuag at waith cyflogedig ym maes gofal.

Diolch, Llywydd. Cabinet Secretary, I welcome the nurse recruitment campaign and the news that the Welsh Government is to retain the student nursing bursaries for another year. We need to do all we can to encourage people from all walks of life in Wales to consider a career in nursing. What plans does your Government have to extend the nursing bursaries in the future to ensure that Welsh residents considering a career change can afford to train as nurses?

Diolch, Llywydd. Ysgrifennydd y Cabinet, rwy’n croesawu’r ymgyrch recriwtio nyrsys a’r newyddion fod Llywodraeth Cymru yn cadw’r bwrsariaethau ar gyfer myfyrwyr nyrsio am flwyddyn arall. Mae angen i ni wneud popeth yn ein gallu i annog pobl o bob cefndir yng Nghymru i ystyried gyrfa mewn nyrsio. Pa gynlluniau sydd gan eich Llywodraeth i ymestyn y bwrsariaethau nyrsys yn y dyfodol i sicrhau y gall trigolion Cymru sy’n ystyried newid gyrfa fforddio hyfforddi fel nyrsys?

I welcome the support provided for the NHS bursary, provided not just for nurses, but a range of other allied health professionals, to help them through their training. We recognise, given that the average age of a nurse in training is in their late 20s, that they’re likely to have ties to a local area and they’re likely to have responsibilities. Taking away the financial support, as has been done by the United Kingdom Government across our border for those people training in England, has a serious and significant effect. We’ve seen a significant drop—24 per cent—in the people applying for nurse training across the border as a direct result. We made a choice, based on the evidence, to support people undertaking healthcare courses, including nurses, and it was very well received when I attended the Royal College of Nursing congress in Liverpool on Sunday and Monday. This Government will provide not just the direction of travel that we’ve been very clear about recently, but a fuller and more comprehensive long-term approach to supporting people undertaking healthcare education, when we announce our full and final response to the Diamond review in due course.

Rwy’n croesawu’r gefnogaeth a roddwyd i fwrsariaeth y GIG, a ddarperir nid yn unig i nyrsys, ond i amrywiaeth o weithwyr proffesiynol perthynol i iechyd eraill, i’w helpu drwy eu hyfforddiant. Rydym yn cydnabod, o ystyried mai oedran cyfartalog nyrs dan hyfforddiant yw’r 20au hwyr, eu bod yn debygol o fod â chysylltiadau ag ardal leol ac yn debygol o fod â chyfrifoldebau. Mae diddymu’r gefnogaeth ariannol, fel y gwnaed gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig ar draws y ffin i’r bobl sy’n hyfforddi yn Lloegr, yn cael effaith ddifrifol a sylweddol. Rydym wedi gweld gostyngiad sylweddol—24 y cant—yn nifer y bobl sy’n gwneud cais am hyfforddiant nyrsio ar draws y ffin o ganlyniad uniongyrchol i hynny. Gwnaethom benderfyniad, ar sail y dystiolaeth, i gefnogi pobl sy’n dilyn cyrsiau gofal iechyd, gan gynnwys nyrsys, ac roedd croeso mawr i’r penderfyniad hwnnw pan fynychais gynhadledd y Coleg Nyrsio Brenhinol yn Lerpwl ddydd Sul a dydd Llun. Bydd y Llywodraeth hon yn darparu’r cyfeiriad teithio rydym wedi bod yn glir iawn yn ei gylch yn ddiweddar, yn ogystal ag ymagwedd hirdymor lawnach a mwy cynhwysfawr tuag at gefnogi pobl sy’n ymgymryd ag addysg gofal iechyd, pan fyddwn yn cyhoeddi ein hymateb llawn a therfynol i adolygiad Diamond maes o law.

Thank you for that answer, Cabinet Secretary. While the nursing recruitment campaign can help address short-term staffing issues, we need to think about the longer term and how we can encourage more Welsh people, particularly Welsh speakers, into nursing. UKIP would like to see the reintroduction of the equivalent of the state enrolled nurse, which would allow healthcare assistants and others to train as nurses without requiring a degree. What consideration has your Government given to the reintroduction of some form of enrolled nurse into the Welsh NHS?

Diolch i chi am yr ateb hwnnw, Ysgrifennydd y Cabinet. Er y gall yr ymgyrch recriwtio nyrsio helpu i fynd i’r afael â materion staffio tymor byr, mae angen i ni feddwl am y tymor hwy a sut y gallwn ddenu mwy o bobl Cymru, yn enwedig siaradwyr Cymraeg, i’r byd nyrsio. Byddai UKIP yn hoffi gweld ailgyflwyno’r hyn sy’n cyfateb i nyrsys cofrestredig y wladwriaeth, a fyddai’n caniatáu i gynorthwywyr gofal iechyd ac eraill hyfforddi fel nyrsys heb fod angen gradd. Pa ystyriaeth y mae eich Llywodraeth wedi’i roi i ailgyflwyno rhyw fath o nyrs gofrestredig yn y GIG yng Nghymru?

Well, I welcome the recognition that the ‘Train. Work. Live.’ campaign is a positive step forward for nursing in Wales. It’s had an incredibly positive response at the outset from the current nursing workforce, who are very proud to see themselves being highlighted and featured—the four individual named and photographed people are nurses with different career routes, and that’s been very much welcomed by the current nursing workforce. They recognise the focus of attention and, if you like, some hope for the future and a deliberately different approach here in Wales.

This Government does not support a return to a state enrolled nurse role, partly because we have spent significant time and effort working with the nursing family to develop a career path and a development path for healthcare support workers. In fact, the Member for Merthyr Tydfil and Rhymney behind you was part of the conversation in her previous role about developing that career path and development. We also see a number of healthcare support workers undertaking training from their current role into nursing, so they’re still undertaking work as well. That’s part of the flexibility we’ve provided, to make sure that that can take place so that those people who are in work with responsibilities can still carry on working whilst undertaking their nursing qualification. There is no support from representatives of the nursing workforce for us to remove the status and the requirement for nursing to be a graduate career, and I’m happy to listen to those people about how we develop the very best nursing care from the whole nursing family, and we do properly value and support the role of healthcare support workers.

Wel, rwy’n croesawu’r gydnabyddiaeth fod yr ymgyrch ‘Hyfforddi. Gweithio. Byw.’ yn gam cadarnhaol ymlaen i nyrsio yng Nghymru. Mae wedi cael ymateb anhygoel o gadarnhaol o’r cychwyn gan y gweithlu nyrsio presennol, sy’n falch iawn o weld eu hunain yn cael sylw—mae’r pedwar unigolyn a enwyd ac a ffotograffwyd yn nyrsys â llwybrau gyrfa gwahanol, ac mae hynny wedi’i groesawu’n fawr gan y gweithlu nyrsio presennol. Maent yn cydnabod ffocws y sylw ac, os mynnwch, peth gobaith ar gyfer y dyfodol ac ymagwedd fwriadol wahanol yma yng Nghymru.

Nid yw’r Llywodraeth hon yn cefnogi dychwelyd at rôl nyrs gofrestredig y wladwriaeth, yn rhannol oherwydd ein bod wedi treulio cryn dipyn o amser ac ymdrech yn gweithio gyda’r teulu nyrsio i ddatblygu llwybr gyrfa a llwybr datblygu ar gyfer gweithwyr cymorth gofal iechyd. Yn wir, roedd yr Aelod dros Ferthyr Tudful a Rhymni y tu ôl i chi yn rhan o’r sgwrs am ddatblygu’r llwybr gyrfa a’r datblygiad hwnnw yn ei rôl flaenorol. Rydym hefyd yn gweld nifer o weithwyr cymorth gofal iechyd yn cael hyfforddiant o’u rôl bresennol i mewn i nyrsio, felly maent yn dal i gyflawni gwaith hefyd. Dyna ran o’r hyblygrwydd rydym wedi’i ddarparu, er mwyn sicrhau y gall hynny ddigwydd fel bod pobl sydd mewn gwaith ac sydd â chyfrifoldebau yn gallu parhau i weithio wrth gyflawni eu cymhwyster nyrsio. Nid oes unrhyw gefnogaeth gan gynrychiolwyr o’r gweithlu nyrsio i ni gael gwared ar y statws a’r gofyniad i nyrsio fod yn yrfa i raddedigion, ac rwy’n barod i wrando ar y bobl hynny ynglŷn â sut i ddatblygu’r gofal nyrsio gorau gan y teulu nyrsio cyfan, ac rydym yn llwyr werthfawrogi ac yn cefnogi rôl gweithwyr cymorth gofal iechyd.

Thank you, Cabinet Secretary. Finally, we not only have to recruit more nurses, but we also must ensure that we retain our existing nurses. According to the RCN, nurses in Wales often do not feel valued by the NHS or the Government. There has been a 14 per cent real-terms fall in nursing pay since 2010, and 69 per cent of nurses work overtime at least once a week. What plans does your Government have to improve nurses’ pay, terms and conditions and ensure that they have access to continuous professional development in order to reflect how we, as a nation, value the profession?

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet. Yn olaf, nid yn unig y mae’n rhaid i ni recriwtio mwy o nyrsys, ond mae’n rhaid i ni hefyd sicrhau ein bod yn cadw ein nyrsys presennol. Yn ôl y Coleg Nyrsio Brenhinol, mae nyrsys yng Nghymru yn aml yn teimlo nad ydynt yn cael eu gwerthfawrogi gan y GIG neu’r Llywodraeth. Bu gostyngiad o 14 y cant mewn termau real yng nghyflog nyrsys ers 2010, ac mae 69 y cant o nyrsys yn gweithio goramser o leiaf unwaith yr wythnos. Pa gynlluniau sydd gan eich Llywodraeth i wella cyflogau, telerau ac amodau nyrsys a sicrhau bod ganddynt fynediad at ddatblygiad proffesiynol parhaus er mwyn adlewyrchu pa mor bwysig yw’r proffesiwn i ni fel cenedl?

I recognise the points that are made about the feelings of a number of people within the nursing workforce. Part of what we’re doing to retain people, of course—those people that are training—is not just support with the bursary, but also the fact that that comes with the expectation that people will take up the offer of two years of employment here in Wales, so people will continue to work within Wales as well. We actually have pretty good retention rates, as well, for people who actually complete their courses.

On the broader point about the 14 per cent fall in the real terms of nurses’ pay since the Conservatives came in to lead the UK Government, the reality is that the direct imposition of a public sector pay cap is a real barrier not just for nurses, but a whole range of public sector workers. I would dearly love to be in a position where we had a different approach taken. You will recognise, of course, that there are different manifesto pledges being made outside of this place ahead of the general election, and my party on a UK level has to pledge to break the public sector pay cap if we return to the UK Government. That is good news for nurses. We would be able to properly value them and recognise in their pay the real support the public have for them.

But, in terms of your point about nurses not being valued by the Government, I can confirm there is a radically different approach and understanding for nurses here in Wales compared to across our border, and that point was made plain to me on a number of occasions forcefully, clearly and politely by nurses, both in Wales and in England, who I met at the recent Royal College of Nursing congress in Liverpool. So, a good story for us in Wales. There’s more that we could do if only we had a UK Government on the side of Wales.

Rwy’n cydnabod y pwyntiau sy’n cael eu gwneud am deimladau nifer o bobl yn y gweithlu nyrsio. Mae’r hyn rydym yn ei wneud i gadw pobl, wrth gwrs—y bobl sy’n hyfforddi—yn cynnwys nid yn unig cymorth gyda’r fwrsariaeth, ond hefyd y ffaith fod hynny’n dod gyda’r disgwyliad y bydd pobl yn manteisio ar y cynnig o gyflogaeth am ddwy flynedd yma yng Nghymru, felly bydd pobl yn parhau i weithio yng Nghymru yn ogystal. Mewn gwirionedd, mae gennym gyfraddau cadw eithaf da hefyd ymhlith pobl sy’n cwblhau eu cyrsiau mewn gwirionedd.

O ran y pwynt ehangach am y gostyngiad o 14 y cant mewn termau real yng nghyflogau nyrsys ers i’r Ceidwadwyr ddod i arwain Llywodraeth y DU, y realiti yw bod gosod cap uniongyrchol ar gyflogau’r sector cyhoeddus yn rhwystr go iawn, nid yn unig i nyrsys, ond i ystod eang o weithwyr y sector cyhoeddus. Hoffwn yn fawr pe bawn mewn sefyllfa lle byddai gennym ddull gwahanol ar waith. Byddwch yn deall, wrth gwrs, fod addewidion maniffesto gwahanol yn cael eu gwneud y tu allan i’r lle hwn cyn yr etholiad cyffredinol, ac mae fy mhlaid ar lefel y DU yn gorfod addo torri cap cyflog y sector cyhoeddus os dychwelwn i rym yn Llywodraeth y DU. Mae hwnnw’n newyddion da i nyrsys. Byddem yn gallu eu gwerthfawrogi’n briodol a chydnabod cefnogaeth wirioneddol y cyhoedd iddynt yn eu cyflog.

Ond o ran eich pwynt nad yw nyrsys yn cael eu gwerthfawrogi gan y Llywodraeth, gallaf gadarnhau bod ymagwedd a dealltwriaeth wahanol iawn ar waith mewn perthynas â nyrsys yma yng Nghymru o gymharu â dros y ffin, a chafodd y pwynt hwnnw ei wneud yn glir i mi ar nifer o achlysuron yn gadarn, yn glir ac yn gwrtais gan nyrsys yng Nghymru ac yn Lloegr pan gyfarfûm â hwy yng nghynhadledd y Coleg Nyrsio Brenhinol yn Lerpwl yn ddiweddar. Felly, stori dda i ni yng Nghymru. Mae mwy y gallem ei wneud pe bai gennym Lywodraeth y DU sydd ar ochr Cymru.

Llefarydd Plaid Cymru, Rhun ap Iorwerth.

The Plaid Cymru spokesperson, Rhun ap Iorwerth.

Diolch, Llywydd. Now, last week was Mental Health Awareness Week, and, though that’s been and gone, we’ve got to keep the issue’s prominence, of course, on our agenda.

Last week, I raised the issue of mental health services in the north of Wales with the First Minister, in particular the number of mental health patients who had been sent out of north Wales, hundreds of miles away from their families, including children. The First Minister’s response was that he didn’t accept the figures. Do you accept the figures?

Diolch, Llywydd. Nawr, yr wythnos ddiwethaf oedd Wythnos Ymwybyddiaeth Iechyd Meddwl, ac er bod honno wedi bod ac wedi mynd, mae’n rhaid i ni gadw’r mater yn amlwg ar ein hagenda wrth gwrs.

Yr wythnos diwethaf, codais fater gwasanaethau iechyd meddwl yng ngogledd Cymru gyda’r Prif Weinidog, yn enwedig y nifer o gleifion iechyd meddwl a oedd wedi cael eu hanfon o ogledd Cymru, gannoedd o filltiroedd oddi wrth eu teuluoedd, gan gynnwys plant. Ymateb y Prif Weinidog oedd nad oedd yn derbyn y ffigurau. A ydych chi’n derbyn y ffigurau?

We know that there are a number of people who are being sent out of area. We’ve seen a significant improvement in the number of people going out of area for treatment. Some of those people will go out of area because they require specialist support that is not available in Wales—we don’t have the number or the ability to commission and provide that care directly in Wales. Some people are still, though, going inappropriately out of area, but we’ve made significant progress on this issue over this year. So, for example, there are now single-digit numbers of children going out of area for placements. I accept that, for each person where there’s long travel to go to an appropriate placement, that would be a real issue for them, their family and their loved ones. The point is, though, there is real progress that has been made over this last year, and we expect further progress to be made in the years to come.

Gwyddom fod yna nifer o bobl sy’n cael eu hanfon y tu allan i ardal. Rydym wedi gweld gwelliant sylweddol yn nifer y bobl sy’n mynd y tu allan i ardal i gael triniaeth. Bydd rhai o’r bobl hynny’n mynd y tu allan i ardal am eu bod angen cymorth arbenigol nad yw ar gael yng Nghymru—nid oes gennym y niferoedd na’r gallu i gomisiynu a darparu’r gofal hwnnw’n uniongyrchol yng Nghymru. Fodd bynnag, mae rhai pobl yn parhau i fynd y tu allan i ardal yn amhriodol, ond rydym wedi gwneud cynnydd sylweddol ar hynny yn ystod y flwyddyn hon. Felly, er enghraifft, niferoedd un digid o blant sy’n cael eu lleoli y tu allan i ardal bellach. I bob unigolyn sy’n gorfod teithio’n hir i fynd i leoliad priodol, rwy’n derbyn y byddai hynny’n broblem go iawn iddynt, eu teulu a’u hanwyliaid. Fodd bynnag, y pwynt yw bod cynnydd go iawn wedi’i wneud dros y flwyddyn ddiwethaf, ac rydym yn disgwyl cynnydd pellach yn y blynyddoedd i ddod.

So you keep telling us. Some of the figures that the First Minister didn’t accept this week were that waiting times for CAMHS haven’t improved. He claimed things had moved on significantly. We all know that if you want to demonstrate improvement, you simply take the month where figures were at their worst as your starting point and compare with more recent ones and, unless the performance is worse, the maths will show an improvement. That’s what the First Minister did yesterday. In reality, an honest look at CAMHS waiting times shows that, prior to July 2013, the percentage of children waiting over 26 weeks never went above 10 per cent. Then, waiting times skyrocketed to 36 per cent waiting over 26 weeks in September 2015, before, yes, recovering to the current level of 20.5 per cent in February this year, which is when we have the most recent figures. An improvement in a period of time, but not overall. Do you accept that this is a more accurate reflection of the performance of CAMHS, and when will you accept that the First Minister or yourself simply standing there saying that targets are being met is a long way from the reality faced by desperate staff and desperate patients who share with us as Assembly Members their experiences?

Fel rydych yn cadw dweud wrthym. Rhai o’r ffigurau nad oedd y Prif Weinidog yn eu derbyn yr wythnos hon oedd nad oedd amseroedd aros ar gyfer Gwasanaethau Iechyd Meddwl ar gyfer Plant a’r Glasoed (CAMHS) wedi gwella. Honnodd fod pethau wedi datblygu’n sylweddol. Mae pawb ohonom yn gwybod, os ydych am ddangos gwelliant, rydych yn cymryd y mis pan oedd y niferoedd ar eu gwaethaf fel man cychwyn ac yn cymharu â rhai mwy diweddar ac oni bai bod y perfformiad yn waeth, bydd y ffigurau’n dangos gwelliant. Dyna a wnaeth y Prif Weinidog ddoe. Mewn gwirionedd, mae cipolwg gonest ar amseroedd aros CAMHS yn dangos, cyn mis Gorffennaf 2013, nad aeth canran y plant a fu’n aros dros 26 wythnos byth yn uwch na 10 y cant. Yna, cododd amseroedd aros i’r entrychion gyda 36 y cant yn aros dros 26 wythnos ym mis Medi 2015, cyn gwella, do, i’r lefel bresennol o 20.5 y cant ym mis Chwefror eleni, a dyna’r ffigurau diweddaraf sydd gennym. Gwelliant mewn cyfnod o amser, ond nid yn gyffredinol. A ydych yn derbyn bod hwn yn adlewyrchiad mwy cywir o berfformiad CAMHS, a pha bryd y derbyniwch fod i’r Prif Weinidog neu chi sefyll yno a dweud bod targedau’n cael eu cyrraedd yn bell o’r realiti a wynebir gan staff sy’n anobeithio a chleifion sy’n anobeithio sy’n rhannu eu profiadau gyda ni fel Aelodau Cynulliad?

Well, I would hope that we could have a searching but reflective conversation about this, and I’m disappointed by the tone that is struck. I don’t try to avoid scrutiny at all, but the reality is that, when looking at the period over the last few years, we’ve seen a significant rise in the number of referrals and the ability of our system to cope. There was a time when people were waiting significantly longer than they should have done, and some people do still wait too long—we have a backlog to clear—but we have made undeniable, real and significant progress. The investment decisions made over the last couple of years have made a real difference for families entering into the CAMHS system. There’s additional focus on the support that should be available outside of the CAMHS network, as well—the progress of Together for Children and Young People. There is real progress being made, and I don’t deny your right to scrutinise me, I don’t deny your right to ask difficult and awkward questions, but I do wish they could be a more reflective and a more accurate picture of the progress that really is being made. And when we see—. We’ll have figures out tomorrow across a whole range of NHS services, but NHS health boards have committed to meeting the waiting time standard for people who should be seen within 28 days of referral. They say they are confident that they will meet that standard, and I look forward to seeing the figures published, to see if they have done that. I will certainly hold them to account. There will be no lessening in scrutiny or expectation from Ministers in this Government, to make sure that people are seen appropriately and by the right service.

Wel, byddwn yn gobeithio y gallem gael sgwrs dreiddgar ond myfyriol am hyn, ac mae goslef y drafodaeth yn fy siomi. Nid wyf yn ceisio osgoi craffu o gwbl, ond y gwir amdani, wrth edrych ar y cyfnod dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf, yw ein bod wedi gweld cynnydd sylweddol yn nifer yr atgyfeiriadau a gallu ein system i ymdopi. Roedd yna adeg pan oedd pobl yn aros yn llawer hwy nag y dylent fod wedi’i wneud, ac mae rhai pobl yn dal i aros yn rhy hir—mae gennym ôl-groniad i’w glirio—ond rydym wedi gwneud cynnydd diymwad, gwirioneddol a sylweddol. Mae’r penderfyniadau buddsoddi a wnaed dros y blynyddoedd diwethaf wedi gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i deuluoedd sy’n mynd i mewn i system CAMHS. Ceir ffocws ychwanegol ar y gefnogaeth a ddylai fod ar gael y tu allan i rwydwaith CAMHS hefyd—cynnydd y rhaglen Law yn Llaw at Blant a Phobl Ifanc. Mae cynnydd gwirioneddol yn cael ei wneud, ac nid wyf yn gwadu eich hawl i graffu arnaf, nid wyf yn gwadu eich hawl i ofyn cwestiynau anodd a lletchwith, ond hoffwn pe gallent fod yn fwy myfyriol ac yn ddarlun mwy cywir o’r cynnydd sy’n cael ei wneud mewn gwirionedd. A phan welwn—. Bydd y ffigurau’n cael eu cyhoeddi yfory ar draws ystod eang o wasanaethau’r GIG, ond mae byrddau iechyd y GIG wedi ymrwymo i gyrraedd y safon o ran amseroedd aros ar gyfer pobl a ddylai gael eu gweld o fewn 28 diwrnod i gael eu hatgyfeirio. Maent yn dweud eu bod yn hyderus y byddant yn cyrraedd y safon honno, ac edrychaf ymlaen at weld y ffigurau’n cael eu cyhoeddi, i weld a ydynt wedi gwneud hynny. Byddaf yn sicr yn eu dwyn i gyfrif. Ni fydd unrhyw leihad yn y craffu na’r hyn a ddisgwylir gan Weinidogion yn y Llywodraeth hon i sicrhau bod pobl yn cael eu gweld yn briodol a chan y gwasanaeth cywir.

But people aren’t stupid; they know when people are being selective with figures. There’s clearly a shortage of staff in mental health, and I hope that you would agree with that. Another area of health workforce where we have shortages is among GPs. It’s a Wales-wide problem. It’s one of the reasons to support Plaid Cymru’s pledge to train and recruit 1,000 extra doctors. Now, patients in Burry Port are the latest to hear that they have to leave the area to see a GP, due to the closure of a surgery. The Member for Llanelli has been typically lively on the backbenches today. I do understand that local Labour politicians are protesting against this. Will you be joining them, I wonder, in their protest, as I seem to recall the former education Minister doing, against the closure of a school in his constituency? Or will you own up to the fact that it’s Labour’s, Welsh Government’s failings in workforce planning that has led to this shortage of GPs?

Ond nid yw pobl yn dwp; maent yn gwybod pan fydd pobl yn bod yn ddetholus gyda ffigurau. Mae’n amlwg fod prinder staff ym maes iechyd meddwl, ac rwy’n gobeithio y byddech yn cytuno â hynny. Rhan arall o’r gweithlu iechyd lle mae gennym brinder yw meddygon teulu. Mae’n broblem i Gymru gyfan. Mae’n un o’r rhesymau dros gefnogi addewid Plaid Cymru i hyfforddi a recriwtio 1,000 o feddygon ychwanegol. Nawr, cleifion ym Mhorth Tywyn yw’r rhai diweddaraf i glywed bod yn rhaid iddynt adael yr ardal i weld meddyg teulu yn sgil cau’r feddygfa yno. Mae’r Aelod dros Lanelli wedi bod yr un mor fywiog ag arfer ar y meinciau cefn heddiw. Rwy’n deall bod gwleidyddion Llafur lleol yn protestio yn erbyn hyn. Tybed a fyddwch yn ymuno â hwy yn eu protest, fel rwy’n cofio’r Gweinidog addysg blaenorol yn ei wneud yn erbyn cau ysgol yn ei etholaeth? Neu a fyddwch yn wynebu’r ffaith mai methiannau’r Blaid Lafur, Llywodraeth Cymru, i gynllunio’r gweithlu sydd wedi arwain at y prinder hwn o feddygon teulu?

The honest and mature approach that I thought we would have to discussing healthcare in the future, which was taken by the parliamentary review, of course, doesn’t exist when it comes to ministerial questions. The reality is we are recruiting more GPs. We are training more GPs in Wales. We’ll have a more successful approach in the future. The Train, Work, Live campaign has been significantly successful in us actually having more GPs coming into Wales. I expect to see, as we make commissioning decisions in the future, that we will properly take account of the workforce planning that we need to do, in a much more joined-up way. There has been real improvement in this area.

Now, when you then talk about 1,000 extra doctors as the answer, well, that’s what we’d politely call an aspirational target—not a real or an achievable one. In this position, in the Government, you have to commit to things that will make a difference. That’s what I’m doing in this, and I’m proud of the fact that we are making a real difference for people right across the medical workforce here in Wales. And I say that every Member is entitled to stand up for their local community and ask awkward questions of health boards and me. That includes the Member for Llanelli, who is standing up for his community and asking what arrangements will be in place for the future of primary care. I don’t complain about that from any Member in this place, and nor should I. That’s people doing their job. I just wish we could have a much more honest and grown-up conversation between ourselves in this Chamber, as well as outside of it.

Nid yw’r dull gonest ac aeddfed y credais y byddem yn ei fabwysiadu wrth drafod gofal iechyd yn y dyfodol, dull a fabwysiadwyd gan yr adolygiad seneddol wrth gwrs, yn bodoli yn ystod cwestiynau i’r gweinidogion. Y gwirionedd yw ein bod yn recriwtio mwy o feddygon teulu. Rydym yn hyfforddi mwy o feddygon teulu yng Nghymru. Bydd gennym ddull mwy llwyddiannus yn y dyfodol. Mae’r ymgyrch Hyfforddi, Gweithio, Byw wedi bod yn hynod o lwyddiannus gan y bydd gennym fwy o feddygon teulu yn dod i Gymru. Wrth i ni wneud penderfyniadau comisiynu yn y dyfodol, rwy’n disgwyl gweld y byddwn yn rhoi ystyriaeth briodol i’r gwaith cynllunio gweithlu sydd angen i ni ei wneud, mewn ffordd lawer mwy cydgysylltiedig. Mae gwelliant gwirioneddol wedi bod yn y maes hwn.

Nawr, pan fyddwch yn sôn wedyn am 1,000 o feddygon ychwanegol fel ateb, wel, dyna rywbeth y byddem, yn gwrtais, yn ei alw’n darged uchelgeisiol—nid yw’n un realistig na chyraeddadwy. Yn y sefyllfa hon, yn y Llywodraeth, mae’n rhaid i chi ymrwymo i bethau a fydd yn gwneud gwahaniaeth. Dyna beth rwy’n ei wneud gyda hyn, ac rwy’n falch o’r ffaith ein bod yn gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i bobl ar draws y gweithlu meddygol yma yng Nghymru. Ac rwy’n dweud bod gan bob Aelod hawl i sefyll dros eu cymuned leol a gofyn cwestiynau lletchwith i fyrddau iechyd ac i mi. Mae hynny’n cynnwys yr Aelod dros Lanelli, sy’n sefyll dros ei gymuned ac yn gofyn pa drefniadau a fydd ar waith ar gyfer dyfodol gofal sylfaenol. Nid wyf yn cwyno am hynny gan unrhyw Aelod yn y lle hwn, ac ni ddylwn wneud. Gwneud eu gwaith y mae pobl. Nid wyf ond yn dymuno y gallem gael sgwrs lawer mwy gonest ac aeddfed rhyngom yn y Siambr hon, yn ogystal ag y tu allan iddi.

Effeithiau Llygredd Awyr ar Iechyd Cyhoeddus

Effects of Air Pollution on Public Health

3. Pa drafodaeth sydd wedi bod rhwng yr Ysgrifennydd Cabinet a Llywodraeth y DU parthed effeithiau llygredd awyr ar iechyd cyhoeddus?  OAQ(5)0165(HWS)[W]

3. What discussions have taken place between the Cabinet Secretary and the UK Government regarding the effects of air pollution on public health? OAQ(5)0165(HWS)[W]

The Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs leads for the Welsh Government on air quality, and her officials continue to have significant engagement with their UK counterparts on matters such as UK-wide air quality modelling, EU legislation on trans-boundary air pollution, EU reporting, air quality research, and air pollution episodes.

Mae Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig yn arwain ar ran Llywodraeth Cymru ar ansawdd aer, ac mae ei swyddogion yn parhau i ymgysylltu’n sylweddol gyda’u cymheiriaid cyfatebol yn y DU ar faterion fel modelu ansawdd aer ledled y DU, deddfwriaeth yr UE ar lygredd aer trawsffiniol, adroddiadau i’r UE, ymchwil ansawdd aer, a digwyddiadau llygredd aer.

Diolch am yr ateb, Gweinidog. Rwy’n deall bod yr Ysgrifennydd Cabinet yn arwain, ond, wrth gwrs, roedd y cwestiwn yn benodol ar yr effaith ar iechyd cyhoeddus, achos mae e wedi cael ei dderbyn mai llygredd awyr, bellach, yw’r ail ffactor ymysg marwolaethau cynnar sydd gennym ni yng Nghymru, ac wedi cael ei ddisgrifio fel argyfwng iechyd cyhoeddus mewn tystiolaeth i’r Pwyllgor Newid Hinsawdd, Amgylchedd a Materion Gwledig, gan bennaeth Iechyd Cyhoeddus Cymru. Felly, yn benodol, beth ydych chi yn mynd i’w wneud i liniaru effaith llygredd awyr ar iechyd, ac, yn benodol, a ydych chi yn mynd i ymrwymo heddiw i’r Siambr y bydd gan y Llywodraeth, yn y cynlluniau awyr glân y soniwyd amdanyn nhw ddoe gan y Prif Weinidog, y targed i ostwng llygredd awyr yng Nghymru, a thargedau pendant y tu mewn i’r cynlluniau i ddangos ein bod ni ar y trywydd cywir i ostwng llygredd awyr yng Nghymru?

Thank you for that response, Minister. I understand that the Cabinet Secretary leads on this, but this was a specific question on the impact on public health, because it’s been accepted that air pollution is the second greatest factor in terms of early deaths in Wales and has been described as a public health crisis in evidence to the Climate Change, Environment and Rural Affairs Committee by the head of Public Health Wales. So, specifically, what are you going to do to mitigate the impacts of air pollution on health and, specifically, are you going to commit today in the Chamber that the Government, in its clean air plans that were mentioned yesterday by the First Minister, will have a target to reduce air pollution in Wales and specific targets within the plans to demonstrate that we’re on the right track to reduce air pollution in Wales?

Well, I thank you very much for that question and would reiterate that the Welsh Government does recognise the seriousness of air pollution and the impact that it does have on public health, because we have recognised this through our public health outcomes framework indicators, in which we actually specifically include the average concentration of nitrogen dioxide at dwellings as one of those indicators.

We’ll be issuing guidance very shortly to support health and public health professionals in NHS Wales by providing key messages about the role that they can play in supporting local authorities on air quality and communicating the public health risks of poor air quality to the public and to other agencies as well. We will also be undertaking an awareness-raising campaign on air quality for health professionals and the general public.

Public Health Wales also is currently undertaking a research project to enhance the local air quality management regime in Wales to maximise the public health outcomes as well. So, we absolutely see air pollution within that important public health context.

With regard to the specific question on the clean air zone framework, of course this comes about as a result of the joint UK consultation on nitrogen dioxide. You are aware, of course, of our commitment to consult within the next 12 months on the details of the proposals for the clean air zone framework for Wales. This is something that the Cabinet Secretary will be developing. I wouldn’t want to pre-empt anything that the Cabinet Secretary decides to do in this regard.

Wel, diolch yn fawr am y cwestiwn hwnnw a hoffwn ailadrodd bod Llywodraeth Cymru yn cydnabod difrifoldeb llygredd aer a’i effaith ar iechyd y cyhoedd, gan ein bod wedi cydnabod hyn drwy ddangosyddion ein fframwaith canlyniadau iechyd y cyhoedd, lle rydym, mewn gwirionedd, yn cynnwys y crynodiad cyfartalog o nitrogen deuocsid yn benodol mewn anheddau fel un o’r dangosyddion hynny.

Byddwn yn cyhoeddi canllawiau’n fuan iawn i gynorthwyo gweithwyr proffesiynol ym maes iechyd ac iechyd y cyhoedd yn GIG Cymru drwy ddarparu negeseuon allweddol ynglŷn â’r rôl y gallant ei chwarae’n cefnogi awdurdodau lleol mewn perthynas ag ansawdd aer a chyfathrebu peryglon iechyd cyhoeddus ansawdd aer gwael i’r cyhoedd ac i asiantaethau eraill hefyd. Byddwn hefyd yn cynnal ymgyrch i godi ymwybyddiaeth ynglŷn ag ansawdd aer ar gyfer gweithwyr iechyd proffesiynol a’r cyhoedd yn gyffredinol.

Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru wrthi’n cynnal prosiect ymchwil hefyd i wella trefniadau rheoli ansawdd aer lleol yng Nghymru i sicrhau cymaint ag y bo modd o ganlyniadau iechyd y cyhoedd yn ogystal. Felly, rydym yn bendant yn edrych ar lygredd aer yn y cyd-destun iechyd cyhoeddus pwysig hwnnw.

Gyda golwg ar y cwestiwn penodol ar y fframwaith parth aer glân, daw hyn wrth gwrs o ganlyniad i’r ymgynghoriad ar y cyd yn y DU ar nitrogen deuocsid. Rydych yn ymwybodol, wrth gwrs, o’n hymrwymiad i ymgynghori o fewn y 12 mis nesaf ar fanylion yr argymhellion ar gyfer fframwaith parth aer glân i Gymru. Mae hwn yn rhywbeth y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn ei ddatblygu. Ni fyddwn eisiau rhagdybio unrhyw beth y mae Ysgrifennydd y Cabinet yn penderfynu ei wneud yn hyn o beth.

I appreciate that it’s the primary responsibility of the Cabinet Secretary for climate change and the environment, but I hope we can see a whole-system approach by the whole Government. I’m sure that the Cabinet Secretary for Education would also have some responsibility for ensuring that our children in school are not being subjected to unnecessary levels of nitrogen dioxide. Therefore, what would the advice be to schools from public health experts as to whether it’s safe on particular days for children to be playing outside?

Rwy’n sylweddoli mai cyfrifoldeb Ysgrifennydd y Cabinet dros newid yn yr hinsawdd a’r amgylchedd ydyw yn bennaf, ond rwy’n gobeithio y cawn weld ymagwedd system gyfan gan y Llywodraeth gyfan. Rwy’n siŵr y byddai gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg hefyd rywfaint o gyfrifoldeb dros sicrhau nad yw ein plant yn yr ysgol yn agored i lefelau diangen o nitrogen deuocsid. Felly, beth fyddai’r cyngor i ysgolion gan arbenigwyr iechyd y cyhoedd ynglŷn ag a yw’n ddiogel i blant fod yn chwarae yn yr awyr agored ar ddiwrnodau penodol?

I completely agree that schools do have a crucially important role to play in terms of managing pollution when children are being dropped off at school, because we know that the start and the end of the day are particular points at which children are exposed to high levels of air pollution. That’s partly because of the school run, and that brings into focus all the important work that we are doing on active travel as well. But schools also have an important role in terms of educating children and their families about the dangers of air pollution. Now, there are simple things that people can do in their individual lives to reduce air pollution as well. The Welsh Government has committed to issuing new air quality policy guidance to local authorities next month, and I can confirm that that guidance will recognise schools and active travel routes, amongst others, as sensitive receptor locations. Local authorities really do have to take a risk-based approach in terms of siting their monitors, and that should be based on the evidence that they have in terms of areas that are likely to be exposed, or areas where people are likely to be exposed to the highest levels of air pollution.

Cytunaf yn llwyr fod gan ysgolion rôl hollbwysig i’w chwarae yn rheoli llygredd pan fo plant yn cyrraedd yr ysgol, gan ein bod yn gwybod bod dechrau a diwedd y dydd yn adegau penodol y bydd plant yn agored i lefelau uchel o lygredd aer. Mae hynny’n rhannol oherwydd y daith i’r ysgol, ac mae hynny’n dod â’r holl waith pwysig rydym yn ei wneud ar deithio llesol i’r amlwg hefyd. Ond mae gan ysgolion rôl bwysig yn addysgu plant a’u teuluoedd am beryglon llygredd aer. Nawr, mae yna bethau syml y gall pobl eu gwneud yn eu bywydau personol i leihau llygredd aer hefyd. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i gyhoeddi canllawiau polisi ansawdd aer newydd i awdurdodau lleol y mis nesaf, a gallaf gadarnhau y bydd y canllawiau hynny’n nodi ysgolion a llwybrau teithio llesol, ymhlith pethau eraill, fel lleoliadau sensitif ar gyfer gosod derbynyddion. Mae gwir angen i awdurdodau lleol fabwysiadu dull o weithredu sy’n seiliedig ar risg ar gyfer lleoli eu monitorau, a dylai hynny fod yn seiliedig ar y dystiolaeth sydd ganddynt o ran yr ardaloedd sy’n debygol o fod yn agored, neu ardaloedd lle mae pobl yn debygol o fod yn agored i’r lefelau uchaf o lygredd aer.

Gwasanaethau a Chymorth Iechyd Meddwl

Mental Health Services and Support

4. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet roi’r wybodaeth ddiweddaraf am ddarparu gwasanaethau a chymorth iechyd meddwl yng ngogledd Cymru? OAQ(5)0169(HWS)

4. Will the Cabinet Secretary provide an update on the provision of mental health services and support in north Wales? OAQ(5)0169(HWS)

We recognise that the health board are working hard to make the necessary improvements to mental health services across north Wales. A new mental health strategy for north Wales was agreed by the board on 20 April and has been endorsed by their six local authority partners.

Rydym yn cydnabod bod y bwrdd iechyd yn gweithio’n galed i wneud y gwelliannau angenrheidiol i wasanaethau iechyd meddwl ar draws gogledd Cymru. Cytunwyd ar strategaeth iechyd meddwl newydd ar gyfer gogledd Cymru gan y bwrdd ar 20 Ebrill ac mae wedi cael ei chymeradwyo gan eu chwe phartner awdurdod lleol.

Thank you. Thanks for your response, Cabinet Secretary. I’d like to acknowledge the work that the Welsh Government is doing and the commitment to raising awareness and tackling the stigma around mental health. The challenges facing us in north Wales have been and are well documented. I welcome the health board’s new multi-agency approach to developing the new mental health strategy, which you’ve just mentioned, and the commitment to work with service users as well as staff to improve our services. However, it’s clear, and I know that the health board also acknowledges, that there is so much more we can do to improve mental health services in our area. Hopefully, the new strategy and the health board’s engagement with service users are a step in the right direction, but, clearly, there is much more that needs to be done, and it’s something that I will be paying close attention to, holding them to account on behalf of my constituents in Delyn. Cabinet Secretary, can I ask that you continue to strongly monitor and make sure that improving mental health services and support is a priority in, and for the people of, north Wales?

Diolch. Diolch am eich ymateb, Ysgrifennydd y Cabinet. Hoffwn gydnabod y gwaith y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud a’r ymrwymiad i godi ymwybyddiaeth a mynd i’r afael â stigma iechyd meddwl. Mae’r heriau sy’n ein hwynebu yng ngogledd Cymru wedi cael, ac yn cael eu cofnodi’n dda. Rwy’n croesawu dull amlasiantaeth newydd y bwrdd iechyd o ddatblygu’r strategaeth iechyd meddwl newydd rydych newydd ei chrybwyll, a’r ymrwymiad i weithio gyda defnyddwyr gwasanaethau yn ogystal â staff i wella ein gwasanaethau. Fodd bynnag, mae’n amlwg, a gwn fod y bwrdd iechyd hefyd yn cydnabod hyn, fod yna gymaint mwy y gallwn ei wneud i wella gwasanaethau iechyd meddwl yn ein hardal. Gobeithio y bydd y strategaeth newydd ac ymgysylltiad y bwrdd iechyd â defnyddwyr gwasanaethau’n gam i’r cyfeiriad cywir, ond yn amlwg, mae llawer mwy sydd angen ei wneud, ac mae’n rhywbeth y byddaf yn rhoi sylw agos iddo, gan eu dwyn i gyfrif ar ran fy etholwyr yn Nelyn. Ysgrifennydd y Cabinet, a gaf fi ofyn i chi barhau i fonitro’n gadarn a gwneud yn siŵr fod gwella gwasanaethau a chymorth iechyd meddwl yn flaenoriaeth yng ngogledd Cymru ac ar gyfer pobl gogledd Cymru?

Yes, I am happy to give that assurance. It’s been a real step forward, though, to actually get to the point where there is a proper mental health strategy to consult upon—not just to consult upon, but it’s been drawn up following work that the health board has done with local government, as I mentioned, but also with the third sector and with staff in the service, and with users of the service as well. To be fair, that wasn’t the case and wasn’t the position prior to special measures. It wasn’t an acceptable position, and this was a significant factor in the health board going into special measures. The reality is not just the provision of the service, but actually the forward strategy not being where it could and should be. So, there’s a real step forward, and the new leadership brought by Andy Roach, and also the significant progress made by both the interim chief executive and the current chief executive, should give us more confidence for the future.

But it’s certainly not an area to let go of or to be complacent and say everything is fixed because there is a new strategy. There are real challenges to overcome and this is a significant part of interest to the regulators when they meet to advise the Welsh Government on the progress that Betsi Cadwaladr has made and that progress that is still required to come. So, Healthcare Inspectorate Wales continue to take an active interest in the provision of mental health services, I continue to be concerned about the progress being made and I’ll maintain that concern and that interest until we are in a position not just where we can see the health board leaving special measures when the regulators advise us it is appropriate to do so, but even after that there needs to be a continued focus on the provision and improvement of mental health services right across north Wales.

Ydw, rwy’n fodlon rhoi’r sicrwydd hwnnw. Mae wedi bod yn gam gwirioneddol ymlaen, fodd bynnag, i gyrraedd y pwynt lle ceir strategaeth iechyd meddwl briodol i ymgynghori arni—nid yn unig i ymgynghori arni, ond fe’i lluniwyd yn dilyn gwaith y mae’r bwrdd iechyd wedi’i wneud gyda llywodraeth leol, fel y soniais, ond hefyd gyda’r trydydd sector a chyda staff yn y gwasanaeth, a chyda defnyddwyr y gwasanaeth yn ogystal. I fod yn deg, nid oedd hynny’n wir ac nid dyna oedd y sefyllfa cyn gosod mesurau arbennig. Nid oedd yn sefyllfa dderbyniol, ac roedd hyn yn ffactor arwyddocaol pan wnaed y bwrdd iechyd yn destun mesurau arbennig. Nid y modd y darperir y gwasanaeth yn unig yw’r realiti, ond y ffaith mewn gwirionedd nad yw’r strategaeth ar gyfer y dyfodol wedi cyrraedd lle y gallai ac y dylai fod. Felly, mae yna gam gwirioneddol ymlaen, a dylai’r arweinyddiaeth newydd dan Andy Roach, a hefyd y cynnydd sylweddol a wnaed gan y prif weithredwr dros dro a’r prif weithredwr cyfredol, roi mwy o hyder i ni ar gyfer y dyfodol.

Ond yn sicr nid yw’n faes i’w anghofio neu i fod yn hunanfodlon yn ei gylch a dweud bod popeth wedi’i ddatrys oherwydd bod strategaeth newydd yn bodoli. Mae heriau gwirioneddol i’w goresgyn ac mae hwn yn rhan arwyddocaol sydd o ddiddordeb i’r rheoleiddwyr pan fyddant yn cyfarfod i gynghori Llywodraeth Cymru ar y cynnydd y mae Betsi Cadwaladr wedi’i wneud a’r cynnydd sy’n ofynnol eto. Felly, mae Arolygiaeth Gofal Iechyd Cymru yn parhau i fod â diddordeb gweithredol yn y modd y darperir gwasanaethau iechyd meddwl, rwy’n parhau i fod â diddordeb yn y cynnydd sy’n cael ei wneud a byddaf yn parhau â’r diddordeb hwnnw hyd nes y byddwn mewn sefyllfa lle bydd modd gweld y bwrdd iechyd yn dod allan o fesurau arbennig pan fydd y rheoleiddwyr yn ein cynghori ei bod yn briodol i ni wneud hynny, a hefyd bydd angen parhau i ganolbwyntio ar ddarparu a gwella gwasanaethau iechyd meddwl ar draws gogledd Cymru ar ôl hynny hyd yn oed.

Continuing gaps in north Wales in dual diagnostic treatment for people with mental health problems and substance misuse mean that the revolving door is tragically still alive and well. It’s a decade since a Welsh Government-commissioned report into tier 4 inpatient detoxification and rehabilitation services was leaked to me, having being buried, identifying people deliberately reoffending because of these gaps and the hospital admissions because of the absence of this treatment. The Welsh Government did come forward with a proposed model working with three third sector providers in north, central and south Wales. A decade later, where are we up to with that, so that those people desperately needing that dual diagnostic treatment can receive it in the region they live?

Mae’r ffaith fod bylchau parhaus yn y driniaeth ar gyfer diagnosis deuol i bobl â phroblemau iechyd meddwl a phroblemau camddefnyddio sylweddau yng ngogledd Cymru yn golygu bod y drws tro yn dal i fod yn fyw ac yn iach yn anffodus. Mae degawd wedi bod ers i adroddiad a gomisiynwyd gan Lywodraeth Cymru ar wasanaethau dadwenwyno ac adsefydlu cleifion preswyl haen 4 gael ei ryddhau i mi ar ôl cael ei gladdu, adroddiad a nodai fod pobl yn aildroseddu’n fwriadol oherwydd y bylchau hyn a’r derbyniadau i’r ysbyty oherwydd absenoldeb y driniaeth hon. Cyflwynodd Llywodraeth Cymru fodel arfaethedig gan weithio gyda thri darparwr trydydd sector yng ngogledd, canolbarth a de Cymru. Ddegawd yn ddiweddarach, lle rydym ni arni o ran hynny, fel bod y bobl sydd angen triniaeth ar gyfer diagnosis deuol yn ddybryd yn gallu ei chael yn y rhanbarth lle maent yn byw?

You ask about provision across a range of different areas and substance misuse, obviously, is a matter that the Minister leads on. I’m happy for us to write to you to give you an update on where we are with tier 4 services in north Wales and, more generally, for Members across the country as well.

Rydych yn gofyn ynglŷn â’r ddarpariaeth ar draws ystod o wahanol feysydd ac mae camddefnyddio sylweddau, yn amlwg, yn fater y mae’r Gweinidog yn arwain arno. Rwy’n hapus i ni ysgrifennu atoch i roi’r wybodaeth ddiweddaraf i chi ynglŷn â lle rydym arni gyda gwasanaethau haen 4 yng ngogledd Cymru ac yn fwy cyffredinol, i Aelodau ar draws y wlad hefyd.

Rŷch chi’n berffaith iawn i ddweud, wrth gwrs, na ddylem ni dwyllo’n hunain i feddwl bod y sefyllfa wedi’i datrys, oherwydd mi ges i gyfarfod reit frawychus, a dweud y gwir, gyda gweithwyr proffesiynol yn y maes iechyd a gofal yng ngogledd Cymru rhyw wythnos neu ddwy yn ôl, ac roedden nhw’n sôn mai, wrth gwrs, diffyg capasiti, diffyg gwlâu a diffyg staffio yw un o’r problemau canolog sydd yn creu cylch dieflig lle mae yna bobl yn cael eu rhyddhau o unedau yn rhy gynnar oherwydd nad yw’r capasiti yna i dderbyn pobl newydd i mewn i gyfundrefn gymunedol sydd heb y capasiti i ddelio â’r niferoedd sydd, ar y pen arall wedyn, yn mynd i wthio mwy o bobl i mewn i’r unedau er mwyn gallu delio â’r baich gwaith. Yr hyn a ddywedon nhw wrthyf i oedd bod y sefyllfa nawr yn waeth nag y mae hi wedi bod erioed o’r blaen.

Nawr, rwy’n derbyn yr hyn rŷch chi’n ei ddweud ynglŷn â strategaeth tymor hir ac edrych ymlaen, yn ei lle, ond y realiti yw, wrth gwrs, fod yna ddwy flynedd nawr ers i fwrdd iechyd Betsi Cadwaladr fod mewn mesurau arbennig, ac, fel y dywedoch chi, un o’r rhesymau am hynny oedd y diffygion yn y gwasanaethau iechyd meddwl. Felly, rwy’n siŵr y gwnewch chi gydnabod nad yw’r sefyllfa bresennol yn dderbyniol, ond yr hyn mae pobl eisiau ei wybod yw: beth yw’r cynllun i ddelio â’r trafferthion hyn nawr, heddiw, tra, wrth gwrs, yn symud ymlaen wedyn i gynlluniau mwy tymor hir yn y pen draw?

You’re entirely right, of course, to say that we shouldn’t mislead ourselves in thinking that the situation has been resolved, because I had quite a shocking meeting with professionals in the sector in north Wales a week or two ago, and they mentioned that it was a lack of capacity, a shortage of beds and a shortage of staff that was one of the central problems, which creates a vicious circle where people are released from units too soon because the capacity isn’t there to take new patients into a community regime that doesn’t have the capacity to deal with the numbers, which, at the other end, is going to push more people into those units in order to deal with the burden. What they told me was that the situation is now worse than it has ever been before.

Now, I accept what you say in terms of a long-term strategy and looking to the future, but the reality is, of course, that there have been two years now since the Betsi Cadwaladr health board was put into special measures, and, as you said, one of the reasons for that was the deficiencies in mental health services. So, I’m sure you will acknowledge that the situation as it currently exists is not acceptable. But what people want to know is: what is the plan to deal with these difficulties now, today, whilst, of course, moving forward to longer term plans in the future?

I thank you for the question and I recognise that the challenges that are faced by the service in north Wales are about a proper understanding of capacity and demand and need, but also how the service is organised—that really does make a difference—and making sure that the resources available to it are properly used and organised. There is something about having a proper, clear strategy to understand what we’re trying to achieve and why, as well, and there’s a really significant step forward that has been made. But objectively, the provision of mental health services in the round is in a better place in north Wales than it was a couple of years ago.

But as in every other service, if you’re at the front line and you’re in a busy and a difficult and demanding job, you may not be able to take a step back and think ‘This is better than where we were a year ago, 24 months and 36 months ago.’ That’s part of the reason why we have an objective process with the regulators. They don’t take my word for it about the progress made. The regulators come up with a rounded assessment independent of Government and they then give us advice about the progress through special measures. Whatever happens with special measures, there will be a need to continue to look at, as I said in answer to Hannah Blythyn, the provision of mental health services, the quality and the outcomes delivered with and for people in north Wales. I am under no illusion whatsoever that the progress we describe must be honest, but it must also recognise there is more still to be done, both in the here and now, in the immediate period, as well as for the medium and longer term future. So, I certainly don’t try to deny the challenges and I’m sure I’ll get many more questions in this Chamber about where we really are.

Diolch i chi am y cwestiwn ac rwy’n cydnabod bod yr heriau a wynebir gan y gwasanaeth yng ngogledd Cymru yn ymwneud â dealltwriaeth briodol o gapasiti a galw ac angen, ond hefyd y modd y caiff y gwasanaeth ei drefnu—mae hynny’n gwneud gwahaniaeth mawr—a gwneud yn siŵr fod yr adnoddau sydd ar gael iddo’n cael eu defnyddio a’u trefnu’n briodol. Mae yna rywbeth ynglŷn â chael strategaeth briodol a chlir er mwyn deall yr hyn rydym yn ceisio ei gyflawni a pham, yn ogystal, ac mae yna gam sylweddol ymlaen wedi bod. Ond yn wrthrychol, mae darpariaeth gwasanaethau iechyd meddwl, yn gyffredinol, mewn lle gwell yng ngogledd Cymru nag yr oedd rai blynyddoedd yn ôl.

Ond fel ym mhob gwasanaeth arall, os ydych yn y rheng flaen a’ch bod mewn swydd brysur ac anodd a heriol, efallai na fyddwch yn gallu cymryd cam yn ôl a meddwl ‘Mae hyn yn well na lle roeddem flwyddyn yn ôl, 24 mis a 36 mis yn ôl.’ Dyna ran o’r rheswm pam fod gennym broses wrthrychol gyda’r rheoleiddwyr. Nid ydynt yn cymryd fy ngair i am y cynnydd a wnaed. Mae’r rheoleiddwyr yn rhoi asesiad cyflawn yn annibynnol ar y Llywodraeth ac yna maent yn rhoi cyngor i ni ynglŷn â’r cynnydd drwy’r mesurau arbennig. Beth bynnag sy’n digwydd gyda’r mesurau arbennig, bydd angen parhau i edrych, fel y dywedais wrth ateb Hannah Blythyn, ar y modd y darperir gwasanaethau iechyd meddwl, yr ansawdd a’r canlyniadau a gyflawnir gyda ac ar gyfer pobl yng ngogledd Cymru. Nid oes gennyf amheuaeth o gwbl fod yn rhaid i’r cynnydd rydym yn ei ddisgrifio fod yn onest, ond mae’n rhaid iddo hefyd gydnabod bod rhagor i’w wneud o hyd, yn y presennol, ar unwaith, yn ogystal ag yn y dyfodol tymor canolig a mwy hirdymor. Felly, yn sicr nid wyf yn ceisio gwadu’r heriau ac rwy’n siŵr y byddaf yn cael llawer mwy o gwestiynau yn y Siambr hon ynglŷn â ble rydym arni mewn gwirionedd.

Mynediad at Wasanaethau Iechyd Meddwl

Access to Mental Health Services

6. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am fynediad at wasanaethau iechyd meddwl yng Nghymru? OAQ(5)0160(HWS)

6. Will the Cabinet Secretary make a statement on access to mental health services in Wales? OAQ(5)0160(HWS)

The Welsh Government is committed to the continuous improvement of access to mental health services in Wales and to support this we have increased funding for mental health services to £629 million in this financial year.

Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i welliant parhaus mewn perthynas â mynediad at wasanaethau iechyd meddwl yng Nghymru ac i gefnogi hyn rydym wedi cynyddu’r cyllid ar gyfer gwasanaethau iechyd meddwl i £629 miliwn yn y flwyddyn ariannol hon.

There’s been a lot of concern already expressed about mental health services in north Wales and I can tell you that my postbag is just as bad now as it was before the Tawel Fan scandal emerged into the public domain. One of the concerns that has been raised with me is about capacity, and Llyr’s already picked up on this, but that capacity problem that we have in terms of inpatient beds is requiring some vulnerable people to sleep on sofas in open lounge areas; some vulnerable individuals are being put into inappropriate male wards—young women, for example—and others, of course, are having to be transferred hundreds of miles to other inpatient care settings, all of which, I am sure you will agree, is totally unacceptable. Given that this is a health board that has been in special measures for almost two years now, and that these things are happening on your watch, Cabinet Secretary, what are you personally doing to make sure that these sorts of bad and unacceptable practices are stamped out immediately in the health service in north Wales?

Mae llawer o bryder wedi’i fynegi eisoes am wasanaethau iechyd meddwl yng ngogledd Cymru a gallaf ddweud wrthych fy mod yn cael cynifer o lythyrau yn awr ag a gawn cyn i sgandal Tawel Fan ddod i sylw’r cyhoedd. Mae un o’r pryderon a gafodd ei ddwyn i fy sylw’n ymwneud â chapasiti, ac mae Llyr eisoes wedi cyfeirio at hyn, ond mae’r broblem capasiti sydd gennym o ran gwelyau cleifion preswyl wedi golygu bod rhai pobl sy’n agored i niwed yn cysgu ar soffas mewn lolfeydd agored; mae rhai unigolion sy’n agored i niwed yn cael eu rhoi mewn wardiau gwrywaidd amhriodol—menywod ifanc, er enghraifft—ac mae rhai eraill, wrth gwrs, yn gorfod cael eu trosglwyddo dros gannoedd o filltiroedd i leoliadau gofal eraill ar gyfer cleifion preswyl, ac mae hyn oll, rwy’n sicr y byddwch yn cytuno, yn gwbl annerbyniol. O gofio bod hwn yn fwrdd iechyd sydd wedi bod yn destun mesurau arbennig am bron i ddwy flynedd bellach, a bod y pethau hyn yn digwydd dan eich goruchwyliaeth chi, Ysgrifennydd y Cabinet, beth rydych chi’n bersonol yn ei wneud i sicrhau ein bod yn cael gwared ar y mathau hyn o arferion gwael ac annerbyniol yn y gwasanaeth iechyd yng ngogledd Cymru ar unwaith?

I thank the Member for his follow-up question. I understand you’ve directly engaged with the health board on a number of these issues. As I’ve said in response to previous questions, it’s important that we do see real improvement. The change in leadership has been a step forward. We recognise, though, that the way in which some of the services are currently organised is not as we wish it to be, and that does mean some people don’t receive the service that we would wish them to.

On the point about where vulnerable people are placed for a period of time, on the particular point about sofas, my understanding is that a conversation has taken place with that service user, that person, about what their preference is, because they’ve been offered on some occasions a transfer, and they’ve declined, and they’d like to stay in that particular place. It is a temporary measure until they move to an appropriate setting. But it is not an appropriate long-term position to be in, where that is happening to any of our patients. It should be an extreme measure rather than a regular one. So, I’ve made clear, and our officials are making clear with the health board, that the current practice isn’t appropriate, and they do need to move on and improve it, and have the appropriate capacity in the appropriate place to deliver on the needs that exist.

So, as I say in answer to other questions, I won’t try and dodge the reality that some parts of the service are not delivering as they should do, and I expect there to be improvement, and for that improvement to be sustained as well.

Diolch i’r Aelod am ei gwestiwn dilynol. Rwy’n deall eich bod wedi ymwneud yn uniongyrchol â’r bwrdd iechyd ar nifer o’r materion hyn. Fel y dywedais wrth ymateb i gwestiynau blaenorol, mae’n bwysig ein bod yn gweld gwelliant go iawn. Mae’r newid yn yr arweinyddiaeth wedi bod yn gam ymlaen. Rydym yn cydnabod, fodd bynnag, nad yw’r ffordd y mae rhai o’r gwasanaethau’n cael eu trefnu ar hyn o bryd fel y byddem yn dymuno iddi fod, ac mae hynny’n golygu nad yw rhai pobl yn cael y gwasanaeth y byddem yn dymuno iddynt ei gael.

O ran y pwynt ynglŷn â ble mae pobl sy’n agored i niwed yn cael eu rhoi am gyfnod o amser, ar y pwynt penodol ynglŷn â soffas, fy nealltwriaeth i yw bod trafodaeth wedi bod gyda’r defnyddiwr gwasanaeth hwnnw, yr unigolyn hwnnw, ynglŷn â’r hyn sydd orau ganddynt, oherwydd maent wedi cael cynnig trosglwyddiad ar rai achlysuron, ac maent wedi gwrthod, gan ddweud y byddent yn hoffi aros yn y lle penodol hwnnw. Mesur dros dro ydyw nes eu bod yn symud i leoliad priodol. Ond nid yw’n sefyllfa briodol i fod ynddi’n hirdymor, lle mae hynny’n digwydd i unrhyw un o’n cleifion. Dylai fod yn fesur mewn amgylchiadau eithafol yn hytrach nag un rheolaidd. Felly, rwyf wedi dweud yn glir, ac mae ein swyddogion yn dweud yn glir wrth y bwrdd iechyd, nad yw’r arfer presennol yn briodol, a bod angen iddynt symud ymlaen a gwella’r sefyllfa, a chael y capasiti priodol yn y lle priodol i ddiwallu’r anghenion sy’n bodoli.

Felly, fel y dywedais wrth ateb cwestiynau eraill, ni fyddaf yn ceisio osgoi’r realiti nad yw rhai rhannau o’r gwasanaeth yn cyflawni fel y dylent, ac rwy’n disgwyl gweld gwelliant, ac yn disgwyl i’r gwelliannau hynny gael eu cynnal hefyd.

I’m very pleased to hear about the £500,000 that’s going into transition for eating disorders between CAMHS and adult services, via the Plaid Cymru and Labour Party negotiations on the budget deal. I’ve heard from people who came to the last cross-party group saying that that’s where they wanted the money to go, because they recognised the change in structure of treatment from a more family-type provision of service to the adult provision. So, I just wanted to clarify whether that funding would be recurrent, ongoing, and whether you are in discussion with specialists in the field of eating disorders about training up current levels of staff for that new provision. Also, with regard to the recruitment of new staff that would be able to come into the field of eating disorders in relation to this new funding, I think it will go a long way to making sure that these services are much more effective in future.

Rwy’n falch iawn o glywed am y £500,000 sy’n cael ei roi tuag at drefniadau pontio ar gyfer unigolion ag anhwylderau bwyta rhwng CAMHS a gwasanaethau oedolion, drwy drafodaethau Plaid Cymru a’r Blaid Lafur ar gytundeb y gyllideb. Rwyf wedi clywed gan bobl a ddaeth i’r grŵp trawsbleidiol diwethaf a oedd yn dweud mai dyna ble roeddent eisiau i’r arian fynd, am eu bod yn cydnabod y newid yn strwythur y driniaeth o ddarpariaeth fwy teuluol ei natur i’r ddarpariaeth ar gyfer oedolion. Felly, roeddwn eisiau gwybod a fyddai’r cyllid hwnnw’n rheolaidd, yn barhaus, ac a ydych yn trafod gydag arbenigwyr ym maes anhwylderau bwyta ynglŷn â hyfforddi’r lefelau presennol o staff ar gyfer y ddarpariaeth newydd honno. Hefyd, o ran recriwtio staff newydd a fyddai’n gallu dod i mewn i’r maes anhwylderau bwyta mewn perthynas â’r cyllid newydd hwn, rwy’n credu y bydd yn gwneud llawer i sicrhau bod y gwasanaethau hyn yn llawer mwy effeithiol yn y dyfodol.

I’m pleased that there’s a general welcome for how that money’s being utilised within this year to improve the service. I think in terms of the recurrent position we really need to talk about not just the money for this year, but about the broader services around them. I think it would be helpful, rather than me trying to think on my feet about how much money has been spent in each area, again, if I write to you and copy that to Members about the current position and future developments. So, that may also be helpful for you and the cross-party group to see as well.

Rwy’n falch fod yna groeso cyffredinol i’r modd y mae’r arian hwnnw’n cael ei ddefnyddio i wella’r gwasanaeth yn ystod y flwyddyn hon. O ran y sefyllfa reolaidd, rwy’n credu bod gwir angen i ni siarad nid yn unig am yr arian ar gyfer eleni, ond am y gwasanaethau ehangach. Yn hytrach na fy mod yn ceisio meddwl ar fy nhraed faint o arian sydd wedi cael ei wario ym mhob maes, unwaith eto, rwy’n credu y byddai o gymorth pe bawn yn ysgrifennu atoch ac yn anfon copi at yr Aelodau ynglŷn â’r sefyllfa bresennol a datblygiadau yn y dyfodol. Felly, gall fod yn ddefnyddiol i chi a’r grŵp trawsbleidiol weld hwnnw hefyd.

Effaith Rownd Derfynol Cynghrair y Pencampwyr

The Impact of the Champions League Final

7. Pa asesiad y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi’i wneud o’r effaith a gaiff rownd derfynol Cynghrair y Pencampwyr ar y strategaeth genedlaethol dros chwaraeon cymunedol? OAQ(5)0167(HWS)

7. What assessment has the Cabinet Secretary made of the impact that the Champions League final will have on the national strategy for community sport? OAQ(5)0167(HWS)

Major sporting events can provide a step on our journey toward a healthy and active nation. The UEFA Champions League final is one of the biggest and most prestigious sporting events worldwide. The FAW Trust is working with partners to use the event to inspire more people to play football and sport, thereby supporting active communities.

Gall digwyddiadau chwaraeon mawr fod yn gam ar ein taith tuag at fod yn genedl iach a gweithgar. Mae rownd derfynol Cynghrair Pencampwyr UEFA yn un o’r digwyddiadau chwaraeon mwyaf a mwyaf mawreddog ledled y byd. Mae Ymddiriedolaeth Cymdeithas Bêl-droed Cymru yn gweithio gyda phartneriaid i ddefnyddio’r digwyddiad i ysbrydoli rhagor o bobl i chwarae pêl-droed a chymryd rhan mewn chwaraeon, a chefnogi cymunedau egnïol drwy hynny.

Thanks for your answer, Minister; that is encouraging. We did touch on this with the First Minister’s questions yesterday—there’s a broader issue of the connection between professional sports clubs, such as our professional football clubs, and their activities to promote grass-roots sport, to improve health targets and things like that. So, I wondered what reflections you’d had on the progress the Welsh Government is making in that area.

Diolch am eich ateb, Gweinidog; mae hynny’n galonogol. Cyfeiriasom at hyn yn y cwestiynau i’r Prif Weinidog ddoe—mae yna fater ehangach yn ymwneud â’r cysylltiad rhwng clybiau chwaraeon proffesiynol, megis ein clybiau pêl-droed proffesiynol, a’u gweithgareddau i hyrwyddo chwaraeon llawr gwlad, er mwyn gwella targedau iechyd a phethau felly. Felly, roeddwn yn meddwl tybed pa ystyriaethau a roddoch i’r cynnydd y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud yn y maes hwnnw.

I thank you for that question. I do think there will be some really tangible benefits from hosting the UEFA Champions League final. For example, there’ll be a maxi-pitch, which is a gift from UEFA to the city of Cardiff for hosting the event, and that will be in Grangetown. It will be free to use for communities; I think that’s really important. We’ll also have the floating pitch out in Cardiff Bay and that’s going to be used to host a legends match. It will also be used by local community groups and teams including refugee teams, deaf squads, women and girls teams, teams for people with a learning disability, walking football and youth teams, amongst others as well. So, there’s the opportunity there to really support and promote grass-roots football as a result of this particular sporting event.

In addition, as well, it’s inspired the creation of a whole new set of specially designed cross-curriculum materials by the Football Association of Wales, which is being disseminated to 1,300 schools across Wales in the run-up to the event. That certainly will enhance the curriculum and engage over 136,000 children as well, using the power of sport to really engage with children and to help learning as well.

I’m also really looking forward to the women’s final as well. We have a festival for women on the same day, so 2,500 women and girls will be participating in that football festival on the day of the final as well. So, lots of opportunity there to engage people who perhaps haven’t tried football before, with that particular sport.

I’m also really encouraged by the work that’s going on through the UEFA champions as well as part of their volunteer programme, so using the power of sport and the enthusiasm of the final as well to help people develop skills that are transferrable beyond football as well in terms of volunteering in their local communities after the event has been and gone.

Diolch i chi am y cwestiwn hwnnw. Rwy’n credu y bydd rhai manteision gwirioneddol amlwg i gynnal rownd derfynol Cynghrair Pencampwyr UEFA yma. Er enghraifft, bydd yna gwrt pêl-droed, sy’n rhodd gan UEFA i ddinas Caerdydd am gynnal y digwyddiad, a bydd hwnnw yn Grangetown. Bydd yn rhad ac am ddim i gymunedau ei ddefnyddio; rwy’n credu bod hynny’n bwysig iawn. Bydd gennym hefyd y cae nofiol ym Mae Caerdydd a bydd hwnnw’n cael ei ddefnyddio i gynnal gêm rhwng cyn-chwaraewyr enwog. Bydd hefyd yn cael ei ddefnyddio gan grwpiau cymunedol a thimau lleol gan gynnwys timau ffoaduriaid, sgwadiau byddar, timau menywod a merched, timau ar gyfer pobl sydd ag anableddau dysgu, timau pêl-droed cerdded a thimau ieuenctid, ymhlith eraill. Felly, mae yna gyfle i gefnogi a hyrwyddo pêl-droed llawr gwlad o ddifrif o ganlyniad i’r digwyddiad chwaraeon hwn.

Mae hefyd wedi ysbrydoli Cymdeithas Bêl-droed Cymru i greu set newydd gyfan o ddeunyddiau trawsgwricwlaidd wedi’u cynllunio’n arbennig, sy’n cael eu dosbarthu i 1,300 o ysgolion ledled Cymru yn y cyfnod sy’n arwain at y digwyddiad. Bydd hynny’n sicr yn gwella’r cwricwlwm ac yn cynnwys dros 136,000 o blant, gan ddefnyddio grym chwaraeon i ymgysylltu o ddifrif â phlant ac i helpu dysgu hefyd.

Rwyf hefyd yn edrych ymlaen yn fawr at rownd derfynol y menywod. Mae gennym ŵyl ar gyfer menywod ar yr un diwrnod, felly bydd 2,500 o fenywod a merched yn cymryd rhan yn yr ŵyl bêl-droed honno ar ddiwrnod y rownd derfynol hefyd. Felly, bydd llawer o gyfle yno i ymgysylltu â phobl nad ydynt o bosibl wedi rhoi cynnig ar bêl-droed o’r blaen, gyda’r gamp benodol honno.

Rwyf hefyd wedi cael fy nghalonogi’n fawr gan y gwaith sy’n digwydd drwy Gynghrair Pencampwyr UEFA yn rhan o’u rhaglen wirfoddoli, gan ddefnyddio grym chwaraeon a brwdfrydedd y rownd derfynol hefyd i helpu pobl i ddatblygu sgiliau sy’n drosglwyddadwy y tu hwnt i bêl-droed ar gyfer gwirfoddoli yn eu cymunedau lleol ar ôl i’r digwyddiad ddod i ben.

Gwella Canlyniadau Iechyd yn Sir Drefaldwyn

Improving Health Outcomes in Montgomeryshire

8. A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am flaenoriaethau Llywodraeth Cymru o ran gwella canlyniadau iechyd yn Sir Drefaldwyn? OAQ(5)0168(HWS)

8. Will the Cabinet Secretary make a statement on the Welsh Government’s priorities to improve health outcomes in Montgomeryshire? OAQ(5)0168(HWS)

We continue to work with the health board and other partners in Wales to take a range of actions to improve access to healthcare services that are safe and sustainable and as close to people’s homes as possible and of the highest quality.

Rydym yn parhau i weithio gyda’r bwrdd iechyd a phartneriaid eraill yng Nghymru i roi amryw o gamau ar waith er mwyn gwella mynediad at wasanaethau gofal iechyd sy’n ddiogel ac yn gynaliadwy ac mor agos i gartrefi pobl â phosibl ac o’r ansawdd gorau.

I’m very pleased to hear that answer, Cabinet Secretary. You’ll be aware of the work that’s going on in Shropshire in regard to where emergency services should be located, either in Shrewsbury or Telford. The overwhelming view of my own constituents is that those services should be located in Shrewsbury. That’s where emergency services should be located—I’ve not met any constituent that says otherwise.

The Welsh Government had previously been silent on its preference, but I was very pleased when the First Minister confirmed a few weeks back to me in the Chamber that his preference would be that emergency services should be located in Shrewsbury. Can I ask, have you made representations to the trust yourself and have you been directly involved in the consultation? I’m very keen that you respond yourself, as the Cabinet Secretary, rather than just through the Powys health board.

Rwy’n falch iawn o glywed yr ateb hwnnw, Ysgrifennydd y Cabinet. Fe fyddwch yn ymwybodol o’r gwaith sy’n digwydd yn Swydd Amwythig ar ble y dylid lleoli gwasanaethau brys, naill ai yn Amwythig neu yn Telford. Barn mwyafrif llethol o fy etholwyr yw y dylai’r gwasanaethau hynny gael eu lleoli yn Amwythig. Dyna ble y dylid lleoli’r gwasanaethau brys—nid wyf wedi cyfarfod ag unrhyw etholwr sy’n dweud fel arall.

Roedd Llywodraeth Cymru wedi cadw’n dawel yn flaenorol ynglŷn â’i dewis, ond roeddwn yn falch iawn pan gadarnhaodd y Prif Weinidog yn y Siambr rai wythnosau yn ôl y byddai’n well ganddo weld y gwasanaethau brys yn cael eu lleoli yn Amwythig. A gaf fi ofyn, a ydych wedi cyflwyno sylwadau i’r ymddiriedolaeth ac a ydych wedi cymryd rhan uniongyrchol yn yr ymgynghoriad? Rwy’n awyddus iawn i chi ymateb eich hun fel Ysgrifennydd y Cabinet, yn hytrach na thrwy fwrdd iechyd Powys yn unig.

Thank you for the question and the invitation to get involved directly in the process. I don’t think it is appropriate for me to get directly involved in writing to or trying to take part in the process that is ongoing. There’s a very difficult process ongoing with the Future Fit programme. There are essentially diametrically opposed views between two different actors and clinical commissioning groups that are equally balanced in the decision-making process.

That’s bad news for residents in Shropshire and Telford and Wrekin, but also for Welsh residents who rely on the services that are provided there. I think there’s a real challenge here for the UK Government, acting as a Government for England, to resolve in how this process is actually resolved and the evidence base that is provided. But Powys health board have been engaged and they are directly making representations on behalf of Welsh residents who use those services.

What the English services need to consider in this is not just from an altruistic point of view—the impact upon Welsh residents using those services—but to understand their services are being commissioned and paid for by Welsh residents. If those services move then that financial flow may disappear as residents are directed elsewhere. To be fair, Powys have been upfront about the fact that they may have to make different decisions if a different choice is made about the location of services between Shrewsbury and Telford.

It is a difficult issue but it is primarily a difficult issue for NHS England to resolve, with the Secretary of State for Health in the UK Government. From our point of view, we will continue to make sure that Powys health board safeguards and represents the interests of Welsh residents, which you represent in this place.

Diolch am y cwestiwn a’r gwahoddiad i gymryd rhan yn uniongyrchol yn y broses. Nid wyf yn credu ei bod yn briodol i mi gymryd rhan yn uniongyrchol drwy ysgrifennu at, neu geisio cymryd rhan yn y broses sydd ar y gweill. Mae yna broses anodd iawn yn mynd rhagddi gyda’r rhaglen Future Fit. Mae dwy farn gwbl groes, i bob pwrpas, rhwng dau weithredwr gwahanol a grwpiau comisiynu clinigol sydd yr un mor gytbwys yn y broses o wneud penderfyniadau.

Mae hynny’n newyddion drwg i drigolion yn Swydd Amwythig a Telford a Wrekin, ond hefyd i drigolion Cymru sy’n dibynnu ar y gwasanaethau a ddarperir yno. Rwy’n credu bod yna her go iawn yn wynebu Llywodraeth y DU, sy’n gweithredu fel Llywodraeth ar gyfer Lloegr, i ddatrys y modd y caiff y broses hon ei datrys mewn gwirionedd a’r sylfaen dystiolaeth a ddarperir. Ond mae bwrdd iechyd Powys wedi bod yn ymwneud â hyn ac maent yn cyflwyno sylwadau’n uniongyrchol ar ran trigolion Cymru sy’n defnyddio’r gwasanaethau hynny.

Nid y safbwynt anhunanol yn unig—yr effaith ar drigolion Cymru sy’n defnyddio’r gwasanaethau hynny—sydd angen i’r gwasanaethau yn Lloegr ei ystyried yn hyn, mae angen iddynt ddeall hefyd fod eu gwasanaethau’n cael eu comisiynu a’u hariannu gan drigolion Cymru. Os yw’r gwasanaethau hynny’n symud yna gall y llif ariannol ddiflannu wrth i drigolion gael eu cyfeirio i rywle arall. I fod yn deg, mae Powys wedi bod yn agored ynglŷn â’r ffaith y bydd yn rhaid iddynt wneud penderfyniadau gwahanol o bosibl os gwneir dewis gwahanol ynglŷn â lleoliad gwasanaethau rhwng Amwythig a Telford.

Mae’n fater anodd, ond mae’n fater arbennig o anodd i GIG Lloegr ei ddatrys, gyda’r Ysgrifennydd Gwladol dros Iechyd yn Llywodraeth y DU. O’n safbwynt ni, byddwn yn parhau i wneud yn siŵr fod bwrdd iechyd Powys yn diogelu ac yn cynrychioli buddiannau trigolion Cymru a gynrychiolir gennych yn y lle hwn.

3. 3. Cwestiynau Amserol
3. 3. Topical Questions

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem nesaf yw’r cwestiynau amserol. Y cwestiwn cyntaf—Eluned Morgan.

The next item is our topical questions. The first question is from Eluned Morgan.

Yr Ymosodiadau Seibr yn y GIG yn Lloegr

The Cyber Attacks in the NHS in England

Pa sicrwydd y gall Ysgrifennydd y Cabinet ei roi bod y seilwaith TG yng Nghymru wedi’i ddiogelu, a sicrhau gofal parhaus i gleifion Cymru yn dilyn yr ymosodiadau seibr yn y GIG yn Lloegr? TAQ(5)0173(HWS)

What assurances can the Cabinet Secretary give that the IT infrastructure in Wales is protected, to ensure the continuity of care for Welsh patients following the cyber-attacks in the NHS in England? TAQ(5)0173(HWS)

I thank the Member for the question. As you know, the First Minister issued a written statement yesterday regarding the ransomware attack that affected organisations globally last week in the UK, primarily NHS England and NHS Scotland being the focus of attention. Whilst we have been unaffected on this occasion, we must continue to be vigilant to ensure that our systems are as resilient as possible against future attacks on the network, which are, sadly, inevitable.

Diolch i’r Aelod am y cwestiwn. Fel y gwyddoch, cyhoeddodd y Prif Weinidog ddatganiad ysgrifenedig ddoe ynglŷn â’r ymosodiad meddalwedd wystlo yr wythnos diwethaf yn y DU a effeithiodd ar sefydliadau yn fyd-eang, gyda’r GIG yn Lloegr a’r GIG yn yr Alban yn brif ffocws y sylw. Er nad ydym wedi cael ein heffeithio ar yr achlysur hwn, mae’n rhaid i ni barhau i fod yn wyliadwrus er mwyn sicrhau bod ein systemau mor wydn â phosibl rhag ymosodiadau ar y rhwydwaith yn y dyfodol, sy’n anochel, yn anffodus.

Thank you, Cabinet Secretary. I think the incident last week has raised many questions, most importantly how we are going to protect our patients in the NHS. As you say, the reports have suggested that 47 trusts in England have been affected, and 13 in Scotland, because they’d failed to apply recent security updates that might have protected them. Now, I think it’s worth noting that the impact is not just one of disruption and inconvenience; this actually, potentially, has life-changing and life-threatening consequences. If you think about the impact on individuals waiting for scans for cancer treatments, I think the impact could be incalculable and such an attack by cyber terrorists is morally, I think, indefensible.

Now, the joined-up nature of the NHS in Wales and the £11 million computer investment meant that there were fewer vulnerabilities in Wales. I think of course we’ve got to point out that there’s no room for complacency, but I think it would be remiss of us not to acknowledge the efforts of the NHS Wales Informatics Service and the IT teams across the whole of the NHS in Wales for protecting us from this latest attack. That’s not to say that we should be complacent—it may happen again—but they protected us on this occasion and I think we should salute them.

Diolch i chi, Ysgrifennydd y Cabinet. Rwy’n credu bod y digwyddiad yr wythnos diwethaf wedi codi llawer o gwestiynau, ac yn bwysicaf, oll sut y byddwn yn diogelu ein cleifion yn y GIG. Fel y dywedwch, mae’r adroddiadau wedi awgrymu bod 47 o ymddiriedolaethau yn Lloegr wedi cael eu heffeithio, a 13 yn yr Alban, am eu bod wedi methu cymhwyso diweddariadau diogelwch a allai fod wedi’u diogelu. Nawr, rwy’n credu ei bod yn werth nodi bod yr effaith yn fwy na’r aflonyddwch a’r anghyfleustra; gallai hyn, mewn gwirionedd, arwain at ganlyniadau sy’n newid bywydau ac sy’n bygwth bywydau. Os meddyliwch am yr effaith ar unigolion sy’n aros am sganiau ar gyfer triniaethau canser, rwy’n credu y gallai’r effaith fod yn anfesuradwy ac mae ymosodiad o’r fath gan derfysgwyr seiber, rwy’n credu, yn rhywbeth na ellir ei amddiffyn yn foesol.

Nawr, golygodd natur gydgysylltiedig y GIG yng Nghymru a’r buddsoddiad o £11 miliwn mewn cyfrifiaduron fod llai o fannau gwan yng Nghymru. Rwy’n credu, wrth gwrs, fod yn rhaid i ni nodi nad oes gennym unrhyw le i fod yn hunanfodlon, ond rwy’n credu y byddem yn esgeulus pe na baem yn cydnabod ymdrechion Gwasanaeth Gwybodeg GIG Cymru a’r timau TG ar draws y GIG yng Nghymru am ein hamddiffyn rhag yr ymosodiad diweddaraf hwn. Nid yw hynny’n golygu y dylem fod yn hunanfodlon—gallai ddigwydd eto—ond fe wnaethant ein diogelu ar yr achlysur hwn ac rwy’n credu y dylem ddiolch iddynt am hynny.

I quite agree. I’m very happy to publicly acknowledge and thank staff in the NHS Wales Informatics Service, not only for the way in which they have made the case for, and then applied, the additional cyber security measures that we’ve provided across the service, and not only for the fact that they did actually uptake the security updates that apparently did not take place in NHS England, but the fact that over the course of the weekend and into the start of this week, they looked for vulnerability within the system, they detected areas where the virus had been intercepted by the measures we’ve put in place, and were able to actually resolve some of the risks that existed. That, for example, included closing off parts of the NHS to external e-mails: the right thing to do to make sure that our system was not compromised. But that professionalism is there to be vigilant constantly, because this is not an issue that will go away this week. We certainly can’t skip away and say, ‘There won’t be a problem next week, the week after or next year as well.’ There’s a challenge here about making capital investment decisions as well. It’s not always very popular investing in areas like this, but it is essential, it makes a real difference to patient care. So, we can thank our good fortune and the sense that we have made in being one step ahead by making investment choices in cyber security.

Rwy’n cytuno’n llwyr. Rwy’n hapus iawn i gydnabod a diolch i staff Gwasanaeth Gwybodeg GIG Cymru yn gyhoeddus, nid yn unig oherwydd y ffordd y maent wedi cyflwyno’r achos dros, a chymhwyso’r mesurau seiberddiogelwch ychwanegol a ddarparwyd gennym ar draws y gwasanaeth, ac nid yn unig oherwydd eu bod, mewn gwirionedd, wedi manteisio ar y diweddariadau diogelwch na fanteisiwyd arnynt yn y GIG yn Lloegr mae’n debyg, ond oherwydd y ffaith eu bod, dros y penwythnos ac ar ddechrau’r wythnos hon, wedi chwilio am wendidau yn y system, wedi canfod mannau lle cafodd y firws ei ddal gan y mesurau a roesom ar waith, ac wedi gallu datrys rhai o’r risgiau mewn gwirionedd. Roedd hynny, er enghraifft, yn cynnwys cau rhannau o’r GIG i negeseuon e-bost allanol: y peth cywir i’w wneud er mwyn sicrhau nad oedd ein system yn cael ei pheryglu. Ond mae’r proffesiynoldeb hwnnw yno i fod yn wyliadwrus o hyd, oherwydd nid mater sy’n mynd i ddiflannu yr wythnos hon yw hwn. Yn sicr ni allwn ddawnsio ymaith a dweud, ‘Ni fydd problem yr wythnos nesaf, yr wythnos wedyn na’r flwyddyn nesaf eto.’ Mae yna her yma sy’n ymwneud â phenderfyniadau ynglŷn â buddsoddi cyfalaf hefyd. Nid yw buddsoddi mewn meysydd fel hyn yn benderfyniad poblogaidd bob amser, ond mae’n hanfodol, mae’n gwneud gwahaniaeth go iawn i ofal cleifion. Felly, gallwn ddiolch i’n lwc dda a synnwyr bod un cam ar y blaen drwy benderfynu buddsoddi mewn seiberddiogelwch.

We welcome the First Minister’s written statement yesterday concerning the impact of the recent global cyber attacks on the NHS in England. It is positive to learn that the NHS in Wales was not significantly affected and services were largely uninterrupted. However, we note that 40 cancer patients had treatment interrupted at Velindre hospital in Cardiff, which, for them, must have been quite traumatic. It is clear from repeated events of this nature that we are living in a world where data held electronically are vulnerable and services can be brought to a halt within seconds of an attack. It is clearly unacceptable that the users of Wales’s public services should be affected in this way, but we also note that we do not want to overreact and throw the teddy out of the pram. Electronic data storage is, largely speaking, more efficient and more secure than paper-based systems. So, it is important we continue to develop our information infrastructure across Wales to maintain pace with technology. In light of this, would the First Minister give an undertaking to ask the new cyber security centre based at GCHQ to review cyber security across the public sector in Wales? Thank you.

Rydym yn croesawu’r datganiad ysgrifenedig gan y Prif Weinidog ddoe ynglŷn ag effaith yr ymosodiadau seiber byd-eang ar y GIG yn Lloegr yn ddiweddar. Mae’n gadarnhaol na chafodd y GIG yng Nghymru ei effeithio’n sylweddol a bod y gwasanaethau wedi parhau’n ddi-dor i raddau helaeth. Fodd bynnag, nodwn ei fod wedi tarfu ar driniaethau 40 o gleifion canser yn Ysbyty Felindre yng Nghaerdydd, ac mae’n rhaid bod hynny wedi bod yn go drawmatig iddynt. Mae’n amlwg o ailadrodd digwyddiadau o’r fath ein bod yn byw mewn byd lle mae data a gedwir yn electronig yn agored i berygl a gall gwasanaethau ddod i stop mewn eiliadau wedi ymosodiad. Mae’n amlwg yn annerbyniol fod defnyddwyr gwasanaethau cyhoeddus Cymru yn cael eu heffeithio yn y ffordd hon, ond rydym hefyd yn nodi nad ydym eisiau gorymateb a thaflu’r tedi o’r pram. Mae storio data electronig, i raddau helaeth, yn fwy effeithlon ac yn fwy diogel na systemau papur. Felly, mae’n bwysig ein bod yn parhau i ddatblygu ein seilwaith gwybodaeth ar draws Cymru er mwyn sicrhau bod gennym y dechnoleg ddiweddaraf. O ystyried hyn, a wnaiff y Prif Weinidog ymrwymo i ofyn i’r ganolfan seiberddiogelwch newydd sydd wedi’i lleoli ym Mhencadlys Cyfathrebu Llywodraeth y DU i adolygu seiberddiogelwch ar draws y sector cyhoeddus yng Nghymru? Diolch.

Thank you for the question. As you know, I’m not the First Minister but I’m sure he’ll consider your request. There is already a review, as you’d expect, to take place within the service here to learn lessons from what worked and why and what more we need to do in the future, and it’s important that we do that—to understand the level of risk that we carry, to understand what we do within the system, and how we minimise the risk progressively in the future. That’s the right thing to do and that’s what we’re already doing of, and for, ourselves, as we should do. We’re lucky to have national architecture with the NHS Wales Informatics Service, where people are committed—committed to the once-for-Wales approach we’re trying to take on taking advantage of the developments in using digital technology to improve health care—not just the process but the experience and the outcomes for people as well—as well as understanding the risks that are attached to that. There is a meeting of the national informatics board—a nice snappy title within the healthcare world—and they’ll again be looking back at what’s happened as well as looking to the future as well. So, a properly balanced approach—not complacent, but not forgetting, as you say, the real advantages and the real potential for improving healthcare by unlocking the great digital potential that does exist.

Diolch am y cwestiwn. Fel y gwyddoch, nid fi yw’r Prif Weinidog, ond rwy’n siŵr y bydd yn ystyried eich cais. Fel y byddech yn ei ddisgwyl, mae yna adolygiad eisoes i’w gynnal yn y gwasanaeth yma i ddysgu gwersi o’r hyn a weithiodd a pham a beth arall sydd angen i ni ei wneud yn y dyfodol, ac mae’n bwysig ein bod yn gwneud hynny—er mwyn deall lefel y risg sydd gennym, er mwyn deall yr hyn rydym yn ei wneud o fewn y system, a sut i leihau’r perygl yn gynyddol yn y dyfodol. Dyna’r peth iawn i’w wneud a dyna rydym eisoes yn ei wneud ein hunain ac er ein mwyn ein hunain, fel y dylem ei wneud. Rydym yn ffodus i gael saernïaeth genedlaethol gyda Gwasanaeth Gwybodeg GIG Cymru, lle mae pobl yn ymrwymedig—yn ymrwymedig i’r dull ‘unwaith i Gymru’ rydym yn ceisio’i fabwysiadu gan fanteisio ar y datblygiadau wrth ddefnyddio technoleg ddigidol i wella gofal iechyd—nid y broses yn unig ond y profiad a’r canlyniadau i bobl hefyd—yn ogystal â deall y risgiau sydd ynghlwm wrth hynny. Mae cyfarfod o’r bwrdd gwybodeg cenedlaethol—teitl bachog da yn y byd gofal iechyd—a byddant unwaith eto’n edrych yn ôl ar yr hyn a ddigwyddodd yn ogystal ag edrych i’r dyfodol hefyd. Felly, dull cytbwys priodol—heb fod yn hunanfodlon, ond heb anghofio, fel y dywedwch, y manteision gwirioneddol a’r potensial gwirioneddol i wella gofal iechyd drwy ryddhau’r potensial digidol mawr sy’n bodoli.

Diolch i’r Ysgrifennydd Cabinet.

Mae’r cwestiwn amserol nesaf gan Simon Thomas.

Thank you, Cabinet Secretary.

The next topical question is from Simon Thomas.

Ceisiadau Glastir

Glastir Applications

A wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet ddatganiad am y 1,761 o geisiadau Glastir sydd heb eu talu o hyd? TAQ(5)0142(ERA)[W]

Will the Cabinet Secretary make a statement on the 1,761 Glastir applications that have still not been paid? TAQ(5)0142(ERA)[W]

Thank you. As of this morning, there are 1,198 Glastir area claims still to process. In 2016, basic payment scheme claims were prioritised, due to the significant value and number of farm businesses receiving those payments. As of today, over 99.2 per cent of farm businesses have been paid, a total of £220.6 million of BPS. From January, Rural Payments Wales’s focus switched to processing Glastir claims. RPW continues to work hard, and all of our probate and other legally complex cases will be paid by the end of next month.

Diolch. Ers y bore yma, mae 1,198 o hawliadau arwynebedd Glastir i’w prosesu o hyd. Yn 2016, cafodd hawliadau cynllun y taliad sylfaenol eu blaenoriaethu, oherwydd gwerth a nifer sylweddol y busnesau fferm a oedd yn derbyn y taliadau hynny. Erbyn heddiw, mae dros 99.2 y cant o fusnesau fferm wedi cael eu talu, cyfanswm o £220.60 miliwn o gynllun y taliad sylfaenol. Ers mis Ionawr, mae ffocws Taliadau Gwledig Cymru wedi newid i brosesu hawliadau Glastir. Mae Taliadau Gwledig Cymru yn parhau i weithio’n galed, a bydd ein holl achosion profiant ac achosion cyfreithiol cymhleth eraill yn cael eu talu erbyn diwedd y mis nesaf.

Can I welcome the Cabinet Secretary back to her place, and hope that she recovers well. Can I just say to her, I’m grateful for the updated figures—the figures I had in my original question date from about three weeks ago, so clearly some progress has been made? However, when I looked at the profile of these figures, Gwynedd in particular—Meirion Dwyfor has been one area where farmers have particularly complained and has had a very bad profile within that, and I think it is important to put on record that, of course, these, though they’re called Glastir payments—in almost all circumstances, they are repayments for money the farmers have already spent on work already undertaken and often inspected on farms.

So, can you confirm what you’ve already told us—or rather, it wasn’t you, it was at the time somebody standing in for you—what the Government told us on 11 April, which was that you did expect all these payments, with the exception of very difficult ones, to be paid by the end of this month? I note that so far that doesn’t look completely likely. And can you also say whether you’re considering any further steps that you can take as a Government to help farmers who are facing a very difficult time, an uncertain time as well, with Brexit? For example, I understand the Scottish Government has allowed loans to be made, and then for the final details of payments to be done later on down the line. Are these also being actively considered as a way of helping farmers who really do need now these Glastir repayments to be made?

A gaf fi groesawu Ysgrifennydd y Cabinet yn ôl i’w lle, a gobeithio ei bod yn gwella’n dda? A gaf fi ddweud wrthi fy mod yn ddiolchgar am y ffigurau diweddaraf—roedd y ffigurau a oedd gennyf yn fy nghwestiwn gwreiddiol yn dyddio o oddeutu tair wythnos yn ôl, felly mae’n amlwg fod rhywfaint o gynnydd wedi’i wneud? Fodd bynnag, pan edrychais ar broffil y ffigurau hyn, a Gwynedd yn enwedig—mae Meirion Dwyfor wedi bod yn un ardal lle mae ffermwyr wedi cwyno’n benodol ac mae wedi cael proffil gwael iawn o fewn hynny, ac rwy’n credu ei bod yn bwysig cofnodi wrth gwrs fod y rhain, er ein bod yn eu galw’n daliadau Glastir—ym mhob achos bron, ad-daliadau ydynt am arian y mae’r ffermwyr wedi’i wario’n barod ar waith a wnaed eisoes ac sy’n aml wedi cael ei arolygu ar ffermydd.

Felly, a allwch gadarnhau’r hyn rydych eisoes wedi’i ddweud wrthym—neu yn hytrach, nid chi, rhywun a oedd yn cymryd eich lle ar y pryd—yr hyn a ddywedodd y Llywodraeth wrthym ar 11 Ebrill, sef eich bod yn disgwyl y bydd y taliadau hyn i gyd, ac eithrio rhai anodd iawn, yn cael eu talu erbyn diwedd y mis hwn? Nodaf nad yw hynny’n edrych yn hollol debygol hyd yn hyn. Ac a allwch chi hefyd ddweud pa un a ydych yn ystyried unrhyw gamau pellach y gallwch eu cymryd fel Llywodraeth i helpu ffermwyr sy’n wynebu amser anodd iawn, amser ansicr hefyd, gyda Brexit? Er enghraifft, rwy’n deall bod Llywodraeth yr Alban wedi caniatáu i fenthyciadau gael eu gwneud, a bod manylion terfynol y taliadau’n cael eu gwneud wedyn yn nes ymlaen. A gaiff y rhain eu hystyried yn weithredol hefyd fel ffordd o helpu ffermwyr sydd o ddifrif angen i’r ad-daliadau Glastir hyn gael eu gwneud yn awr?

Thank you. You’re quite right—since I think it was a written question that was issued to the Leader of the Welsh Conservatives, there have been a further 563 claims paid, and I’ve given you the current position today. We did inform farmers that this would happen, because of the way that we were doing the BPS after the changes last year, so I don’t accept that the Glastir payments are late, because we didn’t actually say when they would be paid. However, I do appreciate the difficulties. We did actually say we would start paying Glastir payments in February—we actually started in January, so we were a bit earlier, and as I’ve said today, they will all be paid by the end of June.

You asked about loans, and I am aware that the Scottish Government are doing that. Any loan scheme would likely fail EU state aid rules, and I think that would then increase the risk of us being penalised financially. I also think it would take time to establish, and quite frankly I’d rather RPW’s staff be out there getting those claims processed as quickly as possible.

Diolch. Rydych yn hollol gywir—ers i gwestiwn ysgrifenedig, rwy’n credu, gael ei roi i Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, mae 563 o hawliadau pellach wedi’u talu, ac rwyf wedi egluro’r sefyllfa bresennol i chi heddiw. Rhoesom wybod i ffermwyr y byddai hyn yn digwydd, oherwydd y ffordd roeddem yn gwneud cynllun y taliad sylfaenol ar ôl y newidiadau y llynedd, felly nid wyf yn derbyn bod y taliadau Glastir yn hwyr, oherwydd ni ddywedwyd pryd y byddent yn cael eu talu mewn gwirionedd. Fodd bynnag, rwy’n deall yr anawsterau. Dywedasom, mewn gwirionedd, y byddem yn dechrau talu taliadau Glastir ym mis Chwefror—dechreusom ym mis Ionawr mewn gwirionedd, felly roeddem ychydig yn gynharach, ac fel y dywedais heddiw, byddant i gyd wedi’u talu erbyn diwedd mis Mehefin.

Fe ofynoch ynglŷn â benthyciadau, ac rwy’n ymwybodol fod Llywodraeth yr Alban yn gwneud hynny. Byddai unrhyw gynllun benthyg yn debygol o dorri rheolau cymorth gwladwriaethol yr UE, ac rwy’n credu y byddai hynny wedyn yn cynyddu’r perygl ohonom yn cael ein cosbi’n ariannol. Rwyf hefyd yn credu y byddai’n cymryd amser i’w sefydlu, ac a dweud y gwir byddai’n well gennyf gael staff Taliadau Gwledig Cymru allan yno’n prosesu’r ceisiadau hynny cyn gynted ag y bo modd.

Cabinet Secretary, it’s absolutely crucial that all of the 1,198 outstanding Glastir applications are now paid as soon as possible in order to protect the viability of those farm businesses, and it’s simply unacceptable that it’s been 18 months since some farmers have received a Glastir payment, and I think this is further evidence that the Glastir scheme is still plagued with difficulties and that there is far too much bureaucracy in the system. So, in the circumstances, will you outline what additional support the Welsh Government will be providing for farmers affected by the delay in payments in order to protect their businesses in the interim? There is also a real concern that the system in its current format is inadequate. As you’ll know from my own correspondence with you on this matter, it’s my view that the Welsh Government should be making it easier for more applicants to carry out environmental practices, not putting obstacles in their path. Given the current concerns with the system, do you therefore agree that it is now time to review the management of the entire implementation of Glastir to ensure that the scheme is more co-ordinated and actually encourages landowners to carry out more environmentally friendly management practices rather than deter them?

Ysgrifennydd y Cabinet, mae’n hollol hanfodol fod pob un o’r 1,198 o geisiadau Glastir sy’n ddyledus yn cael eu talu cyn gynted â phosibl er mwyn diogelu hyfywedd y busnesau fferm hynny, ac mae’n gwbl annerbyniol fod 18 mis wedi bod ers i rai ffermwyr dderbyn taliad Glastir, ac rwy’n credu bod hyn yn dystiolaeth bellach fod anawsterau yn bla yn y cynllun Glastir o hyd a bod llawer gormod o fiwrocratiaeth yn y system. Felly, o dan yr amgylchiadau, a wnewch chi amlinellu pa gymorth ychwanegol y bydd Llywodraeth Cymru yn ei ddarparu ar gyfer ffermwyr yr effeithiwyd arnynt gan yr oedi cyn gwneud taliadau er mwyn diogelu eu busnesau yn y cyfamser? Mae yna bryder gwirioneddol hefyd fod y system ar ei ffurf bresennol yn annigonol. Fel y byddwch yn gwybod o fy ngohebiaeth gyda chi ar y mater hwn, yn fy marn i dylai Llywodraeth Cymru fod yn ei gwneud yn haws i fwy o ymgeiswyr gyflawni arferion amgylcheddol, yn hytrach na rhoi rhwystrau yn eu ffordd. O ystyried y pryderon presennol gyda’r system, a ydych yn cytuno felly ei bod yn awr yn bryd adolygu’r modd y caiff holl weithrediad Glastir ei reoli er mwyn sicrhau bod y cynllun yn fwy cydlynol ac yn annog tirfeddianwyr i gyflawni arferion rheoli mwy cyfeillgar i’r amgylchedd mewn gwirionedd yn hytrach na’u rhwystro?

I actually think Glastir has been incredibly successful. In fact, this year, we’ve had an increase in the number of Glastir contracts and claims to process. We’ve had, I think, an additional 543 successful Glastir applications. So, I actually think it’s been a very incredibly successful scheme. You also will appreciate that the EU common agricultural policy simplification meant we had to have additional checks introduced for Glastir—we needed to bring those in line with the BPS. We’ve also had complications with mapping 2016 integrated administrative control system inspections, and that, again, will have impacted on Glastir.

I’m always very keen to look at how we can simplify any process. You’ll be aware of the new farming business grants scheme that we’ve brought forward, and I’ve been very keen to make sure that’s as simple as possible. But I do assure everyone all payments will be made by the end of June.

Rwy’n credu bod Glastir wedi bod yn hynod o lwyddiannus mewn gwirionedd. Yn wir, eleni, gwelsom gynnydd yn nifer y contractau a hawliadau Glastir i’w prosesu. Rwy’n credu ein bod wedi cael 543 o geisiadau Glastir llwyddiannus ychwanegol. Felly, rwy’n credu ei fod wedi bod yn gynllun hynod o lwyddianus. Byddwch hefyd yn deall bod symleiddio polisi amaethyddol cyffredin yr UE yn golygu ein bod wedi gorfod cyflwyno gwiriadau ychwanegol ar gyfer Glastir—roedd angen i ni gyflwyno’r rheini’n unol â chynllun y taliad sylfaenol. Rydym hefyd wedi cael cymhlethdodau gyda mapio archwiliadau system integredig gweinyddu a rheoli 2016, a bydd hynny, unwaith eto, wedi effeithio ar Glastir.

Rwyf bob amser yn awyddus iawn i edrych ar sut y gallwn symleiddio unrhyw broses. Fe fyddwch yn gwybod am y cynllun grantiau busnes i ffermydd newydd a gyflwynwyd gennym, ac rwyf wedi bod yn awyddus iawn i sicrhau bod hwnnw mor syml ag y bo modd. Ond rwy’n sicrhau pawb y bydd yr holl daliadau wedi’u gwneud erbyn diwedd mis Mehefin. 

I also welcome the Cabinet Secretary back to her place in this Assembly and hope that her health will continue to improve.

The Cabinet Secretary, I am sure, will share my disappointment that some farmers, as Paul Davies has just pointed out, have been waiting 18 months for their payments, given that by this time of the year many farmers experience cash flow difficulties at the end of the winter, and that we must certainly try to ensure that what are described as annual payments are just that and not payments made every 18 months in future. I appreciate that no administrative scheme is going to be perfect and foolproof but we should certainly do our best to ensure that what is described as an annual payment should be just that. When farmers ring the customer contact centre, they are given no idea about when their payments might be made. I wonder whether there might be some improvements made in the information that can be given to them, even if it’s only of an approximate nature through that, because it is a worrying time for many farmers—how they pay their bills and they’re beginning their business plans for the remaining part of the year.

The third point I’d like to make is that—unrelated to the previous point—some farmers have recently received letters in error from Rural Payments Wales with regard to Glastir non-completion of capital works, when, in fact, the work has been completed. Can you confirm that Rural Payments Wales will contact them directly as quickly as possible to confirm that the letter was sent in error?

Rwyf innau hefyd yn croesawu Ysgrifennydd y Cabinet yn ôl i’w lle yn y Cynulliad hwn ac yn gobeithio y bydd ei hiechyd yn parhau i wella.

Bydd Ysgrifennydd y Cabinet, rwy’n sicr, yn rhannu fy siom fod rhai ffermwyr, fel y mae Paul Davies newydd ei nodi, wedi bod yn aros am 18 mis am eu taliadau, o gofio, erbyn yr adeg hon o’r flwyddyn, fod llawer o ffermwyr yn cael anawsterau llif arian ar ddiwedd y gaeaf, a bod yn rhaid i ni geisio sicrhau bod yr hyn a ddisgrifir fel taliadau blynyddol yn golygu yn union hynny ac nid taliadau a wneir bob 18 mis yn y dyfodol. Rwy’n sylweddoli nad oes unrhyw gynllun gweinyddol yn mynd i fod yn berffaith ac yn anffaeledig ond dylem yn sicr wneud ein gorau i sicrhau bod yr hyn a ddisgrifir fel taliad blynyddol yn golygu yn union hynny. Pan fydd ffermwyr yn ffonio’r ganolfan gyswllt cwsmeriaid, ni roddir unrhyw syniad iddynt pa bryd y gallai eu taliadau fod yn cael eu gwneud. Rwy’n meddwl tybed a oes yna rai gwelliannau y gellid eu gwneud o ran y wybodaeth y gellir ei rhoi iddynt, hyd yn oed gwybodaeth fras, oherwydd mae’n amser pryderus i lawer o ffermwyr—sut y maent yn talu eu biliau ac maent yn dechrau ar eu cynlluniau busnes ar gyfer gweddill y flwyddyn.

Y trydydd pwynt yr hoffwn ei wneud—heb gysylltiad â’r pwynt blaenorol—yw bod rhai ffermwyr wedi cael llythyrau mewn camgymeriad gan Taliadau Gwledig Cymru yn ddiweddar mewn perthynas â methiant i gyflawni gwaith cyfalaf Glastir er bod y gwaith wedi’i gwblhau mewn gwirionedd. A allwch gadarnhau y bydd Taliadau Gwledig Cymru yn cysylltu â hwy’n uniongyrchol cyn gynted â phosibl er mwyn cadarnhau mai camgymeriad oedd anfon y llythyr?

Thank you. Yes, as far as I’m aware, all people have been contacted already, and probably a couple of months ago, to say they were sent in error.

In relation to being given information about when they will have their payment, I think that’s a very fair point. Certainly, I’ve had a meeting today with our RPW staff to say that at least they can be told by the end of June, for instance, which I don’t think they have been. But I have been given assurances by my officials that that will be the case and I hope that all farmers who are still waiting will hear this or will have been told by RPW staff that they will get their payment by the end of June.

Diolch. Gallaf, cyn belled ag y gwn, maent eisoes wedi cysylltu â’r holl bobl, a hynny fis neu ddau yn ôl mae’n debyg, i ddweud mai camgymeriad oedd anfon y llythyrau.

Mewn perthynas â chael gwybodaeth ynglŷn â phryd y byddant yn cael eu talu, rwy’n credu bod hwnnw’n bwynt teg iawn. Yn sicr, cefais gyfarfod heddiw gyda staff Taliadau Gwledig Cymru i ddweud y gallant o leiaf gael gwybod erbyn diwedd mis Mehefin, er enghraifft, ac nid wyf yn credu eu bod wedi cael gwybod. Ond rwyf wedi cael sicrwydd gan fy swyddogion y bydd hynny’n digwydd, ac rwy’n gobeithio y bydd pob ffermwr sy’n dal i aros yn clywed hyn neu y byddant wedi cael gwybod gan staff Taliadau Gwledig Cymru y byddant yn cael eu taliad erbyn diwedd mis Mehefin. 

4. 4. Datganiadau 90 Eiliad
4. 4. 90-second Statements

Yr eitem nesaf yw’r datganiadau 90 eiliad ac yn gyntaf, Hannah Blythyn.

The next item is the 90-second statements and the first statement is from Hannah Blythyn.

Today is International Day Against Homophobia, Biphobia and Transphobia. Since 2004, 17 May has been recognised as a chance to shine a light on the violence and discrimination still experienced by LGBT people across the world. The date is significant as it marks the World Health Organization’s decision in 1990 to declassify homosexuality as a mental disorder. Since then, we’ve come a long way when it comes to LGBT rights and acceptance and in Wales and the UK we can be proud of the steps we’ve taken.

Today’s annual Rainbow Europe index published by ILGA Europe ranks the UK third. The UK position could improve by strengthening laws around gender recognition for trans people. So, there is still more we can do to tackle the barriers and prejudice that remain. We cannot, must not and should not be complacent. All LGBT people should be able to live our lives free from fear and everybody has a responsibility to speak up and call out hate. We in Wales can show leadership at home and abroad in the protection, advancement of LGBT rights. This includes offering sanctuary and support to LGBT asylum seekers. I hope that one day we will live in a world where drawing attention to the violence and discrimination experienced by LGBT people is no longer needed. Until that day, our work as a community and a country to break down barriers, and speak up against hate and discrimination, must continue.

Heddiw yw’r Diwrnod Rhyngwladol yn erbyn Homoffobia, Biffobia a Thrawsffobia. Ers 2004 cafodd 17 Mai ei gydnabod fel cyfle i daflu goleuni ar y trais a’r gwahaniaethu y mae pobl LHDT yn dal i’w ddioddef ar draws y byd. Mae’r dyddiad yn arwyddocaol gan ei fod yn nodi penderfyniad Sefydliad Iechyd y Byd i ddad-ddosbarthu cyfunrhywiaeth fel anhwylder meddwl. Ers hynny, rydym wedi dod yn bell iawn mewn perthynas â hawliau a derbyniad LHDT a gallwn fod yn falch o’r camau rydym wedi’u cymryd yng Nghymru a’r DU.

Mae mynegai blynyddol Rainbow Europe heddiw, a gyhoeddwyd gan Gymdeithas Ryngwladol Pobl Lesbiaidd, Hoyw, Deurywiol, Trawsrywiol a Rhyngrywiol Ewrop, yn rhoi’r DU yn y trydydd safle. Gallai safle’r DU wella drwy gryfhau’r deddfau o ran cydnabod rhywedd ar gyfer pobl drawsrywiol. Felly, mae mwy y gallwn ei wneud o hyd i fynd i’r afael â’r rhwystrau a’r rhagfarn sy’n dal i fodoli. Ni allwn, ac ni ddylem, fod yn hunanfodlon. Dylai’r holl bobl LHDT allu byw eu bywydau yn rhydd rhag ofn ac mae gan bawb gyfrifoldeb i godi llais a gwrthsefyll casineb. Gallwn ni yng Nghymru ddangos arweiniad gartref a thramor wrth amddiffyn a hyrwyddo hawliau LHDT. Mae hyn yn cynnwys cynnig noddfa a chymorth i geiswyr lloches LHDT. Rwy’n gobeithio un diwrnod y byddwn yn byw mewn byd lle nad oes angen tynnu sylw at y trais a’r gwahaniaethu a ddioddefir gan bobl LHDT. Hyd nes y daw’r diwrnod hwnnw, rhaid inni barhau â’n gwaith fel cymuned a gwlad i chwalu’r rhwystrau, a chodi llais yn erbyn casineb a gwahaniaethu.

Between November 2015 and 2016, the Nature of Our Village project set out to identify the state of biodiversity in Penparcau, which is populated by 3,000 people and covers 190 acres—hectares, I should say—and is where I live. Three hundred and sixty nine volunteers created wildlife records. Some highlights of these records include: three new bumble bees spotted, five other bee species were identified, a palmate newt was spotted on Pen Dinas for the very first time, and a feathered gothic moth was re-found, and identified, for the first time since 1937.

The project encouraged local people to gain the skills to recognise and record the wildlife on their own doorstep, increasing the public understanding about wildlife, and the threats it faces. The project used social media, particularly Facebook, to recruit volunteers and advertise surveys, and also to encourage the community, in turn, to share their own wildlife discoveries.

The national state of nature report highlighted the lack of base data we have for much of our environment, as indeed does the state of natural resources report. So, citizen science, such as this project in Penparcau, and the Capturing Our Coast project, can fill in important gaps and assist public bodies to respond to local needs.

My thanks and congratulations to Chloe Griffiths, who led the project, and Penparcau Community Forum, West Wales Biodiversity Information Centre, and the Wildlife Trust for South and West Wales for their hard work. I now look forward to the next Nature of Our Village report, in 2018

Rhwng mis Tachwedd 2015 a 2016, aeth prosiect Natur ein Pentref ati i nodi cyflwr bioamrywiaeth ym Mhenparcau, sy’n gartref i 3,000 o bobl ac sy’n cwmpasu 190 erw—hectar, dylwn ddweud—a dyna ble rwy’n byw. Cafodd cofnodion bywyd gwyllt eu creu gan 369 o wirfoddolwyr. Mae rhai uchafbwyntiau’r cofnodion hyn yn cynnwys: nodi tair cacynen newydd, nodi pum rhywogaeth arall o wenyn, gweld madfall ddŵr balfog ar Ben Dinas am y tro cyntaf erioed, ac ailddarganfod gwyfyn rhwyll bluog, a’i nodi, am y tro cyntaf ers 1937.

Roedd y prosiect yn annog pobl leol i feithrin sgiliau i adnabod a chofnodi bywyd gwyllt ar garreg eu drws, gan gynyddu dealltwriaeth y cyhoedd am fywyd gwyllt, a’r bygythiadau y mae’n eu hwynebu. Defnyddiodd y prosiect gyfryngau cymdeithasol, yn enwedig Facebook, i recriwtio gwirfoddolwyr a hysbysebu arolygon, a hefyd i annog y gymuned, yn eu tro, i rannu eu darganfyddiadau bywyd gwyllt eu hunain.

Roedd yr adroddiad cenedlaethol ar gyflwr byd natur yn tynnu sylw at y diffyg data sylfaenol sydd gennym ar gyfer llawer o’n hamgylchedd, fel yn wir y mae’r adroddiad ar gyflwr adnoddau naturiol. Felly, mae gwyddoniaeth dinasyddion, fel y prosiect hwn ym Mhenparcau, a’r prosiect Capturing Our Coast, yn gallu llenwi bylchau pwysig a helpu cyrff cyhoeddus i ymateb i anghenion lleol.

Hoffwn longyfarch a diolch i Chloe Griffiths, a arweiniodd y prosiect, a Fforwm Gymunedol Penparcau, Canolfan Gwybodaeth Bioamrywiaeth Gorllewin Cymru, ac Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt De a Gorllewin Cymru am eu gwaith caled. Rwyf bellach yn edrych ymlaen at adroddiad nesaf Natur ein Pentref yn 2018.

This Saturday marks International Clinical Trials Day. Around the world, people will be celebrating the anniversary of James Lind, carrying out the first randomised clinical trial, aboard a ship, on 20 May 1747. International Clinical Trials Day helps to raise awareness of clinical trials, and honours clinical research professionals and trial participants, by recognising their contribution to public health and medical progress.

Clinical trials are an important way for researchers to test new treatments, improve current treatments, and find different ways to control and prevent disease, such as cancer. Many people’s lives are the better as a consequence of the work undertaken through clinical trials. The experimental cancer medicine centre in Cardiff pioneers early-phase experimental treatments, giving Welsh patients access to novel therapies before they are available as standard care. And late-phase clinical trials into better, kinder treatments for cancers are being carried out at Velindre Cancer Centre. These trials may change clinical practice in the future. The Wales Cancer Partnership will also be highlighting our trial heroes in Wales, through an open afternoon this Friday at Velindre clinical trials unit, and at the concourse of the University Hospital of Wales.

I hope we can all pay tribute on Saturday to the amazing, groundbreaking work of Wales’s leading researchers and scientists, who play a vital role in bringing research out of the lab and into the lives of people, and celebrate the clinical participants in Wales who are changing the future for millions of people.

Dydd Sadwrn yw Diwrnod Rhyngwladol Treialon Clinigol. O gwmpas y byd, bydd pobl yn dathlu’r diwrnod y cynhaliodd James Lind y treial clinigol ar hap cyntaf, ar fwrdd llong, ar 20 Mai 1747. Mae Diwrnod Rhyngwladol Treialon Clinigol yn helpu i godi ymwybyddiaeth o dreialon clinigol, ac yn anrhydeddu ymchwilwyr clinigol proffesiynol a’r rhai sy’n cymryd rhan mewn treialon, drwy gydnabod eu cyfraniad i iechyd y cyhoedd a chynnydd meddygol.

Mae treialon clinigol yn ffordd bwysig i ymchwilwyr brofi triniaethau newydd, gwella triniaethau cyfredol, a dod o hyd i ffyrdd gwahanol o reoli ac atal clefydau fel canser. Mae bywydau llawer o bobl yn well o ganlyniad i’r gwaith a wnaed drwy dreialon clinigol. Mae’r ganolfan meddygaeth canser arbrofol yng Nghaerdydd yn arloesi mewn triniaethau arbrofol cynnar, gan roi mynediad at therapïau newydd i gleifion yng Nghymru cyn eu bod ar gael fel gofal safonol. Ac mae treialon clinigol hwyr ar driniaethau gwell a mwy caredig ar gyfer canserau yn cael eu cynnal yng Nghanolfan Ganser Felindre. Gall y treialon hyn newid arferion clinigol yn y dyfodol. Bydd Partneriaeth Canser Cymru hefyd yn tynnu sylw at arwyr ein treialon yng Nghymru, mewn prynhawn agored y dydd Gwener hwn yn uned treialon clinigol Felindre, ac yng nghyntedd Ysbyty Athrofaol Cymru.

Rwy’n gobeithio y gallwn i gyd dalu teyrnged ddydd Sadwrn i waith anhygoel ac arloesol ymchwilwyr a gwyddonwyr blaenllaw Cymru, sy’n chwarae rôl hanfodol yn dod â gwaith ymchwil allan o’r labordy ac i mewn i fywydau pobl, a dathlu’r rhai sy’n cymryd rhan mewn treialon clinigol yng Nghymru gan newid dyfodol miliynau o bobl.

5. 5. Dadl ar Gynnig Deddfwriaethol gan Aelod
5. 5. Debate on a Member's Legislative Proposal

Yr eitem nesaf ar ein hagenda ni y prynhawn yma yw’r ddadl ar gynnig deddfwriaethol gan Aelod, ac rwy’n galw ar Dawn Bowden i wneud y cynnig. Dawn Bowden.

The next item on our agenda this afternoon is the debate on a Member’s legislative proposal, and I call on Dawn Bowden to move the motion. Dawn Bowden.

Cynnig NDM6301 Dawn Bowden

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

1. Yn nodi cynnig ar gyfer gwelliant i Ddeddf Tai (Cymru) 2014.

2. Yn nodi mai diben y gwelliant fyddai gwahardd hysbysebu eiddo yn ddi-rent gan landlordiaid sy’n disgwyl cydnabyddiaeth am hyn ar ffurf manteision rhywiol.

Motion NDM6301 Dawn Bowden

To propose that the National Assembly for Wales:

1. Notes a proposal for an amendment to the Housing Act (Wales) 2014.

2. Notes that the purpose of the amendment would be to outlaw the practice of landlords advertising properties for free rent in return for sexual favours.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch, Llywydd. Right. ‘Free room to spare for a woman willing to carry out household chores naked.’ ‘Free accommodation, willing to offer more intimate favours.’ Extracts from a sleazy magazine or novel? No. These are part of actual adverts placed by landlords on Craigslist or Gumtree, offering accommodation rent-free in return for sexual favours. And are these isolated incidents? Well, unfortunately, not.

If you search #sexforrent, you will find hundreds of adverts like this. Initially, this practice seems to have developed in major cities, such as London, Birmingham and Bristol, but it’s certainly spreading across the UK. And it now appears to have taken hold in Scotland, and, regrettably, we’re starting to see this happening in Wales.

For example, a recent Cardiff advert stated, ‘Flats to let. One- and two-bedroom apartments in Cardiff and the Valleys. Tenants with benefits must reply with a picture.’ In Bridgend: ‘Would welcome someone who enjoys a naturist lifestyle. If you’re looking for a room to rent and into the lifestyle, get in contact with some details about yourself. This is not a first-come, first-served basis, we’ll want to meet and get to know, and discuss the ground rules and services required.’

Research by Shelter in August 2016 revealed 288 adverts offering free accommodation on the Craigslist site, and a further 51 offering accommodation for under £10 a month, most of which made either direct or veiled references to sexual favours in return.

Diolch, Llywydd. Iawn. ‘Ystafell rad ac am ddim i fenyw sy’n barod i ymgymryd â gwaith tŷ yn noeth.’ ‘Llety am ddim, yn barod i gynnig ffafrau mwy personol.’ Dyfyniadau o gylchgrawn neu nofel ddi-chwaeth? Na. Mae’r rhain yn rhan o hysbysebion go iawn a osodwyd ar Craigslist neu Gumtree gan landlordiaid, yn cynnig llety di-rent yn gyfnewid am ffafrau rhywiol. Ai enghreifftiau ynysig yw’r rhain? Wel nage, yn anffodus.

Os chwiliwch am #sexforrent, fe welwch gannoedd o hysbysebion fel hyn. I ddechrau, mae’n ymddangos bod yr arfer wedi datblygu mewn dinasoedd mawr, fel Llundain, Birmingham a Bryste, ond mae’n sicr yn lledaenu ar draws y DU. Ac mae’n ymddangos yn awr ei fod wedi lledaenu i’r Alban, ac yn anffodus, rydym yn dechrau ei weld yn digwydd yng Nghymru.

Er enghraifft, roedd hysbyseb diweddar am fflatiau yng Nghaerdydd yn dweud, ‘Fflatiau i’w gosod. Fflatiau un ystafell wely a dwy ystafell wely yng Nghaerdydd a’r Cymoedd. Rhaid i denantiaid ar fudd-daliadau gynnwys llun wrth ateb.’ Ym Mhen-y-bont ar Ogwr: ‘Croeso i rywun sy’n mwynhau ffordd o fyw noethlymunwyr. Os ydych yn chwilio am ystafell i’w rhentu ac yn mwynhau’r ffordd o fyw honno, cysylltwch gan roi rhai manylion amdanoch eich hun. Nid yw hyn ar sail y cyntaf i’r felin, byddwn eisiau eich cyfarfod a dod i’ch adnabod, a thrafod y rheolau a’r gwasanaethau angenrheidiol.’

Roedd ymchwil gan Shelter yn Awst 2016 yn datgelu 288 o hysbysebion a gynigiai lety am ddim ar safle Craigslist, a 51 pellach a gynigiai llety am lai na £10 y mis, ac roedd y rhan fwyaf ohonynt naill ai’n cynnwys cyfeiriadau uniongyrchol at ffafrau rhywiol yn gyfnewid am hynny, neu’n awgrymu hynny.

I thank the Member for giving way. When one of my constituents heard about this debate, they approached me to say that they wanted attention drawn to the fact that properties are rarely let for free in return for sex, but are often at a discount, which I think the Member has just referred to. And in her experience, this is what happened in London very often, that it was at a discount that properties were let. So, would she agree that that is a practice?

Diolch i’r Aelod am ildio. Pan glywodd un o fy etholwyr am y ddadl hon, daethant ataf i ddweud eu bod am dynnu sylw at y ffaith mai anaml iawn y bydd eiddo’n cael ei osod am ddim yn gyfnewid am ryw, ond eu bod yn aml yn cael eu gosod am bris gostyngol, a chredaf fod yr Aelod newydd gyfeirio at hynny. Ac yn ei phrofiad hi, dyma a ddigwyddai yn Llundain yn aml iawn, fod eiddo’n cael ei osod am bris gostyngol. Felly, a fyddai’n cytuno bod arfer o’r fath yn digwydd?

That is certainly the information that we have found, and even some of the advertisements that we’ve seen in Cardiff are actually offering rent for as little as a £1 for each month for accommodation, but to go along with sexual favours. So, why are we suddenly witnessing a spread of what can only be described as a vile and exploitative practice here? I think there can be little doubt that the homelessness problem, which affects many areas of the UK, but which is more prevalent in cities and deprived areas, has allowed unscrupulous and predatory landlords to exploit some of the most vulnerable in our society to satisfy their own sordid behaviours. We saw this happen in Paris during the height of its housing crisis in the previous decade, when the practice of accommodation for sexual favours became commonplace, and the Government there was forced to act with a major programme to deliver affordable housing, which they’d highlighted as the main contributory factor.

In this country, the issue has been picked up by some national media, including the BBC, ‘The Guardian’ and ‘The Times’, and was also raised recently in the Westminster Parliament by Hove MP, Peter Kyle, in relation to the problems in England. It was brought to my attention by Merthyr Valleys Homes, and I thank them very much for doing so.

If you are in any doubt about the motives of such landlords, and the basis upon which they believe they can behave in such a way, you only need to look at some of the justifications they gave to media when they were tackled about the adverts they had placed. One landlord defended it to BBC South East as being a ‘friend with benefits arrangement’, adding,

You can argue that high rent charged by landlords is taking advantage too. There’s no compulsion for them to do this…. Both sides have something the other person wants. I see it as a win-win situation.’

I bet he does. But there can be no doubt that these landlords are exploiting vulnerable people who cannot afford spiralling rents, by enticing them with the sex-for-rent deals. They would no doubt argue that tenants have chosen voluntarily to enter into these arrangements. The trouble is when you have a vulnerable person, who then becomes exploited, the concept of choice disappears, and this is tantamount to a form of modern-day slavery.

Through these adverts, these men—and in all cases identified, it is men—are intentionally targeting desperate women, and sometimes men, who feel that they have no other option—women and men who may already have experienced sexual or domestic violence. Research has shown that a large proportion of rough sleepers, a significant target for these landlords, have experienced some form of domestic violence, something that I can testify to from what I discovered during my time as a volunteer in the Merthyr night shelter over the winter of this year. But it’s not just the exploitation that occurs when the vulnerable person moves into the property under such an arrangement. Many of the adverts mirror the one in Bridgend, which I referred to earlier, and require a prospective tenant to meet up with the landlord beforehand to be checked out. This, in itself, exposes that vulnerable person to further risk.

So, my greatest concern is that this practice will become more prevalent unless action is taken to prevent it. And whilst the coverage of this issue by the national media is welcome, it does, of course, run the risk of making more unscrupulous landlords aware of the practice, and perhaps encouraging them to behave in the same vile manner. But neither can we ignore the fact that this is all set in the context of the impact of the Government’s programme of benefit cuts. The Tories’ local housing allowance cap for the under-35s, and other benefit caps for those under 22, will place many more people into vulnerable situations, making them the most likely targets and victims of these sexual predators. Llywydd, the astonishing thing about this whole sordid business is that this is actually legal. Why? Well, because in most cases no money is exchanged as part of any arrangement, and as such it is not even covered by legislation surrounding prostitution.

So, I welcome the opportunity to bring forward this legislative proposal today because this situation cannot be right, and I believe that we should be doing all we can to maintain our proud record here in Wales of being at the forefront of introducing legislation to protect the most vulnerable in our society. I’m sure that every Member of this Assembly will share my disgust at the sort of practice I have detailed here this afternoon, and will join me in asking the Cabinet Secretary and Welsh Government to consider any amendments to the Housing (Wales) Act 2014 that would make Wales the first nation of the UK to outlaw the practice of advertising free or reduced rents in return for sexual favours. Surely, this National Assembly and this Welsh Government will not stand by and allow such dreadful exploitation to continue because of legal loopholes. Together, we must find a way of putting a stop to this in Wales.

Yn sicr dyna’r wybodaeth a welsom, ac mae hyd yn oed rhai o’r hysbysebion a welsom yng Nghaerdydd mewn gwirionedd yn cynnig rhent am gyn lleied â £1 y mis am lety, ond gan gydymffurfio i roi ffafrau rhywiol. Felly, pam ein bod yn sydyn yn gweld lledaeniad yr hyn na ellir ond ei ddisgrifio fel arfer ffiaidd ac ecsbloetiol? Rwy’n credu na all fod llawer o amheuaeth fod problem ddigartrefedd, sy’n effeithio ar lawer o ardaloedd yn y DU, ond sy’n fwy cyffredin mewn dinasoedd ac ardaloedd difreintiedig, wedi caniatáu i landlordiaid diegwyddor a rheibus fanteisio ar rai o’r bobl fwyaf agored i niwed yn ein cymdeithas i fodloni eu hymddygiad aflan eu hunain. Gwelsom hyn yn digwydd ym Mharis yn ystod anterth eu hargyfwng tai yn y degawd blaenorol, pan ddaeth yr arfer o lety’n gyfnewid am ffafrau rhywiol yn gyffredin, a gorfu i’r Llywodraeth yno weithredu drwy gyflwyno rhaglen fawr i ddarparu tai fforddiadwy a nodwyd ganddynt fel y prif ffactor a gyfrannodd at y broblem.

Yn y wlad hon, mae rhai cyfryngau cenedlaethol wedi rhoi sylw i’r mater, gan gynnwys y BBC, ‘The Guardian’ a ‘The Times’, a chafodd ei drafod yn ddiweddar hefyd yn Senedd San Steffan gan yr AS dros Hove, Peter Kyle, mewn perthynas â’r problemau yn Lloegr. Cafodd ei ddwyn i fy sylw gan Cartrefi Cymoedd Merthyr, a diolch yn fawr iawn iddynt am wneud hynny.

Os oes gennych unrhyw amheuaeth ynglŷn â chymhellion landlordiaid o’r fath, a’r sail sydd ganddynt dros gredu y gallant ymddwyn yn y fath fodd, nid oes ond angen i chi edrych ar y ffordd roeddent yn cyfiawnhau eu hymddygiad i’r cyfryngau pan gawsant eu holi ynglŷn â’r hysbysebion a osodwyd ganddynt. Roedd un landlord yn ei amddiffyn wrth BBC South East fel bod yn ‘ffrind gyda threfniant budd-daliadau’, gan ychwanegu,

Gallwch ddadlau bod y rhent uchel sy’n cael ei godi gan landlordiaid yn ffordd o gymryd mantais hefyd. Nid oes gorfodaeth arnynt i wneud hyn... Mae gan y ddwy ochr rywbeth y mae’r person arall ei eisiau. Rwy’n ei gweld fel sefyllfa lle mae pawb ar eu hennill.

Rwy’n siŵr ei bod. Ond ni all fod unrhyw amheuaeth fod y landlordiaid hyn yn camfanteisio ar bobl agored i niwed nad ydynt yn gallu fforddio rhenti sy’n codi o hyd drwy eu hudo â bargen rhyw-am-rent. Heb os, byddent yn dadlau bod tenantiaid wedi dewis y trefniadau hyn o’u gwirfodd. Y drafferth yw pan fydd gennych rywun sy’n agored i niwed, sydd wedyn yn cael eu hecsbloetio, mae’r cysyniad o ddewis yn diflannu, ac mae hyn yn gyfystyr â rhyw fath o gaethwasiaeth fodern.

Trwy hysbysebion o’r fath, mae’r dynion hyn—ac ym mhob un o’r achosion a nodwyd, dynion ydynt—yn mynd ati’n fwriadol i dargedu menywod bregus, a dynion weithiau, sy’n teimlo nad oes ganddynt unrhyw ddewis arall—menywod a dynion a allai fod wedi dioddef trais rhywiol neu drais domestig eisoes. Dangosodd ymchwil fod cyfran fawr o’r bobl sy’n cysgu allan, targed go amlwg i’r landlordiaid hyn, wedi profi rhyw fath o drais yn y cartref, rhywbeth y gallaf ei ategu o’r hyn a ddarganfûm yn ystod fy amser fel gwirfoddolwr yn y lloches nos ym Merthyr dros y gaeaf. Ond mae’n fwy na’r ecsbloetio sy’n digwydd pan fydd y person sy’n agored i niwed yn symud i mewn i’r eiddo o dan drefniant o’r fath. Mae llawer o’r hysbysebion yn debyg i’r un ym Mhen-y-bont ar Ogwr y cyfeiriais ato’n gynharach, ac yn gofyn i ddarpar denant gyfarfod â’r landlord ymlaen llaw i gael eu holi. Mae hyn ynddo’i hun yn gwneud y person bregus dan sylw yn agored i risg bellach.

Felly, fy mhryder mwyaf yw y bydd yr arfer hwn yn dod yn fwy cyffredin oni roddir camau ar waith i’w atal. Ac er bod y sylw i’r mater hwn gan y cyfryngau cenedlaethol i’w groesawu wrth gwrs, mae’n creu risg o wneud landlordiaid mwy diegwyddor yn ymwybodol o’r arfer, a’u hannog efallai i ymddwyn yn yr un modd ffiaidd. Ond ni allwn anwybyddu’r ffaith chwaith fod hyn yn digwydd yng nghyd-destun effaith rhaglen y Llywodraeth o doriadau i fudd-daliadau. Bydd cap y Torïaid ar lwfans tai lleol i rai dan 35 oed, a chapiau eraill ar fudd-daliadau i rai dan 22 oed, yn rhoi llawer mwy o bobl mewn sefyllfa fregus, gan eu gwneud yn dargedau ac yn ddioddefwyr mwyaf tebygol i’r ysglyfaethwyr rhywiol hyn. Llywydd, y peth rhyfeddol am yr holl fater aflan yw ei fod yn gyfreithiol mewn gwirionedd. Pam? Wel, oherwydd yn y rhan fwyaf o achosion, nid oes arian yn cael ei gyfnewid yn rhan o unrhyw drefniant, ac o’r herwydd nid yw’n cael ei gynnwys mewn deddfwriaeth sy’n ymwneud â phuteinio.

Felly, rwy’n croesawu’r cyfle i gyflwyno’r cynnig deddfwriaethol hwn heddiw oherwydd na all y sefyllfa hon fod yn iawn, a chredaf y dylem wneud popeth a allwn i gynnal ein hanes balch yma yng Nghymru o fod ar flaen y gad yn cyflwyno deddfwriaeth i amddiffyn y bobl fwyaf agored i niwed yn ein cymdeithas. Rwy’n siŵr y bydd pob Aelod o’r Cynulliad hwn yn rhannu fy ffieidd-dod tuag at arfer o’r math a ddisgrifiais yma y prynhawn yma, ac y byddwch yn ymuno â mi i ofyn i Ysgrifennydd y Cabinet a Llywodraeth Cymru i ystyried unrhyw ddiwygiadau i Ddeddf Tai (Cymru) 2014 a fyddai’n gwneud Cymru’n genedl gyntaf yn y DU i wneud yr arfer o hysbysebu rhent am ddim neu renti gostyngol yn gyfnewid am ffafrau rhywiol yn anghyfreithlon. Yn sicr, ni fydd y Cynulliad Cenedlaethol hwn a’r Llywodraeth hon yng Nghymru yn sefyll yn ôl a chaniatáu i ymelwa ofnadwy o’r fath barhau oherwydd bylchau yn y gyfraith. Gyda’n gilydd, mae’n rhaid i ni ddod o hyd i ffordd o roi diwedd ar hyn yng Nghymru.

I can say I’m in great sympathy with the Member’s proposal, and until I saw this on the order paper I didn’t know that it was as prevalent as we now learn. And I do congratulate her for bringing forward an idea that clearly speaks to a great need at the moment, and a way that we could change the law and make it much more fit for purpose and protective of the most vulnerable.

Gallaf ddweud fy mod yn cydymdeimlo’n fawr â chynnig yr Aelod, a hyd nes y gwelais hyn ar y papur trefn nid oeddwn yn gwybod ei fod yn arfer mor gyffredin ag y deallwn yn awr. Ac rwy’n ei llongyfarch am gyflwyno syniad sy’n amlwg yn cyfeirio at angen mawr ar hyn o bryd, a ffordd o newid y gyfraith i’w gwneud yn llawer mwy addas i’r diben a diogelu’r bobl fwyaf agored i niwed.

Daeth y Dirprwy Lywydd i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer took the Chair.

If this practice is evident—and I think we did hear evidence of that even in Wales, and it’s certainly evident in other parts of the United Kingdom—and, sorry to say, growing, it is obviously a morally repugnant practice. I don’t think anyone could look at the facts of this matter and feel otherwise. As Dawn said, the law may be ambiguous in this area and therefore should be clarified, but that such practices are exploitative is beyond question. I think it must put some people in a terrible position, where they are vulnerable from the start to any whim or change in that situation, where there is potential for abuse and violence, and it really is no situation for anyone to go into and, of course, they wouldn’t go in freely; I think that is quite obviously the case.

I think Dawn was right to talk about the wider issues, particularly the problem of the housing crisis. We do have a terrible shortage of affordable homes, and I was interested to hear about the approach taken in Paris—that they saw that as the root of the issue, and that’s what they sought to tackle. I’ve called in this Chamber for a long time for greater ambition in terms of house building, and I do think that is very, very important. I think our generation has lost sight of this—I don’t make a party point here; I think it’s true of all parties—about what an essential need housing is. After the second world war people realised that, obviously, in those shocking circumstances. I think I can begin to understand how some people could get so desperate that they would think of something as horrible as this as an alternative. We may understand their situation, but I don’t think we’re doing much for those people if we’re not tackling the root cause.

I thought Dawn was very apposite as well in looking at the way modern media and advertising platforms have made this sort of activity more feasible, I guess. And, again, I think we need to be very aware of the fact that there are, amongst all the people out there who are good landlords, a small proportion who may be tempted into this sort of vile behaviour. Now, unfortunately, the means to achieve these nefarious purposes are more readily available. If it was much more difficult to do this, then they may not be tempted in the first place, but at the moment I think we have to face the fact that modern media and advertising do open the door to this sort of exploitation.

Can I just finish by commending the Presiding Office on this initiative? Because it’s a new thing that we allow Members who unfortunately didn’t win the ballot—I’ve always thought it strange that you win a ballot, but there we are, that’s, I suppose, the way we have to term it. Of course, it’s just serendipity if you do win and are able to take your idea forward. I think debates like this allow Members who’ve come up with key ideas to talk about them. And, you know, the Government is listening and other parties are listening in terms of forming their next manifestos. I do hope that we will see at some point a change in law that did start from this sort of debate. Thank you very much.

Os yw’r arfer hwn yn amlwg—ac rwy’n credu ein bod wedi clywed tystiolaeth o hynny hyd yn oed yng Nghymru, ac mae’n sicr yn amlwg mewn rhannau eraill o’r Deyrnas Unedig—ac yn un sy’n tyfu, mae’n ddrwg gennyf ddweud, mae’n amlwg yn arfer sy’n foesol wrthun. Nid wyf yn credu y gallai unrhyw un edrych ar ffeithiau’r mater hwn a theimlo fel arall. Fel y dywedodd Dawn, gall y gyfraith fod yn amwys yn y maes ac felly dylid ei gwneud yn fwy eglur, ond nid oes amheuaeth fod arferion o’r fath yn ecsbloetiol tu hwnt. Mae’n rhaid ei fod yn rhoi rhai pobl mewn sefyllfa ofnadwy, lle maent yn agored i niwed o’r cychwyn yn sgil mympwy neu newid yn y sefyllfa honno, lle mae posibilrwydd o gam-drin a thrais, ac nid yw’n unrhyw fath o sefyllfa i neb fynd iddi mewn gwirionedd, ac wrth gwrs, ni fyddent yn mynd iddi o wirfodd; credaf fod hynny’n amlwg iawn. 

Rwy’n credu bod Dawn yn iawn i siarad am y materion ehangach, yn enwedig problem yr argyfwng tai. Mae gennym brinder enfawr o dai fforddiadwy, ac roedd yn ddiddorol clywed am y dull a ddefnyddiwyd ym Mharis—eu bod yn ei weld fel gwreiddyn y broblem, a dyna’r hyn y maent wedi ceisio mynd i’r afael ag ef. Rwyf wedi galw yn y Siambr hon ers amser hir am fwy o uchelgais o ran adeiladu tai, ac rwy’n meddwl bod hynny’n bwysig tu hwnt. Rwy’n credu bod ein cenhedlaeth wedi colli golwg ar hyn—nid wyf yn gwneud pwynt pleidiol yma; rwy’n credu ei fod yn wir am bob plaid—ynglŷn ag angen mor hanfodol yw tai. Ar ôl yr ail ryfel byd, sylweddolodd pobl hyn, yn amlwg, yn yr amgylchiadau dychrynllyd hynny. Rwy’n credu y gallaf ddechrau deall sut y gallai rhai pobl fod mewn sefyllfaoedd mor enbyd fel y byddent yn meddwl am rywbeth mor ofnadwy â hyn fel dewis arall. Efallai y gallwn ddeall eu sefyllfa, ond nid wyf yn credu ein bod yn gwneud llawer i’r bobl hynny os nad ydym yn mynd i’r afael â gwreiddyn y broblem.

Roeddwn yn meddwl bod Dawn wedi edrych yn briodol iawn hefyd ar y ffordd y mae’r cyfryngau modern a llwyfannau hysbysebu wedi gwneud y math hwn o weithgaredd yn fwy dichonadwy, mae’n debyg. Ac unwaith eto, rwy’n credu bod angen i ni fod yn ymwybodol iawn o’r ffaith fod yna gyfran fechan, o blith yr holl bobl ar lawr gwlad sy’n landlordiaid da, a allai gael eu temtio i arfer y math hwn o ymddygiad ffiaidd. Nawr, yn anffodus, mae’r modd i gyflawni’r dibenion ysgeler hyn ar gael yn rhwyddach. Pe bai’n llawer anos gwneud hyn, efallai na fyddent yn cael eu temtio yn y lle cyntaf, ond ar hyn o bryd rwy’n meddwl bod rhaid i ni wynebu’r ffaith fod cyfryngau a hysbysebu modern yn agor y drws i gamfanteisio o’r fath.

A gaf fi orffen drwy ganmol Swyddfa’r Llywydd ar y fenter hon? Oherwydd mae’n beth newydd ein bod yn caniatáu i Aelodau nad ydynt yn anffodus wedi ennill y bleidlais—rwyf bob amser wedi meddwl ei bod yn rhyfedd eich bod yn ennill pleidlais, ond dyna ni, dyna, mae’n debyg, yw’r hyn y mae’n rhaid i ni ei alw. Wrth gwrs, mae’n serendipaidd os ydych yn ennill ac yn gallu datblygu eich syniad. Rwy’n credu bod dadleuon fel hyn yn caniatáu i Aelodau sydd wedi cael syniadau pwysig i sôn amdanynt. Wyddoch chi, mae’r Llywodraeth yn gwrando ac mae pleidiau eraill yn gwrando o ran ffurfio eu maniffesto nesaf. Rwy’n gobeithio y byddwn ar ryw adeg yn gweld newid yn y gyfraith yn dechrau o ddadl fel hon. Diolch yn fawr iawn.

Mae Plaid Cymru yn cefnogi’r cynnig yma. Yn amlwg, mae’n hollol annerbyniol fod landlordiaid yn gosod eiddo yn ddi-rent gan ddisgwyl cael eu ‘talu’, mewn dyfynodau, efo ffafrau rhywiol. Rydw i wir yn gobeithio fod yna ffordd i atal hyn rhag digwydd. Yn anffodus, fel rydym ni wedi’i glywed, mae yna dystiolaeth fod hyn ar waith yn Llundain, Bryste, Birmingham, yr Alban, ac, yn anffodus, erbyn hyn yma yng Nghymru hefyd. Mae yna dystiolaeth i ddangos ei fod o’n digwydd ar draws y byd, ac fe gafwyd adroddiadau o bobl mewn sawl gwlad yn hysbysebu eiddo yn ddi-rent er mwyn cael manteision rhywiol, boed yn rhannu tŷ, fflat neu ystafell sbâr. Mae pobl yn cael eu gorfodi i’r sefyllfaoedd annerbyniol yma yn sgil cyfuniad o resymau mae’n debyg, gan gynnwys rhent drud a phrisiau tai drud mewn dinasoedd a’r ffaith fod angen i’r mwyafrif o bobl ifanc fyw yn y dinasoedd hyn er mwyn cychwyn eu gyrfaoedd.

Gobeithio y gall y gwelliant yma i’r Ddeddf tai atal hyn rhag digwydd yng Nghymru, os ydy’r gwelliant yn cael ei dderbyn. Ond, wrth gwrs, hyd yn oed os ydy’r ymarfer yn cael ei wahardd, mi fydd hi’n anodd gweithredu yn erbyn y rhai sy’n torri’r gyfraith oherwydd natur ddirgel y drosedd. Yn gyntaf, nid ydy pobl sy’n rhentu ystafell yn eu tŷ eu hunain ddim yn dod o dan y system trwyddedu landlordiaid, ac, yn ail, fe all dioddefwyr benderfynu peidio ag adrodd am y drosedd i’r heddlu gan eu bod nhw’n ofn wedyn y byddan nhw’n cael eu hel allan gan y landlord ac yn cael eu gwneud yn ddigartref. Mae adroddiad y Metropolitan Support Trust yn dweud y bydd adrodd am y drosedd yn creu gofid ychwanegol i rai dioddefwyr. Felly, nid oes yna ddim sicrwydd y byddai cynnwys y gwelliant yma a newid y ddeddfwriaeth yn arwain at y newid yr ydym ni am ei weld.

Felly, beth a fyddai’n gwneud gwir wahaniaeth yn y pen draw? Fel y mae David Melding yn sôn, rhan o’r ateb yn sicr ydy darparu mwy o dai fforddiadwy. Os oes yna fwy o dai addas ar gael ar rent fforddiadwy, yna bydd llai o bobl yn cael eu gorfodi i sefyllfaoedd annerbyniol. Mae hefyd angen sicrhau bod yna wasanaethau atal digartrefedd a llochesau o safon dderbyniol, fel bod pobl yn teimlo’n hyderus i adael sefyllfaoedd lle y maen nhw’n dioddef o gamdriniaeth. Ond efallai fod yna gwestiwn cymdeithasol, moesol efallai, ehangach, yn fan hyn hefyd ynglŷn â chyfartaledd rhwng y rhywiau a’r defnydd o ryw fel arf gan un person dros berson arall, ac, yn amlach na pheidio, gan ddyn dros ddynes. Ond efallai fod hynny’n bwnc trafod eang at ddiwrnod arall.

I gloi, felly, mi fyddai gwella’r ddeddfwriaeth yn gallu helpu. Mae trafod y pwnc yma heddiw yma a chodi proffil y mater hefyd yn helpu. Ond rwy’n credu hefyd fod angen rhoi sylw i’r materion hirdymor os ydym ni am weld gwir newid a dileu yr arfer yn llwyr. Diolch yn fawr.

Plaid Cymru supports this proposal. Clearly, it is entirely unacceptable that landlords provide accommodation free of charge, but expecting to be ‘paid’ with sexual favours, and I truly hope that there is a way of preventing this. Unfortunately, as we have heard, there is evidence that this is happening in London, Bristol, Birmingham, in Scotland, and, unfortunately, now here in Wales too. There is some evidence that it is happening across the world, and there were reports recently of people in a number of countries advertising accommodation free of charge for sexual favours, be it a house or flat share or a spare room. People are forced into these unacceptable situations due to a combination of reasons, including high rents and high house prices in cities, and the fact that most young people have to live in these cities in order to start their careers.

I do hope that this amendment to the housing Act can prevent this from happening, if the motion is approved. But, even if the practice is prohibited, it will be difficult to take action against those who break the law because of the hidden nature of the crime. First of all, people who rent a room out in their own house don’t get captured under the landlord licensing system, and, secondly, victims could decide not to report the offences to police because they fear that they will be evicted by the landlord and thereby made homeless. The Metropolitan Support Trust report states that reporting on the offences will create additional concerns and anxieties for some victims. So, there is no assurance that including this amendment in legislation and changing the legislation would lead to the change that we all want to see.

Therefore, what would make a real difference ultimately? Well, as David Melding has mentioned, part of the solution certainly is to provide more affordable housing. If there are more appropriate houses available at affordable rents, then fewer people will be forced into these unacceptable situations. We also need to ensure that there are homeless prevention services and shelters of an acceptable standard so that people feel confident in leaving a situation where they are facing abuse. But perhaps there is a social, moral question at play here too in terms of gender equality and the use of sex as a weapon by one person against another, and, more often, it’s a male using that weapon on a woman. But that’s perhaps a broader issue for discussion on another day.

To conclude, therefore, improving legislation could help. Discussing the issue here today and raising the profile of the issue is sure to help too. But I also believe that we need to address those long-term issues if we are to see real change and the scrapping of this practice once and for all.

Can I thank Dawn Bowden for tabling this very important motion today? I think it’s really positive that this has been brought to the floor of the Senedd and that we’re all having the opportunity to discuss it. It is a very serious issue and my fear is that it will become a much higher risk here in Wales as some of the changes that we are seeing start to bite. We know that we’ve got more welfare reform that is hitting us and that we’re likely to see large groups of people, particularly those aged 18 to 21, excluded from claiming housing benefit and also restrictions on those under 35, who will only be able to claim housing benefit on a room in a shared house. I believe that this could well lead to a rise in unregistered landlords allowing vulnerable women and men to stay with them in accommodation owned by them, rent free, in exchange for sex. Because some of these people are so marginalised and vulnerable, and because this group of landlords will not be registered under Rent Smart Wales, they’re possibly going to be very difficult to find and to protect from this practice.

I think it’s also important to bear in mind that, at a time of shrinking budgets in local authorities, there’s likely to be a decline in enforcement action in this area, making it harder to seek out and find such landlords. So, we do need to be very vigilant about that as well. So, I do hope that the Welsh Government will give very serious consideration, and I, too, welcome the fact that the Presiding Office is giving us this opportunity to have an early debate on this issue. I did speak to Llamau—which, as the Cabinet Secretary will know, has a very strong track record of working with vulnerable young people and women—before this debate. I know that they’ve expressed support for this kind of measure, and I hope that the Welsh Government will go out, now, to consult with organisations working in the field to get their views on how such an initiative could work in practice. And I hope too that Dawn’s very valuable action in bringing this to the floor of the Senedd will raise the profile of this issue and warn people of the risks that are out there. Thank you very much.

Hoffwn ddiolch i Dawn Bowden am gyflwyno’r cynnig pwysig hwn heddiw. Rwy’n credu ei fod yn gadarnhaol iawn fod hwn wedi cael ei gyflwyno ar lawr y Senedd a bod pawb ohonom yn cael cyfle i’w drafod. Mae’n fater difrifol iawn ac rwy’n ofni y daw’n berygl llawer mwy yma yng Nghymru wrth i rai o’r newidiadau a welwn ddechrau gadael eu hôl. Gwyddom fod rhagor o ddiwygiadau lles yn ein taro a’n bod yn debygol o weld grwpiau mawr o bobl yn enwedig rhai rhwng 18 a 21 oed yn cael eu heithrio rhag hawlio budd-dal tai a chyfyngiadau ar rai o dan 35 oed, na fyddant ond yn gallu hawlio budd-dal tai ar ystafell mewn tŷ a rennir. Credaf y gallai hyn yn hawdd arwain at gynnydd yn nifer y landlordiaid heb eu cofrestru sy’n caniatáu i fenywod a dynion agored i niwed aros gyda hwy mewn llety sy’n eiddo iddynt, yn ddi-rent yn gyfnewid am ryw. Oherwydd bod rhai o’r bobl hyn wedi’u hymyleiddio i’r fath raddau ac mor agored i niwed, ac oherwydd na fydd y grŵp hwn o landlordiaid yn cael eu cofrestru o dan Rhentu Doeth Cymru, maent yn mynd i fod yn anodd iawn eu canfod a’u hamddiffyn rhag yr arfer hwn o bosibl.

Rwy’n credu ei bod hefyd yn bwysig cadw mewn cof ar adeg pan fo cyllidebau’n crebachu mewn awdurdodau lleol ei bod yn debygol fod yna lai o gamau gorfodi yn y maes hwn, gan ei gwneud yn anos chwilio am landlordiaid o’r fath a dod o hyd iddynt. Felly, mae angen i ni fod yn wyliadwrus iawn ynglŷn â hynny hefyd. Felly, rwy’n gobeithio y bydd Llywodraeth Cymru yn ystyried yn ddwys iawn, ac rwyf innau hefyd yn croesawu’r ffaith fod Swyddfa’r Llywydd yn rhoi’r cyfle hwn inni gael dadl gynnar ar y mater. Siaradais â Llamau—sydd â hanes cadarn iawn, fel y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn gwybod, o weithio gyda phobl ifanc a menywod agored i niwed—cyn y ddadl hon. Gwn eu bod wedi mynegi cefnogaeth i’r math hwn o fesur, ac rwy’n gobeithio y bydd Llywodraeth Cymru yn ymgynghori yn awr â sefydliadau sy’n gweithio yn y maes i gael eu barn ar sut y gallai menter o’r fath weithio’n ymarferol. Ac rwy’n gobeithio hefyd y bydd gweithred werthfawr iawn Dawn yn cyflwyno hyn ar lawr y Senedd yn codi proffil y mater ac yn rhybuddio pobl am y peryglon sydd allan yno. Diolch yn fawr iawn.

Like David Melding, I wasn’t really aware of this issue until I saw what appeared on the agenda for today’s Plenary session. So, I’ve looked at the adverts on Craigslist and they were a bit of an eye-opener. I was somewhat surprised to see discounted rent being offered fairly openly for sexual favours, and, clearly, this is a regrettable development that we have, caused by issues that other Members have raised, such as lack of housing, shortage of housing. So, clearly, it’s happened in London first, where they have the biggest demand for housing, but Dawn has pointed out that it is in danger of becoming a widespread practice in Wales. So, if we can take action to prevent this development, then I think that would be a good step to take.

Of course, in reality, there have always been a certain number of landlords—a small proportion of landlords—who have taken a keen interest in doing viewings and in personally screening prospective tenants, and offers have been made of this kind of nature, perhaps in a slightly more veiled way, but, of course, these offers are often declined. This is anecdotal evidence—you know, this has been a practice, but only affecting a small number of tenants and landlords. So, obviously, we don’t really want the development of social media advertising, as David Melding pointed out, to actually make this practice more widespread. So, in UKIP, we do believe that openly encouraging mainly young people—mainly young women, although some men, as well—to become involved in a form of prostitution just because of their housing needs—. It is obviously very reprehensible and we do support the proposal.

Fel David Melding, nid oeddwn yn ymwybodol iawn o’r mater hwn nes i mi weld yr hyn a ymddangosodd ar yr agenda ar gyfer y Cyfarfod Llawn heddiw. Felly, rwyf wedi edrych ar yr hysbysebion ar Craigslist ac roeddent yn dipyn o agoriad llygad. Roeddwn yn synnu braidd i weld rhent gostyngol yn cael ei gynnig yn eithaf agored am ffafrau rhywiol, ac yn amlwg, mae hwn yn ddatblygiad anffodus sy’n ein hwynebu, wedi’i achosi gan faterion y mae Aelodau eraill wedi sôn amdanynt, megis diffyg tai, prinder tai. Felly, yn amlwg, mae wedi digwydd yn Llundain yn gyntaf, lle mae ganddynt y galw mwyaf am dai, ond mae Dawn wedi nodi’r ffaith ei fod mewn perygl o ddod yn arfer cyffredin yng Nghymru. Felly, os gallwn roi camau ar waith i atal y datblygiad hwn, yna rwy’n meddwl y byddai hwnnw’n gam da i’w gymryd.

Wrth gwrs, mewn gwirionedd, mae yna nifer penodol o landlordiaid—cyfran fach o landlordiaid—bob amser wedi bod â diddordeb brwd mewn cyfarfod â darpar denantiaid, neu eu sgrinio’n bersonol, a gwnaed cynigion o’r math hwn, efallai mewn ffordd ychydig yn llai amlwg, ond wrth gwrs, yn aml, gwrthodir y cynigion hyn. Tystiolaeth anecdotaidd yw hon—wyddoch chi, mae hwn wedi bod yn arfer, ond un sy’n effeithio ar nifer fach o denantiaid a landlordiaid yn unig. Felly, yn amlwg, nid ydym am weld hysbysebu ar y cyfryngau cymdeithasol yn datblygu mewn gwirionedd, fel y dywedodd David Melding, i wneud hwn yn arfer mwy cyffredin. Felly, yn UKIP, rydym yn credu bod annog pobl ifanc yn bennaf yn agored—menywod ifanc yn bennaf, er bod rhai dynion, yn ogystal—i ddod yn rhan o ffurf ar buteindra, a hynny’n unig oherwydd eu hanghenion tai—. Mae’n amlwg yn fater i resynu’n fawr ato ac rydym yn cefnogi’r cynnig.

Thank you very much. I now call the Cabinet Secretary for Communities and Children, Carl Sargeant.

Diolch yn fawr iawn. Galwaf yn awr ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Gymunedau a Phlant, Carl Sargeant.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I’d like to begin by thanking Dawn for giving us the opportunity to express our concern at this practice that landlords, or, more commonly, those taking in lodgers, should be advertising accommodation rent-free in return for sexual favours. That is abhorrent to us all. I condemn this devious practice, which takes advantage of the poverty and social inequality of the people it preys on, and I absolutely agree that we should do all that we can to expose and deter the exploiters.

In preparation, Llywydd, for this debate, I asked my officials to explore all the potential avenues for action on this, and I must admit I was slightly surprised by some of their findings. For example, as Dawn Bowden alluded to, the Home Office officials’ advice is that advertising for buying and selling of sex in itself is not illegal in England or Wales, and, whilst many of the associated activities, such as exploitation, could well be a criminal offence, they claim to have very little evidence that actual exploitation is taking place in these specific cases. Of course, this may well reflect a level of underreporting, rather than the absence of exploitation. I pick up on Sian Gwenllian’s point on that issue around that the individuals who are entrapped into this scenario should never be afraid to report, and, while the issue may not be unlawful, exploitation is, and I would encourage all who find themselves in this space to use the Live Fear Free helpline that we have in place. Let me be clear, Llywydd: this Government is committed to tackling violence against women, sexual violence and exploitation in all forms in Wales, and we continue to work closely with the Home Office and criminal justice agencies in Wales to ensure effective co-operation.

This is a complex issue, and this goes far beyond how we regulate housing and exposes some worrying social trends. What strikes me here is that sex for rent is a symptom of a more fundamental problem: the increasing difficulties young people generally face in securing affordable, safe accommodation. And, whilst we may not have the powers to tackle unpleasant specific symptoms, we are already working to address the underlying difficulties faced by young people seeking to secure good-quality, secure accommodation. The answer lies in our approach to preventative measures in reducing homelessness, the provision of affordable housing, mitigating the economic pressures from zero-hours contracts and benefits changes, our anti-slavery policies, and initiatives around our support services for vulnerable people with multiple needs.

I listened to David Melding’s contribution, and I’m hoping that now he may have had a change of view in terms of our position on ending the right to buy. The Member has been very keen and clear in his contributions both in the Chamber here and in committee about his concerns about removing the right and the ending of right to buy, but what we do know about the right to buy is that many of the properties that have been sold under the right to buy end up in the private landlord sector, and this is where most of this activity takes place. So, I’m really concerned that the Member is saying we should gain more housing, and also that we should protect the opportunities for people to live safely—I hope the Member’s had a change of view; he may be able to declare that today.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Hoffwn ddechrau drwy ddiolch i Dawn am roi’r cyfle inni fynegi ein pryder ynglŷn â’r arfer hwn fod landlordiaid, neu’n fwy cyffredin, y rhai sy’n derbyn lletywyr, yn hysbysebu llety am ddim yn gyfnewid am ffafrau rhywiol. Mae hynny’n ffiaidd i ni i gyd. Rwy’n condemnio’r arfer cyfrwys hwn, sy’n manteisio ar dlodi ac anghydraddoldeb cymdeithasol y bobl y mae’n camfanteisio arnynt, ac rwy’n cytuno’n llwyr y dylem wneud popeth yn ein gallu i ddatgelu ac atal y camfanteiswyr.

I baratoi ar gyfer y ddadl hon, Llywydd, gofynnais i fy swyddogion archwilio’r holl lwybrau posibl ar gyfer gweithredu ar hyn, ac mae’n rhaid i mi gyfaddef fy mod wedi fy synnu braidd gan rai o’u canfyddiadau. Er enghraifft, fel y cyfeiriodd Dawn Bowden, cyngor swyddogion y Swyddfa Gartref yw nad yw hysbysebu ar gyfer prynu a gwerthu rhyw ynddo’i yn anghyfreithlon yng Nghymru a Lloegr, ac er y gallai llawer o’r gweithgareddau cysylltiedig, megis camfanteisio, yn hawdd fod yn drosedd, maent yn honni mai ychydig iawn o dystiolaeth sydd ganddynt fod camfanteisio gwirioneddol yn digwydd yn yr achosion penodol hyn. Wrth gwrs, gall hyn yn hawdd fod yn ganlyniad i lefel o dangofnodi yn hytrach nag absenoldeb camfanteisio. Rwy’n ategu pwynt Sian Gwenllian ar y mater hwnnw na ddylai’r unigolion sy’n cael eu hudo i mewn i’r sefyllfa hon fod ag ofn rhoi gwybod, ac er efallai nad yw’r mater yn anghyfreithlon, mae camfanteisio’n anghyfreithlon, a byddwn yn annog pawb sy’n wynebu sefyllfa o’r fath i ddefnyddio’r llinell gymorth am ddim Byw Heb Ofn sydd gennym ar waith. Gadewch i mi fod yn glir, Llywydd: mae’r Llywodraeth hon wedi ymrwymo i fynd i’r afael â thrais yn erbyn menywod, trais rhywiol a chamfanteisio o bob math yng Nghymru, ac rydym yn parhau i weithio’n agos gyda’r Swyddfa Gartref ac asiantaethau cyfiawnder troseddol yng Nghymru i sicrhau cydweithrediad effeithiol.

Mae hwn yn fater cymhleth, ac mae’n yn mynd ymhell y tu hwnt i sut yr awn ati i reoleiddio tai ac yn datgelu rhai tueddiadau cymdeithasol sy’n peri pryder. Yr hyn sy’n fy nharo yma yw bod rhyw am rent yn symptom o broblem fwy sylfaenol: yr anawsterau cynyddol y mae pobl ifanc yn gyffredinol yn eu hwynebu i gael llety fforddiadwy, diogel. Ac er efallai nad oes gennym bwerau i fynd i’r afael â symptomau annymunol penodol, rydym eisoes yn gweithio i ymdrin â’r anawsterau gwaelodol y mae pobl ifanc yn eu hwynebu wrth geisio cael llety diogel o ansawdd da. Mae’r ateb yn ein hymagwedd at fesurau ataliol ar gyfer lleihau digartrefedd, darparu tai fforddiadwy, lliniaru pwysau economaidd contractau dim oriau a newidiadau i fudd-daliadau, ein polisïau gwrth-gaethwasiaeth, a mentrau’n ymwneud â’n gwasanaethau cymorth i bobl sy’n agored i niwed sydd ag anghenion lluosog.

Gwrandewais ar gyfraniad David Melding, ac rwy’n gobeithio bellach y gallai fod wedi newid ei farn o ran ein safbwynt ar roi diwedd ar yr hawl i brynu. Mae’r Aelod wedi bod yn frwd ac yn glir iawn yn ei gyfraniadau yn y Siambr yma ac yn y pwyllgor am ei bryderon ynglŷn â chael gwared ar yr hawl a rhoi diwedd ar yr hawl i brynu, ond yr hyn y gwyddom am yr hawl i brynu yw bod llawer o’r eiddo sydd wedi cael eu gwerthu o dan yr hawl i brynu’n mynd i’r sector landlordiaid preifat yn y pen draw, a dyma ble mae’r rhan fwyaf o’r gweithgarwch hwn yn digwydd. Felly, rwy’n bryderus iawn fod yr Aelod yn dweud y dylem gael mwy o dai, a hefyd y dylem ddiogelu’r cyfleoedd i bobl i fyw’n ddiogel—gobeithio bod yr Aelod wedi newid ei farn; efallai ei fod yn gallu datgan hynny heddiw.

I haven’t had a change of view, and I’m slightly surprised that you’ve made this connection. What we need to agree on is that we need to build more homes, and many of those homes need to be in the social sector. There is no disagreement, it seems to me, in this Chamber about that, and that’s what we should focus on.

Nid wyf wedi newid fy marn, ac rwy’n synnu braidd eich bod wedi gwneud y cysylltiad hwn. Yr hyn sydd angen i ni gytuno yn ei gylch yw bod angen inni adeiladu mwy o gartrefi, ac mae angen i lawer o’r cartrefi hynny fod yn y sector cymdeithasol. Mae’n ymddangos i mi nad oes unrhyw anghytundeb am hynny yn y Siambr hon, ac ar hynny y dylem ganolbwyntio.

Well, I’m sure the Member will have much time to consider his contribution again, and maybe he will come round to our way of thinking, but I’m grateful for his views. These are not quick and easy issues to address, and my colleague is right in terms of that we need to look at the specific issues for rent for sex. Our opinions are, however, limited. An amendment to the registration and licensing system under Part 1 of the housing Act, which Dawn refers to, will simply not tackle the issue on its own, but what it does mean is that we shouldn’t not do anything to seek to curb this awful practice.

I quite understand why this is perceived as a matter of housing law. Legally, however, the roles of landlords and tenants do not apply where sex rather than money is exchanged for accommodation, and this is simply not a legal contract that can be governed by housing law. That is even clearer when we’re talking about an owner allowing someone to share their home. The landlord and agent registration scheme and licensing system, Rent Smart Wales, means that landlords and agents who carry out letting and management activities need to be a fit-and-proper person who are well trained and abide by the code. I’m happy to explore ways we might use the fit-and-proper-person test in this case to render exploiters who are landlords unfit to hold a licence as a landlord. I will continue to update Members on that issue.

We can also seek to stop the advertising of this, as well, but the legality of these advertisements rests on ambiguity and lack of specific detail. I am aware that the Scottish Government has written to Craigslist, and we will look at the response of that very carefully on that detail. I intend to write to the Home Office to flag our concerns of this debate today and what should be done to assess, what can be done to address, the issues in a more proactive manner. I simply do not believe that the cases raised in the press, and others like them, do not amount to exploitation or any other criminal activity. I will follow that up also.

I’ve already started discussions with the police to see where that will lead us, and I, of course, have listened very carefully to the contributions of Members today. I remain open to suggestions of any further action that we should take. We are united in our disgust about those exploiting others and the needs of the vulnerable in our communities. The question is one of finding an effective way of tackling this, and I’m sure we can work together to resolve this issue.

Wel, rwy’n siŵr y bydd gan yr Aelod lawer o amser i ystyried ei gyfraniad eto, ac efallai y daw i gytuno â ni, ond rwy’n ddiolchgar iddo am ei sylwadau. Nid yw’r rhain yn faterion y gellir eu hateb yn gyflym ac yn hawdd, ac mae fy nghyd-Aelod yn iawn o ran yr angen inni edrych ar fater penodol rhent am ryw. Fodd bynnag, mae ein safbwyntiau’n gyfyngedig. Ni fydd diwygiad i’r system gofrestru a thrwyddedu o dan Ran 1 y Ddeddf Tai y cyfeiriai Dawn ati yn mynd i’r afael â’r mater hwn ar ei ben ei hun, ond yr hyn y mae’n ei olygu yw na ddylem beidio â gwneud unrhyw beth i geisio atal yr arfer ofnadwy hwn.

Rwy’n deall yn iawn pam y mae hyn yn cael ei weld fel mater sy’n ymwneud â chyfraith tai. Yn gyfreithiol, fodd bynnag, nid yw rolau landlordiaid a thenantiaid yn gymwys lle mae rhyw yn hytrach nag arian yn cael ei gyfnewid am lety, ac nid yw hwn yn syml iawn yn gontract cyfreithiol y gellir ei lywodraethu gan gyfraith tai. Mae hynny hyd yn oed yn gliriach pan fyddwn yn sôn am berchennog yn caniatáu i rywun rannu eu cartref. Mae’r cynllun cofrestru a system drwyddedu landlord ac asiant, Rhentu Doeth Cymru, yn golygu bod angen i landlordiaid ac asiantau sy’n cyflawni gweithgareddau gosod a rheoli tai fod yn unigolion addas a phriodol sydd wedi’u hyfforddi’n dda ac yn cydymffurfio â’r cod. Rwy’n hapus i archwilio ffyrdd y gallem ddefnyddio’r prawf unigolyn addas a phriodol yn yr achos hwn i bennu bod camfanteiswyr sy’n landlordiaid yn anaddas i ddal trwydded fel landlordiaid. Byddaf yn parhau i roi’r wybodaeth ddiweddaraf i’r Aelodau ar y mater hwn.

Gallwn hefyd geisio atal hysbysebu hyn, ond mae cyfreithlondeb yr hysbysebion hyn yn amwys a cheir prinder manylion penodol yn eu cylch. Rwy’n ymwybodol fod Llywodraeth yr Alban wedi ysgrifennu at Craigslist, a byddwn yn edrych ar fanylion yr ymateb hwnnw’n ofalus. Rwy’n bwriadu ysgrifennu at y Swyddfa Gartref i dynnu sylw at ein pryderon yn y ddadl hon heddiw a’r hyn y dylid ei wneud i asesu, yr hyn y gellir ei wneud i fynd i’r afael â’r materion mewn modd mwy rhagweithiol. Nid wyf yn credu nad yw’r achosion a gafodd sylw yn y wasg, ac eraill tebyg iddynt, yn gyfystyr â chamfanteisio neu unrhyw weithgarwch troseddol arall. Byddaf yn mynd ar drywydd hynny hefyd.

Rwyf eisoes wedi dechrau trafodaethau gyda’r heddlu i weld lle bydd hynny’n ein harwain, ac rwyf wedi gwrando’n ofalus iawn, wrth gwrs, ar gyfraniadau’r Aelodau heddiw. Rwy’n dal yn agored i awgrymiadau ynglŷn ag unrhyw gamau pellach y dylem eu cymryd. Rydym yn unedig yn ein ffieidd-dod tuag at y rhai sy’n camfanteisio ar bobl eraill ac anghenion pobl agored i niwed yn ein cymunedau. Mae’r cwestiwn yn ymwneud â dod o hyd i ffordd effeithiol o fynd i’r afael â hyn, ac rwy’n siwr y gallwn weithio gyda’n gilydd i ddatrys y mater hwn.

Thank you. I call on Dawn Bowden to reply to the debate.

Diolch. Galwaf ar Dawn Bowden i ymateb i’r ddadl.

Thank you, Llywydd, and can I thank all of those who contributed to the debate? I think the responses were fairly consistent in the debate in terms of looking at some of the issues that are responsible for the spread of this type of exploitation. David Melding, quite rightly, acknowledged the vulnerability of people that allows this kind of exploitation to take place, and actually, the Cabinet Secretary took the words out of my mouth in terms of the housing crisis that we are now facing, and I do welcome the initiatives that Welsh Government have put in place to try to deal with that—the affordable new homes and so on. I think it would be too simplistic just to talk about the housing crisis in the wider sense without looking at the historical reasons for that. I think you were absolutely right, Cabinet Secretary, to raise the history behind the right to buy, and what that legacy has left, meaning that we are left with the limited social housing that we have, and the inability to provide affordable housing.

I think we also have to acknowledge, as was acknowledged by David Melding and by Sian Gwenllian, and indeed Lynne Neagle, that we are also seeing the effects of changes to the benefits system, and that is not going to change any time soon, as long as we end up with a Conservative Government in Westminster. I’m afraid that just happens to be a matter of fact. And can I also thank Gareth Bennett for the support of UKIP in terms of the proposal as well? In relation to the Government’s position on this, can I thank, again, the Cabinet Secretary, for his offer to work with any organisations that can find a way to try to deal with this issue? I’m not a lawyer; I don’t understand the legislative constraints, but I know that you are advised by legal experts. But I think I would be safe to say that there seems to be a fair amount of cross-party support for what we’re trying to achieve here, which is somehow shutting down this legislative loophole that allows people to put adverts like this on internet sites, or elsewhere, that are perfectly legal. And whether we can access or change the way in which we can address this by using laws around exploitation—I think I would welcome the Cabinet Secretary doing that, either by writing to the Home Office, having discussions with the Scottish Government, who clearly seem to be trying to deal with this, or looking at any other way in which the Welsh Government can legislate to try to stamp out this exploitation. Thank you.

Diolch i chi, Llywydd, ac a gaf fi ddiolch i bawb a gyfrannodd at y ddadl? Rwy’n credu bod yr ymatebion yn weddol gyson yn y ddadl o ran edrych ar rai o’r materion sy’n gyfrifol am ledaeniad y math hwn o gamfanteisio. Cydnabu David Melding, yn gwbl briodol, pa mor agored i niwed yw’r bobl sy’n caniatáu i’r math hwn o gamfanteisio ddigwydd, ac mewn gwirionedd, aeth Ysgrifennydd y Cabinet â’r geiriau o fy ngheg am yr argyfwng tai sy’n ein hwynebu yn awr, ac rwy’n croesawu’r mentrau y mae Llywodraeth Cymru wedi’u rhoi ar waith i geisio mynd i’r afael â hynny—y cartrefi newydd fforddiadwy ac yn y blaen. Rwy’n credu y byddai’n rhy syml inni siarad yn unig am yr argyfwng tai yn yr ystyr ehangach heb edrych ar y rhesymau hanesyddol dros hynny. Rwy’n credu eich bod yn hollol gywir, Ysgrifennydd y Cabinet, yn nodi’r hanes sy’n sail i’r hawl i brynu, a’r hyn a etifeddwyd yn sgil hynny, sy’n golygu mai’r hyn a adawyd ar ôl yw’r nifer gyfyngedig o dai cymdeithasol sydd gennym, a’r anallu i ddarparu tai fforddiadwy.

Rwy’n credu bod rhaid i ni hefyd gydnabod, fel y cydnabu David Melding a Sian Gwenllian, a Lynne Neagle yn wir, ein bod hefyd yn gweld effeithiau newidiadau i’r system fudd-daliadau, ac nid yw hynny’n mynd i newid yn y dyfodol agos, cyn belled ag y bo gennym Lywodraeth Geidwadol yn San Steffan. Rwy’n ofni bod honno’n digwydd bod yn ffaith. A gaf fi hefyd ddiolch i Gareth Bennett am gefnogaeth UKIP i’r cynnig hefyd? Mewn perthynas â safbwynt y Llywodraeth ar hyn, a gaf fi ddiolch, unwaith eto, i Ysgrifennydd y Cabinet, am ei gynnig i weithio gydag unrhyw sefydliadau a all ddod o hyd i ffordd i geisio ymdrin â’r mater hwn? Nid wyf yn gyfreithiwr; nid wyf yn deall y cyfyngiadau deddfwriaethol, ond rwy’n gwybod eich bod yn cael cyngor gan arbenigwyr cyfreithiol. Ond rwy’n credu y byddwn yn ddiogel i ddweud ei bod yn ymddangos bod cryn dipyn o gefnogaeth drawsbleidiol i’r hyn rydym yn ceisio’i gyflawni yma, sef mynd ati rywsut i gau’r bwlch deddfwriaethol sy’n caniatáu i bobl roi hysbysebion fel hyn ar safleoedd rhyngrwyd, neu mewn mannau eraill sy’n hollol gyfreithiol. Ac a allwn gael mynediad at, neu newid y ffordd o fynd i’r afael â hyn drwy ddefnyddio deddfau’n ymwneud â chamfanteisio—credaf y byddwn yn falch o weld Ysgrifennydd y Cabinet yn gwneud hynny, naill ai drwy ysgrifennu at y Swyddfa Gartref, cael trafodaethau gyda Llywodraeth yr Alban, sy’n amlwg i’w gweld yn ceisio ymdrin â hyn, neu edrych ar unrhyw ffordd arall y gall Llywodraeth Cymru ddeddfu i geisio rhoi terfyn ar y camfanteisio hwn. Diolch.

Thank you. The proposal is to note this proposal. Does any Member object? [Objection.] Therefore we’ll defer voting on this item until voting time.

Diolch. Y cynnig yw nodi’r cynnig hwn. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Felly gohiriwn y pleidleisio ar yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.

Voting deferred until voting time.

6. 6. Dadl y Ceidwadwyr Cymreig: Diogelwch Plant Ar-lein
6. 6. Welsh Conservatives Debate: Child Safety Online

Detholwyd y gwelliannau canlynol: gwelliannau 1 a 2 yn enw Rhun ap Iorwerth.

The following amendments have been selected: amendments 1 and 2 in the name of Rhun ap Iorwerth.

We now move on to the Welsh Conservative debate: child safety online. I call on Darren Millar to move the motion.

Symudwn ymlaen yn awr at ddadl y Ceidwadwyr Cymreig: diogelwch plant ar-lein. Galwaf ar Darren Millar i gynnig y cynnig.

Cynnig NDM6305 Paul Davies

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

1. Yn cydnabod yr amryfal risgiau y mae plant yn eu hwynebu wrth ddefnyddio’r rhyngrwyd.

2. Yn nodi pwysigrwydd enfawr cymryd camau i sicrhau bod plant yn cael eu cadw’n ddiogel ar-lein, a’u haddysgu o ran y camau y dylent eu cymryd er mwyn helpu i ddiogelu eu hunain wrth ddefnyddio’r rhyngrwyd.

3. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i amlinellu ymateb cynhwysfawr i bryderon a godwyd gan yr NSPCC (Y Gymdeithas Genedlaethol er Atal Creulondeb i Blant), ynghylch cynnydd mewn galwadau cysylltiedig y mae wedi’u cael o ran diogelwch ar y rhyngrwyd.

4. Yn galw ymhellach ar Lywodraeth Cymru i sicrhau bod blaenoriaethu diogelwch ar-lein yn rhan ganolog o bob strategaeth sy’n anelu at ddarparu cymunedau mwy diogel i blant ledled Cymru.

Motion NDM6305 Paul Davies

To propose that the National Assembly for Wales:

1. Recognises the multitude of risks which children face using the internet.

2. Notes the immense importance of taking action to ensure children are kept safe online, and educating them as to the steps they should be taking to help protect themselves when using the internet.

3. Calls on the Welsh Government to outline a comprehensive response to concerns raised by the NSPCC, regarding an increase in related calls they have received about internet safety.

4. Further calls on the Welsh Government to ensure that prioritisation of online safety is integral to all strategies aiming to deliver safer communities for children across Wales.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I’m pleased to have the opportunity to open this important debate this afternoon, and I move the motion in the name of Paul Davies on the order paper today, recognising the multitude of risks that children face using the internet, noting the importance of taking action to ensure children’s safety online, and calling upon the Welsh Government to respond to concerns from the NSPCC and other organisations, so that we can get things right in terms of having this as a priority going forward.

Now, before I get into my speech, I just want to say that we will be supporting both of the amendments today that have been tabled by Plaid Cymru. We think that they do complement our motion, and they recognise the need for a joined-up approach here, by all Governments across the United Kingdom and, in fact, around the world, in order to address some of the very real issues.

The cyber-attack incidents that took place over the weekend showed, in very stark terms, I think, just how reliant we have become, as a society, on the internet and digital technology. There is no doubt in my mind that, very often, we’re over-reliant on these things. And of course, we particularly bring these things into focus when something goes wrong, and, as we have seen, they can go spectacularly wrong. But as policy makers and lawmakers here in the Senedd today, many of us are old enough to remember a time without personal computers, without smartphones; some may be able to remember the very first tablets—and I’m not talking about the ones that Moses brought down from the top of Sinai—but chalk tablets, even, in the classroom to be used as learning aids. If you talk about those things to a young person now, they’re just bewildered by the fact that there was an absence of technology in times before. Because the reality is that they are so used to, and so familiar with the technology that is all around us—in school and in the home—that when I talk about the fact that I was a youngster and my mum and dad bought me for Christmas a ZX Spectrum and it was the bees knees, and it used to take half an hour to load a programme, with a little cassette tape, they’re absolutely astonished. So, we’ve got a new generation who are more familiar with technology, very often, than those who are teaching them in our schools and their parents at home. In fact, we’re very often more illiterate than they are when it comes to technology.

Now, of course, the fact that we have all this technology presents huge opportunities for the future—opportunities in education, in employment, in social networking—all on this huge, big global scale. But as much as technology is a blessing, it also can be a curse. We’ve seen that having this wealth of information, particularly over the internet, doesn’t come risk free, and it can expose people—vulnerable people and children—to some very real harms. Pornography, gambling, inappropriate sharing of personalised sexual information and content, fraud, cyber bullying, online grooming, blackmail, exploitation and radicalisation are all things that the internet has brought into people’s homes and onto people’s laps. And they’re real threats. They’re threats to the physical and mental health and well-being of young people here in Wales today. That’s why we’ve got to ensure that online safety is a top priority for us now and in terms of how we go forward.

To be fair to the Welsh Government, I think it’s already done some very good work on this front. They’ve already taken some measures to protect students in Welsh schools and to raise e-safety standards in those places of learning. I know, for example, that the South West Grid for Learning has been working in partnership with the Welsh Government since 2014 on these e-safety issues. I also know that around 78 per cent of schools in Wales, so far, have used the 360 Degree Safe Cymru self-review tool, which evaluates how safe their online practices actually are. Of course, they’re also providing opportunities through Safer Internet Day campaigns as well to raise the profile and the importance of these issues.

I’m very pleased also to see the Welsh Government strongly supporting Operation Net Safe, which is a programme in conjunction with the police and the Lucy Faithfull Foundation that aims to stop the creation, viewing and sharing of indecent images of children online. I’m very pleased to see the recent report of the Internet Watch Foundation—and I should have declared the fact that I’m actually an internet watch champion on behalf of that association at the start of my speech—but I was very pleased to see that the UK now hosts less than 0.1 per cent of child sexual abuse images worldwide. That’s because of this zero tolerance approach that has been taken by the UK Government and by all of the devolved administrations on that particular issue. It’s great that we’re making that progress, but we’ve got to do more. The only way we can do that is by having more of a cross-sectoral approach within the Government and without the Government, but with the leadership of the Government to bring individuals together. We need the education sector working together with parents, with industry, with experts in civil society and, of course, with children themselves in order to educate our young people about how best they can protect themselves, so that we can develop the tools that we all need to respond to a constantly evolving internet and the threats and harms that can be associated with it.

Clearly, the obvious starting place to teach and empower children and young people on internet safety is by entrenching some key measures and principles into our education system where digital literacy is actually taught, and we have a great opportunity with the new curriculum that is being shaped in Wales to embed these things more permanently, if you like, within that new curriculum. But it requires, in my view, a more comprehensive strategy as well going forward in order to nail this thing—a strategy that can be regularly under review. We know that NSPCC Cymru have been calling for measures to be introduced by the Welsh Government to protect children online, including the publication of a comprehensive online safety action plan that is underpinned by an advisory group that can ensure that Wales is really at the forefront of keeping children safe online in the UK and around the world. The Welsh Government hasn’t yet responded to that particular recommendation from the NSPCC, and I hope very much that the Cabinet Secretary in her response to the debate today will be able to tell us whether that is something that the Welsh Government is prepared to take up, so that we can embed this plan into our schools, into our public sector and across Government, so that we can have this standardised approach.

I am concerned, I have to say, that whilst there has been some progress, we’ve still got 22 per cent of Welsh schools who have not yet evaluated, using that self-evaluation tool, the safety of their online practice. I think that the inspectorate, Estyn, for example, does have a role in making sure that that is one of the things that features highly on the radar of schools in terms of protecting those children. We’ve got some very good child protection policies across Wales, lots of paperwork about child protection, but very often the one thing that is missing from all of those bits of paper is this issue of internet safety.

There’s also been some very good work, as I said earlier on, over the border in England. The UK Government has been leading on this, really, worldwide in terms of internet safety. They adopted an all-sector approach from the outset. In 2013, the then Prime Minister worked with the internet industry to get the service providers to offer internet filters to parents so that they could select what their children can and cannot view online. In 2014, the House of Commons culture and media select committee did a report into online safety and it set out some of the challenges and made some clear recommendations that the UK Government has been taking forward. Of course, internet safety has been a compulsory part of the curriculum in England now since 2014, and some key work has been done, particularly to stop the spectre of bullying and cyberbullying that has been taking place online and has been so costly, and devastatingly costly, to some young people who, as a result of that bullying, unfortunately have taken their own lives.

In 2015, we found that schools in England are now required to filter all inappropriate online content and to teach pupils about being safe. I know that that filtering takes place in our schools as well, which can only be a good thing. But of course, pupils aren’t just accessing inappropriate internet content on their computers in the school. They’re also taking mobile phones into school. They’re taking their own tablets into school, and of course that also has inherent risks. So, we’ve got a lot more that we need to do in order to get this situation right, and I think that, as a country, Wales needs to be leading, we need to be on the front foot, and we need to be working with the other administrations across the UK if we’re ever to deal with this problem.

Just one practical thing before I pass the baton on to the next speaker in the debate, and that is this: there are family-friendly internet policies that have been adopted by some businesses in Britain, but not all of those businesses have taken the opportunity to have family-friendly internet on their premises. There are many hotel groups, restaurants and parts of the public sector that haven’t got family-friendly filters in place on their internet servers, and it’s essential, I think, that we get these things in place if we’re ever going to have the proper protections in place for our children going forward.

So, I encourage people to accept the motion in the spirit in which it’s put forward today, in a non-partisan way, and to work with us in order to shape the future so that we can keep our young people safe. Thank you.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Rwy’n falch o gael y cyfle i agor y ddadl bwysig hon y prynhawn yma, a chynigiaf y cynnig yn enw Paul Davies ar y papur trefn heddiw, gan gydnabod y llu o risgiau y mae plant yn eu hwynebu wrth ddefnyddio’r rhyngrwyd, nodi pwysigrwydd rhoi camau ar waith i sicrhau bod plant yn cael eu cadw’n ddiogel ar-lein, a galw ar Lywodraeth Cymru i ymateb i bryderon a fynegwyd gan y Gymdeithas Genedlaethol er Atal Creulondeb i Blant (NSPCC) a sefydliadau eraill, fel y gallwn gael pethau’n iawn o ran rhoi blaenoriaeth i hyn yn y dyfodol.

Nawr, cyn i mi gychwyn ar fy araith, hoffwn ddweud y byddwn yn cefnogi’r ddau welliant a gyflwynwyd gan Blaid Cymru heddiw. Credwn eu bod yn cydweddu â’n cynnig, ac maent yn cydnabod yr angen am ymagwedd gydgysylltiedig yma, gan bob Llywodraeth ar draws y Deyrnas Unedig, ac yn wir, o amgylch y byd, er mwyn mynd i’r afael â rhai o’r problemau real iawn.

Dangosodd yr ymosodiadau seiber a ddigwyddodd dros y penwythnos mewn termau eglur iawn, rwy’n meddwl, pa mor ddibynnol rydym wedi dod, fel cymdeithas, ar y rhyngrwyd a thechnoleg ddigidol. Nid oes amheuaeth yn fy meddwl ein bod, yn aml iawn, yn orddibynnol ar y pethau hyn. Ac wrth gwrs, rydym yn dod â’r pethau hyn i’r amlwg yn arbennig pan fydd rhywbeth yn mynd o’i le, ac fel y gwelsom, gallant fynd o’u lle i raddau helaeth iawn. Ond fel llunwyr polisi a deddfwyr yma yn y Senedd heddiw, mae llawer ohonom yn ddigon hen i gofio adeg heb gyfrifiaduron personol, heb ffonau clyfar; efallai y bydd rhai’n gallu cofio’r llechi—ac nid wyf yn siarad am y rhai a ddygwyd gan Foses o gopa mynydd Sinai—ond am lechi sialc yn yr ystafell ddosbarth i’w defnyddio fel cymhorthion dysgu. Os ydych yn siarad am y pethau hyn wrth berson ifanc yn awr, maent yn methu dirnad absenoldeb technoleg ers talwm. Oherwydd y realiti yw eu bod wedi arfer i’r fath raddau, ac mor gyfarwydd â’r dechnoleg sydd ym mhobman o’n cwmpas—yn yr ysgol ac yn y cartref—fel eu bod yn gwbl syfrdan pan fyddaf yn sôn amdanaf yn ifanc yn cael ZX Spectrum gan fy nhad a fy mam yn anrheg Nadolig ac roedd yn fendigedig, ac arferai gymryd hanner awr i lwytho rhaglen, gyda thâp casét bach. Felly, mae gennym genhedlaeth newydd sy’n fwy cyfarwydd â thechnoleg, yn aml iawn, na’r rhai sy’n eu dysgu yn ein hysgolion a’u rhieni gartref. Yn wir, rydym yn aml iawn yn fwy anllythrennog na hwy ym maes technoleg.

Nawr, wrth gwrs, mae’r ffaith fod gennym i gyd y dechnoleg hon yn cynnig cyfleoedd enfawr ar gyfer y dyfodol—cyfleoedd mewn addysg, mewn cyflogaeth, mewn rhwydweithio cymdeithasol—a’r cyfan ar y raddfa fyd-eang enfawr hon. Ond er cymaint o fendith yw technoleg, mae hefyd yn gallu bod yn felltith. Rydym wedi gweld nad yw cael y cyfoeth hwn o wybodaeth, yn enwedig dros y rhyngrwyd, yn dod heb risg, a gall wneud pobl—pobl fregus a phlant—yn agored i niwed go iawn. Mae pornograffi, gamblo, rhannu gwybodaeth a chynnwys rhywiol personol yn amhriodol, twyll, seiberfwlio, meithrin perthynas amhriodol ar-lein, blacmel, camfanteisio a radicaleiddio i gyd yn bethau y mae’r rhyngrwyd wedi’u dwyn i mewn i gartrefi pobl ac ar liniau pobl. Ac maent yn fygythiadau go iawn. Maent yn fygythiadau i iechyd a lles corfforol a meddyliol pobl ifanc yma yng Nghymru heddiw. Dyna pam y mae’n rhaid inni sicrhau bod diogelwch ar-lein yn brif flaenoriaeth i ni yn awr ac mewn perthynas â’r ffordd rydym yn symud ymlaen.

I fod yn deg i Lywodraeth Cymru, rwy’n credu ei bod eisoes yn gwneud gwaith da iawn ar hyn. Maent eisoes wedi rhoi rhai mesurau ar waith i ddiogelu myfyrwyr yn ysgolion Cymru a chodi safonau e-ddiogelwch yn y lleoedd dysgu hynny. Rwy’n gwybod, er enghraifft, fod South West Grid for Learning wedi bod yn gweithio mewn partneriaeth â Llywodraeth Cymru ers 2014 ar y materion e-ddiogelwch hyn. Rwyf hefyd yn gwybod bod oddeutu 78 y cant o ysgolion Cymru hyd yn hyn wedi defnyddio’r offeryn hunanadolygu 360° Safe Cymru, sy’n gwerthuso pa mor ddiogel yw eu harferion ar-lein mewn gwirionedd. Wrth gwrs, maent hefyd yn darparu cyfleoedd drwy ymgyrchoedd Diwrnod Defnyddio’r Rhyngrwyd yn Fwy Diogel er mwyn codi proffil a rhoi mwy o bwyslais ar y materion hyn.

Rwy’n falch iawn hefyd o weld Llywodraeth Cymru yn cefnogi Operation Net Safe, sef rhaglen ar y cyd â’r heddlu a Sefydliad Lucy Faithfull sy’n anelu at atal creu, gwylio a rhannu delweddau anweddus o blant ar-lein. Rwy’n falch iawn o weld adroddiad diweddar Sefydliad Gwarchod y Rhyngrwyd—a dylwn fod wedi datgan y ffaith fy mod mewn gwirionedd yn hyrwyddwr gwarchod y rhyngrwyd ar ran y gymdeithas honno ar ddechrau fy araith—ond roeddwn yn falch iawn o weld bod llai na 0.1 y cant o’r delweddau cam-drin plant yn rhywiol byd-eang ar weinyddion wedi’u lleoli yn y DU bellach. Y rheswm am hynny yw ymagwedd dim goddefgarwch Llywodraeth y DU a phob un o’r gweinyddiaethau datganoledig ar y mater penodol hwn. Mae’n wych ein bod yn gwneud cynnydd yn hynny o beth, ond mae’n rhaid i ni wneud mwy. Yr unig ffordd y gallwn wneud hynny yw drwy gael ymagwedd fwy traws-sector yn y Llywodraeth ac oddi allan i’r Llywodraeth, ond gydag arweiniad y Llywodraeth i ddod ag unigolion at ei gilydd. Mae angen i’r sector addysg gydweithio gyda rhieni, gyda diwydiant, gydag arbenigwyr yn y gymdeithas sifil ac wrth gwrs, gyda phlant eu hunain, er mwyn addysgu ein pobl ifanc ynglŷn â’r ffordd orau o amddiffyn eu hunain, fel y gallwn ddatblygu’r offer sydd eu hangen ar bawb ohonom i ymateb i ryngrwyd sy’n esblygu’n barhaus a’r bygythiadau a’r niwed sy’n gallu bod yn gysylltiedig â hynny.

Yn amlwg, y man cychwyn amlwg i addysgu a grymuso plant a phobl ifanc ar ddiogelwch y rhyngrwyd yw drwy wreiddio rhai mesurau ac egwyddorion allweddol yn ein system addysg lle caiff llythrennedd digidol ei ddysgu, ac mae gennym gyfle gwych gyda’r cwricwlwm newydd sy’n cael ei lunio yng Nghymru i ymgorffori’r pethau hyn yn fwy parhaol, os mynnwch, yn y cwricwlwm newydd hwnnw. Ond yn fy marn i, mae’n galw am strategaeth fwy cynhwysfawr yn ogystal wrth symud ymlaen er mwyn cael y maen i’r wal—strategaeth a all fod yn destun adolygu cyson. Gwyddom fod NSPCC Cymru wedi bod yn galw ar Lywodraeth Cymru i gyflwyno mesurau i ddiogelu plant ar-lein, gan gynnwys cyhoeddi cynllun gweithredu diogelwch ar-lein cynhwysfawr wedi’i ategu gan grŵp ymgynghorol sy’n gallu sicrhau bod Cymru ar flaen y gad mewn gwirionedd o ran cadw plant yn ddiogel ar-lein yn y DU a ledled y byd. Nid yw Llywodraeth Cymru wedi ymateb eto i’r argymhelliad penodol hwnnw gan yr NSPCC, ac rwy’n gobeithio’n fawr iawn y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn ei hymateb i’r ddadl heddiw yn gallu dweud wrthym a yw hynny’n rhywbeth y mae Llywodraeth Cymru yn barod i’w fabwysiadu, er mwyn inni allu ymgorffori’r cynllun hwn yn ein hysgolion, yn ein sector cyhoeddus ac ar draws y Llywodraeth, fel y gallwn gael dull gweithredu safonol o’r fath.

Rhaid i mi ddweud, er bod rhywfaint o gynnydd wedi bod, rwy’n poeni bod 22 y cant o ysgolion yng Nghymru nad ydynt wedi gwerthuso diogelwch eu harferion ar-lein eto gan ddefnyddio’r teclyn hunanarfarnu. Credaf fod rôl gan arolygiaeth Estyn, er enghraifft, i’w chwarae o ran sicrhau bod hynny’n un o’r pethau sy’n cael llawer o sylw ar radar ysgolion er mwyn diogelu’r plant hynny. Mae gennym rai polisïau diogelu plant da iawn ar draws Cymru, ceir llawer o waith papur ynglŷn â diogelu plant, ond yn aml iawn, yr un peth sydd ar goll o’r holl ddarnau papur yw mater diogelwch y rhyngrwyd.

Cafwyd peth gwaith da iawn hefyd, fel y dywedais yn gynharach, dros y ffin yn Lloegr. Mae Llywodraeth y DU wedi bod yn arwain ar hyn yn fyd-eang, mewn gwirionedd, mewn perthynas â diogelwch y rhyngrwyd. Fe wnaethant fabwysiadu ymagwedd ar draws y sectorau o’r cychwyn cyntaf. Yn 2013, gweithiodd y Prif Weinidog ar y pryd gyda’r diwydiant rhyngrwyd i gael darparwyr gwasanaethau i gynnig hidlwyr rhyngrwyd i rieni fel y gallent ddewis beth y gall a beth na all eu plant eu gweld ar-lein. Yn 2014, lluniodd pwyllgor dethol y Tŷ Cyffredin ar ddiwylliant a’r cyfryngau adroddiad ar ddiogelwch ar-lein a nodai rai o’r heriau a gwnaeth argymhellion clir y mae Llywodraeth y DU wedi bod yn gweithredu arnynt. Wrth gwrs, mae diogelwch ar y rhyngrwyd wedi bod yn rhan orfodol o’r cwricwlwm yn Lloegr bellach ers 2014, a gwnaed peth gwaith allweddol, yn enwedig i atal bygythiad bwlio a seiberfwlio sydd wedi bod yn digwydd ar-lein ac wedi bod mor gostus, ac yn ddinistriol o gostus i rai pobl ifanc sydd, yn anffodus, o ganlyniad i fwlio o’r fath, wedi cyflawni hunanladdiad.

Yn 2015, gwelsom ei bod yn ofynnol i ysgolion yn Lloegr bellach hidlo’r holl gynnwys ar-lein amhriodol ac addysgu disgyblion ynglŷn â bod yn ddiogel. Gwn fod hidlo’n digwydd yn ein hysgolion ni, yn ogystal, a rhaid bod hynny’n beth da. Ond wrth gwrs, nid ar eu cyfrifiaduron yn yr ysgol yn unig y mae disgyblion yn cael mynediad at gynnwys amhriodol ar y rhyngrwyd. Maent hefyd yn mynd â ffonau symudol i’r ysgol. Maent yn mynd â’u llechi eu hunain i’r ysgol, ac wrth gwrs, mae risgiau’n gysylltiedig â hynny. Felly, mae gennym lawer mwy sydd angen i ni ei wneud er mwyn unioni’r sefyllfa hon, a chredaf fod angen i Gymru arwain, fel gwlad, mae angen i ni fod ar y droed flaen, ac mae angen i ni weithio gyda’r gweinyddiaethau eraill ar draws y DU os ydym yn mynd i ymdrin â’r broblem hon.

Un peth ymarferol cyn i mi drosglwyddo’r awennau i’r siaradwr nesaf yn y ddadl: ceir polisïau rhyngrwyd sy’n ystyriol o deuluoedd a fabwysiadwyd gan rai busnesau ym Mhrydain, ond nid yw pob un o’r busnesau hynny wedi achub ar y cyfle i gael rhyngrwyd sy’n ystyriol o deuluoedd ar eu safleoedd. Ceir llawer o grwpiau gwestai, bwytai a rhannau o’r sector cyhoeddus nad oes ganddynt hidlwyr sy’n ystyriol o deuluoedd ar waith ar eu gweinyddion rhyngrwyd, ac mae’n hanfodol, rwy’n credu, ein bod yn cael y pethau hyn ar waith os ydym am gael mesurau diogelwch priodol ar gyfer ein plant yn y dyfodol.

Felly, rwy’n annog pobl i dderbyn y cynnig yn yr ysbryd y caiff ei gynnig heddiw, mewn ffordd amhleidiol, ac i weithio gyda ni er mwyn siapio’r dyfodol fel y gallwn gadw ein pobl ifanc yn ddiogel. Diolch.

Thank you very much. I have selected the two amendments to the motion. I call on Llyr Gruffydd to move amendments 1 and 2 tabled in the name of Rhun ap Iorwerth.

Diolch yn fawr iawn. Rwyf wedi dethol y ddau welliant i’r cynnig. Galwaf ar Llyr Gruffydd i gynnig gwelliannau 1 a 2 a gyflwynwyd yn enw Rhun ap Iorwerth.

Gwelliant 1—Rhun ap Iorwerth

Ychwanegu fel pwynt newydd ar ôl pwynt 1 ac ailrifo yn unol â hynny:

Yn nodi pwysigrwydd llythrennedd ddigidol i Gymru, a bod annog defnydd diogel o’r rhyngrwyd yn rhan hanfodol o addysg plentyn.

Amendment 1—Rhun ap Iorwerth

Add as new point after point 1 and re-number accordingly:

Notes the importance of a digitally literate Wales, and that encouraging safe internet use is an essential part of a child’s education.

Gwelliant 2—Rhun ap Iorwerth

Ychwanegu pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Yn galw ar Lywodraeth y DU i weithio gyda’r cwmnïau perthnasol i fynd i’r afael â cham-drin ar-lein, gan nodi’n arbennig y cam-drin y mae menywod a grwpiau lleiafrifol yn ei ddioddef.

Amendment 2—Rhun ap Iorwerth

Add as new point at end of motion:

Calls on the UK government to work with the relevant companies to tackle online abuse, noting in particular the abuse experienced by women and minority groups.

Cynigiwyd gwelliannau 1 a 2.

Amendments 1 and 2 moved.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Rwy’n falch iawn i allu cyfrannu i’r ddadl yma’r prynhawn yma. Fel rhywun sy’n dad i blant sy’n dod i oed lle mae ganddyn nhw nawr bresenoldeb ar-lein ac ar wefannau cymdeithasol, rwy’n gallu uniaethu gyda rhai o’r sylwadau agoriadol a wnaethpwyd i’r ddadl yma. Wrth gwrs, rwyf i o genhedlaeth nad oedd wedi tyfu i fyny â gwefannau cymdeithasol yn bodoli. Mae’n anodd i rywun fel fi uniaethu, rwy’n meddwl, gyda fy mhlant i, sydd nid yn unig yn cael y profiad o ddarganfod, dysgu am, a deall y cyfryngau cymdeithasol yma, ond hefyd yn gorfod gwneud hynny ar yr un pryd â wynebu holl bwysau a heriau tyfu i fyny. Felly, wrth gwrs, nid oes rhyfedd bod hynny’n arwain at ryw gymysgwch o brofiadau emosiynol, sydd yn arwain at ganlyniadau, yn aml iawn, llai na hapus.

Rydym yn gwybod, yn ôl y gwaith mae’r NSPCC wedi amlygu, fod rhyw 20 y cant o blant rhwng wyth ac 11 oed â phroffil ar gyfryngau cymdeithasol. Mae hynny’n codi i ryw 70 y cant i bobl ifanc 12 i 15 oed. Mae chwarter o blant wedi cael profiad sydd wedi peri gofid iddyn nhw ar safle rhyngweithio cymdeithasol a thraean wedi dioddef bwlio ar-lein. Felly, dyna flas, mewn gwirionedd, o ba mor ddifrifol yw’r sefyllfa, a hynny, wrth gwrs, sy’n cael ei adlewyrchu yn y ffigurau mae Childline yn eu rhyddhau yn gyson, sydd yn dangos y galw cynyddol sydd yna am eu gwasanaethau nhw.

O dan y cwricwlwm cenedlaethol newydd—ac rydym wedi clywed cyfeiriad at hynny yn barod—mi fydd cymhwysedd digidol yn un o’r tri chyfrifoldeb traws-gwricwlwm. Mae hynny, wrth gwrs, yn gwbl addas ac yn gwbl angenrheidiol. Mae’n rhywbeth y byddem ni i gyd yn ei groesawu. Mae’n hanfodol bod y fframwaith hwnnw yn grymuso plant a phobl ifanc i allu gwneud defnydd diogel o’r rhyngrwyd fel rhan sylfaenol o’u haddysg nhw. Dim ond heddiw roeddwn yn darllen adroddiad gan Sefydliad Iechyd y Byd a oedd yn dangos bod pobl ifanc yng Nghymru yn y pedwerydd safle allan o 42 o wledydd o gwmpas y byd am y defnydd o gyfryngau cymdeithasol a chyfrifiadurol. Mae dros dri chwarter o ferched rhwng 11 a 15 oed, a bron 85 y cant o fechgyn, yn defnyddio cyfrifiadur, tabled neu ffôn am ddwy awr neu fwy ar nosweithiau ysgol ar gyfer rhesymau heblaw chwarae gemau.

Nawr, nid oes angen arbenigwr i ddweud wrthym ni—er eu bod nhw wrth gwrs yn ategu’r neges—fod hynny’n cyflwyno perygl iechyd difrifol, o safbwynt iechyd meddwl a’n sicr oherwydd y peryglon seiber fwlio, ond hefyd y peryglon iechyd corfforol a’r risg cynyddol o ordewdra a chlefyd y siwgr math 2 yn y tymor hir, ac yn y blaen. Ac mi wnaeth arolwg o Chwefror y llynedd ar gyfer Safer Internet Day amlygu bod chwarter o bobl ifanc yn eu harddegau wedi dioddef casineb ar-lein yn y flwyddyn flaenorol. Nawr, ar gyfryngau cymdeithasol roedd pobl ifanc fwyaf tebygol o ddod ar draws y fath gamdriniaeth, ac mewn rhai achosion, mi fyddai’r achosion hynny’n cael eu cyfri fel trosedd casineb, sydd eto yn tanlinellu difrifoldeb y sefyllfa.

Dros yr wythnos diwethaf, fel y clywsom ni gynnau, mae seiberdroseddu wedi bod ar frig y newyddion gyda’r ymosodiad seiber ar y gwasanaeth iechyd yn Lloegr ac yn yr Alban, wrth gwrs, sydd wedi cael cryn effaith ar wasanaethau yn fanna. Ond mae’n rhaid, wrth gwrs, inni gymryd yr un mor o ddifri troseddu yn erbyn unigolion ar-lein, er bod hynny’n fwy cudd yn aml iawn nag ymosodiad fel y gwelsom ni ar y gwasanaeth iechyd yn ddiweddar.

Dim ond y flwyddyn ddiwethaf dechreuodd yr ONS gyhoeddi ffigurau arbrofol ar seiberdroseddu, ac roedd y ffigurau yn llawer iawn uwch nag yr oedd unrhyw un wedi ei ddisgwyl, gyda 5.8 miliwn o droseddau yng Nghymru a Lloegr yn y flwyddyn hyd at Orffennaf y llynedd. Mae hynny yn ddigon i bron iawn ddyblu’r gyfradd o droseddu yma yng Nghymru ac yn Lloegr. Mi gynyddodd troseddau ‘harass-o’, gan gynnwys troseddau newydd fel cyfathrebu maleisus ar-lein, camddefnyddio cyfryngau cymdeithasol ac yn y blaen, 90 y cant. Mi gynyddodd o 82,000 o achosion i 156,000. Felly, mae ‘scale’ y broblem nawr yn dod yn fwyfwy amlwg, ac felly mae ‘scale’ yr ymateb sydd ei angen yn wyneb hynny angen ei gynyddu hefyd.

Roedd merched yn derbyn bron i ddwywaith yn fwy o fygythiadau i’w lladd neu i ymosod arnyn nhw’n rhywiol na dynion. Yn ôl un astudiaeth—66 o achosion yn digwydd ar y cyfryngau cymdeithasol, ond dim ond 10 y cant o’r merched a oedd wedi dioddef o gam-drin neu ‘harass-o’ ar-lein wnaeth adrodd hynny i’r heddlu. Felly, mae yna her ddifrifol yn ein hwynebu ni yn fanna hefyd.

Mae’r ffaith bod cymaint o gamdriniaeth yn digwydd ar y cyfryngau cymdeithasol yn mynnu bod pobl ifanc yn cael yr addysg angenrheidiol er mwyn eu pweru nhw i warchod eu hunain a’u buddiannau, a hefyd yn tanlinellu, fel y mae gwelliannau Plaid Cymru yn eu hamlinellu, yr angen i Lywodraeth y Deyrnas Gyfunol weithio gyda chwmnïau perthnasol ac eraill i fynd i’r afael â hyn, ac, wrth gwrs, gorau po gynted.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I’m very pleased to be able to contribute to this debate this afternoon. As one who’s a father of children coming to an age where they do have an online presence and use social media, I can identify with some of the opening remarks made in this debate. Of course, I’m from a generation that didn’t grow up with social media, and it’s difficult for someone like me, I think, to identify with my children, who not only have the experience of learning about and understanding these social media, but do that while simultaneously facing all the pressures and challenges of growing up. So, it’s no surprise that that can lead to a confusion of emotional experience, which can lead to outcomes that are very often less than favourable.

We know from the work carried out by the NSPCC that some 20 per cent of children aged between eight and 11 have a profile on social media, and that increases to some 70 per cent for those aged between 12 and 15. A quarter of children have had an experience that has caused them concern on a social media site and a third have suffered online bullying. So, that gives us a flavour of how grave the situation is, and that, of course, is reflected in the figures that Childline regularly release, which demonstrate the increasing demand for their services.

Under the new national curriculum—and we’ve heard reference to that already—digital competence will be one of the three cross-curricular responsibilities, and that is entirely appropriate and entirely necessary. It is something that we would all welcome, and it is crucial that that framework should empower children and young people to make safe use of the internet as a fundamental part of their education. Only today I was reading a report from the World Health Organization that demonstrated that young people in Wales were in the fourth position out of 42 nations around the world on use of social media and computers. Over three quarters of girls aged between 11 and 15, and almost 85 per cent of boys, were using a computer, tablet or phone for two hours or more on school nights for reasons other than gaming.

Now, you don’t need an expert—although they do endorse that message, of course—to tell us that that presents a grave health risk, in terms of mental health and, without a doubt, because of the threats of cyber bullying, but also the impacts on physical health, in terms of obesity, type 2 diabetes in the longer term, and so on. And recent survey from February last year for Safer Internet Day identified that a quarter of teenagers had suffered online hatred in the past year. Now, on social media, that’s where young people were most likely to suffer that kind of abuse, and, in some cases, those would be seen as a hate crime, which again underlines the gravity of the situation.

Over the past week, as we’ve just heard, cyber crime has been in the headlines with that cyber attack on the health service in England and Scotland, which had a major impact on services there. But we must, of course, take just as seriously crimes against individuals online, although those can be hidden, very often, whereas the attacks that we’ve seen on the health service are not.

Just last year the ONS started to publish experimental figures on cyber crime, and those figures were far higher than anyone had expected, with 5.8 million crimes in England and Wales in the year up to July of last year. That is enough to almost double the crime rate here in Wales and England. Harassment crimes increased, including new crimes such as malicious correspondence online and misuse of social media and so on—an increase of 90 per cent, from 82,000 to 156,000. And therefore, the scale of the problem is becoming more and more apparent, and the scale of the response needed is also a crucial issue that needs to be increased.

Girls suffered twice as many threats to kill or attack them physically than men. According to one study, there were 66 cases on social media, but only 10 per cent of the girls who had suffered abuse or harassment online reported that to police. Therefore, there is a very serious challenge facing us there, too.

The fact that there is so much abuse happening on social media does require that young people are given the necessary education to empower them to protect themselves and their interests, and also highlights, as the Plaid Cymru amendments outline, the need for the UK Government to take action with relevant companies and others to tackle this, and to do so as soon as possible.

Rydw i’n falch o gael y cyfle i gymryd rhan yn y ddadl hon y prynhawn yma. Mae diogelu plant a phobl ifanc ar-lein yn parhau i fod yn her wirioneddol i gymdeithas heddiw, ac mae gyda ni gyd ddyletswydd i sicrhau bod plant yn cael eu hamddiffyn yn well rhag y peryglon o ddefnyddio’r rhyngrwyd. Fel dywedodd Darren Millar, mae’r rhyngrwyd yn offeryn anhygoel i addysgu ein plant i ehangu eu gorwelion dysgu a rhoi mynediad iddynt at adnoddau y gallai cenedlaethau blaenorol ond breuddwydio amdanynt. Wrth gwrs, nid yn unig mae’n arf gwych academaidd a all gefnogi dysgu ein plant, mae’r rhyngrwyd yn cynnig mynediad i’r adloniant diweddaraf drwy wasgu rhai botymau, ac mae’n annog plant i ddatblygu perthynas â’i gilydd drwy gyfryngau cymdeithasol. Ac er bod pob un o’r offerynnau hyn yn helpu i feithrin ac addysgu ein plant a’n pobl ifanc, mae’r rhyngrwyd hefyd yn gallu bod yn lle peryglus iawn.

Mae’r rhyngrwyd wedi dangos ei fod yn gallu helpu cryfhau perthnasoedd; gall hefyd roi plant mewn perygl o seiber fwlio, ecsbloetio a cham-drin, hyd yn oed, yn emosiynol a rhywiol. Nid oes angen i chi edrych yn rhy bell i ddod o hyd i straeon torcalonnus o blant ar draws y byd sydd wedi cymryd eu bywydau oherwydd y bygythiadau a’r bwlio maen nhw wedi’i ddioddef ar-lein. Dim ond yn ddiweddar, yn fy etholaeth i, fe fu farw merch 14 mlwydd oed yn ei chartref ar ôl brwydr gudd yn erbyn ‘cyber bullies’, mater roedd hi wedi cadw oddi wrth ei theulu. Yn anffodus, mae’r ferch ifanc yma yn un o llu o bobl eraill sydd, yn amlach na pheidio, yn dioddef yn dawel dan law bwlis sydd wedi defnyddio’r rhyngrwyd fel llwyfan i ledaenu casineb ac i gam-drin. Mae arnom ni ddyled enfawr i’r dioddefwyr hyn ac i’w teuluoedd, felly maen rhaid i ni wneud mwy i wneud y rhyngrwyd yn fwy diogel ar gyfer ein plant. Rydw i’n credu bod hyn yn dechrau drwy greu deialog llawer mwy agored ar draws ein cymdeithas am sut i ddefnyddio’r rhyngrwyd yn fwy diogel ac yn fwy cyfrifol. Mae gyda ni ddyletswydd i sicrhau bod y deialog hwn yn digwydd mewn ystafelloedd dosbarth, cartrefi ac mewn cymunedau ledled Cymru. Rydw i’n annog yr Ysgrifennydd Cabinet—ac fe wnawn ni bopeth ar yr ochr hyn i’w chefnogi hi—i ystyried sefydlu ymgyrch gyhoeddus eang yng Nghymru, sy’n annog pobl i drafod y manteision a pheryglon o ddefnyddio’r rhyngrwyd.

Mae hefyd yn hanfodol bod Llywodraeth Cymru yn cymryd yr awenau drwy weithredu galwad yr NSPCC am gynllun gweithredu diogelwch ar-lein cynhwysfawr, sydd yn cael ei gefnogi gan grŵp cynghori digidol, i sicrhau bod Cymru ar flaen y gad o ran cadw plant yn ddiogel ar-lein. Byddai trafodaeth gyhoeddus ehangach am ddiogelwch ar-lein, ynghyd â chynllun gweithredu diogelwch ar-lein dan arweiniad y Llywodraeth, gobeithio yn anfon neges gref bod diogelwch plant ar-lein yn flaenoriaeth i Lywodraeth Cymru, a bod hyn yn rhywbeth sy’n cael ei ystyried o ddifri.

Wrth gwrs, mae gan ysgolion ran bwysig iawn i’w chwarae o ran amddiffyn plant a phobl ifanc, ac mae’n bwysig bod athrawon a chynorthwywyr addysgu’n cael hyfforddiant lawn a chyfredol ar faterion sy’n ymwneud â diogelwch ar-lein, fel y gallant adnabod yn well y rhai sydd mewn perygl o gael eu cam-drin ar-lein.

Felly, wrth ymateb i’r ddadl heddiw, efallai y gallai’r Ysgrifennydd Cabinet roi’r wybodaeth ddiweddaraf i ni am y lefel ac amlder yr hyfforddiant mae athrawon yn ei dderbyn mewn perthynas â dysgu plant a phobl ifanc am ddiogelwch ar-lein. Yn naturiol, dylai ysgolion ledled Cymru edrych i fabwysiadu polisïau ar gyfer atal a mynd i’r afael â seiber fwlio a hyrwyddo diogelwch ar-lein sy’n addas i’w cymunedau a’u diwylliant lleol. Rydw i’n derbyn bod rhywfaint o waith da iawn yn cael ei wneud ar draws Cymru. Fel dywedodd Darren Millar, mae Grid y De Orllewin ar gyfer Dysgu wedi bod yn gweithio mewn partneriaeth â Llywodraeth Cymru ers 2014 i godi ymwybyddiaeth o faterion diogelwch ar-lein ymhlith ysgolion Cymru, ac rwy’n nodi eu bod wedi lansio offeryn hunan-adolygu i helpu ysgolion yng Nghymru asesu a gwella eu polisïau a’u harferion diogelwch. Ond ar ôl dweud hynny, fel sydd wedi cael ei ddweud eisoes, dim ond 78 y cant o ysgolion yng Nghymru sydd wedi cofrestru ac sydd yn defnyddio’r offeryn penodol hwn, sy’n golygu bod 22 y cant o ysgolion yn gwerthuso eu mesurau yn wahanol.

Nawr, tra bod rhaid i ysgolion fod yn rhagweithiol wrth lunio polisïau sy’n adlewyrchu orau eu hanghenion a’u heriau eu hunain, yn sicr mae peth sgôp ar gyfer safonau sylfaenol ac fel y dylai ysgolion fod yn mesur eu heffeithiolrwydd wrth fynd i’r afael â diogelwch ar-lein. Mae Grid y De Orllewin ar gyfer Dysgu wedi galw ar Estyn i sefydlu safonau a disgwyliadau clir a chyson ar gyfer diogelwch ar-lein, ac i gefnogi ac arwain ysgolion ac asiantaethau eraill wrth gyrraedd y safonau hynny. Felly, efallai wrth ymateb i’r ddadl hon, gall Ysgrifennydd y Cabinet roi’r wybodaeth ddiweddaraf i ni ynghylch pa mor bell mae Estyn wedi mynd i ddatblygu’r safonau hynny.

Felly, wrth gloi, Dirprwy Lywydd, mae’r rhyngrwyd yn newid y ffordd yr ydym ni’n cyfathrebu, ac er fy mod i’n derbyn y gall y rhyngrwyd fod yn adnodd addysgol, cymdeithasol a diwylliannol gwych, gall hefyd fod yn lle peryglus iawn i bobl sy’n agored i niwed, yn enwedig plant a phobl ifanc. Mae’n hanfodol ein bod ni’n siarad yn agored am fanteision a risgiau defnyddio’r rhyngrwyd, ac annog plant i fod yn ddinasyddion digidol cadarnhaol, sy’n defnyddio’r rhyngrwyd yn hyderus ac yn ddiogel. Felly, rydw i’n annog Aelodau i gefnogi’r cynnig hwn y prynhawn yma. Diolch.

I’m pleased to have the opportunity to take part in this debate this afternoon. Safeguarding children and young people online continues to be a genuine challenge for society, and we all have a duty to ensure that children are protected better from the risks of using the internet. As Darren Millar said, the internet is an extremely useful tool, too, for educating children online, and previous generations could only dream of that. Not only is it an excellent academic tool that can support teaching and learning, it also provides access to the latest entertainment at the touch of a button, and it encourages children to develop relationships through social media. And although each of these areas helps to educate our children and young people, it can also be a very dangerous place for them.

The internet has demonstrated that, although it can strengthen relationships, it can put children at risk of cyber bullying, exploitation and abuse, both sexual and emotional. You don’t need to look too far to find some heartbreaking stories of children across the world who have taken their own lives because of the bullying and threats that they received online. Just recently, in my own constituency, a 14-year-old girl died at home following a hidden battle against cyber bullies, an issue that she had kept hidden from her family. Unfortunately, this young girl is one of a host of young people who suffer in silence at the hands of bullies who have used the internet as a platform to spread hatred and to abuse. We owe a great debt to these victims and their families, and therefore we must do more to ensure that the internet is safer for our children. I believe that this starts by having a far more open dialogue across society on how we use the internet more safely and more responsibly. We have a duty to ensure that that dialogue happens in classrooms, at home and in communities across Wales. I would encourage the Cabinet Secretary—and we will do everything we can on this side of the house to support her—to consider the establishment of a broad-ranging campaign in Wales, encouraging people to discuss the advantages and risks of using the internet.

It’s also crucial that the Welsh Government takes the reins by taking action on the NSPCC’s demand for a comprehensive strategy that would be supported by a digital support group to ensure that Wales is in the vanguard in keeping children safe when they are online. A public debate on online safety, as well as an online action plan led by Government, would hopefully send a strong message that the safety of children online is a priority for the Welsh Government, and that this is something that has been considered in earnest.

Now, schools, of course, have an important part to play in terms of safeguarding children and young people, and it’s important that teachers and classroom assistants are given full and up-to-date training on issues related to online safety, so that they can better identify those who are at risk of abuse online.

So, in responding to the debate today, perhaps the Cabinet Secretary could provide us with an update on the level and frequency of training provided to teachers in relation to online safety. Naturally, schools across Wales should look to adopt policies for preventing and tackling cyber bullying, and promoting online safety, which are appropriate to their own communities and their own local cultures. I accept that some good work has been done across Wales. As Darren Millar said, the South West Grid for Learning has been working in partnership with the Welsh Government since 2014 in order to raise awareness of issues of cyber safety in Welsh schools, and I note that they launched their own tool to assist schools in Wales to assess and improve their policies and safety practices. But as has already been said, only 78 per cent of schools in Wales have registered and use that particular tool, which means that 22 per cent of schools are evaluating things in a different way.

Now, while schools have to be proactive in drawing up policies that best reflect their own needs and the challenges that they face, certainly there is some scope for some basic standards in terms of how schools should measure their efficiency in tackling the issue of cyber security and safety. Now, the South West Grid for Learning has called on Estyn to establish clear expectations for cyber safety and to support and lead schools and other agencies in reaching those targets and standards. So, in responding to this debate, perhaps the Cabinet Secretary could give us an update on how far Estyn have got in developing those standards.

So, in conclusion, Deputy Presiding Officer, the internet is changing the way that we are communicating, and though I accept that the internet can be a great educational, social and cultural tool, it can be a very dangerous place for people who are vulnerable, particularly children and young people. It’s crucial that we speak openly about the benefits and risks of using the internet, and encourage children to be positive digital citizens who use the internet confidently and safety. So, I encourage Members to support the motion this afternoon. Thank you.

I’m grateful for the opportunity to speak in this important debate today. As the chair of the cross-party group for preventing child sexual abuse, we have worked closely with the NSPCC, Stop It Now! Cymru and the Survivors Trust. These organisations are dedicated to putting an end to the online abuse and exploitation of children through a preventative and early intervention approach. Child sexual abuse has to be called out for what it is, and we must not shy away from the reality of it. Speaking up on this is a must. Sexual abuse thrives on secrecy, and while we’ve spent years teaching children about stranger danger, and how to be safe when they’re out and about, the anonymity of the internet requires different measures to safeguard children. As it is the responsibility of all of us to look out for the dangers in our communities, keeping children safe online must be a collective effort.

Children are some of the most prolific consumers of online content. According to the latest National Survey for Wales statistics, 95 per cent of children in Wales aged 7 to 15 use the internet at home. Ofcom estimates that children and young people spend an average of 15 hours online per week, which is greater than the time they spend watching tv. Social media sites, online games and apps that children use are constantly changing, and it can be difficult for parents and teachers to keep up. In particular, parents and carers often don’t know about the different rules and risks that come with each site. The NSPCC’s Net Aware campaign is tackling this directly, by giving parents the resources to find out about the sites their children use, providing them with a guide to these sites and the associated risks. This is a great example of the charity working in partnership with businesses to safeguard and protect children.

Worryingly, from the numbers of children who contact Childline, viewing sexually explicit images saw the greatest year-on-year increase, up by 60 per cent from 2014-15. Young people reported that online groomers used a number of different forums to contact them. However, manipulative tactics used by offenders mean many child victims are unaware that they are being groomed or exploited, and often adults are unable to identify the signs. I know that the Welsh Government is currently working closely with the UK Council for Child Internet Safety Board on how to deal with difficult online safety issues, such as sexting. But more work needs to be done with internet providers, and I would like to see the UK Government taking a stronger lead on this.

Police forces around Wales are working with schools to educate pupils on issues such as grooming, sexual exploitation, sharing images and staying safe online. Gwent Police, for example, has provided 1,874 lessons to almost 50,000 pupils in 2014-15. The Welsh Government is supporting Operation NetSafe, a pan-Wales campaign led by South Wales Police in partnership with the Lucy Faithfull Foundation, which aims to prevent viewing and sharing of indecent images of children online. This work is important, and all good practice must be shared.

Healthy relationships are essential in helping children understand boundaries, and how to behave online, and I’m pleased that the expert panel are providing advice and support on issues relating to this in the curriculum. In addition, today’s news from the education Secretary is very welcome. A new national online safety action plan for children and young people will build on the extensive programme already under way in schools to support young people to stay safe online. Finally, the cross-party group has an online safety event in the Pierhead in October, and I hope many Members will attend to show support and determination to do all that we can to tackle child sexual exploitation online.

Diolch am y cyfle i siarad yn y ddadl bwysig hon heddiw. Fel cadeirydd y grŵp trawsbleidiol ar atal cam-drin plant yn rhywiol, rydym wedi gweithio’n agos gyda’r NSPCC, Stop It Now! Cymru ac Ymddiriedolaeth y Goroeswyr. Mae’r sefydliadau hyn yn ymroddedig i roi terfyn ar gam-drin ar-lein a chamfanteisio ar blant drwy ddull ataliol ac ymyrraeth gynnar. Rhaid gweld cam-drin plant yn rhywiol am yr hyn ydyw, a rhaid inni beidio â chilio rhag ei realiti. Rhaid codi llais ynglŷn â hyn. Mae cam-drin rhywiol yn ffynnu ar gyfrinachedd, ac er ein bod wedi treulio blynyddoedd yn addysgu plant am berygl dieithriaid, a sut i fod yn ddiogel pan fyddant allan yn yr awyr agored, mae anhysbysrwydd y rhyngrwyd yn galw am fesurau gwahanol i ddiogelu plant. Gan ein bod i gyd yn gyfrifol am gadw llygad ar y peryglon yn ein cymunedau, rhaid i gadw plant yn ddiogel ar-lein fod yn ymdrech gyfunol. 

Mae plant ymhlith y grwpiau sy’n gwneud fwyaf o ddefnydd o gynnwys ar-lein. Yn ôl ystadegau diweddaraf Arolwg Cenedlaethol Cymru, mae 95 y cant o blant Cymru rhwng 7 a 15 oed yn defnyddio’r rhyngrwyd yn y cartref. Mae Ofcom yn amcangyfrif bod plant a phobl ifanc yn treulio cyfartaledd o 15 awr yr wythnos ar-lein, sy’n fwy na’r amser y maent yn ei dreulio’n gwylio teledu. Mae safleoedd cyfryngau cymdeithasol, gemau ac apiau ar-lein y mae plant yn eu defnyddio’n newid yn gyson, a gall fod yn anodd i rieni ac athrawon gadw rheolaeth ar hynny. Yn fwy penodol, yn aml ni fydd rhieni a gofalwyr yn gwybod am y gwahanol reolau a risgiau a ddaw gyda phob safle. Mae ymgyrch Net Aware yr NSPCC yn mynd i’r afael â hyn yn uniongyrchol, drwy roi adnoddau i rieni i gael gwybodaeth am y safleoedd y mae eu plant yn eu defnyddio, gan roi arweiniad iddynt ynglŷn â’r safleoedd hyn a’r risgiau cysylltiedig. Mae hon yn enghraifft wych o’r elusen yn gweithio mewn partneriaeth â busnesau i ddiogelu ac amddiffyn plant.

O nifer y plant sy’n cysylltu â Childline, mae’n destun pryder mai edrych ar ddelweddau rhywiol penodol a welodd y cynnydd mwyaf o un flwyddyn i’r llall, cynnydd o 60 y cant rhwng 2014-15. Nododd pobl ifanc fod pobl sy’n meithrin perthynas amhriodol ar-lein wedi defnyddio nifer o wahanol fforymau i gysylltu â hwy. Fodd bynnag, mae tactegau ystrywgar a ddefnyddir gan droseddwyr yn golygu nad yw llawer o blant sy’n ddioddefwyr yn ymwybodol eu bod yn cael eu hudo neu eu hecsbloetio, ac yn aml nid yw oedolion yn gallu adnabod yr arwyddion. Gwn fod Llywodraeth Cymru yn gweithio’n agos ar hyn o bryd gyda bwrdd Cyngor y DU ar Ddiogelwch Plant ar y Rhyngrwyd ar sut i ymdrin â materion diogelwch ar-lein anodd, megis anfon negeseuon testun rhywiol. Ond mae angen gwneud rhagor o waith gyda darparwyr rhyngrwyd, a hoffwn weld Llywodraeth y DU yn arwain yn fwy cadarn ar hyn.

Mae heddluoedd ledled Cymru’n gweithio gydag ysgolion i addysgu disgyblion ar faterion megis meithrin perthynas amhriodol, camfanteisio rhywiol, rhannu delweddau a chadw’n ddiogel ar-lein. Rhoddodd Heddlu Gwent, er enghraifft, 1,874 o wersi i bron 50,000 o ddisgyblion yn 2014-15. Mae Llywodraeth Cymru’n cefnogi Operation NetSafe, ymgyrch ar gyfer Cymru gyfan a arweinir gan Heddlu De Cymru mewn partneriaeth â Sefydliad Lucy Faithfull, sy’n ceisio atal edrych ar a rhannu delweddau anweddus o blant ar-lein. Mae’r gwaith hwn yn bwysig, a rhaid rhannu arferion da bob amser.

Mae perthnasoedd iach yn hanfodol i helpu plant i ddeall terfynau, a sut i ymddwyn ar-lein, ac rwy’n falch fod y panel arbenigol yn darparu cyngor a chefnogaeth ar faterion sy’n ymwneud â hyn yn y cwricwlwm. Yn ogystal, mae’r newyddion heddiw gan yr Ysgrifennydd addysg i’w groesawu’n fawr. Bydd cynllun gweithredu diogelwch ar-lein cenedlaethol newydd ar gyfer plant a phobl ifanc yn adeiladu ar y rhaglen helaeth sydd eisoes ar y gweill mewn ysgolion i gynorthwyo pobl ifanc i gadw’n ddiogel ar-lein. Yn olaf, mae’r grŵp trawsbleidiol yn cynnal digwyddiad diogelwch ar-lein yn y Pierhead ym mis Hydref, ac rwy’n gobeithio y bydd llawer o’r Aelodau’n bresennol i ddangos cefnogaeth a phenderfyniad i wneud popeth a allwn i fynd i’r afael â chamfanteisio’n rhywiol ar blant ar-lein.

I am grateful for the opportunity to speak this afternoon on the motion, which I believe deserves cross-party support. This debate is about how we can protect children from the dangers presented by the internet. We are all aware how the internet has brought enormous benefits to our society. Whether in the fields of business, trade, education, or simply in the way we seek information, the internet has transformed the way we live our lives. There is a view held by some that nothing can or should be done to regulate the internet. But the fact is that internet access has a dark side also.

Our children need to be protected from the damaging effect of online pornography, which has been mentioned by a lot of our colleagues just now, and illegal images. Our schools, Minister, should have some sort of comprehensive policy for e-safety for our children and also for the children who use the internet without parental supervision at home. Earlier, my colleague mentioned that our children are using the internet for more than 15 hours or more than 44 hours a week, which is totally unacceptable. They should be taught and regulated properly. The internet is a marketplace and like all other marketplaces it must be regulated.

Progress has already been made in improving internet safety. In 2013, the Conservative-led Government announced an agreement with the four major internet service providers to offer internet filters to parents. This enabled parents to select what their children can and cannot view online. A year later, the House of Commons culture and media select committee, looking at online safety, set out some of the key challenges that the UK Government needed to address. It recommended that a robust age-verification process be put in place for legal adult sites. In addition, the committee recommended introducing measures that could make it easier for filters to operate and for search engines not to return the material when operating in safe search mode. The UK Government welcomed the recommendations and made internet safety a compulsory part of the new curriculum. Schools in England can also teach e-safety in personal, social, health and economic education and they’re required by law to have measures in place to prevent bullying and cyber bullying.

There are certain other areas, Deputy Presiding Officer, in which the internet actually gives so much advantage. But for our very young children there are suicidal attitudes, race hate, anorexia, gambling and other things that have already been mentioned. Across England, schools are now required to filter inappropriate online content and teach pupils about staying safe. They are also required to put in place and strengthen measures to protect children from harm online, including cyber bullying, pornography and the risk of radicalisation, which is virtually a disease globally we’ve got to tackle. Professionals such as nurses, doctors and teachers who work with children and young people will receive new online training to equip them with the tools they need to handle online risks and support young people in today’s digital world. But there is more to do, Deputy Presiding Officer.

The Prime Minister has pledged that her Government will introduce new digital entitlements and protection should it be re-elected next month. Measures have been taken to protect students in Welsh schools and to raise e-safety standards. However, Wales needs to entrench each measure into the education system. NSPCC Cymru has called for new measures to be introduced by the Welsh Government to help protect children online. They called on the Welsh Government to produce a comprehensive online safety action plan. This would be underpinned by a digital advisory group to ensure that Wales is at the forefront of keeping children safe online. I hope the Welsh Government takes steps to act upon the recommendation of NSPCC Cymru.

Deputy Presiding Officer, protecting our children from internet danger is a cause that should unite this Chamber rather than divide it. We can all agree that Welsh Government should prioritise online safety to keep our children safe. I support the motion; I hope everybody does the same. Thank you.

Diolch am y cyfle i siarad ar y cynnig y prynhawn yma, cynnig y credaf ei fod yn haeddu cefnogaeth drawsbleidiol. Mae’r ddadl hon yn ymwneud â sut y gallwn amddiffyn plant rhag peryglon y rhyngrwyd. Rydym i gyd yn ymwybodol o sut y mae’r rhyngrwyd wedi dod â manteision enfawr i’n cymdeithas. Boed ym meysydd busnes, masnach, addysg, neu’n syml yn y ffordd y down o hyd i wybodaeth, mae’r rhyngrwyd wedi trawsnewid y ffordd rydym yn byw ein bywydau. Mae rhai o’r farn na ellir neu na ddylid gwneud dim i reoleiddio’r rhyngrwyd. Ond y ffaith amdani yw bod yna ochr dywyll i’r rhyngrwyd hefyd.

Mae angen diogelu ein plant rhag effaith niweidiol pornograffi ar-lein, sydd wedi cael ei grybwyll gan lawer o’n cyd-Aelodau yn awr, a delweddau anghyfreithlon. Dylai ein hysgolion, Gweinidog, gael rhyw fath o bolisi e-ddiogelwch cynhwysfawr ar gyfer ein plant a hefyd ar gyfer y plant sy’n defnyddio’r rhyngrwyd heb oruchwyliaeth rhieni yn y cartref. Yn gynharach, crybwyllodd fy nghyd-Aelod fod ein plant yn defnyddio’r rhyngrwyd am fwy na 15 awr neu fwy na 44 awr yr wythnos, sy’n gwbl annerbyniol. Dylid eu haddysgu a’u rheoleiddio’n briodol. Mae’r rhyngrwyd yn farchnad ac fel pob marchnad arall, mae’n rhaid ei rheoleiddio. 

Mae cynnydd wedi’i wneud eisoes ar wella diogelwch y rhyngrwyd. Yn 2013, cyhoeddodd y Llywodraeth dan arweiniad y Ceidwadwyr gytundeb gyda’r pedwar darparwr gwasanaethau rhyngrwyd mawr i gynnig hidlwyr rhyngrwyd i rieni. Galluogai hidlydd i rieni ddewis yr hyn y gall a’r hyn na all eu plant ei weld ar-lein. Flwyddyn yn ddiweddarach, nododd pwyllgor dethol Tŷ’r Cyffredin ar ddiwylliant a’r cyfryngau a edrychai ar ddiogelwch ar-lein, rai o’r heriau allweddol yr oedd angen i Lywodraeth y DU fynd i’r afael â hwy. Argymhellodd y dylid gosod proses ddilysu oedran gadarn ar waith ar gyfer safleoedd cyfreithlon i oedolion. Yn ogystal, argymhellodd y pwyllgor y dylid cyflwyno mesurau a allai ei gwneud yn haws i hidlwyr weithredu ac i beiriannau chwilio beidio â dychwelyd y deunydd pan fyddent yn gweithredu mewn modd chwilio diogel. Croesawodd Llywodraeth y DU yr argymhellion a gwnaeth ddiogelwch y rhyngrwyd yn rhan orfodol o’r cwricwlwm newydd. Gall ysgolion yn Lloegr addysgu e-ddiogelwch mewn addysg bersonol, cymdeithasol, iechyd ac economaidd ac mae’n ofynnol yn gyfreithlon iddynt gael mesurau ar waith i atal bwlio a seiberfwlio.

Ceir meysydd penodol eraill, Dirprwy Lywydd, lle mae’r rhyngrwyd mewn gwirionedd yn rhoi cymaint o fantais. Ond i’n plant ifanc iawn, ceir agweddau hunanladdol, casineb hiliol, anorecsia, gamblo a phethau eraill sydd wedi cael eu crybwyll eisoes. Ar draws Lloegr, mae gofyn bellach i ysgolion hidlo cynnwys ar-lein amhriodol ac addysgu disgyblion ynglŷn â chadw’n ddiogel. Mae gofyn iddynt hefyd sefydlu a chryfhau mesurau i amddiffyn plant rhag niwed ar-lein, gan gynnwys seiberfwlio, pornograffi a’r risg o radicaleiddio, sydd fwy neu lai yn glefyd byd-eang y mae’n rhaid i ni fynd i’r afael ag ef. Bydd gweithwyr proffesiynol fel nyrsys, meddygon ac athrawon sy’n gweithio gyda phlant a phobl ifanc yn cael hyfforddiant ar-lein newydd er mwyn eu harfogi â’r offer sydd eu hangen arnynt i drin risgiau ar-lein a chefnogi pobl ifanc yn y byd digidol cyfoes. Ond mae mwy i’w wneud, Dirprwy Lywydd.

Mae’r Prif Weinidog wedi addo y bydd ei Llywodraeth yn cyflwyno hawliau a diogelwch digidol newydd os caiff ei hailethol y mis nesaf. Rhoddwyd mesurau ar waith i ddiogelu myfyrwyr mewn ysgolion yng Nghymru ac i godi safonau e-ddiogelwch. Fodd bynnag, mae angen i Gymru ymgorffori pob mesur yn y system addysg. Galwodd NSPCC Cymru ar Lywodraeth Cymru i gyflwyno mesurau newydd i helpu i ddiogelu plant ar-lein. Roeddent yn galw ar Lywodraeth Cymru i gynhyrchu cynllun gweithredu diogelwch ar-lein cynhwysfawr. Byddai grŵp ymgynghorol digidol yn ei gefnogi i sicrhau bod Cymru ar y blaen o ran cadw plant yn ddiogel ar-lein. Rwy’n gobeithio y bydd Llywodraeth Cymru yn cymryd camau i weithredu ar argymhelliad NSPCC Cymru.

Dirprwy Lywydd, mae diogelu ein plant rhag perygl y rhyngrwyd yn achos a ddylai uno’r Siambr hon yn hytrach na’i rhannu. Gall pawb ohonom gytuno y dylai Llywodraeth Cymru roi blaenoriaeth i ddiogelwch ar-lein i gadw ein plant yn ddiogel. Rwy’n cefnogi’r cynnig; rwy’n gobeithio y bydd pawb yn gwneud yr un peth. Diolch.

Thanks to the Conservatives for bringing today’s motion. As the motion states, there are a multitude of risks that children face using the internet these days, many of which have been outlined in the various contributions today, including cyber-bullying, addictions to gambling, sexual grooming, the encouragement of self-harming and also, as Llyr mentioned, the overall health problems that could develop as a result of young people simply spending too much time on the internet. So, all of these things do need to be taken into account, and as the contributors have generally agreed on today, we do need a joined-up approach. It probably does require a comprehensive response that would be timely, as the NSPCC have asked for. I’m aware that schools and local authorities have put measures in place in some areas, and I’m sure the Minister will give us more information and an update on that.

Of course, the problem with this issue is that it is developing quickly, and there are new threats emerging even as politicians like us debate these issues. So, it’s difficult to keep track of it all. And as Darren pointed out in his opening statement, often the kids themselves are more aware of what’s going on online than the adults, such as people in schools and parents.

The focus, almost inevitably from a Government, is likely to be on a contribution from schools. The problem is that although this is to be welcomed, it’s not always going to be successful because, of course, many young people aren’t really going to tend to listen at all times to what they’re told at school. So, some of these problems won’t emerge from discussions at school and, of course, they can be missed by parents. But what I was going to focus on slightly was the role of parents in this area. Often, if problems from internet use arise, then they are likely to be spotted by parents first, rather than schools. So, it is crucial that we do have parents who are encouraged to spend quality time with their kids, such as shared meal times, because they need to understand what their children’s normal behaviour is before they’re able to spot any changes in behaviour. And quite often, if problems are going on online, they will become apparent to parents from their interaction with their children, but of course they need to have that close relationship with their children to start with.

So, although we do need to be looking at this kind of comprehensive response that we’ve all been talking about today, we do also need to focus on the role of parents, and perhaps there is still a role in whatever response we come up with, or whatever response the Government suggests, for educating the parents as to the need for this quality time with their children. Thank you.

Diolch i’r Ceidwadwyr am gyflwyno’r cynnig heddiw. Fel y mae’r cynnig yn nodi, mae yna nifer fawr o risgiau y mae plant yn eu hwynebu wrth ddefnyddio’r rhyngrwyd y dyddiau hyn, ac mae llawer ohonynt wedi cael eu hamlinellu yn y gwahanol gyfraniadau heddiw, gan gynnwys seiberfwlio, caethiwed i gamblo, meithrin perthynas rywiol amhriodol, annog hunan-niweidio a hefyd, fel y crybwyllodd Llyr, y problemau iechyd cyffredinol a allai ddatblygu o ganlyniad i bobl ifanc yn treulio gormod o amser ar y rhyngrwyd. Felly, rhaid ystyried yr holl bethau hyn, ac fel y mae’r cyfranwyr wedi cytuno yn gyffredinol heddiw, mae angen i ni gael ymagwedd gydgysylltiedig. Mae’n debyg y bydd angen ymateb cynhwysfawr ac amserol, fel y mae’r NSPCC wedi gofyn amdano. Rwy’n ymwybodol fod ysgolion ac awdurdodau lleol wedi rhoi mesurau ar waith mewn rhai ardaloedd, ac rwy’n siŵr y bydd y Gweinidog yn rhoi rhagor o wybodaeth a’r newyddion diweddaraf i ni ar hynny. 

Wrth gwrs, y broblem gyda’r mater hwn yw ei fod yn datblygu’n gyflym, ac mae bygythiadau newydd yn dod i’r amlwg hyd yn oed wrth i wleidyddion fel ni eu trafod. Felly, mae’n anodd cadw rheolaeth ar y cyfan. Ac fel y dywedodd Darren yn ei ddatganiad agoriadol, mae’r plant eu hunain yn aml yn fwy ymwybodol o’r hyn sy’n digwydd ar-lein nag oedolion, fel pobl mewn ysgolion a rhieni.

Mae’r ffocws, bron yn anochel gan Lywodraeth, yn debygol o fod ar gyfraniad yr ysgolion. Er bod hyn i’w groesawu, y broblem yw nad yw bob amser yn mynd i fod yn llwyddiannus oherwydd, wrth gwrs, mae llawer o bobl ifanc nad ydynt yn tueddu i wrando bob amser ar yr hyn a ddywedir wrthynt yn yr ysgol. Felly, ni fydd rhai o’r problemau hyn yn dod i’r amlwg drwy drafod yn yr ysgol ac wrth gwrs, gall rhieni fethu sylwi arnynt. Ond yr hyn roeddwn yn mynd i ganolbwyntio rhywfaint arno oedd rôl rhieni yn y maes hwn. Yn aml, os oes problemau’n codi o’r defnydd o’r rhyngrwyd, mae’n debygol mai rhieni fydd yn sylwi arnynt yn gyntaf, yn hytrach nag ysgolion. Felly, mae’n hanfodol fod gennym rieni sy’n cael eu hannog i dreulio amser gwerthfawr gyda’u plant, megis rhannu amser bwyd, am fod angen iddynt ddeall beth yw ymddygiad normal eu plant cyn eu bod yn gallu sylwi ar unrhyw newidiadau yn eu hymddygiad. Ac yn aml iawn, os oes problemau’n digwydd ar-lein, byddant yn dod yn amlwg i rieni o’r modd y maent yn rhyngweithio â’u plant, ond wrth gwrs, mae angen iddynt gael y berthynas agos honno gyda’u plant i ddechrau. 

Felly, er bod yn rhaid i ni edrych ar y math hwn o ymateb cynhwysfawr y mae pawb ohonom wedi bod yn ei drafod heddiw, mae angen i ni ganolbwyntio hefyd ar rôl rhieni, ac efallai fod yna rôl ym mha ymateb bynnag a ddyfeisiwn, neu ba ymateb bynnag y bydd y Llywodraeth yn ei awgrymu ar gyfer addysgu’r rhieni ynglŷn â’r angen am yr amser gwerthfawr gyda’u plant. Diolch.

A few months ago—and I think I might have mentioned this more than once already, so apologies—colleagues and I went to see the large hadron collider at CERN in Geneva. The facility is vast, but less than a speck in the story of the universe. The work, of course, to which thousands of our brightest people from all over the world are dedicated. It’s expensive work in which countries are eager to participate, and which has transcended war and claims on national purses at times of recession. It’s also, of course, the home of the development of the worldwide web, and that first iteration is still there. You can see it; it’s like the warehouse in the Indiana Jones movie where those top men are hiding the ark of the covenant, and that was just the baby internet. It is entirely understandable that when we consider the risks to children using the internet, we are completely daunted by the enormity of the task. It is not just the recognition that this will probably need a full global response, as Darren said, but the recognition that for every step that we can take at any level, from personal to international, there is someone who can outrun us or outfox us.

Well, I don’t think that is a good enough excuse. If the world can collaborate to find the god particle, it can collaborate to protect its children from online dangers. And article 4 of the United Nations Convention on the Rights of the Child demands it, with parties under a duty to undertake all appropriate legislative, administrative and other measures for the implementation of the rights recognised in the present convention. There is a growing body of worldwide research on how states might achieve this—far too much to go into today—but the Conservative Government’s ratification of the Convention on Cybercrime in 2011, on behalf of us all, incidentally, I think that was a declaration of intent to take action. The fact that we are just one state when UNICEF observes that many legal jurisdictions are not taking anything like adequate action shouldn’t stop us aiming to make Britain the safest country in the world for children and young people to be online. There’s a UK Green Paper due in the summer. It’s an area that, I think, commands our attention and certainly scrutiny from us all. Jayne Bryant, I agree with you that this is something we should all be looking at and something that the UK Government might still be able to do more on. I hope, actually, we find time to debate its principles here in the Assembly. Even though the legislation is coming from another place, this really is something for all of us.

But I have to say that with legislation, I find this quite a tricky one actually, because I get a bit queasy at the thought of the state coming into my home. But, I was researching this online last night, looking at some of the adverts that have been put out there by various charities warning young people against grooming and online abuse, and to be honest, that made me feel a lot, lot queasier. I actually found myself agreeing with Claire Perry, the MP whose parliamentary online child protection report came out fairly recently, which advocates default barring of adult content, opt-in filters rather than opt-out, and for households, the simplest one-click parental control. I think you can have some control over access to content in your home, but outside the home we seem to be relying very, very heavily on educating children and young people, and indeed adults, on how to recognise danger, to avoid it and how to report it. I’ve been in a class, a junior-age class, in Dyffryn Cellwen, in my region, to see what it looks like in that school and it was excellent—completely age-appropriate. But Gareth Bennett is right. For some teenagers who may, in fact, absolutely understand the dangers of texting and bullying and date apps and even those less obvious dangers of online gaming, in the moment, it all goes out of the window in the face of a compliment or a dare.

I think we might also need to face up to what’s becoming the addictive nature of social media. That idea that parents are all sitting down around a table to discuss things with their children is disappearing when we’re now looking at families, even if they’re all in the same room, all on their individual devices, all with their individual things in their ears and all in their individual worlds. Like all addictions, it has the propensity to alienate you, to distance you, from the people who can offer perspective and safety. So, I approve of all these soap operas and dramas that are running storylines on the dangers to raise awareness, but for every oversharer who posts a picture of, you know, children’s birthdays or sport’s days or school concerts, they’re opening up those children, potentially, to risks, simply from connection with those innocent posts. Of course, that runs alongside the type of things we’ve been talking about: the access to un-moderated extremist ideas, gambling, the unusual sexual content, if you like, and of course, the malignancy of the charming new cyber friend who makes you feel so very, very special.

That space between the screen and the young brain is small, it is intimate and it is secret, and I don’t think it’s one that’s necessarily reached by parental awareness. So, I certainly support what the UK Government is doing at the moment. I urge the Welsh Government, in the area where it has competence, to treat its powers as duties and maybe to look at its own emphasis on digital interaction as maybe a route into reaching the young people who are in that secret space. Thank you.

Ychydig fisoedd yn ôl—ac rwy’n meddwl efallai fy mod wedi sôn am hyn fwy nag unwaith yn barod, felly ymddiheuriadau—euthum gyda chyd-Aelodau i weld y peiriant gwrthdaro hadronau mawr yn CERN yn Genefa. Mae’r cyfleuster yn enfawr, ond yn llai na brycheuyn yn hanes y bydysawd. Mae’r gwaith, wrth gwrs, y mae miloedd o’n pobl ddisgleiriaf o bob cwr o’r byd wedi ymrwymo iddo yn waith drud y mae gwledydd yn awyddus i gymryd rhan ynddo, ac mae wedi goresgyn rhyfeloedd a galwadau ar byrsiau cenedlaethol ar adegau o ddirwasgiad. Dyna gartref datblygiad y we fyd-eang hefyd wrth gwrs, ac mae’r fersiwn gyntaf ohoni’n dal i fod yno. Gallwch ei gweld; mae fel y warws yn y ffilm Indiana Jones lle mae’r dynion blaenllaw hynny’n cuddio yn arch y cyfamod, a’r rhyngrwyd gynnar oedd honno. Mae’n gwbl ddealladwy pan fyddwn yn ystyried y risgiau y mae plant yn eu hwynebu wrth ddefnyddio’r rhyngrwyd ein bod yn digalonni’n llwyr wrth ystyried anferthedd y dasg. Nid yn unig ei fod yn fater o gydnabod y bydd angen ymateb byd-eang llawn yn ôl pob tebyg, fel y dywedodd Darren, ond y gydnabyddiaeth y bydd rhywun, ar bob cam y gallwn ei gymryd ar unrhyw lefel, o’r personol i’r rhyngwladol, bydd yna rywun sy’n gallu symud yn gyflymach na ni neu sy’n fwy cyfrwys na ni. 

Wel, nid wyf yn credu bod hwnnw’n esgus digon da. Os yw’r byd yn gallu cydweithio i ddod o hyd i foson Higgs, gall gydweithio i ddiogelu ei blant rhag peryglon ar-lein. Ac mae erthygl 4 o Gonfensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn yn mynnu hynny, gyda’r ddyletswydd ar bartïon i gyflawni’r holl fesurau deddfwriaethol a gweinyddol a mesurau eraill sy’n briodol ar gyfer gweithredu’r hawliau a gydnabyddir yn y Confensiwn presennol. Ceir corff cynyddol o ymchwil byd-eang ar sut y gallai gwladwriaethau gyflawni hyn—llawer gormod i’w drafod heddiw—ond ar ran pob un ohonom fel mae’n digwydd, rwy’n credu bod cadarnhad y Llywodraeth Geidwadol o’r Confensiwn ar Seiberdrosedd yn 2011 yn ddatganiad o fwriad i weithredu. Ni ddylai’r ffaith mai un wladwriaeth ydym pan fo UNICEF yn nodi nad yw llawer o awdurdodaethau cyfreithiol yn gweithredu’n ddigonol o gwbl ein hatal rhag anelu at sicrhau mai Prydain yw’r wlad fwyaf diogel yn y byd i blant a phobl ifanc fod ar-lein. Mae Papur Gwyrdd i ddod yn y DU yn yr haf. Mae’n faes y credaf ei fod yn mynnu ein sylw, a chraffu ar ran pawb ohonom yn sicr. Jayne Bryant, rwy’n cytuno â chi fod hyn yn rhywbeth y dylem i gyd fod yn edrych arno ac yn rhywbeth y gallai Llywodraeth y DU barhau i allu gwneud mwy yn ei gylch. Rwy’n gobeithio, mewn gwirionedd, y cawn amser i drafod ei egwyddorion yma yn y Cynulliad. Er bod y ddeddfwriaeth yn dod o le arall, mae hyn yn bendant yn rhywbeth i bob un ohonom.

Ond mae’n rhaid i mi ddweud, o ran deddfwriaeth, fy mod yn ystyried hwn yn fater eithaf anodd mewn gwirionedd gan fy mod yn teimlo ychydig yn sâl wrth feddwl am y wladwriaeth yn dod i mewn i fy nghartref. Ond roeddwn yn ymchwilio hyn ar-lein neithiwr, yn edrych ar rai o’r hysbysebion sydd wedi cael eu rhoi allan yno gan wahanol elusennau’n rhybuddio pobl ifanc rhag meithrin perthynas amhriodol ar-lein a cham-drin ar-lein, ac i fod yn onest, gwnaeth hynny i mi deimlo’n llawer iawn salach. Cefais fy hun yn cytuno gyda Claire Perry, yr AS y cyhoeddwyd ei hadroddiad seneddol ar ddiogelu plant ar-lein yn weddol ddiweddar, adroddiad sy’n argymell gwaharddiad diofyn ar gynnwys i oedolion, hidlwyr optio i mewn yn hytrach nag optio allan, ac ar gyfer cartrefi, y dull rheoli symlaf un clic ar gyfer rhieni. Rwy’n meddwl y gallwch gael rhywfaint o reolaeth dros fynediad at gynnwys yn eich cartref, ond y tu allan i’r cartref mae’n ymddangos ein bod yn dibynnu’n helaeth iawn ar addysgu plant a phobl ifanc, ac oedolion yn wir, ar sut i adnabod perygl, sut i’w osgoi a sut i roi gwybod amdano. Bûm mewn dosbarth, dosbarth o blant iau, yn Nyffryn Cellwen yn fy rhanbarth i weld sut olwg sydd arno yn yr ysgol honno ac roedd yn wych—yn gwbl briodol i’w hoedran. Ond mae Gareth Bennett yn iawn. I rai pobl ifanc yn eu harddegau a allai fod mewn gwirionedd yn deall yn iawn beth yw peryglon negeseuon testun a bwlio ac apiau trefnu oed, a pheryglon llai amlwg gemau ar-lein hyd yn oed, ar y pryd mae’r cyfan yn mynd yn angof yn wyneb gair o ganmoliaeth neu her.

Rwy’n credu y gallai fod angen i ni wynebu’r hyn sy’n dod yn natur gaethiwus cyfryngau cymdeithasol hefyd. Mae’r syniad fod pob rhiant yn eistedd wrth y bwrdd i drafod pethau gyda’u plant yn diflannu pan edrychwn ar deuluoedd yn awr, hyd yn oed os ydynt i gyd yn yr un ystafell, pob un ar eu dyfeisiau unigol, pob un a’i bethau unigol yn eu clustiau a phob un yn ei fyd ei hun. Fel pob dibyniaeth, mae’n tueddu i’ch gelyniaethu, i’ch pellhau oddi wrth y bobl sy’n gallu cynnig persbectif a diogelwch. Felly, rwy’n cymeradwyo’r holl operâu sebon a dramâu sy’n cyflwyno straeon am y peryglon i godi ymwybyddiaeth, ond am bob un sy’n gor-rannu sy’n postio llun, wyddoch chi, o ben-blwyddi plant neu ddiwrnodau chwaraeon neu gyngherddau ysgol, mae’n bosibl eu bod yn gwneud y plant hynny’n agored i risgiau, yn syml drwy gysylltiad â’r deunydd diniwed hwnnw. Wrth gwrs, daw hynny ochr yn ochr â’r math o bethau yr ydym wedi bod yn siarad amdanynt: mynediad at syniadau eithafol heb eu cymedroli, gamblo, cynnwys rhywiol anarferol, os mynnwch, ac wrth gwrs, malais y seibergyfaill newydd dengar sy’n gwneud i chi deimlo mor hynod o arbennig.

Mae’r gofod rhwng y sgrin a’r ymennydd ifanc yn fach, mae’n agos atoch ac mae’n gyfrinachol, ac nid wyf yn credu ei fod yn un y gall ymwybyddiaeth rhieni ei gyrraedd o reidrwydd. Felly, rwy’n sicr yn cefnogi’r hyn y mae Llywodraeth y DU yn ei wneud yn awr. Rwy’n annog Llywodraeth Cymru, yn y maes lle mae ganddi gymhwysedd, i drin ei phwerau fel dyletswyddau ac edrych efallai ar ei phwyslais ei hun ar ryngweithio digidol o bosibl fel llwybr i gyrraedd y bobl ifanc sydd yn y gofod cyfrinachol hwnnw. Diolch.

Thank you. I now call the Cabinet Secretary for Education, Kirsty Williams.

Diolch. Galwaf yn awr ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg, Kirsty Williams.

Thank you very much, Deputy Presiding Officer. Could I begin by thanking Darren Miller and the Welsh Conservatives for bringing forward the debate this afternoon and the very thoughtful contributions that we’ve had from across the Chamber? I’m afraid, Deputy Presiding Officer, I have to admit that I am indeed old enough to remember what a ZX Spectrum was, although I have to admit I was more of a Commodore 64 person myself. Could I assure the Chamber that the Welsh Government is fully committed to keeping our children and young people safe online? There is nothing—nothing—more important than the safety of our young people and knowing how to stay safe online is fundamental in our world today. I say that as the Cabinet Secretary and I say that as a mother of three girls—two teenagers for whom the loss of the Wi-Fi connection at home is nothing short of a national tragedy.

Now, online safety has been, and will continue to be, a key priority for us. Although there are many benefits in embracing digital technology, there is also a range of potential risks that have been highlighted by Members here this afternoon. Paul Davies is right to remind us of the young people who have chosen to end their lives as a result of cyber bullying. If we’re honest, we all know that trolling from our opponents is one of the least satisfying aspects of this job, and, if it gets us down, imagine what that relentless cyber bullying must do to the young mind that Suzy Davies talked about.

When I was a child, at least when you went home you could escape from it, but it is now relentless and 24 hours a day. And then there is, of course, the access to sexually explicit material and the impact that that has on how both boys and girls view their body image and how they view what a healthy sexual relationship actually looks like. And, of course, there aren’t just consequences for those at the receiving end. Sometimes, those who perpetrate some of these issues have little concept of what it might mean for them. I’m aware of a young man who was caught up in a sexting incident. When asked by the police why he had done it, he said, ‘Well, everybody does it’. He didn’t realise that the caution that is now on his record will probably prevent him from ever travelling to Australia or the United States—because of something that he did without understanding the consequences, something that he did when he was just a 14-year-old boy.

So, it is our responsibility, as a society, to equip our young people with the skills to be able to think critically and navigate the digital world in a safe and responsible way. There is a significant amount of work that is going on in Wales to help young people stay safe online and I’m glad that that has been acknowledged here in the Chamber this afternoon. At the beginning of the school year, the digital competence framework, the DCF, was made available. This is the first element of the new curriculum to be introduced across Wales. The citizenship strand of the DCF focuses on developing and applying critical thinking skills and strategies. It will support our young people to become responsible and independent consumers, which is absolutely crucial now and inevitably more so into the future. It includes specific elements focused on online behaviour, cyber bullying, and health and well-being.

To promote safe and responsible use of digital technology, the Welsh Government, as we have heard on a number of occasions this afternoon, has been working with the South West Grid for Learning charitable trust since 2014. The online safety project has seen many successes to date. This includes the development of 360 Degree Safe Cymru, a bilingual online safety self-assessment tool, which, as we’ve heard, allows schools to benchmark their current online safety policies and provision against national standards. The tool also provides guidance and support, with practical suggestions to improve and enhance online safety. Over 85 per cent of schools in Wales have already registered and I am actively working with the regional consortia to ensure that all schools are aware of the benefits the tool can offer and our expectation that they should be engaging with it.

The Welsh Government has also developed and published the online safety resource for Wales. This is a collection of practical resources and lesson plans to support schools in the delivery of online safety in our classrooms. These resources are designed to empower learners to think critically, behave safely, and participate responsibly when they are online. At the beginning of this academic year, we published three safeguarding training modules on Hwb. These modules have already been accessed over 7,000 times and we will shortly publish two further modules specifically focusing on online safety.

Online safety training sessions have been delivered across all local authorities in Wales to upskill teachers and governors in preparing them to deal with issues that young people may encounter online. This year, the Welsh Government are building upon this by offering a range of additional training opportunities and these will focus on specific issues such as the safe use of social media and cyber bullying. I’m also aware that a number of schools have operated their own training sessions after school for parents, inviting parents into the school so that they can find out more on how better they can support their children.

On Safer Internet Day earlier this year, I launched the new online safety zone on the Hwb. This has been developed to support education stakeholders, including young people, in this critical area. The dedicated area hosts news, events, and a range of resources on online safety issues, and these resources include materials that have been developed with a range of third sector partners. The zone also signposts those dealing with the effects of cyber bullying towards appropriate support services, and I’m pleased to see that, since its launch, the zone has had over 40,000 page views. Of course, we need to do more, and I and the Cabinet Secretary for health are working collaboratively to see what more we can do to help schools and teachers build resilience around well-being and mental health issues, and we hope to make an announcement later on in this year.

I’m sure you will agree that the Welsh Government is already delivering an extensive programme of online safety activities. Additionally, I am pleased to announce today that I am indeed commissioning a national online safety action plan. This will provide a strategic overview of how we will continue to enhance online safety support in Wales, and further information will be provided as this work is developed.

Can I once again thank everybody for their contribution to this afternoon’s debate? The Government will support the amendments and the motion as amended. Thank you.

Diolch yn fawr iawn, Dirprwy Lywydd. A gaf fi ddechrau drwy ddiolch i Darren Miller a’r Ceidwadwyr Cymreig am gyflwyno’r ddadl y prynhawn yma ac am y cyfraniadau meddylgar iawn a gawsom o bob rhan o’r Siambr? Rwy’n ofni, Dirprwy Lywydd, fod yn rhaid i mi gyfaddef fy mod yn ddigon hen yn wir i gofio beth oedd ZX Spectrum, er bod rhaid i mi gyfaddef fy mod yn fwy o berson Commodore 64 fy hun. A gaf fi sicrhau’r Siambr fod Llywodraeth Cymru yn gwbl ymroddedig i gadw ein plant a’n pobl ifanc yn ddiogel ar-lein? Nid oes unrhyw beth—unrhyw beth—yn bwysicach na diogelwch ein pobl ifanc ac mae gwybod sut i gadw’n ddiogel ar-lein yn hanfodol yn ein byd heddiw. Dywedaf hynny fel Ysgrifennydd y Cabinet a dywedaf hynny fel mam i dair o ferched—dwy yn eu harddegau y mae colli cysylltiad Wi-Fi gartref yn drasiedi genedlaethol a dim llai.

Nawr, mae diogelwch ar-lein wedi bod, a bydd yn parhau i fod yn flaenoriaeth allweddol i ni. Er bod llawer o fanteision i’w cael o gofleidio technoleg ddigidol, mae yna hefyd amrywiaeth o risgiau posibl a ddisgrifiwyd gan yr Aelodau yma y prynhawn yma. Mae Paul Davies yn iawn i’n hatgoffa am y bobl ifanc sydd wedi dewis rhoi diwedd ar eu bywydau o ganlyniad i seiberfwlio. Os ydym yn onest, rydym i gyd yn gwybod mai trolio gan ein gwrthwynebwyr yw un o agweddau lleiaf boddhaol y swydd hon, ac os yw’n ein diflasu ni, dychmygwch yr hyn y mae’n rhaid bod seiberfwlio di-baid yn ei wneud i’r meddwl ifanc roedd Suzy Davies yn siarad amdano.

Pan oeddwn yn blentyn, o leiaf pan oeddech yn mynd adref gallech ddianc rhagddo, ond mae bellach yn ddi-baid a 24 awr y dydd. Ac yna, wrth gwrs, mae’r mynediad at ddeunydd rhywiol penodol a’r effaith a gaiff hynny ar sut y mae bechgyn a merched yn gweld eu delwedd o’r corff a’r ffordd y gwelant sut beth yw perthynas rywiol iach mewn gwirionedd. Ac wrth gwrs, nid y rhai sy’n dioddef hyn yn unig sy’n wynebu canlyniadau. Weithiau, nid oes gan y rhai sy’n cyflawni rhai o’r problemau hyn fawr o syniad beth y gallai ei olygu iddynt hwy. Rwy’n ymwybodol o ddyn ifanc a gafodd ei ddal yn anfon negeseuon rhywiol. Pan ofynnodd yr heddlu iddo pam y gwnaethai hyn, dywedodd, ‘Wel, mae pawb yn ei wneud’. Nid oedd yn sylweddoli y bydd y rhybudd sydd bellach ar ei record yn ei atal am byth yn ôl pob tebyg rhag teithio i Awstralia neu’r Unol Daleithiau—oherwydd rhywbeth a wnaeth heb ddeall y canlyniadau, rhywbeth a wnaeth pan oedd yn fachgen 14 oed.

Felly, ein cyfrifoldeb fel cymdeithas yw arfogi ein pobl ifanc â’r sgiliau i allu meddwl yn feirniadol a gwneud eu ffordd drwy’r byd digidol mewn modd diogel a chyfrifol. Gwneir cryn dipyn o waith yng Nghymru i helpu pobl ifanc i gadw’n ddiogel ar-lein ac rwy’n falch fod hynny wedi cael ei gydnabod yma yn y Siambr y prynhawn yma. Ar ddechrau’r flwyddyn ysgol, daeth y fframwaith cymhwysedd digidol yn weithredol. Dyma elfen gyntaf y cwricwlwm newydd i gael ei chyflwyno ledled Cymru. Mae elfen dinasyddiaeth y fframwaith cymhwysedd digidol yn canolbwyntio ar ddatblygu a chymhwyso sgiliau a strategaethau meddwl yn feirniadol. Bydd yn cynorthwyo ein pobl ifanc i ddod yn ddefnyddwyr cyfrifol ac annibynnol, sy’n gwbl hanfodol yn awr ac yn fwy felly, yn anochel, yn y dyfodol. Mae’n cynnwys elfennau penodol sy’n canolbwyntio ar ymddygiad ar-lein, seiberfwlio, ac iechyd a lles.

Er mwyn hyrwyddo defnydd diogel a chyfrifol o dechnoleg ddigidol, mae Llywodraeth Cymru, fel y clywsom ar sawl achlysur y prynhawn yma, wedi bod yn gweithio gydag ymddiriedolaeth elusennol South West Grid for Learning ers 2014. Mae’r prosiect diogelwch ar-lein wedi cael nifer o lwyddiannau hyd yn hyn, yn cynnwys datblygu 360° Safe Cymru, offeryn hunanasesu diogelwch ar-lein dwyieithog, sydd, fel y clywsom, yn caniatáu i ysgolion feincnodi eu polisïau a’u darpariaeth diogelwch ar-lein cyfredol yn erbyn safonau cenedlaethol. Mae’r offeryn hefyd yn rhoi arweiniad a chymorth, gydag awgrymiadau ymarferol ar gyfer gwella ac ymestyn diogelwch ar-lein. Mae dros 85 y cant o ysgolion yng Nghymru eisoes wedi cofrestru ac rwy’n gweithio gyda’r consortia rhanbarthol i sicrhau bod pob ysgol yn ymwybodol o’r manteision y gall yr offeryn eu cynnig a’n disgwyliad y dylent fod yn ei ddefnyddio.

Mae Llywodraeth Cymru hefyd wedi datblygu a chyhoeddi’r adnodd diogelwch ar-lein ar gyfer Cymru. Casgliad o adnoddau ymarferol a chynlluniau gwersi yw hwn i gynorthwyo ysgolion i gyflwyno diogelwch ar-lein yn ein hystafelloedd dosbarth. Lluniwyd yr adnoddau hyn i rymuso dysgwyr i feddwl yn feirniadol, i ymddwyn yn ddiogel, ac i ymddwyn yn gyfrifol pan fyddant yn ar-lein. Ar ddechrau’r flwyddyn academaidd hon, cyhoeddasom dri modiwl hyfforddiant diogelu ar Hwb. Gwelwyd y modiwlau hyn dros 7,000 o weithiau eisoes ac yn fuan byddwn yn cyhoeddi dau fodiwl pellach yn canolbwyntio’n benodol ar ddiogelwch ar-lein.

Darparwyd sesiynau hyfforddiant diogelwch ar-lein ar draws yr holl awdurdodau lleol yng Nghymru i wella sgiliau athrawon a llywodraethwyr i’w paratoi i ymdrin â materion y gallai pobl ifanc eu hwynebu ar-lein. Eleni, mae Llywodraeth Cymru yn adeiladu ar hyn drwy gynnig ystod o gyfleoedd hyfforddi ychwanegol a bydd y rhain yn canolbwyntio ar faterion penodol fel y defnydd diogel o gyfryngau cymdeithasol a seiberfwlio. Rwyf hefyd yn ymwybodol fod nifer o ysgolion wedi gweithredu eu sesiynau hyfforddi eu hunain ar ôl ysgol ar gyfer rhieni, gan wahodd rhieni i’r ysgol er mwyn iddynt gael mwy o wybodaeth ynglŷn â sut y gallant gynorthwyo eu plant yn well.

Ar Ddiwrnod Defnyddio’r Rhyngrwyd yn Fwy Diogel yn gynharach eleni, lansiais y parth diogelwch ar-lein newydd ar Hwb. Fe’i datblygwyd i gefnogi rhanddeiliaid addysg, gan gynnwys pobl ifanc, yn y maes hollbwysig hwn. Mae’r parth penodedig yn cynnwys newyddion, digwyddiadau, ac ystod o adnoddau ar faterion diogelwch ar-lein, ac mae’r adnoddau hyn yn cynnwys deunyddiau a ddatblygwyd gydag amrywiaeth o bartneriaid trydydd sector. Mae’r parth hefyd yn cyfeirio rhai sy’n ymdrin ag effeithiau seiberfwlio tuag at wasanaethau cymorth priodol, ac rwy’n falch o weld, ers ei lansio, fod dros 40,000 o ymweliadau wedi bod â’r tudalennau. Wrth gwrs, mae angen i ni wneud rhagor, ac rwyf fi ac Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd yn cydweithio i weld beth arall y gallwn ei wneud i helpu ysgolion ac athrawon i gryfhau materion yn ymwneud â lles ac iechyd meddwl, ac rydym yn gobeithio gwneud cyhoeddiad yn nes ymlaen yn y flwyddyn.

Rwy’n siŵr y byddwch yn cytuno bod Llywodraeth Cymru eisoes yn cyflwyno rhaglen eang o weithgareddau diogelwch ar-lein. Yn ogystal, rwy’n falch o gyhoeddi heddiw fy mod yn wir yn comisiynu cynllun gweithredu diogelwch ar-lein cenedlaethol. Bydd hwn yn darparu trosolwg strategol o sut y byddwn yn parhau i wella cymorth diogelwch ar-lein yng Nghymru, a bydd mwy o wybodaeth yn cael ei darparu wrth i’r gwaith ddatblygu.

A gaf fi unwaith eto ddiolch i bawb am eu cyfraniad i’r ddadl y prynhawn yma? Bydd y Llywodraeth yn cefnogi’r gwelliannau a’r cynnig fel y’i diwygiwyd. Diolch.

Thank you. And I call on Darren Millar to reply to the debate.

Diolch. A galwaf ar Darren Millar i ymateb i’r ddadl.

Thank you, Deputy Presiding Officer, and can I thank everybody who’s contributed to this debate? I think it’s been an extremely good debate, and a very well-informed debate. Many Members have spoken about their own personal experiences of technology, and indeed have given us some of the very stark facts about online abuse, online exploitation, and indeed some of the problems that that has caused, including for individuals in circumstances like Paul’s constituent, who, unfortunately, took their own life. I should have paid tribute, actually, to the work of Jayne Bryant as chair of the cross-party group on preventing child sexual abuse, because she’s done an excellent job in highlighting this as an issue, along with the NSPCC and others, who have been working hard to get it onto our agenda more forcefully. You’ve done an excellent job, and I’m pleased you’ve been able to contribute to the debate today.

I think also—I was very taken, actually, with Gareth Bennett’s point about parents and the role of parents, because there is a lot of parental ignorance, frankly, about the potential abuse that’s taking place in the upstairs bedroom where their child is squirreled away while they’re downstairs watching the TV, and many parents aren’t aware of the fact that they can put filters in place, that they can put apps on people’s mobile phones, et cetera, in order to better protect their families. And, you know, I’m a dad—it was good to hear Kirsty as the Cabinet Secretary referring to her children too—I want the best possible protections in place for my children, and I’ve been really impressed, actually, with the resources that are out there if you seek them and if you look for them. So, I think the fact that many schools are quite rightly engaging with parents in order to encourage them to take up those opportunities is a good thing, and I was very pleased to hear that in your response, Minister, to the debate.

As Suzy Davies quite rightly said, this is an international issue, it’s not just something that Wales needs to tackle, or the UK needs to tackle, and I’m pleased that the UK is ahead of the pack, really, and is doing some world-leading stuff on tackling the dangers of the internet. I was very pleased, also, to hear you mention the ark of the covenant after I mentioned Moses’ stone tablets from the top of Sinai, which, of course, were put into the ark of the covenant afterwards, so it’s a nice link there. But most of all, Cabinet Secretary, I’m delighted with your response to the debate, because I think it shows that we’ve got consensus across the Chamber on this important issue—and not only that, but that you are prepared to take some action. So, I was delighted to hear you talk about the national online safety action plan that you’re now hoping to develop. We will want to work with you on that and support its implementation in whatever way that we can. But let’s not forget also that it’s not just about schools, it’s not just about working with parents, we need to work with wider society too, with businesses and other organizations, basically, wherever free Wi-Fi is available.

Just one final point here: I was very concerned—. I recently took out a mobile phone contract with Vodafone—I’m going to name them—and it was a great deal. However, one of the problems with the contract was that it came with automatic internet safety filtering, which was great, but, after a month, they told me I had to pay extra for that filtering to continue. These should be things that are automatic. Frankly, we should be paying more for taking those filters down, rather than actually having to pay for them to be put in place. So, let’s keep working together, on a corporate basis in the Assembly, to challenge these sorts of things and these sorts of attitudes from telephony providers, from businesses, who don’t pay the due regard that they need to to the dangers of internet safety, and, hopefully, we can make Wales a safer place to grow up. Thank you.

Diolch, Dirprwy Lywydd, a hoffwn ddiolch i bawb sydd wedi cyfrannu at y ddadl hon. Rwy’n credu ei bod wedi bod yn ddadl eithriadol o dda, ac yn ddadl oleuedig iawn. Siaradodd llawer o’r Aelodau am eu profiadau personol o dechnoleg, ac yn wir maent wedi rhoi i ni rai o’r ffeithiau llwm iawn am gam-drin ar-lein, ecsbloetio ar-lein, a rhai o’r problemau y mae hynny wedi’u hachosi yn wir, gan gynnwys i unigolion mewn amgylchiadau tebyg i etholwr Paul, yn anffodus, a gyflawnodd hunanladdiad. Dylwn fod wedi talu teyrnged, mewn gwirionedd, i waith Jayne Bryant fel cadeirydd y grŵp trawsbleidiol ar atal cam-drin plant yn rhywiol, gan ei bod wedi gwneud gwaith rhagorol yn tynnu sylw at hyn fel problem, ynghyd â’r NSPCC ac eraill, sydd wedi bod yn gweithio’n galed i’w gael yn fwy amlwg ar ein hagenda. Rydych wedi gwneud gwaith rhagorol, ac rwy’n falch eich bod wedi gallu cyfrannu at y ddadl heddiw.

Rwy’n meddwl hefyd—gwnaeth pwynt Gareth Bennett am rieni a rôl rhieni argraff fawr arnaf mewn gwirionedd, oherwydd ceir llawer o anwybodaeth ymysg rhieni, a dweud y gwir, am y cam-drin posib sy’n digwydd yn yr ystafell wely i fyny’r grisiau lle mae eu plentyn yn ymlochesu tra’u bod hwy i lawr y grisiau’n gwylio’r teledu, ac nid yw llawer o rieni yn ymwybodol o’r ffaith y gallant roi hidlwyr ar waith, y gallant roi apiau ar ffonau symudol pobl ac yn y blaen er mwyn diogelu eu teuluoedd yn well. Wyddoch chi, rwy’n dad—roedd yn dda clywed Kirsty fel Ysgrifennydd y Cabinet yn cyfeirio at ei phlant hefyd—rwyf eisiau’r mesurau diogelwch gorau posibl ar waith ar gyfer fy mhlant, a gwnaeth yr adnoddau sydd ar gael os edrychwch amdanynt argraff fawr arnaf mewn gwirionedd. Felly, rwy’n meddwl bod y ffaith fod llawer o ysgolion yn ymgysylltu’n gwbl briodol gyda rhieni er mwyn eu hannog i fanteisio ar y cyfleoedd hynny’n beth da, ac roeddwn yn falch iawn o glywed hynny yn eich ymateb i’r ddadl, Gweinidog.

Fel y dywedodd Suzy Davies yn gwbl briodol, mae hwn yn fater rhyngwladol, nid rhywbeth y mae angen i Gymru’n unig fynd i’r afael ag ef, neu rywbeth y mae angen i’r DU yn unig fynd i’r afael ag ef, ac rwy’n falch fod y DU ar flaen y gad mewn gwirionedd, ac yn gwneud pethau sy’n arwain y byd ar fynd i’r afael â pheryglon y rhyngrwyd. Roeddwn yn falch iawn hefyd o’ch clywed yn sôn am arch y cyfamod ar ôl i mi grybwyll llechi cerrig Moses ar ben mynydd Sinai, llechi cerrig a roddwyd yn arch y cyfamod wedi hynny, felly dyna gyswllt da yn y fan honno. Ond yn bennaf oll, Ysgrifennydd y Cabinet, rwyf wrth fy modd gyda’ch ymateb i’r ddadl, am fy mod yn credu ei fod yn dangos ein bod wedi cael consensws ar draws y Siambr ar y mater pwysig hwn—ac nid yn unig hynny, ond eich bod yn barod i weithredu. Felly, roeddwn yn falch iawn o’ch clywed yn sôn am y cynllun gweithredu diogelwch ar-lein cenedlaethol y gobeithiwch ei ddatblygu yn awr. Byddwn yn awyddus i weithio gyda chi ar hwnnw a chefnogi ei weithrediad ym mha ffordd bynnag y gallwn. Ond gadewch i ni beidio ag anghofio hefyd nad yw’n ymwneud yn unig â’r ysgolion, nid yw’n ymwneud yn unig â gweithio gyda rhieni, mae angen i ni weithio gyda’r gymdeithas ehangach hefyd, gyda busnesau a sefydliadau eraill, yn y bôn, lle bynnag y mae Wi-Fi am ddim ar gael.

Un pwynt olaf yn y fan hon: roeddwn yn pryderu’n fawr—. Yn ddiweddar, trefnais gontract ffôn symudol gyda Vodafone—rwy’n mynd i’w henwi—ac roedd yn fargen wych. Fodd bynnag, un o’r problemau gyda’r contract oedd ei fod yn dod gyda hidlydd diogelwch rhyngrwyd awtomatig, a oedd yn wych, ond ar ôl mis, cefais wybod ganddynt fod yn rhaid i mi dalu rhagor er mwyn i’r hidlydd barhau. Dylai’r rhain fod yn bethau sy’n awtomatig. A dweud y gwir, dylem fod yn talu mwy am gael gwared ar yr hidlwyr, yn hytrach na gorfod talu am eu rhoi ar waith mewn gwirionedd. Felly, gadewch i ni barhau i weithio gyda’n gilydd, ar sail gorfforaethol yn y Cynulliad, i herio’r mathau hyn o bethau a’r mathau hyn o agweddau gan ddarparwyr teleffoni, gan fusnesau, nad ydynt yn talu’r sylw dyledus sydd angen ei wneud i beryglon diogelwch y rhyngrwyd, a gobeithio, gallwn wneud Cymru’n lle mwy diogel i dyfu i fyny ynddo. Diolch.

Thank you very much. The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? [Objection.] You object, okay. Therefore we will defer voting under this item until voting time.

Diolch yn fawr iawn. Y cynnig yw derbyn y cynnig heb ei ddiwygio. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Rydych yn gwrthwynebu, iawn. Felly gohiriwn y pleidleisio o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.

Voting deferred until voting time.

7. 7. Dadl Plaid Cymru: Ysgol Feddygol ym Mangor
7. 7. Plaid Cymru Debate: A Medical School in Bangor

Detholwyd y gwelliannau canlynol: gwelliant 1 yn enw Jane Hutt, a gwelliant 2 yn enw Paul Davies.

The following amendments have been selected: amendment 1 in the name of Jane Hutt, and amendment 2 in the name of Paul Davies.

We now move to item 7, which is a Plaid Cymru debate on a medical school in Bangor, and I call on Sian Gwenllian to move the motion. Sian.

Symudwn yn awr at eitem 7, sef dadl Plaid Cymru ar ysgol feddygol ym Mangor, a galwaf ar Sian Gwenllian i gynnig y cynnig. Sian.

Cynnig NDM6308 Rhun ap Iorwerth

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

1. Yn nodi anawsterau parhaus o ran hyfforddi a recriwtio staff meddygol (gan gynnwys meddygon) mewn sawl rhan o Gymru, yn enwedig Cymru wledig a gogledd Cymru.

2. Yn galw am ddatblygu ysgol feddygol ym Mangor fel rhan o ddatblygiad Cymru gyfan tuag at gynyddu hyfforddiant, recriwtio a chadw meddygon yng Nghymru.

Motion NDM6308 Rhun ap Iorwerth

To propose that the National Assembly for Wales:

1. Notes continuing difficulties with the training and recruiting of medical staff (including doctors) in many parts of Wales, particularly rural and north Wales.

2. Calls for the development of a medical school in Bangor as part of an all-Wales approach to increasing training, recruitment and retention of doctors in Wales.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch yn fawr, ac mae’n bleser gen i gynnig y cynnig yma. Mae prinder meddygon yn y gogledd, ac yn ardaloedd gwledig Cymru, yn creu her anferth i’r gwasanaethau gofal iechyd. Mae modd ceisio taclo’r broblem yn y tymor byr, ond hefyd mae angen symud ymlaen i gynllunio ar gyfer atebion parhaol, hirdymor. Mae angen hyfforddi mwy o ddoctoriaid yn y gogledd, yr ardal lle mae’r prinder ar ei waethaf. Dyma un ffordd i fynd i’r afael ar yr argyfwng mewn ffordd synhwyrol a pharhaol. Y llynedd, roedd hanner holl swyddi ymgynghorwyr arbenigol gogledd Cymru heb eu llenwi—hanner o’r swyddi yma yn wag—ac mae goblygiadau hynny yn bellgyrhaeddol.

Thank you very much, and it’s a pleasure for me to move this motion. A lack of doctors in north Wales and rural areas in Wales creates a huge challenge for healthcare services. It would be possible to tackle the problem in the short term, but we also need to move forward to plan for permanent, long-term solutions. We need to train more doctors in north Wales, the area that has the greatest shortage. This is one way to tackle the crisis in a sensible and permanent way. Last year, half of consultant posts in north Wales weren’t filled—half those posts were unfilled—and the implications of that are far reaching.

Daeth Joyce Watson i’r Gadair.

Joyce Watson took the Chair.

Mae problem efo meddygaeth teulu, hefyd. Mae gan bwyllgor meddygol gogledd Cymru bryder ynglŷn â chynaladwyedd dros dreian o feddygfeydd yn y rhanbarth: mae un o bob tair meddygfa mewn perig. Mae’r pwyllgor yn dweud bod angen 70 meddyg teulu ychwanegol ar fyrder yng ngogledd Cymru. Yn ogystal â’r effaith ar gleifion, mae cost ariannol i’r prinder. Fe gododd gwariant ar staff meddygol o asiantaethau 64 y cant yn y ddwy flynedd a aeth heibio, tra mae’r wybodaeth ddiweddaraf yn awgrymu y bydd Betsi Cadwaladr wedi gwario mwy na £21 miliwn ar staff meddygol o asiantaethau yn yr 11 mis hyd at ddiwedd Chwefror 2017—£21 miliwn; eu swm nhw eu hunain ydy hynny—ac nid ydy swm felly yn gynaliadwy nag yn synhwyrol. Ond fe ellid cynnal ysgol feddygol newydd am swm llawer llai na hynny.

Mae Plaid Cymru wedi dadlau yn gyson fod ysgol feddygol newydd yn y gogledd, yn gwasanaethau rhannau gwledig ein gwlad, yn rhan o’r ateb. Mae astudiaethau mewn gwahanol wledydd wedi dangos bod tair ffactor yn ganolog i ddenu meddygon i weithio mewn ardaloedd gwledig: yn gyntaf, cefndir gwledig, un ail, fod y darpar feddyg yn cael profiadau clinigol ac addysgol cadarnhaol mewn lleoliadau gwledig fel rhan o hyfforddiant meddygol israddedig, ac, yn drydydd, fod hyfforddiant ar gyfer lleoliadau gwledig wedi cael ei dargedu yn benodol ar y lefel ôl-raddedig.

Mae un o raglenni hyfforddi meddygol mwyaf llwyddiannus mewn ardal wledig yn gynllun rhwng pum talaith yn yr Unol Daleithiau, Washington, Wyoming, Alaska, Montana ac Idaho—cynllun WWAMI. Mae graddedigion y sefydliad yma yn dychwelyd i ymarfer mewn ardaloedd gwledig ar raddau llawer uwch na graddedigion o’r mwyafrif o ysgolion meddygol gwladwriaethol yn yr Unol Daleithiau. Mae 83 y cant o raddedigion WWAMI yn ymarfer mewn practis gwledig. Yn ysgol meddygaeth prifysgol Calgary, mae graddedigion o gefndiroedd gwledig ddwy a hanner gwaith mwy tebygol o ymarfer mewn practis gwledig na graddedigion o gefndir dinesig. Yn Norwy, roedd 56 y cant o raddedigion ysgol feddygol prifysgol Tromsø yn y gogledd yn aros mewn ardaloedd gwledig. Roedd 82 y cant o raddedigion a oedd yn dod yn wreiddiol o ogledd Norwy yn aros yno. Yn syml, mae darpar feddygon o ardaloedd gwledig yn tueddu i aros yn yr ardal wledig lle maen nhw wedi cael eu hyfforddi.

Felly, a ydy hi’n ymarferol bosib cael ysgol feddygol ym Mangor? Ydy, yn bendant. Mae gan Iwerddon saith ysgol feddygol; mae gan yr Alban bump, gan awgrymu bod un ysgol feddygol ar gyfer pob miliwn o’r boblogaeth yn bosib. Tua miliwn yw poblogaeth ardal bwrdd iechyd Betsi Cadwaladr a bwrdd iechyd Powys efo’i gilydd, ond wedyn, fe ellid ychwanegu poblogaeth rhan o diriogaeth wledig bwrdd Hywel Dda at y ffigwr i ddod â ni yn grwn at y miliwn. Felly, mi fyddai trydedd ysgol feddygol i Gymru yn cyd-fynd efo strwythurau’r Alban ac Iwerddon.

Mae Plaid Cymru wedi dadlau’n gyson mai ym Mangor y dylid lleoli yr ysgol feddygol newydd. Byddai ysgol feddygol newydd ym Mhrifysgol Bangor yn adeiladu ar arbenigedd ysgol gwyddorau meddygol y brifysgol a’r hyfforddiant clinigol sy’n barod yn cael ei gynnig yn nhri ysbyty cyffredinol y rhanbarth. Mae tystiolaeth yn awgrymu bod angen i ysgol newydd weithio ar y cychwyn efo ysgol feddygol sydd wedi ei sefydlu’n barod. Mae sawl enghraifft o ysgolion newydd yn adeiladu ar arbenigedd gwyddorau meddygol eu prifysgolion. Felly, mae yna ffordd amlwg ymlaen, a gydag amser, gall Bangor ddatblygu yn ysgol feddygol yn sefyll ar ei thraed ei hun.

I grynhoi, mae ysgol feddygol newydd yn hanfodol os ydy Cymru am daclo’r prinder sylweddol o feddygon sy’n wynebu’r wlad. Yn y gogledd ac yn ardaloedd gwledig Cymru, mae nifer o feddygon yn agosáu at oed ymddeol ac nid oes digon o bobl ifanc yn cael eu hyfforddi yno. Mae Llywodraethau ledled y byd yn ymateb i sefyllfaoedd tebyg drwy gynyddu’r cyfleoedd hyfforddi sydd ar gael. Mewn ardaloedd gwledig sy’n wynebu problemau tebyg i Gymru, mae sefydliadau hyfforddi newydd yn cael eu sefydlu. Mae’r ysgolion meddygol yn cael eu lleoli yn yr ardaloedd gwledig eu hunain. Nid yw addasu’r strwythurau sy’n bodoli’n barod ddim yn gweithio. Mae’r sefydliadau newydd yma, yn eu tro, yn creu cenedlaethau newydd o ddoctoriaid sy’n aros i wasanaethu yn yr ardaloedd lle maen nhw wedi cael eu hyfforddi, gan ddelio efo’r prinder a gwella ansawdd y gofal i bobl yr ardaloedd hynny.

Mae’n bryd symud ymlaen efo atebion tymor hir a chynllunio ar gyfer sefydlu ysgol feddygol newydd, law yn llaw â’r dulliau tymor byr sydd ar waith ar y funud. Diolch.

There’s a problem with general practice, as well. The north Wales medical committee has concerns regarding the sustainability of over a third of surgeries in the region: one in three surgeries is currently at risk. The committee says that we need an additional 70 GPs as a matter of urgency in north Wales. Now, in addition to the impact on patients, there is a financial cost to that shortage too. Expenditure on agency staff increased by 64 per cent over the past two years, whilst the latest information suggests that Betsi Cadwaladr will have spent more than £21 million on agency medical staff in the 11 months up to the end of February 2017—£21 million. That’s their own figure. A figure such as that is not sustainable, neither is it sensible. However, one could open a new medical school and maintain that for a far lower figure.

Plaid Cymru has consistently argued that a new medical school for north Wales, serving rural parts of our nation, is part of the solution. Studies in various nations have demonstrated that there are three factors at the heart of attracting doctors to work in rural areas: first of all, a rural background, second, that the prospective medic has positive clinical and educational experiences in rural locations as part of their medical training as an undergraduate, and, third, that training for rural placements is targeted specifically at the postgraduate level.

Now, one of the most successful medical training programmes in a rural area is a scheme between five states in the USA, Washington, Wyoming, Alaska, Montana and Idaho—the WWAMI programme. Graduates from this programme return to practise in rural areas at far higher rates than graduates from most of the state-run medical schools in the United States. Eighty-three per cent of graduates in the WWAMI programme practise in a rural practice. At the Calgary medical school, graduates from rural backgrounds are two-and-a-half times more likely to practise in a rural practice as compared with those from an urban background. In Norway, 56 per cent of graduates from the Tromsø medical school in the north of the country remained in rural areas, and 82 per cent of graduates who were originally from northern Norway remained there to practice. Quite simply, prospective doctors from rural areas do tend to remain in the rural area where they have been trained.

Therefore, it is practically possible to have a medical school in Bangor? Yes, most certainly, it is. Ireland has seven; Scotland has five, suggesting that one medical school for every million of the population is possible. The population of the Betsi Cadwaladr health board is around a million people, if you take it in conjunction with the Powys health board, but you can also add a part of the rural area of Hywel Dda health board to that figure to bring us to that figure of a million. So, a third medical school for Wales would align with the structures in Scotland and in Ireland.

Plaid Cymru has consistently argued that the new medical school should be located in Bangor. A new medical school at Bangor University would build upon the expertise of the medical sciences school at the university and the clinical training, which is already provided in the three general hospitals of the region. Evidence suggests that a new medical school should initially work with an established medical school. There are a number of examples of new schools building on the expertise of medical science within universities, and therefore there is a clear way ahead, and with time, Bangor can develop into a medical school standing on its own two feet.

In summary, a new medical school is crucial if Wales is to tackle the significant shortage of doctors facing this nation. In north Wales and in rural areas of Wales a number of medics are approaching retirement age, and there aren’t enough people being trained in those areas. Governments across the world are responding to similar situations by increasing the training opportunities available. In rural areas, which face problems similar to Wales, new training institutions are established and medical schools are being located in those rural areas. Adapting structures already in existence simply doesn’t work. These new institutions, in turn, create new generations of doctors who stay to serve those areas where they have been trained, dealing with the shortage of doctors and enhancing the quality of care for people in those areas.

It’s time to move forward with long-term solutions, with planning, in order to establish a new medical school along, with the short-term measures currently being put in place. Thank you.

I have selected the two amendments to the motion. I call on the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport to move formally amendment 1, tabled in the name of Jane Hutt.

Rwyf wedi dethol y ddau welliant i’r cynnig. Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon i gynnig gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Jane Hutt, yn ffurfiol.

Gwelliant 1—Jane Hutt

Dileu popeth a rhoi yn ei le:

1. Yn croesawu ymgyrch recriwtio Llywodraeth Cymru Gwlad Gwlad: Hyfforddi Gweithio Byw sy’n annog gweithwyr gofal iechyd proffesiynol, gan gynnwys meddygon, i ddewis Cymru fel lle i hyfforddi, gweithio a byw ynddo.

2. Yn nodi:

a) y cafwyd cynnydd o 19 y cant yn y gyfradd ymgeisio ar gyfer hyfforddiant mewn meysydd arbenigol i feddygon teulu yn 2017 a bod 84 y cant o’r llefydd hyfforddi ar gyfer meddygon teulu wedi’u llenwi ers i Gwlad Gwlad: Hyfforddi Gweithio Byw gael ei lansio, o’i gymharu â 68 y cant ar y cam hwn yn 2016;

b) bod mwy na 1,000 yn rhagor o ymgynghorwyr cyfwerth ag amser llawn yn gweithio yng Nghymru yn 2016 nag oedd ym 1999; ac

c) y cafwyd cynnydd o 12 y cant yn nifer y meddygon teulu oedd yn gweithio yng Nghymru rhwng 1999 a 2016.

Amendment 1—Jane Hutt

Delete all and replace with:

1. Welcomes the Welsh Government’s This is Wales: Train Work Live recruitment campaign to encourage healthcare professionals, including doctors, to choose Wales as a place to train, work and live.

2. Notes:

a) there has been a 19 per cent increase in the application rate for GP speciality training in 2017 and the number of filled GP training places is at 84 per cent compared to 68 per cent at the same stage in 2016 following the launch of This is Wales: Train Work Live;

b) there were more than 1,000 more full-time equivalent consultants working in Wales in 2016 than there were in 1999; and

c) there has been a 12 per cent increase in the number of GPs working in Wales between 1999 and 2016.

Cynigiwyd gwelliant 1.

Amendment 1 moved.

Formally, Chair.

Yn ffurfiol, Gadeirydd.

I call on Mark Isherwood to move amendment 2, tabled in the name of Paul Davies.

Galwaf ar Mark Isherwood i gynnig gwelliant 2 a gyflwynwyd yn enw Paul Davies.

Gwelliant 2—Paul Davies

Ychwanegu pwynt newydd ar ddiwedd y cynnig:

Yn galw ar Lywodraeth Cymru i weithio gyda sefydliadau iechyd ac addysg ar ddwy ochr y ffin i lunio rhaglen feddygol fwy cynhwysfawr ac ehangach ar gyfer gogledd Cymru.

Amendment 2—Paul Davies

Add as new point at end of motion:

Calls on the Welsh Government to work with health and education institutions on both sides of the border to build a more in-depth and wide-ranging north Wales medical programme.

Cynigiwyd gwelliant 2.

Amendment 2 moved.

Diolch. We support this motion’s call for the development of a medical school in Bangor as part of an all-Wales approach to increasing training, recruitment and retention of doctors in Wales. As the Royal College of Physicians states,

Recruitment problems are threatening the existence of many hospitals and general practices in Wales. We need to train more doctors and nurses in Wales with the aim of retaining them to work here.’

But, they said, a third of core medical training places in Wales were unfilled in 2016, with this figure rising to over 50 per cent in Betsi Cadwaladr university health board hospitals.

As the head of Bangor University’s School of Medical Sciences said last week, Wales must expand medical schools to deal with future shortages of doctors, particularly GPs. Relatively few extra academic staff would be needed and Bangor University is an ideal position to foster and recruit students from rural Wales and Welsh-speaking communities.

As the National Pensioners Convention Wales states, adequate access to GP services is essential to maintaining general health and mobility, and, as a consequence, to helping prevent isolation and loneliness, but respondents expressed concern that difficulties with getting appointments in a reasonable time is connected to GP numbers.

As I said here two weeks ago,

It’s many years since I first discussed the need for a Bangor medical school with its previous vice-chancellor…. It’s three years since the North Wales Local Medical Committee warned, at a meeting in the Assembly, that general practice in north Wales was…facing crisis, unable to fill vacancies, with GPs considering retirement.’

And they expressed concern that the previous supply of GPs from Liverpool medical school, where their generation of GPs had primarily come from, had largely been severed.

I therefore asked the First Minister to ensure that the business case for a new medical school in Bangor includes dialogue with Liverpool, to ensure that we keep local medics local. As he replied, what’s hugely important is that any medical school works closely with others

in order to ensure that sustainability is there in the future’.

I therefore move amendment 2, calling on the Welsh Government to work with health and education institutions on both sides of the border to build a more in-depth and wide-ranging north Wales medical programme.

Delivering sustainability will require the training, recruitment and retention of doctors locally, and this will require the universities, Betsi Cadwaladr university health board and Merseyside to work together and build a more in-depth and wide-ranging north Wales medical programme, with specialisms being delivered by the relevant major hospitals on both sides of the border.

For year after year after year, the Labour Welsh Government dismissed warnings that we faced a GP crisis in north Wales, given by professional bodies including BMA Wales, the Royal College of General Practitioners in Wales and by myself and my shadow cabinet colleagues on behalf of the NHS Wales staff and patients who raised their concerns with us. With these warnings ignored, we’ve seen GP practice after GP practice in north Wales giving notice that they will be terminating their contracts with the health board. Yet at the BMA Wales conference last year, on the same weekend that another north Wales GP surgery gave notice that they would be terminating their contact with the health board, First Minister Carwyn Jones claimed that there was no GP recruitment crisis.

Responding to the Royal College of General Practitioners Wales ‘Put Patients First: Back General Practice’ campaign during the last Assembly, I met a group of GPs in north Wales whose key concern, they told me, was recruitment. Although the average age of GPs in north Wales was over 50, they told me they couldn’t get medical students to come and train in north Wales. They told me there was a particular problem with the way—quote—’Cardiff recruits medical students’, and that medical students need to be incentivised to come to north Wales, especially Welsh speakers, developing home-grown doctors.

Action is also required to address the nonsensical situation in which nurses are being recruited overseas to fill a nurse shortage in Wales but Glyndŵr university is denied funding to train local nurses who can’t go away to university and are therefore going over the border to the English system in Chester. According to the BMA, 2014 figures show that Wales had the lowest number of GPs per 1,000 people in the UK. However, as usual, the Labour Welsh Government rejected all warnings until crisis was upon us and then—quote—’selected percentages to mask the reality that they were doing too little, too late’. This is part of the solution.

Diolch. Rydym yn cefnogi galwad y cynnig hwn am ddatblygu ysgol feddygol ym Mangor fel rhan o ddull Cymru gyfan o gynyddu hyfforddiant, recriwtio a chadw meddygon yng Nghymru. Fel y mae Coleg Brenhinol y Meddygon yn dweud,

Mae problemau recriwtio’n bygwth bodolaeth llawer o ysbytai a meddygfeydd yng Nghymru. Mae angen i ni hyfforddi mwy o feddygon a nyrsys yng Nghymru gyda’r nod o’u cadw i weithio yma.

Ond roeddent yn dweud bod traean y lleoedd hyfforddiant meddygol craidd yng Nghymru heb eu llenwi yn 2016, gyda’r ffigur hwn yn codi i dros 50 y cant yn ysbytai Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr.

Fel y dywedodd pennaeth Ysgol Gwyddorau Meddygol Prifysgol Bangor yr wythnos diwethaf, rhaid i Gymru ehangu ysgolion meddygol i fynd i’r afael â phrinder meddygon, yn enwedig meddygon teulu, yn y dyfodol. Ni fyddai angen ond nifer cymharol ychydig o staff academaidd ychwanegol ac mae Prifysgol Bangor mewn sefyllfa ddelfrydol i feithrin a recriwtio myfyrwyr o’r Gymru wledig a chymunedau Cymraeg eu hiaith.

Fel y dywed Confensiwn Pensiynwyr Cenedlaethol Cymru, mae mynediad digonol at wasanaethau meddygon teulu yn hanfodol er mwyn cynnal iechyd a symudedd cyffredinol, ac o ganlyniad, i helpu i atal unigedd ac unigrwydd, ond mynegodd yr ymatebwyr bryder fod anawsterau i gael apwyntiad mewn amser rhesymol yn gysylltiedig â niferoedd meddygon teulu.

Fel y dywedais yma bythefnos yn ôl,

‘Mae blynyddoedd lawer ers i mi drafod gyntaf yr angen am ysgol feddygol ym Mangor gyda’i his-ganghellor blaenorol... Mae tair blynedd ers i Bwyllgor Meddygol Lleol Gogledd Cymru rybuddio, mewn cyfarfod yn y Cynulliad, bod ymarfer cyffredinol yn y gogledd yn... wynebu argyfwng, yn methu â llenwi swyddi gwag, gyda meddygon teulu yn ystyried ymddeol.’

Ac roeddent yn mynegi pryder bod y cyflenwad blaenorol o feddygon teulu o ysgol feddygol Lerpwl, o ble roedd eu cenhedlaeth hwy o feddygon teulu wedi dod yn bennaf, wedi’i dorri i raddau helaeth.

Felly gofynnais i’r Prif Weinidog sicrhau bod yr achos busnes ar gyfer ysgol feddygol newydd ym Mangor yn cynnwys trafodaeth â Lerpwl, er mwyn sicrhau ein bod yn cadw meddygon lleol yn lleol. Fel y dywedodd yn ei ateb, yr hyn sy’n hynod o bwysig yw bod unrhyw ysgol feddygol yn gweithio’n agos gydag eraill

‘er mwyn sicrhau bod y cynaliadwyedd hwnnw yno yn y dyfodol.’

Felly rwy’n cynnig gwelliant 2, sy’n galw ar Lywodraeth Cymru i weithio gyda sefydliadau iechyd ac addysg ar y ddwy ochr i’r ffin i adeiladu rhaglen feddygol fwy cynhwysfawr ac ehangach yng ngogledd Cymru.

Bydd sicrhau cynaliadwyedd yn galw am hyfforddi, recriwtio a chadw meddygon yn lleol, a bydd hyn yn ei gwneud yn ofynnol i’r prifysgolion, bwrdd iechyd prifysgol Betsi Cadwaladr a Glannau Mersi i weithio gyda’i gilydd ac adeiladu rhaglen feddygol fwy cynhwysfawr ac ehangach yng ngogledd Cymru, gydag arbenigeddau’n cael eu darparu gan y prif ysbytai perthnasol ar y ddwy ochr i’r ffin.

Flwyddyn ar ôl blwyddyn ar ôl blwyddyn, diystyrodd Llywodraeth Lafur Cymru rybuddion ein bod yn wynebu argyfwng meddygon teulu yng ngogledd Cymru, rhybuddion a roddwyd gan gyrff proffesiynol yn cynnwys BMA Cymru, Coleg Brenhinol y Meddygon Teulu yng Nghymru a gennyf i a fy nghyd-Aelodau yng nghabinet yr wrthblaid ar ran staff GIG Cymru a chleifion a fynegodd eu pryderon wrthym. Gyda’r rhybuddion hyn wedi’u hanwybyddu, gwelsom bractis meddyg teulu ar ôl practis meddyg teulu yng ngogledd Cymru yn rhoi rhybudd y byddant yn terfynu eu contractau gyda’r bwrdd iechyd. Eto i gyd yng nghynhadledd BMA Cymru y llynedd, ar yr un penwythnos ag yr hysbysodd practis meddyg teulu arall yn y gogledd y byddent yn terfynu eu contract gyda’r bwrdd iechyd, honnodd y Prif Weinidog, Carwyn Jones, nad oedd unrhyw argyfwng o ran recriwtio meddygon teulu.

Wrth ymateb i ymgyrch Coleg Brenhinol yr Ymarferwyr Cyffredinol yng Nghymru, ‘Rhoi Cleifion yn Gyntaf: Cefnogi Ymarfer Cyffredinol’ yn ystod y Cynulliad diwethaf, cyfarfûm â grŵp o feddygon teulu yng ngogledd Cymru, a’u prif bryder, yn ôl yr hyn a ddywedwyd wrthyf, oedd recriwtio. Er bod oed cyfartalog meddygon teulu yng ngogledd Cymru dros 50, roeddent yn dweud wrthyf na allent gael myfyrwyr meddygol i ddod i hyfforddi yn y gogledd. Roeddent yn dweud wrthyf fod yna broblem benodol gyda’r ffordd—ac rwy’n dyfynnu—’y mae Caerdydd yn recriwtio myfyrwyr meddygol’, a bod angen i fyfyrwyr meddygol gael eu cymell i ddod i ogledd Cymru, yn enwedig siaradwyr Cymraeg, a datblygu meddygon sy’n hanu o Gymru.

Mae angen gweithredu hefyd i fynd i’r afael â’r sefyllfa hurt lle mae nyrsys yn cael eu recriwtio dramor i wneud iawn am brinder nyrsys yng Nghymru ond gwrthodir cyllid i brifysgol Glyndŵr i hyfforddi nyrsys lleol nad ydynt yn gallu mynd i ffwrdd i’r brifysgol, ac sydd felly’n mynd dros y ffin i system Lloegr yng Nghaer. Yn ôl y BMA, mae ffigurau 2014 yn dangos mai Cymru oedd â’r nifer isaf o feddygon teulu am bob 1,000 o bobl yn y DU. Fodd bynnag, fel arfer, gwrthododd Llywodraeth Lafur Cymru yr holl rybuddion hyd nes ei bod yn argyfwng arnom ac yna—rwy’n dyfynnu—’aethant ati i ddethol canrannau i gelu’r gwirionedd eu bod yn gwneud rhy ychydig, yn rhy hwyr’. Mae hyn yn rhan o’r ateb.

Diolch yn fawr, Gadeirydd. There’s no doubt that huge progress has been made with the intervention of the Welsh Government over the last year, with a 12 per cent increase in the number of GPs in Wales since the Assembly was established, and in just the last year, the number of GP training places being filled is at 84 per cent, whereas it was at 60 per cent a year ago. So, the intervention of the Welsh Government to offer incentives and pay exam fees for GPs is showing encouraging signs of progress, but clearly the workforce is changing, and we need to recognise that there is no simple solution to the need to recruit and train more GPs. It’s clear that the younger workforce want to work part time and flexibly, and no longer are attracted in the way that they were into rural areas and away from the cities. We need to recognise that, so we need to change, I think, the model that we have in primary care, and this requires a mature conversation.

I had a meeting last night in Burry Port where over 250 people attended—organised by myself and Nia Griffith, who’s been the MP for Llanelli—and there was huge public concern, exacerbated by the fact that the local health board are refusing to engage people in a conversation early enough when services need to change. In Burry Port, at the Harbour View practice, a single GP practice—one of the last remaining single GP practices in Hywel Dda—the GP there, Dr Lodha, has decided to retire. She notified the health board of this in February, and it’s only now that patients are being told—some being notified only by a scrappy bit of paper on the door of the surgery—that the surgery is to close. They fear being dispersed to ‘nearby’ GPs in Trimsaran, Kidwelly and Pontyates, where there is no easy public transport available and the existing GPs have closed lists. So, there’s understandable anxiety in the town and the health board have refused to engage with the public on this. I think here we have a problem, because we saw in the Minafon practice in Kidwelly, which I was pleased to invite the health Secretary along to earlier in the year—that when they did engage with the community, they were able to bring them along in finding more creative solutions to a different model of general practice that, now it’s beginning to bed in, patients are recognising offers advantages. Instead of relying simply on GPs, having pharmacists and nurse practitioners and physiotherapists on hand can offer a better service.

But, clearly, change causes anxieties, and that’s why it’s important to involve the public in the conversation from the get-go. But Hywel Dda, this time, as before, held a private process where a panel led by their deputy chair analysed data of changing populations and so on and decided, in their best judgment, that the surgery should close without any alternatives being publicly explored. Surely this is a mistake, because, as part of that initial checklist process they go through, there must be patient engagement. When you can treat patients like adults and show them what the options are and bring them along in that choice, you can end up with a better solution.

They’ve failed to do that in this case. They’ve failed to engage with me as the elected Assembly Member and with the other elected representatives in the area and, as a result, we now have great local concern. I’m hoping that they will rethink that and will properly engage with the community, because they rightly feel that they deserve a proper service, when the town of Burry Port is growing and when the needs of the population are changing. So, I would urge the Government to consider how, when these changes occur all across Wales, the need to engage with communities is hardwired in at the beginning of that process, so we don’t have the farce of a situation where the first patients hear of a change to their service is a scrappy bit of paper on a door.

Diolch yn fawr, Cadeirydd. Nid oes amheuaeth fod cynnydd aruthrol wedi’i wneud gydag ymyrraeth Llywodraeth Cymru dros y flwyddyn ddiwethaf, gyda chynnydd o 12 y cant yn nifer y meddygon teulu yng Nghymru ers i’r Cynulliad gael ei sefydlu, ac yn y flwyddyn ddiwethaf yn unig, mae nifer y lleoedd hyfforddi meddygon teulu a lanwyd yn 84 y cant, tra oedd yn 60 y cant flwyddyn yn ôl. Felly, mae ymyrraeth Llywodraeth Cymru i gynnig cymhellion a thalu ffioedd arholiadau i feddygon teulu yn dangos arwyddion calonogol o gynnydd, ond mae’n amlwg fod y gweithlu yn newid, ac mae angen inni gydnabod nad oes ateb syml i’r angen i’r angen i recriwtio a hyfforddi mwy o feddygon teulu. Mae’n amlwg fod y gweithlu iau’n awyddus i weithio’n rhan-amser ac yn hyblyg, ac nad ydynt bellach yn cael eu denu yn y modd yr arferent gael eu denu i ardaloedd gwledig ac o’r dinasoedd. Mae angen i ni gydnabod hynny, felly rwy’n credu bod angen inni newid y model sydd gennym mewn gofal sylfaenol, ac mae hyn yn galw am drafodaeth aeddfed.

Cefais gyfarfod neithiwr ym Mhorth Tywyn lle roedd dros 250 o bobl yn bresennol—cyfarfod wedi’i drefnu gennyf i a Nia Griffith, sydd wedi bod yn Aelod Seneddol dros Lanelli—ac roedd pryder enfawr ymhlith y cyhoedd, wedi’i waethygu gan y ffaith fod y bwrdd iechyd lleol yn gwrthod trafod â phobl yn ddigon cynnar pan fo angen i wasanaethau newid. Ym Mhorth Tywyn, ym meddygfa Harbour View, practis sy’n cynnwys un meddyg teulu—un o’r practisau un meddyg teulu olaf yn Hywel Dda—mae’r meddyg teulu yno, Dr Lodha, wedi penderfynu ymddeol. Rhoddodd wybod i’r bwrdd iechyd am hyn ym mis Chwefror, ac nid yw cleifion wedi cael gwybod tan yn awr—gyda rhai ohonynt yn cael gwybod drwy sgrap o bapur ar ddrws y feddygfa—fod y feddygfa’n cau. Maent yn ofni cael eu gwasgaru ymhlith meddygon teulu ‘cyfagos’ yn Nhrimsaran, Cydweli a Phont-iets, lle nad oes trafnidiaeth gyhoeddus ar gael yn hwylus a lle mae’r meddygon teulu presennol wedi cau eu rhestrau. Felly, mae pryder dealladwy yn y dref ac mae’r bwrdd iechyd wedi gwrthod ymgysylltu â’r cyhoedd ar hyn. Rwy’n meddwl bod gennym broblem yma, oherwydd gwelsom ym mhractis Minafon yng Nghydweli yr oeddwn yn falch o wahodd yr Ysgrifennydd Iechyd draw i’w weld yn gynharach yn y flwyddyn—pan oeddent yn ymgysylltu â’r gymuned, gallent ddod â hwy gyda hwy wrth fynd ati i ddod o hyd i atebion mwy creadigol i fodel gwahanol o ymarfer cyffredinol, model y mae cleifion bellach yn cydnabod ei fod yn cynnig manteision wrth iddo ddechrau ymwreiddio. Yn hytrach na dibynnu’n unig ar feddygon teulu, gall cael fferyllwyr ac ymarferwyr nyrsio a ffisiotherapyddion wrth law gynnig gwasanaeth gwell.

Ond yn amlwg, mae newid yn achosi pryderon, a dyna pam ei bod yn bwysig cynnwys y cyhoedd yn y drafodaeth o’r cychwyn cyntaf. Ond tro hwn, fel o’r blaen, cynhaliodd Hywel Dda broses breifat lle bu’r panel dan arweiniad eu dirprwy gadeirydd yn dadansoddi data poblogaethau sy’n newid ac yn y blaen a phenderfynu, ar sail eu crebwyll gorau, y dylai’r feddygfa gau heb archwilio unrhyw ddewisiadau eraill yn gyhoeddus. Yn sicr mae hyn yn gamgymeriad, oherwydd, fel rhan o’r broses wirio gychwynnol y maent yn mynd drwyddi, rhaid cael ymgysylltiad â chleifion. Pan allwch drin cleifion fel oedolion a dangos iddynt beth yw’r opsiynau a dod â hwy gyda chi yn y dewis hwnnw, gallwch sicrhau ateb gwell.

Maent wedi methu gwneud hynny yn yr achos hwn. Maent wedi ymgysylltu â mi fel Aelod Cynulliad etholedig a chynrychiolwyr etholedig eraill yn yr ardal ac o ganlyniad, mae gennym fater bellach sy’n achosi pryder mawr yn lleol. Rwy’n gobeithio y byddant yn ailystyried hynny ac yn ymgysylltu’n briodol â’r gymuned, gan eu bod yn teimlo, yn gywir ddigon, eu bod yn haeddu gwasanaeth priodol, pan fo tref Porth Tywyn yn tyfu a phan fo anghenion y boblogaeth yn newid. Felly, byddwn yn annog y Llywodraeth i ystyried, pan fydd y newidiadau hyn yn digwydd ledled Cymru, sut y caiff yr angen i ymgysylltu â chymunedau ei gynnwys ar y dechrau yn rhan annatod o’r broses honno, fel nad ydym yn cael y ffars o sefyllfa lle mae’r cleifion yn clywed gyntaf am newid i’w gwasanaeth ar sgrap o bapur ar ddrws.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I’d like to thank Plaid Cymru for tabling this debate. UKIP fully supports this proposal, but the question that I asked the last time this idea was discussed in this place still stands. Do we not think that more needs to be done to improve and promote the life offer available to professionals in order to have them come to north Wales or not to leave in the first place?

We undoubtedly have a recruitment problem in Wales. Whilst a medical school in Wales may result in a number of medical graduates remaining in Wales—hopefully, they’ll realise what a wonderful place it is to live and work and remain here—it isn’t a cure-all. I would also like to add that a medical school in north Wales also has a greater chance of attracting and retaining Welsh speakers. So, I am fully in support of the proposal. But qualified doctors can pretty much choose anywhere in the world to live and work. So, the fact that they moved a couple of hundred miles down the road to train isn’t going to be a deal-breaker when deciding whether or not to return to their roots.

Labour’s amendment shows that they’re trying to deny there’s a problem. It is because of Labour’s refusal to accept the problems they have not fixed that the Welsh NHS is in the desperate state it is today. Labour make such a play of claiming to be the sole guardians of the NHS, but, for electoral reasons, they cannot admit that, after years of being in charge, they still haven’t got it right.

We need to be selling the lifestyle on offer here. Wales is a beautiful and peaceful place to live, you get more bang for your buck property wise, and commuting distances between your own little piece of heaven and work can be as long or short as you like. I’m sure, between us, we could come up with an extensive list of reasons why it’s such a great place to live and work.

But even if we can sell Wales as a desirable place to work and show off the beauty of north Wales, if you have a family and hold education in as high a regard as a medical graduate clearly does, would you want your children thrown onto the lottery that is the Welsh school system, undoubtedly the result of the Government’s failures? Something must be done.

Although I’m not convinced that a medical school in north Wales will solve the recruitment and retention problems, I support a plan like this that increases jobs and employment possibilities in north Wales, which the opening of such a facility would undoubtedly do. The medical school would also increase the number of training places on offer nationally. I therefore support Plaid’s motion and would urge the other Members of this Assembly to support it also. Thank you.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Hoffwn ddiolch i Blaid Cymru am gyflwyno’r ddadl hon. Mae UKIP yn llwyr gefnogi’r cynnig hwn, ond mae’r cwestiwn a ofynnais y tro diwethaf y trafodwyd y syniad hwn yn y lle hwn yn dal i sefyll. Onid ydym yn meddwl bod angen gwneud mwy i wella a hyrwyddo’r cynnig bywyd sydd ar gael i weithwyr proffesiynol er mwyn eu cael i ddod i ogledd Cymru neu i beidio â gadael yn y lle cyntaf?

Yn bendant mae gennym broblem recriwtio yng Nghymru. Er y gallai ysgol feddygol yng Nghymru arwain at nifer o raddedigion meddygol yn aros yng Nghymru—gobeithio y byddant yn sylweddoli lle mor wych ydyw i fyw a gweithio ac aros ynddo—nid yw’n ateb i bob dim. Hoffwn ychwanegu hefyd fod gan ysgol feddygol yng ngogledd Cymru fwy o obaith o ddenu a chadw siaradwyr Cymraeg. Felly, rwy’n llwyr o blaid y cynnig. Ond gall meddygon cymwys ddewis byw a gweithio yn unrhyw ran o’r byd fwy neu lai. Felly, nid yw’r ffaith eu bod wedi symud ychydig gannoedd o filltiroedd i lawr y ffordd i hyfforddi yn mynd i wneud gwahaniaeth wrth benderfynu a ydynt yn mynd i ddychwelyd at eu gwreiddiau ai peidio.

Mae gwelliant Llafur yn dangos eu bod yn ceisio gwadu bod yna broblem. Mae GIG Cymru yn y cyflwr anobeithiol y mae ynddo heddiw oherwydd gwrthodiad Llafur i dderbyn y problemau nad ydynt wedi’u datrys. Mae Llafur yn gwneud cymaint o ddrama o hawlio mai hwy yw unig warcheidwaid y GIG, ond am resymau etholiadol, ni allant gyfaddef eu bod, ar ôl blynyddoedd o fod mewn grym, yn dal i fod heb ei gael yn gywir.

Mae angen i ni werthu’r ffordd o fyw sydd i’w chael yma. Mae Cymru’n lle prydferth a heddychlon i fyw ynddo, fe gewch fwy o werth am eich arian o ran eiddo, a gall cymudo’r pellter rhwng eich darn bach eich hun o’r nef a’r gwaith fod mor hir neu fyr ag y dymunwch. Rhyngom, rwy’n siŵr y gallem greu rhestr hir o resymau pam y mae’n lle mor wych i fyw a gweithio ynddo.

Ond hyd yn oed os gallwn werthu Cymru fel lle dymunol i weithio ac arddangos harddwch gogledd Cymru, os oes gennych deulu a’ch bod yn rhoi cymaint o bwys ar addysg ag y mae rhywun sydd â gradd feddygol yn amlwg yn ei wneud, a fyddech eisiau i’ch plant gael eu taflu ar drugaredd loteri system ysgolion Cymru, sy’n bendant yn ganlyniad methiannau’r Llywodraeth? Rhaid gwneud rhywbeth.

Er nad wyf yn argyhoeddedig y bydd ysgol feddygol yng ngogledd Cymru yn datrys y problemau recriwtio a chadw staff, rwy’n cefnogi cynllun fel hwn sy’n cynyddu posibiliadau o ran swyddi a chyflogaeth yng ngogledd Cymru, a byddai agor cyfleuster o’r fath yn gwneud hynny, yn ddi-os. Byddai’r ysgol feddygol hefyd yn cynyddu nifer y lleoedd hyfforddi a fyddai ar gael yn genedlaethol. Felly, rwy’n cefnogi cynnig Plaid Cymru a byddwn yn annog Aelodau eraill y Cynulliad hwn i’w gefnogi hefyd. Diolch.

And the last speaker, Rhun ap Iorwerth.

A’r siaradwr olaf, Rhun ap Iorwerth.

Diolch yn fawr iawn, Gadeirydd. Fe gadwaf fy sylwadau yn fyr. Yn gynharach yn y Siambr fe fuom ni’n trafod bwriad Plaid Cymru i hyfforddi a recriwtio 1,000 yn rhagor o feddygon yng Nghymru. Roeddwn i’n hynod o siomedig, mae’n rhaid i mi ddweud, efo ymateb y Gweinidog.

This is aspirational, but not achievable’

oedd geiriau’r Ysgrifennydd Cabinet. Rydym ni’n sôn fan hyn am raglen 10 mlynedd. Mae hyn yn rhywbeth sy’n angenrheidiol—rydw i’n gobeithio ein bod ni’n gytûn ar hynny: ein bod ni angen rhagor o feddygon yng Nghymru. Mae o yn rhywbeth sy’n uchelgais, yn sicr, gennyf fi. Rydw i’n gobeithio y gall o fod yn rhywbeth rydw i’n ei rannu ar draws y Siambr efo Aelodau eraill. Ond mae o hefyd yn realistig, ond gall ddim ond fod yn realistig os ydym ni’n cynyddu faint rydym ni’n eu hyfforddi o ran meddygon yng Nghymru. Beth sy’n siomedig hefyd, o glywed yr Ysgrifennydd Cabinet, ydy bod ysgolion meddygol yng Nghymru yn dweud wrthyf i eu bod nhw’n hyderus y gallan nhw hyfforddi hyn yn rhagor o feddygon yng Nghymru dros y 10 mlynedd nesaf. Mae’n amlwg, rydw i’n meddwl, fod yna gonsensws yn tyfu o fewn y byd addysg meddygol yng Nghymru y gall Bangor chwarae ei rhan o ran cyfrannu y meddygon ychwanegol yma i ni.

Rydw i’n siomedig hefyd—rydw i’n siomedig ar sawl lefel heddiw—fod y Llywodraeth, yn eu gwelliant nhw, wedi tynnu unrhyw gyfeiriad at ddatblygu addysg feddygol ym Mangor allan o’r hyn rydym ni’n ei drafod heddiw. Rydw i’n deall pam eich bod chi am dynnu sylw at beth rydych chi’n ei weld fel llwyddiannau o ran recriwtio meddygon dros y blynyddoedd diwethaf—rydw i’n rhoi hynny i chi—ond pam tynnu’r cyfeiriad at Fangor allan o’n cynnig ni heddiw? Fel mae Sian wedi’i egluro, mi fydd cyrraedd ysgol feddygol ‘full blown’, os ydych chi’n licio, hunangynhaliol ym Mangor yn rhywbeth a allai gymryd rhai blynyddoedd. Rydym ni’n cydnabod hynny’n llawn, ond mae angen i hynny fod fel nod yn y pen draw, ac mae angen symud ar frys rŵan tuag at gael myfyrwyr meddygol wedi’u gwreiddio mewn adran addysg feddygol ym Mangor. Mi gyfeiriaf at Brifysgol Keele, sydd ag ysgol feddygol rŵan. Dechreuodd fel rhan o ysgol feddygol Prifysgol Manceinion. Mae yna’r mathau yna o bartneriaethau y gallwn ni eu dechrau rŵan, o’r flwyddyn nesaf ymlaen, yn gweithio efo Prifysgol Caerdydd ac Abertawe, er enghraifft. Mae angen hyn, mae angen y meddygon arnom ni, mae angen datblygu’r arbenigedd mewn meddygaeth cefn gwlad, ac mae angen datblygu’r arbenigedd o ran datblygu addysg feddygol cyfrwng Cymraeg hefyd yn hynny o beth. Felly, ar sawl lefel, rydw i angen gweld fan hyn yn symud tuag at gonsensws o ran y cyfeiriad rydym ni’n mynd iddo fo.

Now, I’ll finish with reference to a couple of points made from Michelle Brown. Does this solve the recruitment and training problem that we have in Wales? Goodness me, no. It doesn’t resolve it, but it could be one heck of a contribution to what we’re trying to achieve. And to Lee Waters—like yourself, I have spent a career in communications so I agree with you entirely that engagement is important. You can engage as much as you like. You can send the local health board and chief executives round to every single patient’s house to explain that there’s a problem with the local surgery, but unless you have the doctors coming through the system, you will always be faced with this problem that we have, which is leading to the closure of surgeries in Burry Port and in Porthcawl and in many other places that we’re hearing about in Wales. So, support this, and aim high. Let’s get this medical school in Bangor. Wales needs it. Wales’s patients need it.

Thank you very much, Chair. I will keep my comments brief. Earlier in the Chamber, we discussed Plaid Cymru’s aim of training and recruiting and extra 1,000 doctors in Wales. I was extremely disappointed with the response of the Minister.

‘Mae hyn yn uchelgeisiol, ond nid yw’n gyraeddadwy’

were the Cabinet Secretary’s words. Now, we’re talking here of a 10-year programme. This is something that is necessary—I hope we can agree on that: that we need more doctors in Wales. It is something that is an ambition—it certainly is one of mine. Hopefully, that ambition could be shared across the Chamber by other Members. But it is also realistic, but it can only be realistic if we actually increase how many people retrain as doctors in Wales. What’s also disappointing, in listening to the Cabinet Secretary, is that medical schools in Wales are telling me that they’re confident that they could train so many more doctors in Wales over the next 10 years, and it is clear, I think, that there is a growing consensus within the medical world in Wales that Bangor can play its part in contributing these additional doctors.

I’m also disappointed on a number of levels today that the Government in its amendment has withdrawn any reference to the development of medical education in Bangor. I understand why you want to highlight what you see your successes in terms of medical recruitment over the last few years—I’ll give you that—but why withdraw the reference or delete the reference to Bangor from our motion today? As Sian has explained, achieving a full-blown, if you like, medical school that is self-sufficient in Bangor could take some years. We acknowledge that fully, but that has to be the ultimate aim, and we must move as a matter of urgency now towards having medical students embedded in a medical education department in Bangor. I will refer to Keele University, which has a medical school now, but started as part of the Manchester school of medicine. There are those kinds of partnership that we can put in place from next year on, working with Cardiff University and Swansea University, for example. This is necessary. We need the doctors, we need to develop the expertise in rural medicine, and we need to develop expertise in developing Welsh-medium medical education also. Therefore, on a number of levels, I need to see us moving towards a consensus in terms of the direction of travel here.

Nawr, fe orffennaf drwy gyfeirio at un neu ddau o bwyntiau a wnaeth Michelle Brown. A yw hyn yn datrys y broblem recriwtio a hyfforddi sydd gennym yng Nghymru? Mawredd annwyl, nac ydy. Nid yw’n ei ddatrys, ond gallai fod yn andros o gyfraniad at yr hyn rydym yn ceisio’i gyflawni. A Lee Waters, fel chi, rwyf wedi treulio gyrfa mewn cyfathrebu felly rwy’n cytuno’n llwyr fod ymgysylltu’n bwysig. Gallwch ymgysylltu cymaint ag y dymunwch. Gallwch anfon y bwrdd iechyd lleol a’r prif weithredwyr i dŷ pob claf yn unigol i esbonio bod yna broblem gyda’r feddygfa leol, ond oni bai bod gennych feddygon yn dod drwy’r system, byddwch bob amser yn wynebu’r broblem hon sydd gennym, sy’n arwain at gau meddygfeydd ym Mhorth Tywyn, ac ym Mhorthcawl ac mewn llawer o leoedd eraill y clywn amdanynt yng Nghymru. Felly, cefnogwch hyn, ac anelwch yn uchel. Gadewch i ni gael ysgol feddygol yma ym Mangor. Mae ar Gymru ei hangen. Mae ei hangen ar gleifion Cymru.

I now call on the Cabinet Secretary for Health, Well-being and Sport—Vaughan Gething.

Galwaf yn awr ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Iechyd, Llesiant a Chwaraeon—Vaughan Gething.

Thank you, Chair. I’m grateful to Plaid Cymru for tabling this debate today. As a Government, our amendment makes clear: since devolution, we’ve seen a significant increase in the numbers in our medical workforce, but this Government is far from complacent. Despite the successes that we highlight, we recognise there are still challenges for some medical specialities and some geographical areas of Wales, just as there are across the rest of the UK. That’s why we committed, in our programme for Government, to continue to take action to attract and train more GPs, nurses, and other health professionals to Wales. To deliver that commitment, we launched our campaign to encourage doctors, including GPs, to come to Wales to train, work and live. We have seen a significant early impact with GP trainee fill rates at the end of round 1 at 84 per cent, compared to 68 per cent at the same point last year. That includes a 100 per cent fill rate in Pembrokeshire, north-east Wales, and north-west Wales GP training schemes.

Members will be aware, of course, that I launched the second phase of Train, Work, Live for nurses last week. The initial impact in terms of social media activity has been very encouraging, with our promotional video being viewed 30,000 times, and our content reaching over 110,000 people.

Now, I know the motion calls for a medical school in Bangor, and Sian Gwenllian has been very consistent in her calls on this issue. As the First Minister made clear in this Chamber, in the coming weeks I will make a statement—as I indicated I always would do—on the conclusion of the work that I commissioned to consider the provision of medical education and training in north Wales, including the case for a new medical school. I’m not about to try and sign myself up to a commitment one way or another before that work concludes—that’s a simple explanation for the Government amendment in not making reference to the medical school. It’s part of a case that I’ve committed to deliver on, committed to respond and return to Members on, and I will do so.

But regardless of the outcome of this work, we know that we need to be flexible and explore all options in terms of education and training in north Wales. Cross-border working already exists in places such as speciality training for paediatrics, and sub-speciality training posts established for higher anaesthesia. So, despite the unremittingly negative contribution by Mark Isherwood, I’m happy to confirm that the Government will support the amendment in the name of Paul Davies.

I want to deal with the recasting of the 1,000 doctors—1,000 doctors over 10 years in terms of what’s additional, or in terms of what we currently train now. We already train—over 10 years, we’ll have trained that number of doctors. But the training of doctors is part of a long-term future for the health service—the amount of time, we understand, it takes to train doctors, so recruiting and retaining our current workforce is a big part of where we need to be, including those training rates, as I mentioned earlier. There is a long-term approach to all of this, and that must take in the models of work that we expect people to come to, and it also takes in how we’ll actually provide that training as well.

If we want, as Lee Waters indicated, to have that broader point of the differing model of general practice, where general practitioners work as part of a wider team, we need to train people to work in that way as well, because the way that general practice works now is very different to 10 and 20 years ago, and in the next 10 and 20 years, it will be different again. There is always a constant need to adapt—we’re having to understand what numbers of different medical professionals we need to provide the sort of service that people, quite rightly, expect. So, that’s why we continue to invest in the education and training of the wider healthcare workforce—that we already do within north Wales and at Bangor University. So, courses are commissioned in nursing, midwifery, radiography and pilot courses for physician associates, as well as the courses offered at Bangor’s clinical school. Now, physician associates are a good example of the development of the wider workforce within healthcare. They’re still in pilot phase, but we think they’re part of the future, so understanding what Swansea and Bangor provide in terms of that new cohort of physician associates is important to us, as well as the measures that we take to make sure that they’re part of our healthcare system in Wales, with a real career path in models of care that will make a difference.

Diolch, Cadeirydd. Rwy’n ddiolchgar i Blaid Cymru am gyflwyno’r ddadl hon heddiw. Fel Llywodraeth, mae ein gwelliant yn ei gwneud yn glir: ers datganoli, rydym wedi gweld cynnydd sylweddol yn y niferoedd yn ein gweithlu meddygol, ond mae’r Llywodraeth hon yn bell o fod yn hunanfodlon. Er gwaethaf y llwyddiannau yr ydym yn tynnu sylw atynt, rydym yn cydnabod bod heriau o hyd mewn rhai arbenigeddau meddygol a rhai ardaloedd daearyddol yng Nghymru, yn union fel y mae heriau ar draws gweddill y DU. Dyna pam ein bod wedi ymrwymo, yn ein rhaglen lywodraethu, i barhau i weithredu er mwyn denu a hyfforddi mwy o feddygon teulu, nyrsys, a gweithwyr iechyd proffesiynol eraill i Gymru. Er mwyn cyflawni’r ymrwymiad hwnnw, lansiwyd ein hymgyrch i annog meddygon, gan gynnwys meddygon teulu, i ddod i Gymru i hyfforddi, gweithio a byw. Rydym wedi gweld effaith gynnar sylweddol gydag 84 y cant o lefydd hyfforddi meddygon teulu wedi’u llenwi ar ddiwedd rownd 1, o’i gymharu â 68 y cant ar yr un adeg y llynedd. Mae hynny’n cynnwys cyfraddau o 100 y cant o lefydd wedi’u llenwi yng nghynlluniau hyfforddi meddygon teulu Sir Benfro, gogledd-ddwyrain Cymru, a gogledd-orllewin Cymru.

Bydd yr Aelodau’n ymwybodol, wrth gwrs, fy mod wedi lansio ail gam Hyfforddi, Gweithio, Byw ar gyfer nyrsys yr wythnos diwethaf. Mae’r effaith gychwynnol o ran gweithgarwch cyfryngau cymdeithasol wedi bod yn galonogol iawn, gyda’n fideo hyrwyddo wedi cael ei gweld 30,000 o weithiau, a’n cynnwys yn cyrraedd dros 110,000 o bobl.

Nawr rwy’n gwybod bod y cynnig yn galw am ysgol feddygol ym Mangor, ac mae Sian Gwenllian wedi bod yn gyson iawn yn ei galwadau ar y mater hwn. Fel y gwnaeth y Prif Weinidog yn glir yn y Siambr hon, yn yr wythnosau nesaf byddaf yn gwneud datganiad—fel y nodais y byddwn bob amser yn ei wneud—ar derfyn y gwaith a gomisiynais i ystyried y ddarpariaeth addysg a hyfforddiant meddygol yng ngogledd Cymru, gan gynnwys yr achos dros ysgol feddygol newydd. Nid wyf am geisio ymrwymo un ffordd neu’r llall cyn i’r gwaith hwnnw ddod i ben—dyna esbonio’n syml pam nad yw gwelliant y Llywodraeth yn cyfeirio at ysgol feddygol. Mae’n rhan o achos cyflawn rwyf wedi ymrwymo i’w gyflawni, wedi ymrwymo i ymateb iddo a dod yn ôl at yr Aelodau yn ei gylch, a byddaf yn gwneud hynny.

Ond beth bynnag fydd canlyniad y gwaith hwn, rydym yn gwybod bod angen i ni fod yn hyblyg ac archwilio pob opsiwn mewn perthynas ag addysg a hyfforddiant yng ngogledd Cymru. Mae gweithio ar draws ffiniau eisoes yn digwydd mewn mannau megis hyfforddiant arbenigol ar gyfer pediatreg, a sefydlu swyddi hyfforddi is-arbenigol ar gyfer anesthesia. Felly, er gwaethaf y cyfraniad digyfaddawd o negyddol gan Mark Isherwood, rwy’n hapus i gadarnhau y bydd y Llywodraeth yn cefnogi’r gwelliant yn enw Paul Davies.

Rwy’n awyddus i ymdrin ag ailffurfio’r 1,000 o feddygon—1,000 o feddygon dros 10 mlynedd o ran yr hyn sy’n ychwanegol, neu o ran yr hyn rydym ar hyn o bryd yn eu hyfforddi yn awr. Rydym eisoes yn hyfforddi—dros 10 mlynedd, byddwn wedi hyfforddi’r nifer honno o feddygon. Ond mae hyfforddi meddygon yn rhan o ddyfodol hirdymor y gwasanaeth iechyd—yr amser, yn ôl yr hyn a ddeallwn, y mae’n ei gymryd i hyfforddi meddygon, felly mae recriwtio a chadw ein gweithlu presennol yn rhan fawr o ble mae angen i ni fod, gan gynnwys y cyfraddau hyfforddi y soniais amdanynt yn gynharach. Mae yna ddull hirdymor o fynd ati yn hyn i gyd, ac mae’n rhaid i hynny gynnwys y modelau gwaith y disgwyliwn i bobl ddod atynt, ac mae hefyd yn cynnwys y modd y byddwn yn darparu’r hyfforddiant hwnnw mewn gwirionedd hefyd.

Os ydym, fel y nododd Lee Waters, eisiau cael y pwynt ehangach ynglŷn â model gwahanol o ymarfer cyffredinol, lle mae meddygon teulu yn gweithio fel rhan o dîm ehangach, mae angen inni hyfforddi pobl i weithio yn y ffordd honno hefyd, oherwydd mae’r ffordd y mae ymarfer cyffredinol yn gweithio yn erbyn hyn yn wahanol iawn i 10 ac 20 mlynedd yn ôl, ac yn y 10 ac 20 mlynedd nesaf, bydd yn wahanol eto. Mae yna bob amser angen cyson i addasu—rydym yn gorfod deall pa niferoedd o wahanol weithwyr proffesiynol meddygol sydd eu hangen arnom i ddarparu’r math o wasanaeth y mae pobl, yn ddigon teg, yn ei ddisgwyl. Felly dyna pam rydym yn parhau i fuddsoddi mewn addysg a hyfforddiant i’r gweithlu gofal iechyd ehangach—rydym yn dal i’w wneud yng nghyrsiau gogledd Cymru ac ym Mhrifysgol Bangor. Felly caiff cyrsiau eu comisiynu mewn nyrsio, bydwreigiaeth, radiograffeg a chyrsiau peilot ar gyfer cymdeithion meddygol, yn ogystal â’r cyrsiau a gynigir yn ysgol glinigol Bangor. Nawr mae cymdeithion meddygol yn enghraifft dda o ddatblygu’r gweithlu ehangach mewn gofal iechyd. Maent yn dal i fod ar y cam treialu, ond rydym yn meddwl eu bod yn rhan o’r dyfodol, felly mae deall beth y mae Abertawe a Bangor yn ei ddarparu o ran y garfan newydd o gymdeithion meddygol yn bwysig i ni, yn ogystal â’r camau a gymerwn i wneud yn siŵr eu bod yn rhan o’n system gofal iechyd yng Nghymru, gyda llwybr gyrfa go iawn mewn modelau gofal a fydd yn gwneud gwahaniaeth.

Daeth y Dirprwy Lywydd i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer took the Chair.

I don’t think there was much to agree upon in terms of Michelle Brown’s contribution, but we’re really serious about protecting and standing up for the national health service—it’s not about electoral calculus, it’s about our commitment and our values, not just in creating the service, but in sustaining it for the future. And I recognise the challenges that Lee Waters outlined again—as the local Member, he’s absolutely right to highlight concerns within his community, and I do understand the point that is made about how change of any kind is discussed with the public, rather than simply being presented to the public about what must now happen. That is a good point that is well made, and I understand you’ll be taking direct representations to the health board in the coming days.

But here in this Government, we are committed to delivering an NHS workforce that continues to provide high-quality care, and on the medical front, it continues to grow in the face of continuing austerity from the UK Government. There are a number of challenges that we honestly and freely acknowledge, but they are challenges that we are confronting head on, and I look forward to reporting on more success that this Government will achieve with our partners in the national health service and beyond.

Nid wyf yn credu bod llawer i gytuno yn ei gylch mewn perthynas â chyfraniad Michelle Brown, ond rydym yn wirioneddol o ddifrif ynglŷn â diogelu a sefyll dros y gwasanaeth iechyd gwladol—nid yw’n ymwneud â chalcwlws etholiadol, mae’n ymwneud â’n hymrwymiad a’n gwerthoedd, nid yn unig o ran creu’r gwasanaeth, ond i’w gynnal ar gyfer y dyfodol. Ac rwy’n cydnabod yr heriau a amlinellodd Lee Waters eto—fel yr Aelod lleol, mae’n hollol iawn i dynnu sylw at bryderon yn ei gymuned, ac rwy’n deall y pwynt a wneir ynglŷn â’r modd y mae newid o unrhyw fath yn cael ei drafod gyda’r cyhoedd, yn hytrach na’i gyflwyno i’r cyhoedd ynglŷn â’r hyn sy’n rhaid digwydd yn awr. Mae hwnnw’n bwynt da a wnaed yn dda, ac rwy’n deall y byddwch yn cyflwyno sylwadau uniongyrchol i’r bwrdd iechyd yn y dyddiau nesaf.

Ond yma yn y Llywodraeth hon, rydym wedi ymrwymo i gyflenwi gweithlu GIG sy’n parhau i ddarparu gofal o ansawdd uchel, ac yn feddygol, mae’n parhau i dyfu yn wyneb caledi parhaus gan Lywodraeth y DU. Ceir nifer o heriau yr ydym yn eu cydnabod yn onest ac yn barod, ond maent yn heriau yr ydym yn eu hwynebu ar eu pen, ac edrychaf ymlaen at adrodd ar fwy o lwyddiant y bydd y Llywodraeth hon yn ei gyflawni gyda’n partneriaid yn y gwasanaeth iechyd gwladol a thu hwnt.

Thank you. And I Call on Sian Gwenllian to reply to the debate. Sian.

Diolch. A galwaf ar Sian Gwenllian i ymateb i’r ddadl. Sian.

Diolch yn fawr iawn i chi i gyd am eich sylwadau. Diolch i Mark Isherwood am gyflwyno nifer o ddadleuon, ac rydw i’n cytuno—oes, mae angen gweithio ar y cyd ar draws y gogledd ac efo Lerpwl a Manceinion, a phwy bynnag arall sydd eisiau gweithio efo ni i wella’r sefyllfa. Mi oedd Lee Waters yn sôn am broblemau yn ardal bwrdd Hywel Dda, ond peidied â rhoi yr holl fai ar y byrddau iechyd. Mae cynllunio gweithlu meddygol yn gyfrifoldeb i’ch Llywodraeth chi, ac mae diffyg cynllunio gennych chi wedi creu rhai o’r problemau rydych chi yn eu hwynebu heddiw yn eich ardal. Rydw i, fel rydych chi wedi sôn, yn siarad fel Aelod Cynulliad Arfon—ydw, ac wrth gwrs mi fuaswn i yn dadlau o blaid lleoli sefydliad newydd cenedlaethol yn fy etholaeth i. Ond rydw i hefyd yn argyhoeddedig y byddai trydedd ysgol feddygol ym Mangor yn gwella gwasanaethau gofal i bawb ar draws y gogledd, a hefyd ar draws ardaloedd gwledig Cymru.

Yr wythnos diwethaf, mi wnes i gyhoeddi hwn—’Delio â’r Argyfwng: ysgol feddygol newydd i Gymru’, sef adroddiad annibynnol sydd yn dod â’r dystiolaeth o wahanol wledydd a dadleuon i gyd ynghyd. Gobeithio’n wir y cewch chi i gyd yma gyfle i’w ddarllen o. Mae o’n gosod allan yr achos yn glir ac yn gadarn iawn fod angen yr ysgol feddygol yma. Felly, rwy’n gobeithio, fel mae’r Ysgrifennydd Cabinet wedi sôn, y cawn ni gyhoeddiad buan ynglŷn â hyn, ac rwy’n mawr obeithio y bydd y cyhoeddiad yn un cadarnhaol—diolch; mae’r Ysgrifennydd Cabinet wedi ei ddarllen o—ond y cawn ni gyhoeddiad buan cadarnhaol yn dweud yn glir fod angen yr ysgol feddygol, a’ch bod chi fel Llywodraeth yn mynd i fod yn cynllunio yn fanwl ar gyfer hynny yn fuan iawn. Diolch.

Thank you very much to you all for your comments. I thank Mark Isherwood for presenting a number of arguments, and I do agree—yes, we do need to work jointly across north Wales and with Liverpool and Manchester, and whoever wants to work with us to improve the situation. Lee Waters mentioned problems in the Hywel Dda board area, but don’t blame the health boards only. Workforce planning is the responsibility of your Government, and the lack of planning by you has created some of the problems that you face in your area. As you mentioned, I am talking as the Member for Arfon—yes, and of course I would be arguing for locating a new national institution in my constituency. But I’m also convinced that a third medical school, in Bangor, would improve care services for everyone across the north and across rural areas in Wales.

Last week, I published this—’Tackling the Crisis: a new medical school for Wales’, an independent report that brings the evidence from different countries and the arguments all together. I genuinely hope that you have an opportunity to read it. It does set out the case clearly and robustly that the medical school is needed here. So, I do hope, as the Cabinet Secretary has mentioned, that we will have an announcement soon about this, and I greatly hope that that announcement will be a positive one—the Cabinet Secretary has read it; thank you for that—but that we have a positive announcement soon, stating clearly that there is the need for the medical school and that you as a Government are going to plan, in a detailed way, for that very soon. Thank you very much.

Thank you very much. The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? [Objection.] I will defer voting under this item until voting time.

Diolch yn fawr iawn. Y cynnig yw derbyn y cynnig heb ei ddiwygio. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Gohiriaf y pleidleisio o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.

Voting deferred until voting time.

8. 8. Dadl Plaid Cymru: Datblygu Economaidd yng Nghymoedd De Cymru
8. 8. Plaid Cymru Debate: Economic Development in the South Wales Valleys

Detholwyd y gwelliannau canlynol: gwelliant 1 yn enw Jane Hutt, a gwelliant 2 yn enw Paul Davies. Os derbynnir gwelliant 1, bydd gwelliant 2 yn cael ei ddad-ddethol.

The following amendments have been selected: amendment 1 in the name of Jane Hutt, and amendment 2 in the name of Paul Davies. If amendment 1 is agreed, amendment 2 will be deselected.

The next Plaid Cymru debate is on economic development in the south Wales Valleys, and I call on Steffan Lewis to move the motion—Steffan.

Mae dadl nesaf Plaid Cymru ar ddatblygu economaidd yng Nghymoedd de Cymru, a galwaf ar Steffan Lewis i gynnig y cynnig—Steffan.

Cynnig NDM6310 Rhun ap Iorwerth

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

1. Yn nodi bod Gwerth Ychwanegol Gros y pen yn ardaloedd NUTS2 y cymoedd canolog a chymoedd Gwent yn gyson is na chyfartaledd Cymru.

2. Yn nodi bod diweithdra yn y rhan fwyaf o awdurdodau lleol cymoedd de Cymru yn uwch na chyfartaledd Cymru.

3. Yn nodi bod ansicrwydd o ran gwaith, cyflogau isel a thlodi yn broblemau sylweddol yng nghymoedd de Cymru.

4. Yn nodi hanes o danfuddsoddi yng nghymoedd de Cymru gan Lywodraethau Cymru a’r DU.

5. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i:

a) creu Asiantaeth Ddatblygu’r Cymoedd sydd â’r grym a’r atebolrwydd priodol;

b) gwneud penderfyniad cadarnhaol ynghylch prosiect Cylchffordd Cymru, yn amodol ar y diwydrwydd dyladwy arferol; ac

c) rhoi mwy o flaenoriaeth o ran buddsoddiad mewn swyddi a seilwaith yn y cymoedd.

Motion NDM6310 Rhun ap Iorwerth

To propose that the National Assembly for Wales:

1. Notes that Gross Value-Added per head in the central valleys and Gwent valleys NUTS2 areas is consistently below the Welsh average.

2. Notes that unemployment in most south Wales valleys local authorities is above the Welsh average.

3. Notes that insecure work, low wages and poverty are significant problems in the south Wales valleys.

4. Notes a record of under-investment in the south Wales valleys by the Welsh and UK Governments.

5. Calls on the Welsh Government to:

a) create a suitably empowered and accountable Valleys Development Agency;

b) bring forward a positive decision on the Circuit of Wales project, subject to normal due diligence; and

c) give greater priority to investment in jobs and infrastructure in the valleys.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch, Dirprwy Lywydd. I am pleased to move the motion in the name of Rhun ap Iorwerth.

The former south Wales coalfields, the Valleys, have been in a state of economic crisis probably since at least the general strike of 1926. And since then, there have been a number of initiatives over the decades, often in response to social unrest, each one failing to achieve the objective of a just prosperity for the Valleys communities, based on diversification from the old industries to new ones. Indeed, we can go back to the Special Areas Act 1934 where all of south Wales was designated a special economic area, right through to the age of European structural funds that is about to come to an end.

Plaid Cymru’s motion today firstly notes the current economic state of play in the Valleys region, and proposes steps to re-industrialise, rejuvenate and restore the communities of that region. In point (c) in our motion, we draw attention to the importance of prioritising investment. This is a very important theme, because we can see at a state and sub-state level around the world the impact of a geographically unbalanced economy flowing and stemming from unequal investment. We see it here in the UK in relation to London and the south-east of England compared to all other areas, and even in smaller countries, too, like our neighbours in Ireland, who are intervening fiscally and economically now to spread opportunity and investment outside the capital region in Dublin and around the city.

My own view in this field is that we need a new economic and fiscal fairness Bill, and that such Bills should be introduced at both the national and state level, and that that can provide us now with an opportunity to implement a new bespoke regional aid policy for Wales in the context of our leaving the European Union.

Point (b) in our motion calls for a positive Government decision on the Circuit of Wales project, subject to normal due diligence, of course. This is a decision we were told would be made within four to six weeks back in February this year and my friend the Member for Carmarthen East and Dinefwr has articulated earlier in today’s proceedings the sad sequence of events relating to that issue. I just want to add to that that as someone, like others in the Chamber, who’s spent almost all my life in the Valleys communities, it is disappointing and sad that we still see the process of raising local expectations, only to leave them unfulfilled, and that this is in great part the reason why so many people, particularly in the Valleys but not exclusively in the Valleys, are so cynical about politics and politicians and have little hope for the future, and that they feel powerless and disengaged. [Interruption.]

Diolch, Dirprwy Lywydd. Mae’n bleser gennyf gynnig y cynnig yn enw Rhun ap Iorwerth.

Mae cyn-feysydd glo de Cymru, y Cymoedd, wedi bod mewn cyflwr o argyfwng economaidd ers o leiaf streic gyffredinol 1926 mae’n debyg. Ac ers hynny, cafwyd nifer o fentrau dros y degawdau, yn aml mewn ymateb i aflonyddwch cymdeithasol, a phob un yn methu cyflawni’r nod o ffyniant teg i gymunedau’r Cymoedd, yn seiliedig ar arallgyfeirio o’r hen ddiwydiannau i rai newydd. Yn wir, gallwn fynd yn ôl at Ddeddf Ardaloedd Arbennig 1934 pan gafodd ardal de Cymru yn ei chyfanrwydd ei dynodi’n ardal economaidd arbennig, hyd at oes y cronfeydd strwythurol Ewropeaidd sydd ar fin dod i ben.

Mae cynnig Plaid Cymru heddiw yn nodi’n gyntaf beth yw cyflwr economaidd presennol ardal y Cymoedd, ac yn argymell camau i ailddiwydiannu, adfywio ac adfer cymunedau’r rhanbarth. Ym mhwynt (c) ein cynnig, rydym yn tynnu sylw at bwysigrwydd blaenoriaethu buddsoddiad. Mae hon yn thema bwysig iawn, gan y gallwn weld ar lefel gwladwriaethau ac is-wladwriaethau o gwmpas y byd effaith economi ddaearyddol anghytbwys yn llifo ac yn deillio o fuddsoddiad anghyfartal. Rydym yn ei weld yma yn y DU mewn perthynas â Llundain a de-ddwyrain Lloegr o gymharu â phob ardal arall, a hyd yn oed mewn gwledydd llai hefyd fel ein cymdogion yn Iwerddon sy’n ymyrryd yn gyllidol ac yn economaidd yn awr i ledaenu cyfle a buddsoddiad y tu allan i’r brifddinas-ranbarth yn Nulyn ac o amgylch y ddinas.

Yn fy marn i rydym angen Bil tegwch economaidd ac ariannol newydd yn y maes hwn, a dylid cyflwyno Biliau o’r fath ar lefel genedlaethol a lefel y wladwriaeth, ac y gallai hwnnw roi cyfle inni yn awr i weithredu polisi cymorth rhanbarthol pwrpasol newydd ar gyfer Cymru yng nghyd-destun gadael yr Undeb Ewropeaidd.

Mae pwynt (b) ein cynnig yn galw am benderfyniad cadarnhaol ar ran y Llywodraeth ar brosiect Cylchffordd Cymru, yn amodol ar ddiwydrwydd dyladwy arferol, wrth gwrs. Mae hwn yn benderfyniad y dywedwyd wrthym y byddai’n cael ei wneud mewn pedair i chwe wythnos yn ôl ym mis Chwefror eleni ac mae fy ffrind, yr Aelod dros Ddwyrain Caerfyrddin a Dinefwr, wedi mynegi yn gynharach yn y trafodion heddiw y gyfres drist o ddigwyddiadau a oedd ynghlwm wrth y mater hwnnw. Hoffwn ychwanegu at hynny fel rhywun, fel eraill yn y Siambr, sydd wedi treulio fy oes gyfan bron yng nghymunedau’r Cymoedd, ei bod yn siomedig ac yn drist ein bod yn dal i weld y broses o godi disgwyliadau lleol, dim ond i’w gadael heb eu cyflawni, ac mai dyma’r rheswm i raddau helaeth pam y mae cymaint o bobl, yn enwedig yn y Cymoedd, er nad yn y Cymoedd yn unig, mor sinigaidd am wleidyddiaeth a gwleidyddion a heb fawr o obaith ar gyfer y dyfodol, a pham eu bod yn teimlo’n ddi-rym ac wedi’u hymddieithrio. [Torri ar draws.]

If you want to toss a coin to decide who. I’ll give way to the Member for—.

Os ydych am daflu darn arian i benderfynu pwy. Fe ildiaf i’r Aelod dros—.

Okay; Lee will go second. In regard to investment in infrastructure, would you agree that the Welsh Government initiatives in terms of infrastructural investment around the metro will make a considerable impact? And also in regard to the austerity programme, in regard to the huge impact that that has had on Valley communities, that this is a lever that we really, really need to be working hard to petition the UK Government around?

Iawn; fe gaiff Lee fynd yn ail. Mewn perthynas â buddsoddi yn y seilwaith, a fyddech yn cytuno y bydd mentrau Llywodraeth Cymru mewn perthynas â buddsoddi yn y seilwaith o gwmpas y metro yn cael effaith sylweddol? A hefyd o ran y rhaglen galedi, o ran yr effaith enfawr y mae hynny wedi’i chael ar gymunedau’r Cymoedd, fod hwn yn ysgogiad y mae gwir angen inni fod yn gweithio’n galed i gyflwyno deiseb i Lywodraeth y DU yn ei gylch?

I think, the Member for Islwyn, I would agree that the austerity agenda has been self-defeating, that it is wrong and that the poorer communities of the UK, including the Valleys communities, have suffered more than any others as a result of it. Of course, the infrastructure project around the metro is something that we fully support. Where I have an issue with Welsh Government and others is, in terms of the transport infrastructure, it absolutely makes perfect sense that we plan that on a south-east capital region basis—in fact, I was big supporter of SEWTA, which was abolished under the previous Government, because that was a regional transport co-ordinating body that I think worked effectively—but, in terms of economic planning, I am yet to have the reassurance from the current Cabinet Secretary for the economy that we are going to have a proper place-based approach to economic development in order to maximise the potential of the metro system. I’m very much looking forward to seeing a pioneering economic development plan and industrial strategy, published before the summer, from the Welsh Government that is going to designate every part of this country a specific economic stake in the future success of this country, because that is the only way we are going to have a just prosperity for all.

Of course, the challenges of the Valleys, economically, are deep-rooted, long-standing and they require more than just one intervention to reverse that trend. That’s why we’re calling for the establishment of a Valleys development agency, suitably equipped and properly accountable. We have recently been taking evidence in the External Affairs and Additional Legislation Committee—some Members are here this afternoon—on future regional policy in Wales following our withdrawal from the EU. I would advise all Members to look at the evidence that we’ve amassed. We’ve had a great deal of useful insight and evidence, not just on what has worked in terms of regional policy in Wales in the past and maybe what hasn’t worked so well, but we’ve also exposed some interesting and exciting possibilities for the future. Among the pieces of evidence that we received was a report by the OECD. They described the shift that needs to occur and has occurred in many countries in terms of regional policy, and there’s one passage that I’d like to quote. They say that, in the past, regional policies

tended to focus on addressing disparities between regions through the provision of subsidies to compensate them for lower incomes. Policies were designed by central governments through departments of state that delivered narrowly defined economic development programs. This approach was seen as increasingly ineffective and not sustainable from a fiscal point of view. The new approach to regional policies emphasise a focus on competitiveness and working with regions to unlock growth potential. This approach has significant implications for how government works. Governments need to work in a more integrated way at a regional and local level.’

I.e. not doing things to people and not looking at regions specifically in terms of their competitive disadvantage, but unlocking the potential that already exists within regions and empowering those regions to get on and fulfil their potential. So, this amounts a place-based approach that I mentioned in my response to the Member for Islwyn earlier, effectively saying that the days of governments doing things to areas are over and that public policy must be used to empower regions to do things for themselves.

In studies carried out by the OECD among others, place-based approaches to regional policies are shown to be effective in improving regional performance in those regions where there is a tangible regional identity. The Valleys is a tangible region. We are linked culturally, socially, historically. The Valleys entity is among the strongest in this country, so there is an outstanding opportunity to draw on that shared cultural, historic and social basis to unlock the potential. So, there’s a basis for prosperity, let Government now give that region the means to realise that prosperity. Diolch yn fawr.

Rwy’n credu, yr Aelod dros Islwyn, y byddwn yn cytuno bod agenda caledi wedi bod yn hunandrechol, ei bod yn anghywir a bod cymunedau tlotaf y DU, gan gynnwys cymunedau’r Cymoedd, wedi dioddef mwy nag eraill o ganlyniad iddi. Wrth gwrs, mae’r prosiect seilwaith o gwmpas y metro yn rhywbeth yr ydym yn ei gefnogi’n llawn. Yr hyn y mae gennyf broblem gyda Llywodraeth Cymru ac eraill yn ei gylch, o ran y seilwaith trafnidiaeth, yw ei bod yn gwneud synnwyr perffaith i ni gynllunio hwnnw ar sail prifddinas-ranbarth y de-ddwyrain—yn wir, roeddwn yn cefnogi SEWTA a ddiddymwyd o dan y Llywodraeth flaenorol, oherwydd roedd hwnnw’n gorff cydgysylltu trafnidiaeth ranbarthol y credaf ei fod wedi gweithio’n effeithiol—ond o ran cynllunio economaidd, rwyf eto i gael sicrwydd gan Ysgrifennydd presennol y Cabinet dros yr economi ein bod yn mynd i gael ymagwedd briodol sy’n seiliedig ar le tuag at ddatblygu economaidd er mwyn gwneud y gorau o botensial y system metro. Rwy’n edrych ymlaen yn fawr at weld cynllun datblygu economaidd arloesol a strategaeth ddiwydiannol wedi’u cyhoeddi cyn yr haf gan Lywodraeth Cymru sy’n mynd i ddynodi cyfran economaidd benodol i bob rhan o’r wlad hon yn llwyddiant y wlad hon yn y dyfodol, gan mai dyna’r unig ffordd y cawn ffyniant teg i bawb.

Wrth gwrs, mae heriau’r Cymoedd, yn economaidd, wedi gwreiddio’n ddwfn, yn hirsefydlog ac angen mwy nag un ymyrraeth i wrthdroi’r duedd honno. Dyna pam ein bod yn galw am sefydlu asiantaeth ddatblygu’r Cymoedd, gydag adnoddau addas ac yn briodol atebol. Rydym wedi bod yn cymryd tystiolaeth yn ddiweddar yn y Pwyllgor Materion Allanol a Deddfwriaeth Ychwanegol—mae rhai o’r aelodau yma y prynhawn yma—ar bolisi rhanbarthol yn y dyfodol yng Nghymru yn dilyn ein hymadawiad â’r UE. Byddwn yn cynghori’r holl Aelodau i edrych ar y dystiolaeth a gasglwyd gennym. Cawsom lawer iawn o dreiddgarwch a thystiolaeth ddefnyddiol, nid yn unig ar yr hyn sydd wedi gweithio o ran polisi rhanbarthol yng Nghymru yn y gorffennol a’r hyn nad yw wedi gweithio mor dda efallai, ond rydym hefyd wedi amlygu rhai posibiliadau diddorol a chyffrous ar gyfer y dyfodol. Ymhlith y darnau o dystiolaeth a gawsom roedd adroddiad gan y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd. Roeddent yn disgrifio’r newid y mae angen iddo ddigwydd ac sydd wedi digwydd mewn nifer o wledydd o safbwynt polisi rhanbarthol, ac mae un darn yr hoffwn ei ddyfynnu. Maent yn dweud bod polisïau rhanbarthol yn y gorffennol

yn tueddu i ganolbwyntio ar fynd i’r afael â gwahaniaethau rhwng rhanbarthau drwy ddarparu cymorthdaliadau i’w digolledu am incwm is. Lluniwyd polisïau gan lywodraethau canolog drwy adrannau’r wladwriaeth a gyflwynai raglenni datblygu economaidd wedi’u diffinio’n gul. Câi’r dull hwn ei ystyried yn fwyfwy aneffeithiol ac anghynaliadwy o safbwynt ariannol. Mae’r ymagwedd newydd tuag at bolisïau rhanbarthol yn pwysleisio ffocws ar gystadleurwydd a gweithio gyda rhanbarthau i ddatgloi potensial twf. Mae goblygiadau pwysig i’r ymagwedd hon o ran sut y mae llywodraeth yn gweithio. Mae angen i lywodraethau weithio mewn ffordd fwy integredig ar lefel ranbarthol a lleol.

Hynny yw, nid gwneud pethau i bobl ac nid edrych ar ranbarthau’n benodol o ran eu hanfantais gystadleuol, ond datgloi’r potensial sydd eisoes yn bodoli yn y rhanbarthau a grymuso’r rhanbarthau hynny i fynd ymlaen i gyflawni eu potensial. Felly, mae hyn yn cyfateb i’r ymagwedd sy’n seiliedig ar le y soniais amdani yn fy ymateb i’r Aelod dros Islwyn yn gynharach, gan ddweud i bob pwrpas fod dyddiau llywodraethau’n gwneud pethau i ardaloedd ar ben a bod yn rhaid defnyddio polisi cyhoeddus i rymuso rhanbarthau i wneud pethau drostynt eu hunain.

Mewn astudiaethau a gynhaliwyd gan y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd ymhlith eraill, dangosir bod ymagwedd seiliedig ar le tuag at bolisïau rhanbarthol yn effeithiol am wella perfformiad rhanbarthol yn y rhanbarthau hynny lle ceir hunaniaeth ranbarthol ddiriaethol. Mae’r Cymoedd yn rhanbarth diriaethol. Rydym yn gydgysylltiedig yn ddiwylliannol, yn gymdeithasol, yn hanesyddol. Mae endid y Cymoedd ymhlith y cryfaf yn y wlad hon, felly ceir cyfle rhagorol i dynnu ar y sail ddiwylliannol, hanesyddol a chymdeithasol honno a rennir i ddatgloi’r potensial. Felly, mae yna sail ar gyfer ffyniant, boed i’r Llywodraeth roi modd i’r rhanbarth wireddu’r ffyniant hwnnw yn awr. Diolch yn fawr.

Thank you very much. I have selected the two amendments to the motion. If amendment 1 is agreed, amendment 2 will be deselected. So, I call on the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure to formally move amendment 1 tabled in the name of Jane Hutt.

Diolch yn fawr iawn. Rwyf wedi dethol y ddau welliant i’r cynnig. Os derbynnir gwelliant 1, bydd gwelliant 2 yn cael ei ddad-ddethol. Felly, galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a’r Seilwaith i gynnig gwelliant 1 a gyflwynwyd yn enw Jane Hutt yn ffurfiol.

Gwelliant 1—Jane Hutt

Dileu popeth a rhoi yn ei le:

1. Yn cydnabod effaith rhaglen barhaus Llywodraeth y DU o gyni ar gymunedau cymoedd de Cymru a gweddill Cymru, ac yn galw ar lywodraeth nesaf San Steffan i fuddsoddi mewn twf economaidd mwy cytbwys ar draws y DU.

2. Yn cefnogi nod Llywodraeth Cymru i wneud Cymru’n genedl deg o ran swyddi lle y gall pawb fanteisio ar well swyddi sy’n nes at eu cartrefi.

3. Yn nodi gwaith Llywodraeth Cymru o ran:

a) cefnogi bron i 150,000 o swyddi yn ystod tymor y Cynulliad diwethaf. Roedd llawer o’r swyddi hyn yng nghymunedau’r cymoedd;

b) paratoi dull newydd o fynd i’r afael â datblygu economaidd er mwyn ysgogi twf rhanbarthol mwy cadarn;

c) cynllunio buddsoddiadau sylweddol mewn seilwaith yn y cymoedd ac ar draws Cymru mewn modd sy’n cefnogi economïau rhanbarthol mwy cydnerth ac sy’n atgyfnerthu cadwyni cyflenwi lleol;

d) sefydlu Tasglu Gweinidogol ar gyfer Cymoedd De Cymru sy’n cydweithio â chymunedau lleol er mwyn denu swyddi newydd, codi lefelau sgiliau a gwella gwasanaethau lleol;

e) datblygu rhaglen Swyddi Gwell yn Nes at Adre gan ddefnyddio ysgogiadau caffael i greu swyddi o werth mewn ardaloedd ag anghenion economaidd, fel y cymoedd; ac

f) sefydlu Comisiwn Gwaith Teg er mwyn helpu i greu economi lle y gall mwy o bobl yng nghymunedau’r cymoedd ac ar draws Cymru fanteisio ar swyddi da ac incwm sefydlog.

Amendment 1—Jane Hutt

Delete all and replace with:

1. Recognises the impact of the UK Government’s ongoing programme of austerity on communities in the south Wales valleys and the rest of Wales, and calls on the next Westminster government to invest in more balanced economic growth across the UK.

2. Supports the aim of the Welsh Government to make Wales a fair work nation where everyone can access better jobs closer to home.

3. Notes the work of the Welsh Government in:

a) supporting nearly 150,000 jobs in the last Assembly term, many of which were in valley communities;

b) preparing a new approach to economic development to stimulate stronger regional growth;

c) planning major infrastructure investments in the valleys and across Wales in a way which supports more resilient regional economies and strengthens local supply chains;

d) setting up a Ministerial Taskforce for the South Wales Valleys working with local communities to attract new jobs, raise skills and improve local services;

e) developing a Better Jobs Closer to Home programme using procurement levers to stimulate the creation of meaningful employment in areas of economic need, such as the valleys; and

f) establishing a Fair Work Commission to help build an economy where more people in valley communities and across Wales can access good work and a secure income.

Cynigiwyd gwelliant 1.

Amendment 1 moved.

Formally.

Yn ffurfiol.

Formally, thank you. I call on Russell George to move amendment 2, tabled in the name of Paul Davies.

Yn ffurfiol, diolch. Galwaf ar Russell George i gynnig gwelliant 2, a gyflwynwyd yn enw Paul Davies.

Gwelliant 2—Paul Davies

Dileu pwynt 4 a rhoi yn ei le:

Yn nodi’r gwaith y mae Llywodraeth y DU yn ei wneud i ddatblygu dinas-ranbarth Abertawe a phrifddinas-ranbarth Caerdydd, a fydd yn cynnig llawer o gyfleoedd cadwyn gyflenwi i gymoedd de Cymru.

Amendment 2—Paul Davies

Delete point 4 and replace with:

Notes the work that the UK Government is doing to develop both the Swansea and Cardiff City regions, which will offer numerous supply-chain opportunities for the south Wales valleys.

Cynigiwyd gwelliant 2.

Amendment 2 moved.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I move the amendment in the name of Paul Davies. I have to say, in principle, I and the Welsh Conservative group can support the Plaid Cymru motion today, which seeks to boost the investment in jobs and infrastructure in the Valleys after historic underinvestment, I think, from the Government here. Nobody could argue, I don’t think, either, with the assertion from Plaid Cymru that the economic performance of the Valleys has been consistently below the Welsh and UK average. The motion, of course, does fail to recognise the significant investment and supply-chain opportunities created by the UK Government through the Cardiff and Swansea city regions. Interestingly, despite significant funding from the EU, the west Wales and the Valleys region has seen very little in terms of tangible improvements to economic prosperity. Perhaps that’s why the Valleys voted to leave in such big numbers—people living in the Valleys felt that the EU and the Welsh Government had not delivered as promised.

The president of the South and Mid Wales Chambers of Commerce has said that the Swansea and Cardiff city deals have the potential to transform the economy of south Wales and I agree with that. So, I do—

Diolch, Dirprwy Lywydd. Cynigiaf y gwelliant yn enw Paul Davies. Mae’n rhaid i mi ddweud, mewn egwyddor, fe allaf fi a grŵp y Ceidwadwyr Cymreig gefnogi cynnig Plaid Cymru heddiw, sy’n ceisio hybu’r buddsoddiad mewn swyddi a seilwaith yn y Cymoedd yn sgil hanes o danfuddsoddi, rwy’n credu, ar ran y Llywodraeth yma. Nid wyf yn meddwl y gallai neb ddadlau chwaith gyda honiad Plaid Cymru fod perfformiad economaidd y Cymoedd wedi bod yn is na chyfartaledd Cymru a’r DU yn gyson. Mae’r cynnig, wrth gwrs, yn methu cydnabod y cyfleoedd buddsoddi a chadwyn gyflenwi sylweddol a grëwyd gan Lywodraeth y DU drwy ddinas-ranbarthau Caerdydd ac Abertawe. Yn ddiddorol, er gwaethaf cyllid sylweddol gan yr UE, ychydig iawn o welliannau go iawn i ffyniant economaidd a welodd gorllewin Cymru a’r Cymoedd. Efallai mai dyna pam y pleidleisiodd cymaint o bobl y Cymoedd dros adael—teimlai’r bobl sy’n byw yn y Cymoedd nad oedd yr UE a Llywodraeth Cymru wedi cyflawni yn ôl eu haddewid.

Mae llywydd Siambrau Masnach De a Chanolbarth Cymru wedi dweud bod gan fargeinion dinesig Abertawe a Chaerdydd botensial i drawsnewid economi de Cymru ac rwy’n cytuno â hynny. Felly, rwy’n—

Would he acknowledge that the city deals rather than the city regions, which I think he mentioned, which, of course, the Welsh Government set up, are simply displacing cuts in public spending through austerity, and the failure of the UK Government to acknowledge the case for fair funding? So, when put in the whole context, this bit of funding that has been passed down through the city deals is much smaller than the amount of money that’s been sucked out of Wales by the Government.

A fyddai’n cydnabod mai’r cyfan y mae’r bargeinion dinesig, yn hytrach na’r dinas-ranbarthau y credaf ei fod wedi’u crybwyll, a sefydlwyd, wrth gwrs, gan Lywodraeth Cymru yn ei wneud yw cymryd lle toriadau mewn gwariant cyhoeddus drwy galedi, a methiant Llywodraeth y DU i gydnabod yr achos dros ariannu teg? Felly, o’i roi yn ei gyd-destun llawn, mae’r ychydig gyllid hwn a basiwyd i lawr drwy’r bargeinion dinesig yn llawer llai na’r swm o arian a sugnwyd allan o Gymru gan y Llywodraeth.

Well, I was just making the point that the area has had significant investment from the EU, but there’s no tangible difference. That’s in the power of Welsh Government—in their hands—as to how that money is spent, and the Welsh Government hasn’t made any tangible improvements with that.

So, from my point of view, I do, of course, welcome the UK Government’s support for the region through the city deal, which aims to raise the area to 90 per cent of UK productivity levels. The Cardiff capital region city deal is also a major £1.2 billion investment, which, we are told, will deliver an extra 25,000 new jobs and lever in an extra £4 billion of private sector investment. So, such developments of the Cardiff city region, will, I think, improve the opportunities of the south Wales Valleys. So, I do find the Government’s amendment highly hypocritical on a number of levels. It calls for the Westminster Government to invest in Valleys communities while ignoring the levers that the Welsh Government has at its own disposal to stimulate economic developments in the region.

We’re yet to see, of course, an economic strategy over a year after it was first promised, and that’s in contrast to the UK Government, which has set out its ambitious industrial strategy, which focuses on regional economies that will provide stability and direction to British industry. Furthermore, not only does the Government’s amendment ignore the substantial investment proposed by the UK Government on large-scale infrastructure projects, including increases to the Welsh Government’s capital budget, but it also calls for the use of procurement levers to stimulate the creation of meaningful employment in areas of economic need such as the Valleys.

There was, of course, a review of Welsh public procurement in 2012, and procurement has not substantially changed in Wales on capital improvement. The Welsh Government awarded just 44 contracts worth more than £0.5 million in 2016, and only 36 per cent went to Wales-based businesses. So, I think that’s further hypocrisy of the Government here and it shows that they’ve failed to present a coherent plan on how it will improve the economy of the Valleys. So, I would urge Members to support our amendment, which aims to recognise, in fairness, the UK Government’s commitment to improving living standards, economic growth and a more prosperous south Wales Valleys. This is something that will only happen—and you would expect me to say this, of course—if we elect Theresa May and a strong Conservative Government on 8 June.

Wel, roeddwn yn gwneud y pwynt fod yr ardal wedi cael buddsoddiad sylweddol gan yr UE, ond ni cheir gwahaniaeth go iawn. Mae hynny yng ngrym Llywodraeth Cymru—yn eu dwylo—o ran sut y gwerir yr arian hwnnw, ac nid yw Llywodraeth Cymru wedi gwneud unrhyw welliannau go iawn gyda hynny.

Felly, yn fy marn i, wrth gwrs, rwy’n croesawu cefnogaeth Llywodraeth y DU i’r rhanbarth drwy’r fargen ddinesig, sy’n anelu at godi’r ardal i 90 y cant o lefelau cynhyrchiant y DU. Mae bargen ddinesig prifddinas-ranbarth Caerdydd hefyd yn fuddsoddiad mawr gwerth £1.2 biliwn a fydd, yn ôl yr hyn a ddywedir wrthym, yn creu 25,000 o swyddi newydd ychwanegol ac yn denu £4 biliwn ychwanegol o fuddsoddiad sector preifat. Felly, rwy’n credu y bydd datblygiadau o’r fath ym mhrifddinas-ranbarth Caerdydd yn gwella cyfleoedd Cymoedd y de. Felly, rwy’n ystyried gwelliant y Llywodraeth yn rhagrithiol iawn ar sawl lefel. Mae’n galw ar Lywodraeth San Steffan i fuddsoddi yng nghymunedau’r Cymoedd gan anwybyddu’r ysgogiadau sydd gan Lywodraeth Cymru at ei defnydd i sbarduno datblygiadau economaidd yn y rhanbarth.

Rydym eto i weld strategaeth economaidd, wrth gwrs, dros flwyddyn ar ôl iddi gael ei haddo gyntaf, ac mae hynny’n wahanol i Lywodraeth y DU, sydd wedi nodi ei strategaeth ddiwydiannol uchelgeisiol, sy’n canolbwyntio ar economïau rhanbarthol a fydd yn darparu sefydlogrwydd a chyfeiriad i ddiwydiant Prydain. At hynny, nid yn unig y mae gwelliant y Llywodraeth yn anwybyddu’r buddsoddiad sylweddol arfaethedig gan Lywodraeth y DU ar brosiectau seilwaith mawr, gan gynnwys cynnydd i gyllideb cyfalaf Llywodraeth Cymru, ond mae hefyd yn galw am y defnydd o ysgogiadau caffael i hybu’r broses o greu cyflogaeth ystyrlon mewn ardaloedd lle ceir angen economaidd megis y Cymoedd.

Wrth gwrs, cafwyd adolygiad o gaffael cyhoeddus yng Nghymru yn 2012, ac nid yw caffael wedi newid yn sylweddol yng Nghymru mewn perthynas â gwelliannau cyfalaf. Dim ond 44 o gontractau gwerth dros £0.5 miliwn a ddyfarnodd Llywodraeth Cymru yn 2016, a dim ond 36 y cant a aeth i fusnesau wedi’u lleoli yng Nghymru. Felly, rwy’n credu bod hynny’n rhagrith pellach ar ran y Llywodraeth yma ac mae’n dangos eu bod wedi methu cyflwyno cynllun cydlynol i nodi sut y bydd yn gwella economi’r Cymoedd. Felly, byddwn yn annog yr Aelodau i gefnogi ein gwelliant, sy’n ceisio cydnabod, er tegwch, ymrwymiad Llywodraeth y DU i wella safonau byw, twf economaidd a Chymoedd de Cymru sy’n fwy llewyrchus. Mae hyn yn rhywbeth nad yw’n mynd i ddigwydd—a byddech yn disgwyl i mi ddweud hyn, wrth gwrs—os na etholwn Theresa May a Llywodraeth Geidwadol gref ar 8 Mehefin.

I welcome this debate and welcome Plaid Cymru’s interest in our south Wales Valleys communities. Indeed, I gather from the press that the Member for Carmarthen East and Dinefwr is holding a public meeting in Neath this evening, so I commend to him the Gwyn Hall as an outstanding performance venue. It has a lot to offer in terms of theatre, film and, of course, pantomime [Laughter.] I’m sure that the opportunity to excite local party members with his revivalist preaching will stand him in good stead in the future—perhaps the not-too-distant future. But people in our Valleys communities will judge Plaid Cymru on its actions, and not on the sermons and the slogans. They will recall that the last time Plaid Cymru held the economic development brief, when Lehman’s was collapsing, they were prioritising building bypasses in Porthmadog, so they will not forget those actions on their part—

Rwy’n croesawu’r ddadl hon ac yn croesawu diddordeb Plaid Cymru yn ein cymunedau yng Nghymoedd de Cymru. Yn wir, rwy’n casglu gan y wasg fod yr Aelod dros Ddwyrain Caerfyrddin a Dinefwr yn cynnal cyfarfod cyhoeddus yng Nghastell-nedd heno, felly gallaf argymell Neuadd Gwyn iddo fel lleoliad perfformio rhagorol. Mae ganddo lawer i’w gynnig o safbwynt theatr, ffilm, a phantomeim wrth gwrs [Chwerthin.] Rwy’n siŵr y bydd y cyfle i gyffroi aelodau’r blaid yn lleol gyda’i bregethu efengylaidd yn llesol iddo yn y dyfodol—ac efallai yn y dyfodol heb fod yn bell iawn. Ond bydd pobl yn ein cymunedau yn y Cymoedd yn barnu Plaid Cymru yn ôl ei gweithredoedd, ac nid yn ôl y pregethau a’r sloganau. Byddant yn cofio mai’r tro diwethaf y bu Plaid Cymru’n gyfrifol am y briff datblygu economaidd, pan oedd Lehman yn dymchwel, roeddent yn blaenoriaethu adeiladu ffyrdd osgoi ym Mhorthmadog, felly ni fyddant yn anghofio’r camau gweithredu hynny ar eu rhan—

And communities—. And communities in—[Interruption.] I won’t be taking interventions.

A chymunedau—. A chymunedau yn—[Torri ar draws.] Ni fyddaf yn cymryd ymyriadau.

No, I don’t think—[Interruption.] Just a moment. I don’t think the Member is giving way. I don’t think the Member is giving way—

Na, nid wyf yn credu—[Torri ar draws.] Un eiliad. Nid wyf yn credu bod yr Aelod yn ildio. Nid wyf yn credu bod yr Aelod yn ildio—

No, and so if the Member would like to start again, because I missed the last sentence because of all the shouting. So you can go back and start again. Thank you.

Nac ydy, ac felly os hoffai’r Aelod ddechrau eto, gan fy mod wedi colli’r frawddeg olaf oherwydd yr holl weiddi. Felly, a allwch fynd yn ôl a dechrau eto. Diolch.

Communities in Neath Port Talbot, in Merthyr Tydfil and Rhymney, in Ogmore, in Rhondda Cynon Taf, in Blaenau Gwent, in Caerphilly, and in Torfaen know one fact, and that is that if Plaid Cymru had its way the money available to those local authorities would be less, not more—money taken away from Valleys councils to other parts of Wales. So, when they come to the Chamber and beat their chests and point their fingers, it rings all rather hollow.

Mae cymunedau yng Nghastell-nedd Port Talbot, Merthyr Tudful a Rhymni, yn Ogwr, yn Rhondda Cynon Taf, ym Mlaenau Gwent, yng Nghaerffili, ac yn Nhorfaen yn gwybod un ffaith: pe bai Plaid Cymru yn cael ei ffordd byddai’r arian sydd ar gael i’r awdurdodau lleol hynny’n llai, nid yn fwy—arian yn cael ei gymryd oddi wrth gynghorau’r Cymoedd i rannau eraill o Gymru. Felly, pan fyddant yn dod i’r Siambr ac yn curo eu bronnau a phwyntio’u bysedd, mae’r cyfan yn swnio braidd yn wag.

Does the Member think that, actually, those promises do ring rather hollow, in particular when it comes to the Circuit of Wales? Because they feign support, but their chief executive is on record as saying that the Circuit of Wales project is the most ridiculous and destructive project ever. That is the chief executive of Plaid Cymru. Where do we get that from? A blog post. A blog post that has now been taken down—

A yw’r Aelod yn meddwl bod yr addewidion hynny’n swnio braidd yn wag, mewn gwirionedd, yn enwedig yn achos Cylchffordd Cymru? Oherwydd maent yn esgus cefnogi, ond mae eu prif weithredwr wedi dweud ar goedd mai prosiect Cylchffordd Cymru yw’r prosiect mwyaf chwerthinllyd a dinistriol erioed. Dyna brif weithredwr Plaid Cymru. O ble y daw hynny? O flog. Blog sydd bellach wedi’i dynnu i lawr—

I think it’s worth pointing out that these hollow promises are, indeed, hollow.

Rwy’n credu ei bod yn werth nodi bod yr addewidion gwag hyn, yn wir, yn wag.

Thank you for another example of a double standard. Thank you for that. At the end of last year I convened a conference—[Interruption.]

Diolch i chi am enghraifft arall o safon ddwbl. Diolch i chi am hynny. Ar ddiwedd y llynedd cynhaliais gynhadledd—[Torri ar draws.]

Sorry. Can we have some quiet? Can we have some quiet on the benches, please? Can we just settle down? This is important for the Members in south Wales and important for all of Wales, so can we listen, please?

Mae’n ddrwg gennyf. A allwn ni gael rhywfaint o dawelwch? A allwn ni gael rhywfaint o dawelwch ar y meinciau, os gwelwch yn dda? A gawn ni ymdawelu? Mae hyn yn bwysig i’r Aelodau yn ne Cymru ac yn bwysig i Gymru gyfan, felly a gawn ni wrando, os gwelwch yn dda?

At the end of last year, I convened a conference in Neath looking at the local economy, and I’m grateful to the Cabinet Secretary for the economy and the Minister with responsibility for the Valleys taskforce and for skills for making time available with their officials to discuss the findings of that event and the report that arose from it. As they will know, people in the Valleys communities in my constituency are looking now for a changed approach. What people of all ages want in our Valleys is work, and whilst I genuinely applaud the Welsh Government on our low unemployment figures in Wales, we all know that there are parts of our Valleys where jobs are hard to come by, especially if you haven’t worked for years or may never have worked. So, when the Cabinet Secretary publishes his new economic strategy, as he knows, my constituents will be looking for solutions particular to our communities, and not a one-size-fits-all solution, but measures that tackle the specific challenges of our Valleys.

We would love to see the return of large-scale employers at the tops of our Valleys, but we also know that we’ve tried to do that and we have struggled to deliver that. The challenges are immense, but we do know that much more can be done to use the power of public sector procurement to try to deliver better jobs closer to home. So, I welcome the Government’s pilot programme to see how it can use its purchasing power intelligently to create and nurture suppliers and employers in places where jobs are scarce, and I urge the Welsh Government to be as ambitious and as bold as it can be. But we also need our large private businesses to see themselves as stewards of our local economies and proactively help support other local employers to grow and take on local people.

Let’s also make it easier for people to start a small business in the Valleys. Let’s develop those live/work spaces, or shared business hubs, connected with good broadband and powered with low-cost green energy. Energy is an industry that is a part of the heritage of our Valleys and can be a part of their future too, not just as recipients of community benefits, but as a job creator and as a community asset. I know the Cabinet Secretary and the Minister understand the potential of this, and I hope the taskforce can bring forward concrete plans to deliver that sort of opportunity.

Ar ddiwedd y llynedd, cynhaliais gynhadledd yng Nghastell-nedd i edrych ar yr economi leol, ac rwy’n ddiolchgar i Ysgrifennydd y Cabinet dros yr economi a’r Gweinidog sy’n gyfrifol am dasglu’r Cymoedd ac am sgiliau am wneud amser gyda’u swyddogion i drafod canfyddiadau’r digwyddiad hwnnw a’r adroddiad a ddeilliodd ohono. Fel y byddant yn gwybod, mae pobl yng nghymunedau’r Cymoedd yn fy etholaeth yn chwilio yn awr am ymagwedd newydd. Yr hyn y mae pobl o bob oedran ei eisiau yn ein Cymoedd yw gwaith, ac er fy mod o ddifrif yn canmol Llywodraeth Cymru ar ein ffigurau diweithdra isel yng Nghymru, mae pawb ohonom yn gwybod ei bod yn anodd dod o hyd i swyddi mewn rhannau o’n Cymoedd, yn enwedig os ydych heb weithio ers blynyddoedd neu efallai nad ydych erioed wedi gweithio. Felly, pan fydd Ysgrifennydd y Cabinet yn cyhoeddi ei strategaeth economaidd newydd, fel y mae’n gwybod, bydd fy etholwyr yn chwilio am atebion penodol ar gyfer ein cymunedau, ac nid ateb un maint sy’n addas i bawb, ond mesurau sy’n mynd i’r afael â heriau penodol ein Cymoedd.

Byddem wrth ein bodd yn gweld cyflogwyr mawr yn dychwelyd i bennau ein Cymoedd, ond rydym hefyd yn gwybod ein bod wedi ceisio gwneud hynny, ac rydym wedi cael trafferth i gyflawni hynny. Mae’r heriau’n enfawr, ond gwyddom y gellid gwneud llawer mwy i ddefnyddio grym caffael y sector cyhoeddus er mwyn ceisio darparu gwell swyddi yn nes at adref. Felly, rwy’n croesawu rhaglen beilot y Llywodraeth i weld sut y gall ddefnyddio ei phŵer prynu’n ddeallus i greu a meithrin cyflenwyr a chyflogwyr mewn mannau lle mae swyddi’n brin, ac rwy’n annog Llywodraeth Cymru i fod mor uchelgeisiol ac mor feiddgar ag y gall fod. Ond hefyd rydym angen i’n busnesau preifat mawr weld eu hunain fel stiwardiaid ein heconomïau lleol a mynd ati’n rhagweithiol i helpu i gynorthwyo cyflogwyr lleol eraill i dyfu a chyflogi pobl leol.

Gadewch i ni hefyd ei gwneud yn haws i bobl ddechrau busnes bach yn y Cymoedd. Gadewch inni ddatblygu’r lleoedd byw/gweithio hynny, neu ganolfannau busnes a rennir, wedi’u cysylltu â band eang da a’u pweru ag ynni gwyrdd cost isel. Mae ynni’n ddiwydiant sy’n rhan o dreftadaeth ein Cymoedd a gall fod yn rhan o’u dyfodol hefyd, nid yn unig fel rhai sy’n derbyn manteision cymunedol, ond fel crëwr swydd ac fel ased cymunedol. Rwy’n gwybod bod Ysgrifennydd y Cabinet a’r Gweinidog yn deall potensial hyn, ac rwy’n gobeithio y gall y tasglu gyflwyno cynlluniau cadarn i ddarparu’r math hwnnw o gyfle.

I hope I can pour a little consensual oil on the troubled waters of the relationship between Plaid Cymru and the Labour Party. Anybody would think, from the last few speeches and interventions, that there was an election campaign going on. UKIP can agree with Plaid Cymru’s motion today, and, indeed, with the Conservative amendment. The motion itself is a standing indictment of the failure of all Governments for the last couple of generations to do something about the situation that exists, and was so graphically illustrated by Steffan Lewis in his speech, and has existed for many, many decades. It’s something that should trouble us all, but the one thing that you can’t say credibly, I think, is that this is due to the present Government’s policy of so-called austerity. I mean—

Rwy’n gobeithio y gallaf arllwys ychydig o olew cydsyniol ar ddyfroedd cythryblus y berthynas rhwng Plaid Cymru a’r Blaid Lafur. Byddai unrhyw un yn meddwl, o’r areithiau a’r ymyriadau diwethaf, fod yna ymgyrch etholiadol yn mynd rhagddi. Gall UKIP gytuno â chynnig Plaid Cymru heddiw, ac yn wir, gyda gwelliant y Ceidwadwyr. Mae’r cynnig ei hun yn gyhuddiad amlwg o fethiant pob Llywodraeth dros y genhedlaeth neu ddwy ddiwethaf i wneud rhywbeth am y sefyllfa sy’n bodoli, a chafodd ei disgrifio’n eglur iawn gan Steffan Lewis yn ei araith, ac mae wedi bod felly ers nifer o ddegawdau. Mae’n rhywbeth a ddylai beri pryder i bawb ohonom, ond yr un peth na allwch ei ddweud yn gredadwy, rwy’n meddwl, yw bod hyn yn ganlyniad i bolisi caledi, fel y’i gelwir, y Llywodraeth bresennol. Hynny yw—

Not yet; I’ve only been going for less than a minute. A Government that has had one of the largest budget deficits ever, apart from Napoleonic wars and the second world war, for the last 10 years—this includes the Labour Government that preceded this one—can hardly be described as carrying on a policy of austerity. Today, we have a Government deficit of £52 billion a year—3 per cent to 4 per cent of GDP—and it has been up as far as 10 per cent of GDP in 2010. A national debt that stood at £1 trillion in 2010 is £1.8 trillion today. Spending money of that order can certainly not be regarded as austerity. I think it’s an insult to the Greeks and the Spaniards and the Portuguese, who really are suffering an economic contraction unprecedented since the great depression of the 1930s, to call what has happened in Britain following the financial crisis of 2008 ‘a policy of austerity’. We can certainly criticise. We can certainly criticise the UK Government for the priorities that it has within its spending plans, but I don’t think we can criticise the overall scale of spending as anything to do with the cause of the problems that the Valleys of south Wales suffer from today.

That’s what brings me, I think, to the main point of my speech, which is that we’ve had endless Government intervention in the Valleys over my lifetime, and what has it achieved—the point that Russell George made a moment ago. Yes, we’ve improved the infrastructure, we’ve done lots of good things, but it has not actually transformed the life chances and hopes of the peoples of the Valleys. EU funding is about £300 million a year. It’s a drop in the ocean. It’s peanuts compared with the amount of money that the private sector should spend in order to create the kinds of jobs that we need in the numbers that we need. That’s exactly what the Circuit of Wales project, of course, would do—a transformative project if ever I saw one. And it is very disappointing that the Government has been so timid and so dilatory—

Ddim eto; nid wyf wedi bod wrthi ers munud eto. Go brin y gellid disgrifio Llywodraeth sydd wedi bod ag un o’r diffygion cyllidebol mwyaf erioed, ar wahân i ryfeloedd Napoleon a’r ail ryfel byd, dros y 10 mlynedd diwethaf—ac mae hyn yn cynnwys y Llywodraeth Lafur a ragflaenodd hon—fel un sy’n cyflawni polisi o galedi. Heddiw, mae gennym ddiffyg Llywodraeth o £52 biliwn y flwyddyn—3 y cant i 4 y cant o’r cynnyrch domestig gros—ac mae wedi bod cyfuwch â 10 y cant o’r cynnyrch domestig gros yn 2010. Mae dyled genedlaethol a oedd yn £1 triliwn yn 2010 yn £1.8 triliwn heddiw. Yn bendant, ni ellir ystyried bod gwario arian i’r graddau hynny yn galedi. Rwy’n credu ei bod yn sarhad ar y Groegiaid a’r Sbaenwyr a’r Portiwgeaid, sy’n dioddef cyfangu economaidd digynsail ers dirwasgiad mawr y 1930au, i alw’r hyn sydd wedi digwydd ym Mhrydain yn dilyn argyfwng ariannol 2008 yn ‘bolisi caledi’. Gallwn yn sicr feirniadu. Gallwn yn sicr feirniadu Llywodraeth y DU am ei blaenoriaethau yn ei chynlluniau gwariant, ond nid wyf yn meddwl y gallwn feirniadu’r raddfa gyffredinol o wariant fel pe bai ganddo unrhyw beth i’w wneud ag achos y problemau y mae Cymoedd de Cymru yn dioddef o’u herwydd heddiw.

Daw hynny â mi, rwy’n meddwl, at brif bwynt fy araith, sef ein bod wedi cael ymyrraeth ddiddiwedd gan y Llywodraeth yn y Cymoedd yn ystod fy oes, a beth y mae wedi’i gyflawni—y pwynt a wnaeth Russell George funud yn ôl. Ydym, rydym wedi gwella’r seilwaith, rydym wedi gwneud llawer o bethau da, ond nid yw wedi trawsnewid cyfleoedd bywyd a gobeithion pobl y Cymoedd mewn gwirionedd. Mae cyllid yr UE oddeutu £300 miliwn y flwyddyn. Diferyn o ddŵr yn y môr ydyw. Mae’n ddiwerth o gymharu â faint o arian y dylai’r sector preifat ei wario er mwyn creu’r niferoedd sydd eu hangen o’r mathau o swyddi sydd eu hangen arnom. Dyna’n union y byddai prosiect Cylchffordd Cymru, wrth gwrs, yn ei wneud—prosiect trawsnewidiol os gwelais un erioed. Ac mae’n siomedig iawn fod y Llywodraeth wedi bod mor wangalon ac mor hwyrfrydig—

[Continues.]—in coming to a decision on this. I give way.

[Yn parhau.]—i ddod i benderfyniad ar hyn. Fe ildiaf.

I give you some credit: having been part of a Government that did have a transformative impact on the Valleys, you are in a position to judge. [Laughter.] But, on the Circuit of Wales, as members of the Public Accounts Committee, we’ve both read the auditor general’s report on that, and there are significant concerns in there about the way the project has been handled to date. Wouldn’t it be better to take the time to do this properly, to make sure we don’t have another white elephant?

Rwy’n rhoi rhywfaint o gydnabyddiaeth i chi: ar ôl bod yn rhan o Lywodraeth a gafodd effaith drawsnewidiol ar y Cymoedd, rydych mewn sefyllfa i farnu. [Chwerthin.] Ond ar Gylchffordd Cymru, fel aelodau o’r Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus, rydym ein dau wedi darllen adroddiad yr archwilydd cyffredinol ar hynny, ac mae pryderon sylweddol ynddo am y ffordd y mae’r prosiect wedi cael ei drin hyd yn hyn. Oni fyddai’n well rhoi amser i wneud hyn yn iawn, i wneud yn siŵr na chawn eliffant gwyn arall?

The point is that, for all the delays, and the so-called ‘due diligence’ that has been undertaken by the Welsh Government, the auditor general made no disparaging remark about the private sector project itself, but made lots of disparaging remarks about the capacity of civil servants and advisers of the Cabinet Secretary to reach a decision on what is a minute portion of the total amount of money that will ultimately be spent if this project goes ahead. Yes, of course, we must do due diligence, but the limitations on the risks to the public that are evident in this project are out of all proportion to the proposed benefits that are likely to arise. After all, all that the Government is being asked to do is to provide a secondary contingent guarantee of a portion of the private sector funding—there’s no public money going into the project—which will only kick in when the assets are actually created. So, the contingent liability, which is less than 50 per cent, will be secured on 100 per cent of the assets, and it will only be a maximum of £8.5 million a year that the Welsh Government would be on the hook for, because it would guarantee the annual payments that are due to Aviva, the principal funder of the scheme, over a period of 20 years, so that although, technically, if the project fails completely, never makes any money and none of the assets can ever be sold, there is a potential loss of £8.5 million for 20-odd years, that, in the scale of the resources available to the Welsh Government, is nothing.

If this project were to go ahead and be successful, on the back of the transport infrastructure improvements that Rhianon Passmore introduced into the debate in her intervention earlier on, and many other good things that are happening as well, like the improvement to the Heads of the Valleys road, and, we hope, electrification of railway lines as well, then this would be the real catalyst of beneficial change to those northern Valleys communities who, throughout my lifetime, have been the Cinderella of the United Kingdom.

Er gwaethaf yr holl oedi, a’r hyn a elwir yn ‘ddiwydrwydd dyladwy’ a gyflawnwyd gan Lywodraeth Cymru, y pwynt yw na wnaeth yr archwilydd cyffredinol unrhyw sylw dilornus am y prosiect sector preifat ei hun, ond gwnaeth lawer o sylwadau dilornus am allu gweision sifil a chynghorwyr Ysgrifennydd y Cabinet i ddod i benderfyniad ar yr hyn sy’n gyfran fechan iawn o gyfanswm yr arian a werir yn y pen draw os yw’r prosiect yn mynd rhagddo. Oes, wrth gwrs fod rhaid i ni wneud diwydrwydd dyladwy, ond nid yw’r cyfyngiadau ar y risgiau i’r cyhoedd sy’n amlwg yn y prosiect hwn yn gymesur o gwbl â’r buddiannau arfaethedig sy’n debygol o godi. Wedi’r cyfan, y cwbl y gofynnir i’r Llywodraeth ei wneud yw darparu gwarant amodol eilaidd o gyfran o’r cyllid sector preifat—nid oes arian cyhoeddus yn mynd tuag at y prosiect—ac ni ddaw’n weithredol hyd nes y caiff yr asedau eu creu mewn gwirionedd. Felly, bydd y rhwymedigaeth wrth gefn, sy’n llai na 50 y cant, yn cael ei sicrhau ar 100 y cant o’r asedau, ac ni fyddai Llywodraeth Cymru ond ar y bachyn am uchafswm o £8.5 miliwn y flwyddyn, oherwydd byddai’n gwarantu’r taliadau blynyddol sy’n ddyledus i Aviva, prif noddwr y cynllun, dros gyfnod o 20 mlynedd, felly pe bai’r prosiect, yn dechnegol, yn methu’n gyfan gwbl, byth yn gwneud unrhyw arian a heb fodd o werthu’r un o’r asedau byth, mae yna bosibilrwydd o golli £8.5 miliwn dros oddeutu 20 mlynedd, sydd o ystyried maint yr adnoddau sydd ar gael i Lywodraeth Cymru, yn ddim byd.

Pe bai’r prosiect hwn yn mynd rhagddo ac yn llwyddo, ar gefn y gwelliannau i’r seilwaith trafnidiaeth a gyflwynodd Rhianon Passmore i’r ddadl yn ei hymyriad yn gynharach, a llawer o bethau da eraill sy’n digwydd yn ogystal, fel y gwelliant i ffordd Blaenau’r Cymoedd, a thrydaneiddio’r rheilffyrdd hefyd gobeithio, yna hwn fyddai catalydd go iawn y newid a fyddai o fudd i gymunedau’r Cymoedd gogleddol sydd, ar hyd fy oes, wedi bod yn Sinderela’r Deyrnas Unedig.

Thank you very much. I call on the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure, Ken Skates.

Diolch yn fawr iawn. Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a’r Seilwaith, Ken Skates.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I’d like to begin by thanking Members for their contributions today, and also for giving me an opportunity to respond. I’d like to reiterate this Welsh Government’s absolute determination to spread prosperity to every part of Wales, including to the south Wales Valleys. It’s our aspiration to create prosperity for all.

Now, as Members will be aware, we are currently undertaking work to refresh our economic strategy to develop the economy of each region of Wales more fully, and so today’s debate is indeed very timely. In Steffan Lewis’s measured contribution, he essentially, I believe, presented the justification for the vision that I’ve already outlined for our new regionally-focused, place-based approach to economic development. I think it’s important in this debate to recognise both the challenges, but also, crucially, the strengths of the economy of the Valleys, in order for us to develop that strategy effectively, and, in looking at the data, to understand exactly where our collective efforts should be targeted.

Now, whilst gross value added per capita is below the Welsh average in both the central Valleys and the Gwent Valleys, productivity in the central Valleys is the highest in Wales, whilst, in the Gwent Valleys, productivity is the same as the Welsh average. So, it’s clear—absolutely clear—that the people of the Valleys work hard. But they don’t necessarily get the return they deserve for that hard work.

Economic inactivity and the work we are doing as a Welsh Government through our new employability programme is crucial to addressing the structural problems in Valleys communities, and in many more post-industrial communities across Wales. Unemployment in most south Wales Valleys local authorities has fallen faster than the Welsh average over the last year. In that time the unemployment rate fell in both Blaenau Gwent and Merthyr Tydfil, down by 2.8 per cent and 1.6 per cent respectively, but we all know that progression in work for those who have a job is still a major problem, as is the quantity of quality work available to people. All too often we’ve seen good, skilled, well-paid work replaced by poorer quality casual work, with little security and no certainty for the future. This casualised economy is not the future that any of us want for communities in the Valleys. We must be mindful, though, that the Valleys is not a single homogenous area blighted by the same problems across all communities. In some areas, we have seen economic renewal, encouraging employment figures and improvements in skills, educational attainment, health and well-being. Earnings in Rhondda Cynon Taf and Caerphilly are close to or above the Welsh average, and the employment rate of 16 to 64-year-olds in Wales is on the up, growing fastest in west Wales and the Valleys.

These very latest statistics are encouraging, showing an improving employment rate, particularly in west Wales and the Valleys. In the last Assembly term, the Government supported or created nearly 150,000 jobs across the supply chain. Many of these were of supply chains of many sectors, and, across Valleys communities, many thousands of people secured work as a consequence of our interventions. One only needs to look at the likes of General Dynamics to see the faith that employers now have in skilled workers across Valleys communities. But we also know that gains, as I said earlier, in economic growth in recent years have not fallen equally across Wales, the UK, or indeed the world. Many communities in the Heads of the Valleys do not feel part of the growth story that we have seen across the country and the world. So, as a Government, we are working relentlessly to ensure the right economic conditions to create and safeguard sustainable jobs throughout the Valleys and across Wales continues—better jobs closer to home in all parts of Wales.

Last year, we established the Valleys taskforce to help drive growth and economic prosperity across the area. The taskforce provides a real opportunity to support a strengths-based approach and to draw upon opportunities in a shifting climate to develop and grow the economy of the Valleys. The taskforce has a very clear mandate to engage with the communities it serves and to bring forward an ambitious plan, which it is doing in July. This will include setting a target of creating 10,000 jobs in the Valleys. But we also need to make sure that people living in Valleys communities have the skills required to compete for these jobs. This is why the employability programme is also crucially important. The taskforce will be working closely with city deal leaders to ensure that we maximise opportunities for people in the Valleys, and we will maintain our programme of investment, including the dualling of the A465, the biggest road project currently being delivered today—stopped by Plaid Cymru, but being delivered by Labour.

The south Wales metro, as Members have identified, will be a crucial catalyst for investment, and we’ll be working with our local partners to ensure the benefits from economic growth are tied closely to the development of the metro.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Hoffwn ddechrau drwy ddiolch i’r Aelodau am eu cyfraniadau heddiw, a hefyd am roi cyfle i mi ymateb. Hoffwn ailadrodd penderfyniad absoliwt Llywodraeth Cymru i ledaenu ffyniant i bob rhan o Gymru, gan gynnwys Cymoedd de Cymru. Ein dyhead yw creu ffyniant i bawb.

Nawr, fel y gŵyr yr Aelodau, rydym ar hyn o bryd yn gwneud gwaith i adnewyddu ein strategaeth economaidd er mwyn datblygu economi pob rhanbarth o Gymru’n llawnach, ac felly mae’r ddadl heddiw yn amserol iawn yn wir. Yng nghyfraniad ystyriol Steffan Lewis, rwy’n credu ei fod yn y bôn wedi cyflwyno’r cyfiawnhad dros y weledigaeth rwyf eisoes wedi’i hamlinellu ar gyfer ein hymagwedd ranbarthol newydd sy’n seiliedig ar le tuag at ddatblygu economaidd. Rwy’n credu ei bod yn bwysig yn y ddadl hon ein bod yn cydnabod yr heriau, ond hefyd, yn hollbwysig, y cryfderau yn economi’r Cymoedd, er mwyn i ni ddatblygu’r strategaeth honno’n effeithiol, ac wrth edrych ar y data, ein bod yn deall yn union ble y dylid targedu ein hymdrechion cyfunol.

Nawr, er bod gwerth ychwanegol gros y pen yn is na chyfartaledd Cymru yn y Cymoedd canol a Chymoedd Gwent, cynhyrchiant y Cymoedd canol yw’r uchaf yng Nghymru, ond yng Nghymoedd Gwent, mae’r cynhyrchiant yr un fath â chyfartaledd Cymru. Felly, mae’n amlwg—yn hollol amlwg—fod pobl y Cymoedd yn gweithio’n galed. Ond nid ydynt o reidrwydd yn cael yr adenillion a haeddant am y gwaith caled hwnnw.

Mae anweithgarwch economaidd a’r gwaith a wnawn fel Llywodraeth Cymru drwy ein rhaglen gyflogadwyedd newydd yn hanfodol i fynd i’r afael â’r problemau strwythurol yng nghymunedau’r Cymoedd, ac mewn llawer o gymunedau mwy ôl-ddiwydiannol ledled Cymru. Mae diweithdra yn y rhan fwyaf o awdurdodau lleol yng Nghymoedd de Cymru wedi gostwng yn gyflymach na chyfartaledd Cymru dros y flwyddyn ddiwethaf. Yn yr amser hwnnw gostyngodd y gyfradd ddiweithdra ym Mlaenau Gwent a Merthyr Tudful 2.8 y cant ac 1.6 y cant yn y drefn honno, ond rydym i gyd yn gwybod bod camu ymlaen yn y gwaith i rai sydd â gwaith yn dal i fod yn broblem fawr, felly hefyd y swm o waith o ansawdd sydd ar gael i bobl. Yn rhy aml rydym wedi gweld gwaith achlysurol o ansawdd gwaeth yn cymryd lle gwaith da, medrus, sy’n talu’n dda, heb fawr o ddiogelwch na sicrwydd ar gyfer y dyfodol. Nid economi wedi’i hachlysuroli yn y modd hwn yw’r dyfodol y mae unrhyw un ohonom ei eisiau ar gyfer cymunedau’r Cymoedd. Rhaid i ni gofio, fodd bynnag, nad un ardal unffurf yw’r Cymoedd wedi’i difetha gan yr un problemau ar draws yr holl gymunedau. Mewn rhai ardaloedd, rydym wedi gweld adfywio’r economi, gan hybu ffigurau cyflogaeth a gwella sgiliau, cyrhaeddiad addysgol, iechyd a lles. Mae enillion yn Rhondda Cynon Taf a Chaerffili yn agos at neu’n uwch na chyfartaledd Cymru, ac mae cyfradd gyflogaeth rhai rhwng 16 a 64 oed yng Nghymru ar gynnydd, ac yng ngorllewin Cymru a’r Cymoedd y mae’n tyfu gyflymaf.

Mae’r ystadegau diweddaraf hyn yn galonogol iawn, gan ddangos cyfradd gyflogaeth sy’n gwella, yn enwedig yng ngorllewin Cymru a’r Cymoedd. Yn nhymor diwethaf y Cynulliad, cafodd bron i 150,000 o swyddi ar draws y gadwyn gyflenwi eu cefnogi neu eu creu gan y Llywodraeth. Roedd llawer o’r rhain yng nghadwyni cyflenwi nifer o sectorau, ac ar draws cymunedau’r Cymoedd, cafodd miloedd lawer o bobl waith o ganlyniad i’n hymyriadau. Nid oes ond angen edrych ar gwmnïau fel General Dynamics i weld y ffydd sydd gan gyflogwyr erbyn hyn mewn gweithwyr medrus ar draws cymunedau’r Cymoedd. Ond rydym hefyd yn gwybod nad yw’r enillion, fel y dywedais yn gynharach, yn y twf economaidd yn ystod y blynyddoedd diwethaf wedi gostwng yn gyfartal ar draws Cymru, y DU, neu’r byd yn wir. Mae llawer o gymunedau ym Mlaenau’r Cymoedd yn teimlo nad ydynt yn rhan o stori twf a welsom ar draws y wlad a’r byd. Felly, fel Llywodraeth, rydym yn gweithio’n ddiflino i sicrhau bod yr amodau economaidd cywir ar gyfer creu a diogelu swyddi cynaliadwy ledled y Cymoedd ac ar draws Cymru yn parhau—swyddi gwell yn nes at adref ym mhob rhan o Gymru.

Y llynedd, sefydlasom dasglu’r Cymoedd i helpu i hybu twf a ffyniant economaidd ar draws yr ardal. Mae’r tasglu’n rhoi cyfle go iawn i gefnogi dull sy’n seiliedig ar gryfderau ac i fanteisio ar gyfleoedd mewn hinsawdd sy’n newid i ddatblygu a thyfu economi’r Cymoedd. Mae gan y tasglu fandad clir iawn i ymgysylltu â’r cymunedau y mae’n eu gwasanaethu ac i gyflwyno cynllun uchelgeisiol, a bydd yn gwneud hynny ym mis Gorffennaf. Bydd yn cynnwys gosod targed o greu 10,000 o swyddi yn y Cymoedd. Ond mae angen i ni hefyd wneud yn siŵr fod pobl sy’n byw yng ngymunedau’r Cymoedd yn meddu ar y sgiliau sydd eu hangen i gystadlu am y swyddi hyn. Dyma pam y mae’r rhaglen gyflogadwyedd hefyd yn hanfodol bwysig. Bydd y tasglu’n gweithio’n agos gydag arweinwyr y fargen ddinesig i sicrhau ein bod yn manteisio i’r eithaf ar gyfleoedd i bobl yn y Cymoedd, a byddwn yn cynnal ein rhaglen fuddsoddi, gan gynnwys gwaith deuoli ar yr A465, y prosiect ffordd mwyaf sy’n cael ei gyflwyno heddiw—prosiect a gafodd ei atal gan Blaid Cymru, ond sy’n cael ei gyflawni gan y Blaid Lafur.

Bydd metro de Cymru, fel y nododd yr Aelodau, yn gatalydd allweddol ar gyfer buddsoddi, a byddwn yn gweithio gyda’n partneriaid lleol i sicrhau bod buddion twf economaidd yn cael eu cysylltu’n agos â datblygiad y metro.

It’s my belief that the work that we are bringing forward as a Government will deliver prosperity for all—prosperity for the Valleys, prosperity for all communities across the Valleys. Deputy Presiding Officer, we understand that the Valleys of south Wales need, require, and, indeed, deserve, to be at the heart of the focus of Government. Under this Government, they will be.

Credaf y bydd y gwaith a gyflwynwn fel Llywodraeth yn darparu ffyniant i bawb—ffyniant i’r Cymoedd, ffyniant i bob cymuned ar draws y Cymoedd. Dirprwy Lywydd, rydym yn deall bod Cymoedd de Cymru angen, ac yn wir yn haeddu bod yn ganolog i ffocws y Llywodraeth. O dan y Llywodraeth hon, fe fyddant.

Thank you. I call Adam Price to reply to the debate, briefly. Thank you.

Diolch. Galwaf ar Adam Price i ymateb i’r ddadl, yn fyr. Diolch.

I have very limited time, so I’ll say just this. I think the Valleys—the economic history, the political history, of the Valleys, has been characterised by two forms of persistence, I think, over the last 80 years: the persistence of the problems that have been there right back to the crisis in the 1920s and 1930s and the creation of UK regional policy in the Special Areas Act 1934, which was born in the south Wales Valleys. We’re still talking about, in a different form, essentially the same underlying problems. The other form of persistence is the persistence of the promises made by politicians—promises made only to be dashed. Whether it’s the two Valleys initiatives that we had in the 1980s and 1990s—and here we are, 40 years later, talking about the same problems.

I wish the Cabinet Secretary well with his new economic strategy. The whole of Wales needs new economic ideas, because the ones that we have haven’t served us. But I have to say this: I worry, because strategy follows structure, and the structure that we have adopted, the city region approach, we’ve slavishly imported from over the border in England. These are the ideas of the former Chancellor, remember—the failed economic ideas. The distinctive economic problems—and, yes, opportunities, because there are opportunities there as well—cannot be fully addressed, will not be marshalled, if we simply import the failed ideas based on a city region model. You know, this idea that a rising tide lifts all boats—trickle-down economics, or trickle-up—doesn’t work, won’t work for the Valleys. It hasn’t worked over 70 years, and that’s why we need real new ideas. We don’t have them, unfortunately, in Government policy.

Amser cyfyngedig iawn sydd gennyf, felly fe ddywedaf hyn yn unig. Rwy’n meddwl bod y Cymoedd—hanes economaidd, hanes gwleidyddol, y Cymoedd, wedi cael ei nodweddu gan ddau fath o ddyfalbarhad, rwy’n credu, dros y 80 mlynedd diwethaf: parhad y problemau sydd wedi bod yno yr holl ffordd yn ôl at yr argyfwng yn y 1920au a’r 1930au a chreu polisi rhanbarthol y DU yn Neddf Ardaloedd Arbennig 1934, a gafodd ei geni yng Nghymoedd de Cymru. Rydym yn dal i siarad am yr un problemau sylfaenol yn y bôn, ond ar ffurf wahanol. Y math arall o ddyfalbarhad yw parhad yr addewidion a wnaed gan wleidyddion—addewidion a wnaed i gael eu torri. Boed hynny’r ddwy fenter ar gyfer y Cymoedd a gawsom yn y 1980au a’r 1990au—a dyma ni, 40 mlynedd yn ddiweddarach, yn siarad am yr un problemau.

Rwy’n dymuno’n dda i Ysgrifennydd y Cabinet gyda’i strategaeth economaidd newydd. Mae angen syniadau economaidd newydd ar Gymru gyfan, gan nad yw’r rhai sydd gennym wedi ein gwasanaethu. Ond rhaid i mi ddweud hyn: rwy’n poeni, gan fod strategaeth yn dilyn strwythur, a’r strwythur yr ydym wedi’i fabwysiadu, y dull dinas-ranbarth, cafodd ei fewnforio gennym yn slafaidd o dros y ffin yn Lloegr. Dyma syniadau’r cyn-Ganghellor, cofiwch—y syniadau economaidd aflwyddiannus. Y problemau economaidd unigryw—a chyfleoedd, ie, oherwydd mae cyfleoedd yno hefyd—na ellir mynd i’r afael â hwy’n llawn, na fyddant yn cael eu didoli, os ydym yn mynd ati’n syml i fewnforio’r syniadau aflwyddiannus sy’n seiliedig ar fodel dinas-ranbarth. Wyddoch chi, nid yw’r syniad hwn fod llanw sy’n codi yn codi pob cwch—economeg o’r brig i lawr i lawr, neu o’r gwaelod i fyny—yn gweithio, ni fydd yn gweithio ar gyfer y Cymoedd. Nid yw wedi gweithio dros 70 mlynedd, a dyna pam y mae angen syniadau newydd go iawn. Yn anffodus, nid oes gennym syniadau newydd ym mholisi’r Llywodraeth.

Thank you. The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Member object? [Objection.] Therefore, we defer voting under this item until voting time.

Diolch. Y cynnig yw derbyn y cynnig heb ei ddiwygio. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Felly, gohiriwn y pleidleisio o dan yr eitem hon tan y cyfnod pleidleisio.

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.

Voting deferred until voting time.

9. 9. Dadl UKIP Cymru: Y Gyllideb Cymorth Dramor
9. 9. UKIP Wales Debate: The Foreign Aid Budget

Detholwyd y gwelliant canlynol: gwelliant 1 yn enw Rhun ap Iorwerth.

The following amendment has been selected: amendment 1 in the name of Rhun ap Iorwerth.

We now move on to the United Kingdom Independence Party debate on the foreign aid budget and I call on Neil Hamilton to move the motion—Neil Hamilton.

Symudwn ymlaen yn awr at ddadl Plaid Annibyniaeth y Deyrnas Unedig ar y gyllideb cymorth tramor a galwaf ar Neil Hamilton i gynnig y cynnig—Neil Hamilton.

Cynnig NDM6309 Neil Hamilton

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

1. Yn credu, er bod achos dros gefnogi cymorth dyngarol a brys i wledydd eraill, yn arbennig mewn argyfyngau penodol, nad yw’n gwneud synnwyr bod y gyllideb cymorth dramor yn aros ar 0.7 y cant o incwm cenedlaethol gros (GNI).

2. Yn nodi bod dyled genedlaethol y DU wedi dyblu ers 2009, a’i bod, bellach, yn £1.6 triliwn, sy’n gyfystyr â £22,000 ar gyfer pob dyn, menyw a phlentyn yn y DU.

3. Yn credu bod angen ystyried llesiant cenedlaethau’r dyfodol wrth wneud pob penderfyniad gwariant cyhoeddus ac y dylai Llywodraeth y DU werthuso’r gyllideb cymorth dramor yng nghyd-destun anghenion pwysig eraill gartref.

4. Yn galw am ddiddymu Deddf Datblygu Rhyngwladol (Targed Cymorth Datblygu Swyddogol) 2015, a oedd yn y diogelu’r ffigur targed o 0.7 y cant yng nghyfraith y DU.

5. Yn credu bod llawer o’r gyllideb cymorth dramor yn cael ei gwastraffu, yn cael ei dargyfeirio gan lygredd ac yn cael ei gwario’n anghynhyrchiol.

6. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i annog Llywodraeth y DU i ostwng y gwariant targed ar gymorth dramor i 0.2 y cant o’r GNI, sy’n debyg i gyllidebau cymorth yr Unol Daleithiau, yr Eidal a Sbaen.

7. Yn credu y dylai’r £8 biliwn o arbedion a fyddai’n cael eu rhyddhau gael eu dargyfeirio’n gyfrannol i wledydd y DU a chael eu gwario ar achosion haeddiannol fel y GIG neu dai cymdeithasol.

Motion NDM6309 Neil Hamilton

To propose that the National Assembly for Wales:

1. Believes that, whilst there is a case to support humanitarian and emergency aid to poorer countries especially in specific crises, it makes no sense to fix the foreign aid budget at an arbitrary 0.7 per cent of gross national income (GNI).

2. Notes that the UK national debt has been doubled since 2009 and now stands at £1.6 trillion, which equates to £22,000 for every UK man, woman and child.

3. Believes that the wellbeing of future generations must be considered when making all public spending decisions and that the foreign aid budget should be evaluated by the UK Government in the context of other pressing needs at home.

4. Calls for the repeal of the International Development (Official Development Assistance Target) Act 2015, which enshrined the 0.7 per cent target figure in UK law.

5. Believes that much of the foreign aid budget is wasted, diverted by corruption and spent unproductively.

6. Calls on the Welsh Government to urge the UK Government to reduce foreign aid target spending to 0.2 per cent of GNI, which is similar to the US, Italian and Spanish aid budgets.

7. Believes that the £8 billion savings which would be released should be redirected proportionately to the UK nations and spent on deserving causes like the NHS or social housing.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I move the motion in my name on the agenda. Of course, a lot of the foreign aid budget does a lot of good in the world, but only 16 per cent of the £13 billion, £14 billion, £15 billion that we spend on foreign aid goes on such projects. The overwhelming majority of it goes on what are called the Government’s other strategic long-term goals, whether that is on climate change policy or pacification or trying to ensure that corruption is rooted out. All these things, perhaps to a greater or lesser extent, may be good in themselves, but the capacity to monitor and to evaluate what they do is limited and sometimes non-existent, and so we’re effectively pouring money into a black hole, where it gets diverted to purposes of which we certainly would not approve.

I’m aided in the argument I’m going to put today by an article that was written by Grant Shapps just a short time ago. He was the Minister of State at the Department for International Development until about less than two years ago. He has had a Damascene conversion of the kind that our motion today adumbrates, because he described foreign aid spending as ‘out of control’. He’s called for the department over which he half presided to be abolished and has attacked its profoundly worrying tendency to shovel cash out of the door.

Now, if we’re talking about maybe £8 billion, which is the figure that our motion mentions, that we could spend on other things, whether it be the health service or anything else, this is something that we should certainly consider very seriously.

Grant Shapps described in his article how, in the Foreign Office, he would protest to African dictators about their denial of human rights and democratic values, but then, with his Department for International Development hat on, he says,

I would rifle through my red box (of ministerial papers) to find cheques for hundreds of millions of pounds payable to the same countries…. Unsurprisingly, they concluded that Britain did not really mind about these minor abuses of rights. Why else did all this British cash continue to pour in?’

So, foreign aid can often be counterproductive in what it does. It’s nearly half a century now since Professor Peter Bauer, the professor of international development and economics at the London School of Economics, said that foreign aid is something that is paid by poorer people in rich countries to rich people in poor countries. We all know of the many abuses that have occurred over a great many years.

Now, £250-odd million a year is spent, for example, in Nigeria. A lot of that goes in support of the Nigerian Government’s attempts to wipe out Boko Haram, now one of the greatest dangers in the world of Islamist extremism. But, western officials who operate within Nigeria are very concerned that the Government of Nigeria’s recently elected leader, President Muhammadu Buhari, is misusing that aid to persecute his own political opponents. Since he came to power in May 2015, a number of prominent members of the former ruling People’s Democratic Party have been arrested and imprisoned without charge, and amongst those detained are the party’s official spokespersons.

These kinds of abuses should cause us to wake up. Nigeria also has, you may be surprised to learn, a space programme. They have a space agency that hopes to send rockets up into space by 2028. It’s alleged—[Interruption.]

I shall, when I finish the point.

[Continues.]—that that is absorbing hundreds of millions of pounds of Nigeria’s public expenditure, but they don’t publish the figures, so we don’t know. I give way to Rhianon.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Cynigiaf y cynnig yn fy enw ar yr agenda. Wrth gwrs, mae llawer o’r gyllideb cymorth tramor yn gwneud llawer o dda yn y byd, ond 16 y cant yn unig o’r £13 biliwn, £14 biliwn, £15 biliwn a wariwn ar gymorth tramor sy’n mynd ar brosiectau o’r fath. Mae’r mwyafrif llethol yn mynd ar yr hyn a elwir yn nodau strategol hirdymor eraill y Llywodraeth, boed hynny ar bolisi newid yn yr hinsawdd neu heddychu neu geisio sicrhau bod llygredd yn cael ei ddiddymu. Efallai fod yr holl bethau hyn, i raddau mwy neu lai o bosibl, yn dda ynddynt eu hunain, ond mae’r gallu i fonitro a gwerthuso’r hyn a wnant yn gyfyngedig ac yn absennol weithiau, ac felly i bob pwrpas rydym yn arllwys arian i mewn i dwll du, lle mae’n cael ei ddargyfeirio i ddibenion na fyddem yn eu cymeradwyo o gwbl.

Caf gymorth yn y ddadl y byddaf yn ei rhoi heddiw gan erthygl a ysgrifennwyd gan Grant Shapps ychydig amser yn ôl. Ef oedd y Gweinidog Gwladol yn yr Adran dros Ddatblygu Rhyngwladol tan lai na dwy flynedd yn ôl. Mae wedi cael tröedigaeth Ddamascaidd o’r math y mae ein cynnig heddiw yn ei amlinellu, oherwydd disgrifiodd y gwariant ar gymorth tramor fel rhywbeth sydd ‘allan o reolaeth’. Galwodd am ddiddymu’r adran yr oedd yn hanner llywyddu drosti ac mae wedi ymosod ar ei thuedd i rofio arian parod allan drwy’r drws sy’n peri pryder mawr.

Nawr, os ydym yn sôn am £8 biliwn efallai, sef y ffigur y mae ein cynnig yn ei grybwyll, arian y gallem ei wario ar bethau eraill, naill ai’r gwasanaeth iechyd neu unrhyw beth arall, mae hyn yn rhywbeth y dylem yn sicr ei ystyried yn ddifrifol iawn.

Disgrifiodd Grant Shapps yn ei erthygl sut y byddai, yn y Swyddfa Dramor, yn protestio wrth unbeniaid Affricanaidd ynglŷn â’r ffaith eu bod yn gwrthod hawliau dynol a gwerthoedd democrataidd, ond wedyn, gan wisgo het yr Adran dros Ddatblygu Rhyngwladol, mae’n dweud hyn:

Byddwn yn mynd drwy fy mocs coch (o bapurau gweinidogol) i ddod o hyd i sieciau am gannoedd o filiynau o bunnoedd yn daladwy i’r un gwledydd... Nid yw’n syndod eu bod wedi dod i’r casgliad nad yw Prydain yn poeni am fân dramgwyddau yn erbyn hawliau o’r fath. Pam arall fyddai’r holl arian Prydeinig hwn yn parhau i arllwys i mewn?

Felly, yn aml gall cymorth tramor fod yn wrthgynhyrchiol yn yr hyn y mae’n ei wneud. Mae bron i hanner canrif bellach ers i’r Athro Peter Bauer, athro datblygu rhyngwladol ac economeg yn Ysgol Economeg Llundain, ddweud bod cymorth tramor yn rhywbeth sy’n cael ei dalu gan bobl dlotach mewn gwledydd cyfoethog i bobl gyfoethog mewn gwledydd tlawd. Rydym i gyd yn gwybod am yr holl gamddefnydd sydd wedi digwydd dros nifer fawr o flynyddoedd.

Nawr, gwerir oddeutu £250 miliwn y flwyddyn, er enghraifft, yn Nigeria. Mae llawer o hwnnw’n mynd i gefnogi ymdrechion Llywodraeth Nigeria i ddileu Boko Haram, sy’n un o’r peryglon mwyaf ym myd eithafiaeth Islamaidd bellach. Ond mae swyddogion y gorllewin sy’n gweithredu yn Nigeria yn bryderus iawn fod arweinydd Llywodraeth Nigeria a etholwyd yn ddiweddar, yr Arlywydd Muhammadu Buhari, yn camddefnyddio’r cymorth i erlid ei wrthwynebwyr gwleidyddol ei hun. Ers iddo ddod i rym ym mis Mai 2015, mae nifer o aelodau blaenllaw o Blaid Ddemocrataidd y Bobl a arferai reoli wedi cael eu harestio a’u carcharu heb eu cyhuddo, ac ymhlith y rhai a garcharwyd mae llefarwyr swyddogol y blaid.

Dylai’r mathau hyn o gamddefnydd beri i ni ddihuno. Efallai y bydd yn syndod i chi ddysgu fod gan Nigeria raglen ofod hefyd. Mae ganddynt asiantaeth ofod sy’n gobeithio anfon rocedi i’r gofod erbyn 2028. Honnir—[Torri ar draws.]

Fe wnaf ar ôl gorffen y pwynt.

[Yn parhau.]—ei bod yn amsugno cannoedd o filiynau o bunnoedd o wariant cyhoeddus Nigeria, ond nid ydynt yn cyhoeddi’r ffigurau, felly nid ydym yn gwybod. Ildiaf i Rhianon.

Thank you very much. In regard to the use of foreign aid, there are issues in terms of the way some countries are using it. This is acknowledged and this should be being correctly policed, but that absolutely does not undermine the purposes of foreign aid, and you’ve mentioned Boko Haram. Would you agree that 0.7 per cent of GDP is appropriate and that all Scandinavian countries spend far more than we do on foreign aid?

Diolch yn fawr iawn. O ran y defnydd o gymorth tramor, ceir problemau gyda’r ffordd y mae rhai gwledydd yn ei ddefnyddio. Mae hyn yn cael ei gydnabod a dylid ei blismona’n gywir, ond nid yw hynny’n tanseilio dibenion cymorth tramor mewn unrhyw fodd o gwbl, ac rydych wedi crybwyll Boko Haram. A fyddech yn cytuno bod 0.7 y cant o gynnyrch domestig gros yn briodol a bod yr holl wledydd Llychlyn yn gwario llawer mwy nag a wnawn ni ar gymorth tramor?

There are only five countries in the world that spend more than we do on foreign aid, and 0.7 as a percentage of GDP is a purely arbitrary figure plucked out of the air and has no more significance than 0.5 or 1 per cent. Taking the Member’s point in a more general sense, why should we not increase the foreign aid budget by four or five times on that basis? All these things are worth doing in the world. There are lots of problems that other countries have that are very severe, but we can’t go on simply taking on these burdens ourselves when we’ve got so many problems to solve in our own country. Until we get the systems in place whereby we can evaluate value for money properly, then this is just an exercise in, as Grant Shapps described, ‘shovelling money out the door.’ Mr Andrew Dickens, who was an official in the overseas aid department in the National Audit Office said that, when he was auditing overseas development, the only audit possible of multilateral aid was to check that the sums paid to international organisations matched the amounts pledged. Any real audit of the projects supported had to be done by the organisation’s own auditors. Well, self-auditing audits are not worth the paper they’re printed on.

There are lots of egregious abuses, which I won’t weary the Assembly by repeating today, which would be found in the archives of the ‘Daily Mail’ and easy consulted, but the kinds of projects that I mentioned in relation to Nigeria absorb very, very significant sums indeed, which, in our view, would be better spent at home on areas such as the health service. The Labour Party’s manifesto in the Westminster election that is currently going on says that they’re going to spend another £37 billion on the national health service—a figure plucked out of the air. It’s as good as any other figure, I suppose, but you could always add a few noughts to it, no doubt, on this principle that money grows on trees. The Labour Party today seems to think that the economic model we should be following is that of Venezuela, which should be one of the richest countries in the world, but which has been reduced to poverty, destitution and economic ruin by the policies of Hugo Chávez, who’s such a great hero of Jeremy Corbyn.

We could spend £40 billion extra on the health service if we wanted to over the course of the next parliament by taking £8 billion a year out of the foreign aid budget. Then we would know that it’s being spent on something worth while. So, it’s a choice that we have to make. It’s a binary choice. We can choose to spend money on people in our own country who deserve help, or we can spend the money on people abroad who may not necessarily need the help because the people to whom the foreign aid is going are not the recipients which we intend. So, there is no moral value, actually, in simply giving away other people’s money. The only moral value consists in giving away your own. Therefore, to take on a high moral tone about foreign aid spending, I think, is inappropriate in respect of the use of taxpayers’ money. Yes, you can make a case for foreign aid projects of the humanitarian kind, obviously, to help with crises such as the effects of earthquakes or typhoons or whatever. Nobody would deny the necessity of playing our part in the international community in helping desperate people in desperate situations. But, where we have political decisions taken, climate change policies, for example, which are controversial, and the recipients or the countries who receive these payments are actually going to be doubling, or trebling in the case of India and China, their carbon emissions in the course of the next 30 years, despite the Paris climate accords—they’re given, effectively, an exemption because they’re growing and developing economies—then we’re not even achieving the policy objectives that we think are desirable in the world generally if you believe in man-made climate change. So, there’s a conflict there of policy which cannot be resolved. So, I’m afraid that what my party says is that, in this respect at any rate, charity begins at home, and that’s what we should be fighting this election upon.

Pum gwlad yn y byd yn unig sy’n gwario mwy nag a wnawn ni ar gymorth tramor, ac mae 0.7 fel canran o gynnyrch domestig gros yn ffigur cwbl fympwyol a ddewiswyd ar hap ac nid oes mwy o arwyddocâd iddo na 0.5 neu 1 y cant. Gan gymryd pwynt yr Aelod mewn ystyr fwy cyffredinol, pam na ddylem gynyddu’r gyllideb cymorth tramor bedwar neu bum gwaith ar y sail honno? Mae’r holl bethau hyn yn werth eu gwneud yn y byd. Ceir llawer o broblemau sydd gan wledydd eraill sy’n ddifrifol iawn, ond ni allwn barhau yn syml i ysgwyddo’r beichiau hyn ein hunain pan fo gennym gynifer o broblemau i’w datrys yn ein gwlad ein hunain. Hyd nes y cawn systemau ar waith i ni allu gwerthuso gwerth am arian yn briodol, nid yw hwn yn ddim ond ymarfer ‘rhofio arian allan drwy’r drws’, fel y’i disgrifiwyd gan Grant Shapps. Dywedodd Mr Andrew Dickens, a oedd yn swyddog yn yr adran cymorth tramor yn y Swyddfa Archwilio Genedlaethol, pan oedd yn archwilio datblygu tramor, yr unig archwiliad posibl o gymorth amlochrog oedd gwirio bod y symiau a delid i sefydliadau rhyngwladol yn cyfateb i’r symiau a addawyd. Roedd yn rhaid i archwilwyr y sefydliad ei hun gynnal unrhyw archwiliad go iawn o’r prosiectau a gefnogid. Wel, nid yw archwiliadau hunanarchwilio yn werth y papur y cânt eu hargraffu arnynt.

Ceir llawer o enghreifftiau o gamddefnyddio dybryd, na fyddaf am drethu amynedd y Cynulliad drwy eu hailadrodd heddiw, pethau a welid yn archifau’r ‘Daily Mail’ ac sy’n hawdd dod o hyd iddynt, ond mae’r mathau o brosiectau y soniais amdanynt mewn perthynas â Nigeria yn amsugno symiau sylweddol iawn yn wir, symiau y byddai’n well eu gwario gartref ar feysydd fel y gwasanaeth iechyd, yn ein barn ni. Mae maniffesto’r Blaid Lafur yn yr etholiad ar gyfer San Steffan ar hyn o bryd yn dweud eu bod yn mynd i wario £37 biliwn arall ar y gwasanaeth iechyd gwladol—ffigur wedi’i dynnu o’r awyr. Mae cystal ag unrhyw ffigwr arall, am wn i, ond gallech bob amser ychwanegu sawl sero ato, yn bendant, ar yr egwyddor fod arian yn tyfu ar goed. Mae’r Blaid Lafur heddiw fel pe bai’n credu mai’r model economaidd y dylem ei ddilyn yw’r un sydd gan Venezuela, a ddylai fod yn un o’r gwledydd cyfoethocaf yn y byd, ond sydd wedi’i darostwng i dlodi, amddifadedd a distryw economaidd gan bolisïau Hugo Chávez, sy’n gymaint o arwr i Jeremy Corbyn.

Gallem wario £40 biliwn yn ychwanegol ar y gwasanaeth iechyd pe baem eisiau gwneud hynny dros gyfnod y senedd nesaf drwy dynnu £8 biliwn y flwyddyn allan o’r gyllideb cymorth tramor. Yna byddem yn gwybod ei fod yn cael ei wario ar rywbeth gwerth chweil. Felly, mae’n ddewis sy’n rhaid inni ei wneud. Mae’n ddewis deuaidd. Gallwn ddewis gwario arian ar bobl yn ein gwlad ein hunain sy’n haeddu cymorth, neu gallwn wario’r arian ar bobl dramor nad ydynt o reidrwydd angen y cymorth am nad y bobl y bwriadwyd y cymorth tramor ar eu cyfer yw’r rhai sy’n ei dderbyn. Felly, nid oes unrhyw werth moesol, mewn gwirionedd, i gyfrannu arian pobl eraill. Rhoi eich arian eich hun yn unig sy’n cynnwys gwerth moesol. Felly, mae’n amhriodol siarad am foesoldeb gwariant cymorth tramor, rwy’n meddwl, mewn perthynas â’r defnydd o arian trethdalwyr. Gallwch, fe allwch gyflwyno achos dros brosiectau cymorth tramor o’r math dyngarol, yn amlwg, i helpu gydag argyfyngau megis effeithiau daeargrynfeydd neu gorwyntoedd neu beth bynnag. Ni fyddai neb yn gwadu’r angen i chwarae ein rhan yn y gymuned ryngwladol yn helpu pobl heb obaith mewn sefyllfaoedd enbyd. Ond lle rydym yn gwneud penderfyniadau gwleidyddol, polisïau newid yn yr hinsawdd, er enghraifft, sy’n ddadleuol, a bod y rhai sy’n derbyn neu’r gwledydd sy’n derbyn y taliadau hyn mewn gwirionedd yn mynd i fod yn dyblu, neu dreblu yn achos India a Tsieina, eu hallyriadau carbon dros y 30 mlynedd nesaf, er gwaethaf cytuniadau hinsawdd Paris—maent yn cael eu heithrio, i bob pwrpas, am eu bod yn economïau sy’n tyfu ac yn datblygu—yna nid ydym hyd yn oed yn cyflawni’r amcanion polisi y credwn eu bod yn ddymunol yn y byd yn gyffredinol os ydych yn credu mewn newid yn yr hinsawdd a achoswyd gan bobl. Felly, ceir wrthdaro yno yn y polisi na ellir ei ddatrys. Felly, mae arnaf ofn mai’r hyn y mae fy mhlaid yn ei ddweud, yn y cyswllt hwn o leiaf, yw bod elusen yn dechrau gartref, ac ar hynny y dylem fod yn ymladd yr etholiad hwn.

Thank you. I have selected the amendment to the motion, and I call on Steffan Lewis to move amendment 1, tabled in the name of Rhun ap Iorwerth.

Diolch. Rwyf wedi dethol y gwelliant i’r cynnig, a galwaf ar Steffan Lewis i gynnig gwelliant 1, a gyflwynwyd yn enw Rhun ap Iorwerth.

Gwelliant 1—Rhun ap Iorwerth

Dileu popeth a rhoi yn ei le:

1. Yn nodi pwysigrwydd cymorth rhyngwladol o ran lleddfu dioddefaint dynol.

2. Yn cefnogi cyfraniad Cymru i brosiectau dyngarol drwy fentrau fel Cymru o Blaid Affrica.

3. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i lunio a chyhoeddi polisi rhyngwladol cynhwysfawr i Gymru sy’n cynnwys gwella gweithgareddau cymorth rhyngwladol y genedl.

Amendment 1—Rhun ap Iorwerth

Delete all and replace with:

1. Notes the importance of international aid in alleviating human suffering.

2. Supports Wales’s contribution to humanitarian projects through initiatives such as Wales for Africa.

3. Calls on the Welsh Government to develop and publish a comprehensive international policy for Wales including enhancing the nation’s international aid activities.

Cynigiwyd gwelliant 1.

Amendment 1 moved.

Diolch, Dirprwy Lywydd. I move amendment 1 in the name of Rhun ap Iorwerth. International aid makes a difference. It alleviates human suffering when humanitarian crisis strikes. It saves lives and strengthens communities. By working together, for example, we have halved extreme poverty in the last 40 years, and have halved child mortality since 1990. In developing countries, 91 per cent of children are now enrolled in primary school. Between 2000 and 2014, over 6.2 million malaria deaths were averted, primarily saving the lives—primarily saving the lives—of children under 5. And we can be extremely proud of Wales’s record. Our budget and the extent of our powers may be limited, as usual, and compared to the work undertaken at a UK level by the Department for International Development, but the work done by organisations and individuals to build links with those who need our help around the world shows remarkable generosity and great success. The Wales for Africa project has been running for the last 10 years and during that time has done incredible work with partners across Africa. Each health board in Wales has active links with Africa, helping to train doctors, nurses and midwives to deliver healthcare in their communities and, in turn, developing the skills of workers in the Welsh NHS too.

To take an example from the south-east, Midwives@Africa based in Abergavenny deliver effective, evidenced-based training courses to midwife tutors and midwives in southern Ethiopia. It is a partnership that helps both sides—it’s reciprocal—with health workers in Ethiopia receiving vital training, and the Welsh midwives involved developing their teaching, communication and leadership skills. They’re a credit to our nation and to Ethiopia too.

The next few years will see a fundamental change and reshaping of Wales’s relationship with the rest of the world, of course, as a result of our withdrawal from the European Union, and the rhetoric currently coming from some parts of the political establishment is worryingly adversarial. When the Prime Minister uses language that attacks our closest friends and neighbours, she risks damaging our nation’s standing on the global stage not just in terms of international aid, but in other matters too, and I don’t want to see Wales’s name tarnished at the same time. In that context, Dirprwy Lywydd, it is more important than ever that Wales has its own global brand, that we continue to be an outward-looking nation, to build links around the world, and we cannot let the growing narrow nationalism in parts of British politics diminish our global profile. We need a dedicated international policy for Wales, and it should include a commitment to international aid as well. I am of the firm view that this country requires a designated Cabinet Secretary for external affairs within the Welsh Government to lead that strategy, and I am at a loss to understand why this Government, yet again, refuses to do so.

It should also include in that international policy our intentions on how we wish to build on development links, and we can look to other countries in these islands, even. We can look to Scotland and see how an ambitious humanitarian aid strategy has been effective, even with the constraints they have there. Their £9 million development fund is predicated on a vision of Scotland as a good global citizen as part of a wider international strategy tied to trade and education exchanges as well. So, as we strive to enhance Wales’s standing on the global stage, I hope that international development forms an integral part of that strategy in the future, as it has done in recent years.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Rwy’n cynnig gwelliant 1 yn enw Rhun ap Iorwerth. Mae cymorth rhyngwladol yn gwneud gwahaniaeth. Mae’n lliniaru dioddefaint dynol pan fo argyfyngau dyngarol yn taro. Mae’n arbed bywydau ac yn cryfhau cymunedau. Trwy weithio gyda’n gilydd, er enghraifft, rydym wedi haneru tlodi eithafol yn y 40 mlynedd diwethaf, ac wedi haneru niferoedd marwolaethau plant ers 1990. Mewn gwledydd sy’n datblygu, mae 91 y cant o blant bellach wedi’u cofrestru mewn ysgolion cynradd. Rhwng 2000 a 2014, mae dros 6.2 miliwn o farwolaethau malaria wedi’u hosgoi, gan achub bywydau—gan achub bywydau plant dan 5 oed yn bennaf. A gallwn fod yn hynod o falch o hanes Cymru. Efallai fod ein cyllideb a chyrhaeddiad ein pwerau yn gyfyngedig, fel arfer, ac o’u cymharu â’r gwaith a wnaed ar lefel y DU gan yr Adran dros Ddatblygu Rhyngwladol, ond mae’r gwaith a wneir gan sefydliadau ac unigolion i feithrin cysylltiadau gyda rhai sydd angen ein help o gwmpas y byd yn dangos haelioni rhyfeddol a llwyddiant mawr. Mae prosiect Cymru o Blaid Affrica wedi bod yn weithredol dros y 10 mlynedd diwethaf ac yn ystod y cyfnod hwnnw gwnaeth waith anhygoel gyda phartneriaid ar draws Affrica. Mae gan bob bwrdd iechyd yng Nghymru gysylltiadau gweithredol ag Affrica, gan helpu i hyfforddi meddygon, nyrsys a bydwragedd i ddarparu gofal iechyd yn eu cymunedau a datblygu sgiliau gweithwyr yn y GIG yng Nghymru hefyd yn eu tro.

I nodi enghraifft o’r de-ddwyrain, mae Midwives@Africa a leolir yn y Fenni yn darparu cyrsiau hyfforddi effeithiol sy’n seiliedig ar dystiolaeth i diwtoriaid bydwragedd a bydwragedd yn ne Ethiopia. Mae’n bartneriaeth sy’n helpu’r ddwy ochr—mae’n gilyddol—gyda gweithwyr iechyd yn Ethiopia yn cael hyfforddiant hanfodol, a’r bydwragedd o Gymru sy’n gysylltiedig â’r cynllun yn datblygu eu sgiliau addysgu, cyfathrebu ac arweinyddiaeth. Maent yn glod i’n cenedl ac i Ethiopia hefyd.

Bydd y blynyddoedd nesaf yn gweld newid sylfaenol ac ail-lunio perthynas Cymru â gweddill y byd, wrth gwrs, o ganlyniad i adael yr Undeb Ewropeaidd, ac mae’r rhethreg elyniaethus a ddaw ar hyn o bryd o rai rhannau o’r sefydliad gwleidyddol yn peri gofid. Pan fo’r Prif Weinidog yn defnyddio iaith sy’n ymosod ar ein ffrindiau a’n cymdogion agosaf, mae’n peryglu statws ein cenedl ar y llwyfan byd-eang, nid yn unig mewn perthynas â chymorth rhyngwladol, ond mewn materion eraill hefyd, ac nid wyf am weld enw Cymru’n cael ei lychwino ar yr un pryd. Yn y cyd-destun hwnnw, Dirprwy Lywydd, mae’n bwysicach nag erioed fod gan Gymru ei brand byd-eang ei hun, ein bod yn parhau i fod yn genedl sy’n edrych tuag allan, i greu cysylltiadau ar draws y byd, ac ni allwn adael i’r cenedlaetholdeb cul sydd ar gynnydd mewn rhannau o wleidyddiaeth Prydain leihau ein proffil byd-eang. Mae arnom angen polisi rhyngwladol penodol i Gymru, a dylai gynnwys ymrwymiad i gymorth rhyngwladol yn ogystal. Rwyf o’r farn gadarn fod angen Ysgrifennydd y Cabinet dynodedig ar y wlad hon ar gyfer materion allanol yn Llywodraeth Cymru i arwain y strategaeth honno, ac nid wyf yn deall pam y mae’r Llywodraeth hon, unwaith eto, yn gwrthod gwneud hynny.

Dylai hefyd gynnwys yn y polisi rhyngwladol hwnnw ein bwriadau ynglŷn â sut rydym yn dymuno adeiladu ar gysylltiadau datblygu, a gallwn edrych tuag at wledydd eraill ar yr ynysoedd hyn, hyd yn oed. Gallwn edrych tua’r Alban i weld sut y mae strategaeth cymorth dyngarol uchelgeisiol wedi bod yn effeithiol, hyd yn oed gyda’r cyfyngiadau sydd ganddynt yno. Mae eu cronfa ddatblygu o £9 miliwn yn seiliedig ar weledigaeth yr Alban fel dinesydd byd-eang da ac yn rhan o strategaeth ryngwladol ehangach ynghlwm wrth fasnach a chynlluniau cyfnewid addysgiadol yn ogystal. Felly, wrth i ni ymdrechu i wella statws Cymru ar y llwyfan byd-eang, rwy’n gobeithio y bydd datblygu rhyngwladol yn ffurfio rhan annatod o’r strategaeth honno yn y dyfodol, fel y mae wedi ei wneud yn y blynyddoedd diwethaf.

While I agree that it is our duty to help those facing disease, war or famine, the sad fact remains that much of the foreign aid budget is spent inappropriately. And we are not talking about trivial amounts of money here, as we spend £30 million a day on foreign aid, and only about 16 per cent of this budget is used as humanitarian aid or crisis relief. Diane Abbot MP says,

what has given me great concern recently is the emergence of so called “Lords of Poverty”. These are management consultants who are taking enormous salaries from the DFID (Department for International Development) budget in their role as management consultants.’

The UK target is to spend 0.7 per cent of gross national income on foreign aid, and, at the end of 2013, civil servants went on a £1 billion spending spree in order to hit this target. No person should be rushed to spend taxpayers’ money in order to meet a target. There has been much criticism over the way in which foreign aid money is spent, particularly at a time when we in Wales are facing a crisis in health and social care. As a result of austerity, our public services are struggling. Since 2010, spending across many Government departments has fallen by over a quarter. At a time when we should be investing in our health service in order to meet challenges, we see budgets frozen. In contrast—

Er fy mod yn cytuno ei bod yn ddyletswydd arnom i helpu’r rhai sy’n wynebu afiechyd, rhyfel neu newyn, y ffaith drist amdani o hyd yw bod llawer o’r gyllideb cymorth tramor yn cael ei gwario’n amhriodol. Ac nid ydym yn sôn am symiau pitw o arian yma, gan ein bod yn gwario £30 miliwn y dydd ar gymorth tramor, a dim ond oddeutu 16 y cant o’r gyllideb hon sy’n cael ei defnyddio fel cymorth dyngarol neu gymorth mewn argyfwng. Mae Diane Abbot AS yn dweud mai

yr hyn sydd wedi peri pryder mawr i mi’n ddiweddar yw ymddangosiad yr hyn a elwir yn "Arglwyddi Tlodi". Ymgynghorwyr rheoli yw’r rhain sy’n cael cyflogau enfawr o gyllideb yr Adran dros Ddatblygu Rhyngwladol yn eu rôl fel ymgynghorwyr rheoli.

Targed y DU yw gwario 0.7 y cant o’r incwm gwladol crynswth ar gymorth tramor, ac ar ddiwedd 2013, aeth gweision sifil ar sbri wario gwerth £1 biliwn er mwyn cyrraedd y targed hwn. Ni ddylai unrhyw berson gael ei ruthro i wario arian trethdalwyr er mwyn cyrraedd targed. Cafwyd llawer o feirniadaeth ynglŷn â’r ffordd y mae arian cymorth tramor yn cael ei wario, yn enwedig ar adeg pan ydym ni yng Nghymru’n wynebu argyfwng mewn iechyd a gofal cymdeithasol. O ganlyniad i galedi, mae ein gwasanaethau cyhoeddus yn ei chael hi’n anodd. Ers 2010, mae gwariant ar draws nifer o adrannau’r Llywodraeth wedi gostwng dros chwarter. Ar adeg pan ddylem fod yn buddsoddi yn ein gwasanaeth iechyd er mwyn ateb heriau, gwelwn gyllidebau’n rhewi. Mewn cyferbyniad—

No, I’m sorry, because I’ll be taking the four minutes in talking.

In contrast, according to the Institute for Fiscal Studies, the amount of money the UK spends on international development will increase by a further £1 billion a year over the next four years, and that will bring the budget to nearly £15 billion a year, almost as much as the entire Welsh budget.

The UK’s foreign aid approach needs a complete overhaul, and the British taxpayer is entitled to know where the money is being spent. As our national debt continues to skyrocket, how can we justify an aid programme that gives millions of pounds to nations with nuclear and space programmes, when our citizens are living in poverty? My region, Aberavon, is one of the poorest areas, and even whilst walking in the town there are several homeless people lying in the doorways, and this is shameful. So, how can we justify an aid programme that seeks to improve the energy efficiency of Brazilian industry when Welsh taxpayers are struggling to heat their homes? We need a root-and-branch reform of overseas aid that starts with dropping arbitrary targets of spending against national gross income. All this target has done is increase the budget, forcing DFID civil servants to entertain increasingly bizarre ways of spending British taxpayers’ money. Our nation is struggling, and our citizens deserve consideration.

However, we have evidence of moneys being well spent abroad in response to Africa, where we combated Ebola in Sierra Leona and Liberia. The UK Government committed £427 million of direct support to help contain, control, treat and ultimately defeat Ebola. UK direct support included deployment of medical experts from the NHS and the military, which supplied treatment centres—1,400 beds for treatment, including isolation beds, to combat the disease. There were also six Ebola treatment centres across the country built, training teams to train front-line workers. Four thousand healthcare workers were taught logistics and how to be hygienists in the medical profession, which included the Sierra Leone army and prison staff. People were also taught in teams across the country how to bury the dead safely. There were emergency supplies such as food and chlorine, and scientific research was carried out by building laboratories to understand how Ebola had spread. The operation was co-ordinated by the military. The operation worked because the Government and the countries were not simply handed money and told to get on with it. The people had great pride from learning and were left with a legacy of trained clinicians, healthcare centres, and scientific support and research. The people had pride in learning, and the British taxpayer could see tangible proof and evidence of where that money had been spent. And while the people of Britain are generous, accountability and transparency of taxpayers’ money is of paramount importance.

Na, mae’n ddrwg gennyf, oherwydd byddaf yn cymryd y pedwar munud i siarad.

Mewn cyferbyniad, yn ôl y Sefydliad Astudiaethau Cyllid, bydd y swm o arian y mae’r DU yn ei wario ar ddatblygu rhyngwladol yn cynyddu £1 biliwn arall y flwyddyn dros y pedair blynedd nesaf, a fydd yn dod â’r gyllideb i bron £15 biliwn y flwyddyn, bron cymaint â chyllideb Cymru gyfan.

Mae angen ailwampio dull cymorth tramor y DU yn llwyr, ac mae hawl gan drethdalwyr Prydain i wybod ble mae’r arian yn cael ei wario. Wrth i’n dyled genedlaethol barhau i godi i’r entrychion, sut y gallwn gyfiawnhau rhaglen gymorth sy’n rhoi miliynau o bunnoedd i genhedloedd gyda rhaglenni niwclear a gofod, pan fo’n dinasyddion yn byw mewn tlodi? Mae fy rhanbarth, Aberafan, yn un o’r ardaloedd tlotaf, a hyd yn oed wrth gerdded yn y dref mae nifer o bobl ddigartref yn gorwedd yn y drysau, ac mae hyn yn gywilyddus. Felly, sut y gallwn gyfiawnhau rhaglen gymorth sy’n ceisio gwella effeithlonrwydd ynni diwydiant Brasil pan fo trethdalwyr Cymru yn cael trafferth i wresogi eu cartrefi? Mae angen diwygio cymorth tramor drwyddo draw gan ddechrau drwy ollwng targedau gwariant mympwyol yn erbyn incwm gros cenedlaethol. Y cyfan y mae’r targed hwn wedi’i wneud yw cynyddu’r gyllideb, gan orfodi gweision sifil yr adran dros ddatblygu rhyngwladol i feddwl am ffyrdd mwyfwy rhyfedd o wario arian trethdalwyr Prydain. Mae ein cenedl yn ei chael hi’n anodd, ac mae ein dinasyddion yn haeddu ystyriaeth.

Fodd bynnag, mae gennym dystiolaeth o arian yn cael ei wario’n dda dramor mewn ymateb i Affrica, lle buom yn ymladd yn erbyn Ebola yn Sierra Leona a Liberia. Ymrwymodd Llywodraeth y DU £427 miliwn o gymorth uniongyrchol i helpu i gynnwys, i reoli, i drin ac yn y pendraw i drechu Ebola. Roedd cymorth uniongyrchol y DU yn cynnwys defnyddio arbenigwyr meddygol o’r GIG a’r fyddin, a ddarparodd ganolfannau triniaeth—1,400 o welyau ar gyfer triniaeth, gan gynnwys gwelyau ynysu, i frwydro yn erbyn y clefyd. Hefyd, adeiladwyd chwe chanolfan ar gyfer trin Ebola ar draws y wlad, a chafwyd timau hyfforddi i hyfforddi gweithwyr ar y rheng flaen. Cafodd 4,000 o weithwyr gofal iechyd addysg ar logisteg a sut i fod yn lanweithwyr yn y proffesiwn meddygol, a oedd yn cynnwys staff y fyddin a staff carchar yn Sierra Leone. Hefyd, addysgwyd pobl mewn timau ar draws y wlad sut i gladdu’r meirw’n ddiogel. Cafwyd cyflenwadau brys fel bwyd a chlorin, a gwnaed gwaith ymchwil gwyddonol drwy adeiladu labordai i ddeall sut yr oedd Ebola wedi lledaenu. Cafodd yr ymgyrch ei chyd-drefnu gan y fyddin. Fe weithiodd yr ymgyrch am fod mwy wedi’i wneud na dosbarthu arian i’r llywodraethau a’r gwledydd a dweud wrthynt fwrw yn eu blaenau. Roedd y bobl yn falch iawn o’r hyn a ddysgwyd a chawsant eu gadael gyda gwaddol o glinigwyr hyfforddedig, canolfannau gofal iechyd, a chymorth gwyddonol ac ymchwil. Roedd y bobl yn falch o’r hyn a ddysgwyd, a gallai trethdalwyr Prydain weld prawf pendant a thystiolaeth o ble roedd yr arian wedi cael ei wario. Ac er bod pobl Prydain yn hael, mae atebolrwydd a thryloywder ynglŷn ag arian trethdalwyr yn hollbwysig.

I’m very proud that Labour is committed to spending 0.7 per cent of our gross national income on international development. In 2013, the UK was the first G7 country to meet its UN spending target, and Labour committed to the 0.7 per cent spending on overseas aid both in its 2015 general election manifesto, and in our manifesto published yesterday. That commitment to 0.7 per cent—I think it’s important to tell the Members that are speaking that it’s a UN target; that is what the UN wants countries to spend.

Rwy’n falch iawn fod Llafur wedi ymrwymo i wario 0.7 y cant o’n hincwm cenedlaethol gros ar ddatblygu rhyngwladol. Yn 2013, y DU oedd gwlad gyntaf y G7 i gyrraedd targed gwariant y Cenhedloedd Unedig ar ei chyfer, ac ymrwymodd Llafur i’r gwariant o 0.7 gwariant y cant ar gymorth tramor yn ei maniffesto ar gyfer etholiad cyffredinol 2015, ac yn ein maniffesto a gyhoeddwyd ddoe. Dyna ymrwymiad i 0.7 y cant—credaf ei bod yn bwysig dweud wrth yr Aelodau sy’n siarad mai targed y Cenhedloedd Unedig ydyw; dyna faint y mae’r Cenhedloedd Unedig am i wledydd ei wario.

I’m very grateful to the Member for taking the intervention. Will you acknowledge that that commitment was a commitment that was first made by a Conservative Prime Minister, David Cameron? Because, like you, I’m very proud of what has been achieved, and I know that the Labour Party has supported that ambition.

Rwy’n ddiolchgar iawn i’r Aelod am dderbyn yr ymyriad. A wnewch chi gydnabod bod yr ymrwymiad hwnnw’n ymrwymiad a wnaed yn gyntaf gan y Prif Weinidog Ceidwadol, David Cameron? Oherwydd, fel chi, rwy’n falch iawn o’r hyn a gyflawnwyd, a gwn fod y Blaid Lafur wedi cefnogi’r uchelgais hwnnw.

This is something that the Conservative Government has supported, and I’m glad we agree on that issue. I wish all the parties in this Senedd agreed.

Our manifesto yesterday said that we pledge to develop a targeted development agenda, based on the principles of redistribution, social justice, women’s rights and poverty reduction. And, in fact, the last Labour Government in the UK did earn Britain recognition as a world leader in the field of international development by setting up the dedicated Department for International Development. I think it’s very important to say that that international development department is scrutinised very carefully. It is scrutinised by the International Development Committee in the House of Commons, it’s scrutinised by the National Audit Office and it is scrutinised by the Independent Commission for Aid Impact. It is heavily scrutinised. The doubts and queries that come up about international aid are whipped up by the right-wing press, which has been referred to today, and I think we don’t need to take our thinking on this subject from papers like the ‘Daily Mail’ and ‘The Mail on Sunday’, who would be only too happy for us to spend 100 per cent of our money on ourselves and not thinking in any way about the fact that we are global citizens and we live in a global world.

I believe that everyone in every country has a right to clean water, enough food, basic healthcare and an education, and we have a commitment to ensure these human rights should become a reality for the world’s poor and the victims of tyranny and conflict. And of course, it is in our interest to promote this too, because where there’s poverty and lack of education, there’s much more likely to be political instability, conflict and forced migration. You’ve only got to look at what’s happened in the European migrant crisis to see this. No-one leaves their country if it’s a stable place to live in with enough food, with healthcare provision and a chance for an education, so it is in our interests to ensure that we make the world as stable a place as we can, and I believe that aid plays a major role in doing that. Think about what we’ve achieved. The UK is committed to global polio eradication and is the third largest donor to the Global Polio Eradication Initiative. There are now only three countries in the world where polio is endemic: Nigeria, Afghanistan and Pakistan. That is largely due to the aid that we have given.

During my time in Westminster, I was fortunate to visit a project in Africa that had benefitted from international aid from DFID, the international development department, in particular looking at the joint treatment of TB and HIV in Kenya, Rwanda and Malawi. Having seen first hand, as I know others in this Chamber have, the degree of poverty that was experienced by people in those countries, in particular the women and children, it absolutely reinforces my commitment that Wales and the UK should be an outward-looking country where we recognise our international obligations and operate in a generous spirit. I am distressed that there is a party within this Assembly that does not support an outward-looking—who are not generous in their thoughts and think that we must do all we can as united together to try to improve things for the people of the world. Because as far as I’m concerned, and I think most of us in this Chamber are concerned, the children in the world—the children internationally are all our children.

Mae hyn yn rhywbeth y mae’r Llywodraeth Geidwadol wedi’i gefnogi, ac rwy’n falch ein bod yn cytuno ar y mater hwnnw. Hoffwn pe bai pob plaid yn y Senedd hon yn cytuno.

Dywedai ein maniffesto ddoe ein bod yn addo datblygu agenda datblygu wedi’i thargedu, yn seiliedig ar egwyddorion ailddosbarthu, cyfiawnder cymdeithasol, hawliau menywod a lleihau tlodi. Ac mewn gwirionedd, fe enillodd y Llywodraeth Lafur ddiwethaf yn y DU gydnabyddiaeth i Brydain fel arweinydd byd ym maes datblygu rhyngwladol drwy sefydlu Adran benodol ar gyfer Datblygu Rhyngwladol. Credaf ei bod yn bwysig iawn dweud bod yr Adran dros Ddatblygu Rhyngwladol yn cael ei chraffu’n ofalus iawn. Caiff ei chraffu gan y Pwyllgor Datblygu Rhyngwladol yn Nhŷ’r Cyffredin, caiff ei chraffu gan y Swyddfa Archwilio Genedlaethol a chaiff ei harchwilio gan y Comisiwn Annibynnol ar Effaith Cymorth. Caiff ei chraffu’n drylwyr. Mae’r amheuon a’r ymholiadau sy’n codi ynglŷn â chymorth rhyngwladol yn cael eu creu gan y wasg asgell dde, y cyfeiriwyd ati heddiw, ac nid wyf yn credu bod angen i ni seilio ein barn ar y pwnc o bapurau megis y ‘Daily Mail’ a ‘The Mail on Sunday’, a fyddai ond yn rhy hapus i ni wario 100 y cant o’n harian arnom ein hunain a pheidio â meddwl mewn unrhyw ffordd am y ffaith ein bod yn ddinasyddion byd-eang a’n bod yn byw mewn byd byd-eang.

Credaf fod gan bawb ym mhob gwlad yr hawl i ddŵr glân, digon o fwyd, gofal iechyd sylfaenol ac addysg, ac mae gennym ymrwymiad i sicrhau y dylai’r hawliau dynol hyn ddod yn realiti i dlodion y byd a dioddefwyr gormes a gwrthdaro. Ac wrth gwrs, mae hyrwyddo hyn yn llesol i ninnau hefyd, oherwydd lle ceir tlodi a phrinder addysg, mae’n llawer mwy tebygol y bydd yna ansefydlogrwydd gwleidyddol, gwrthdaro a mudo gorfodol. Nid oes ond yn rhaid i chi edrych ar yr hyn sydd wedi digwydd yn yr argyfwng mudo Ewropeaidd i weld hyn. Nid oes neb yn gadael eu gwlad os yw’n lle sefydlog i fyw ynddo gyda digon o fwyd, gyda darpariaeth gofal iechyd a chyfle i gael addysg, felly mae’n fuddiol i ni sicrhau ein bod yn gwneud y byd mor sefydlog ag y gallwn, ac rwy’n credu bod cymorth yn chwarae rhan bwysig yn hynny. Meddyliwch am yr hyn a gyflawnwyd gennym. Mae’r DU wedi ymrwymo i ddileu polio yn fyd-eang a hi yw’r wlad sy’n cyfrannu fwyaf ond dwy i’r Fenter Dileu Polio yn Fyd-eang. Erbyn hyn nid oes ond tair gwlad yn y byd lle mae polio’n endemig: Nigeria, Affganistan a Phacistan. Y rheswm pennaf am hynny yw’r cymorth a roesom.

Yn ystod fy amser yn San Steffan, roeddwn yn ffodus i ymweld â phrosiect yn Affrica a oedd wedi elwa ar gymorth rhyngwladol gan yr Adran dros Ddatblygu Rhyngwladol a edrychai’n arbennig ar drin TB a HIV ar y cyd yn Kenya, Rwanda a Malawi. Ar ôl gweld drosof fy hun, fel y gwn fod eraill yn y Siambr hon wedi gwneud, cymaint o dlodi y mae pobl yn y gwledydd hynny’n ei wynebu, yn enwedig y menywod a’r plant, mae’n atgyfnerthu fy ymrwymiad yn llwyr y dylai Cymru a’r DU fod yn wlad sy’n edrych tuag allan lle rydym yn cydnabod ein rhwymedigaethau rhyngwladol ac yn gweithredu mewn ysbryd hael. Mae’n ofid i mi fod yna blaid yn y Cynulliad hwn nad yw’n cefnogi edrych tuag allan—nad ydynt yn hael yn eu meddyliau nac yn meddwl bod yn rhaid i ni wneud popeth yn ein gallu yn unedig gyda’n gilydd i geisio gwella pethau ar gyfer pobl y byd. Oherwydd o’m rhan i, a’r rhan fwyaf ohonom yn y Siambr hon rwy’n credu, mae’r plant yn y byd—mae’r plant yn rhyngwladol yn blant i bawb ohonom.

Can I say I was greatly moved—I was still at school, actually—when the Brandt commission reported? I know this will not recommend it any further to a certain party but, of course, Edward Heath was one of its prime members. It established the 0.7 per cent target of GNP that should be devoted to international aid. As part of that report, it also emphasised, to respond directly to Neil Hamilton, that it wasn’t aid that was the most important thing—though it was a vital thing in transforming people’s lives in the poorest countries—but it was trade that was at the heart of a more just international order. That had a big effect in the 1980s in the GATT rounds, which first broke through, really, the old protectionist systems that had largely held force since the second world war. That itself then led on to the World Trade Organization, which has opened up and transformed international trading, and that’s why the Christian Aid figures that Steffan quoted earlier about massive reductions in world poverty—. When you look at absolute poverty, the reductions are even more astonishing. I know that UKIP, to be fair, are very consistent on this. They deplore what’s happened in terms of the global economy, as well, but it has liberated hundreds of millions of people, because we have a more effective trading system now, internationally. So, it’s trade and aid—that’s what leads to a just international society.

I have to say, Deputy Presiding Officer, that, in the early 1990s, I was responsible for UNICEF’s education work in Wales, and, as part of that, I did visit some projects. I remember the technical assistance I saw in Brazil that was given to street children, particularly in Fortaleza, one of the poorer cities in Brazil then, as now—very close to the equator. I saw a street children project there where the children were helped by UNICEF to run a communal living arrangement, and then the children went out and performed a street circus. Fortaleza is very popular with North American tourists, and these children earned a decent living. Now, if they hadn’t earned a decent and legal living, they were vulnerable to vigilante gangs coming along and murdering them, and it was very important, in particular, that the adolescent children could show society that they were in productive employment. Because, you may give money—and Neil has talked about giving your own money and I’m sure that many people in this Chamber do that and keep that a private thing—to a street child of five or six years of age on a street corner, but let me tell you, you’re less likely to give a 14-year-old or 15-year-old youth on the corner, but perhaps in equal poverty, that assistance. So, the technical assistance I saw was just remarkable.

I also saw a project in Thailand that helped sex workers, and the liberation that that brought them was deeply moving. There was a conference attached to the work that we were viewing there and I was given a briefcase for the conference with a beautiful textile pattern on the front of it, and I used that briefcase for many years when I was first elected to the Assembly. It was very distinctive and I was very proud to tell people when they asked, ‘Where did you get that case?’ So, I think it’s very important that we set this in context.

I am proud that a British Government with cross-party support, if not all-party support, has implemented the 0.7 per cent target. It is something that we should be very, very proud of and that we want to see. We are a leader and other countries are following our example, albeit too slowly.

In the last five or six years, the Department for International Development budget has led to 69.5 million people gaining access to financial services to help them work their way out of poverty. That’s things like microloans to women in Bangladesh. You know, it’s not all about giving immediate aid; it’s about investing in the future: 11.3 million children are in primary and lower secondary schools, nearly half of them girls, because of our budget; we have helped support nearly 400,000 teachers; since 2010, over 67 million children have been immunised because of our people’s money, if I could put it that way, through Gavi, the Vaccine Alliance. Many of those children would not be alive today if that assistance had not been given. We stand proud of what we’ve achieved and we want to go further.

I think Julie Morgan made reference to the audit procedures. They’re even more robust than Julie had time, actually, to indicate. In the last audit, 0.3 per cent of DFID spending was reported as lost to fraud, of which two thirds was then recovered. So, we lost in the budget 0.01 per cent, and I think that’s what we’ve got to remember—that we have rigorous procedures.

Can I conclude, Deputy Presiding Officer? Britain has been part of the solution in this area. Let’s now not become part of the problem. Reject this shabby motion.

A gaf fi ddweud fy mod wedi fy nghyffroi’n fawr—roeddwn yn dal i fod yn yr ysgol mewn gwirionedd—pan gyflwynodd comisiwn Brandt eu hadroddiad? Rwy’n gwybod na fydd hyn yn ei wneud ronyn yn fwy apelgar i blaid benodol ond wrth gwrs, Edward Heath oedd un o’i brif aelodau. Sefydlodd y comisiwn y targed o 0.7 o’r cynnyrch gwladol gros y dylid ei neilltuo ar gyfer cymorth rhyngwladol. Fel rhan o’r adroddiad hwnnw, roedd hefyd yn pwysleisio, er mwyn ymateb yn uniongyrchol i Neil Hamilton, nad cymorth oedd y peth pwysicaf—er ei fod yn beth hanfodol ar gyfer trawsnewid bywydau pobl yn y gwledydd tlotaf—ond masnach oedd yn ganolog i drefn ryngwladol fwy cyfiawn. Cafodd hynny effaith fawr yn y 1980au ar rowndiau’r Cytundeb Cyffredinol ar Dariffau a Masnach, a dorrodd yn gyntaf mewn gwirionedd drwy’r hen systemau diffyndollol a oedd wedi cynnal grym i raddau helaeth ers yr ail ryfel byd. Arweiniodd hynny ynddo’i hun wedyn at Sefydliad Masnach y Byd, sydd wedi agor a thrawsnewid masnachu rhyngwladol, a dyna pam y mae ffigurau Cymorth Cristnogol a ddyfynnodd Steffan yn gynharach am ostyngiadau enfawr yn lefelau tlodi’r byd—. Pan edrychwch ar dlodi absoliwt, mae’r gostyngiadau hyd yn oed yn fwy rhyfeddol. Gwn fod UKIP, a bod yn deg, yn gyson iawn ar hyn. Mae’n gas ganddynt beth sydd wedi digwydd i’r economi fyd-eang, yn ogystal, ond mae wedi rhyddhau cannoedd o filiynau o bobl, gan fod gennym system fasnachu fwy effeithiol erbyn hyn, yn rhyngwladol. Felly, masnach a chymorth—dyna sy’n arwain at gymdeithas ryngwladol gyfiawn.

Rhaid i mi ddweud, Dirprwy Lywydd, fy mod yn gyfrifol am waith addysg UNICEF yng Nghymru yn y 1990au cynnar, ac yn rhan o hynny, ymwelais â rhai o’r prosiectau. Rwy’n cofio’r cymorth technegol a welais ym Mrasil a gâi ei roi i blant y stryd, yn enwedig yn Fortaleza, un o’r dinasoedd tlotaf ym Mrasil bryd hynny, fel yn awr—yn agos iawn at y cyhydedd. Gwelais brosiect plant y stryd yno lle câi’r plant eu helpu gan UNICEF i weithredu trefniant byw cymunedol, ac yna byddai’r plant yn mynd allan ac yn perfformio syrcas stryd. Mae Fortaleza yn boblogaidd iawn gyda thwristiaid o Ogledd America, ac roedd y plant hyn yn ennill bywoliaeth weddus. Nawr, pe na baent yn ennill bywoliaeth weddus a chyfreithiol, roeddent yn agored i gael eu llofruddio gan gangiau vigilante, ac roedd yn bwysig iawn fod plant yn eu harddegau, yn arbennig, yn gallu dangos i gymdeithas eu bod mewn cyflogaeth gynhyrchiol. Oherwydd, efallai y gallwch roi arian—ac mae Neil wedi sôn am roi eich arian eich hun ac rwy’n siŵr fod llawer o bobl yn y Siambr hon yn gwneud hynny ac yn cadw hynny’n beth preifat—i blentyn y stryd sy’n bump neu’n chwech oed ar gornel stryd, ond gadewch i mi ddweud wrthych, rydych yn llai tebygol o roi’r un cymorth i unigolyn ifanc 14 neu 15 oed ar y gornel, ond sydd yr un mor dlawd o bosibl. Felly, roedd y cymorth technegol a welais yn gwbl ryfeddol.

Hefyd gwelais brosiect yng Ngwlad Thai a oedd yn helpu gweithwyr rhyw, a gwnaeth y rhyddid roedd hynny’n ei roi iddynt argraff fawr arnaf. Roedd cynhadledd ynghlwm wrth y gwaith a welsom yno a chefais fag gwaith ar gyfer y gynhadledd gyda phatrwm tecstilau hardd ar ei flaen, a defnyddiais y bag gwaith am nifer o flynyddoedd pan gefais fy ethol gyntaf i’r Cynulliad. Roedd yn arbennig iawn ac roeddwn yn falch iawn o ddweud wrth bobl pan fyddent yn gofyn, ‘O ble y cawsoch chi’r bag?’ Felly, rwy’n meddwl ei bod yn bwysig iawn inni osod hyn mewn cyd-destun.

Rwy’n falch fod Llywodraeth Prydain gyda chefnogaeth drawsbleidiol, os nad cefnogaeth pob plaid, wedi gweithredu’r targed o 0.7 y cant. Mae’n rhywbeth y dylem fod yn falch iawn ohono ac eisiau ei weld. Rydym yn arwain ac mae gwledydd eraill yn dilyn ein hesiampl, er yn rhy araf.

Yn ystod y pum neu chwe blynedd diwethaf, mae cyllideb yr Adran dros Ddatblygu Rhyngwladol wedi arwain at roi gwasanaethau ariannol i 69.5 miliwn o bobl i’w helpu i weithio eu ffordd allan o dlodi. Dyna bethau fel microfenthyciadau i fenywod ym Mangladesh. Wyddoch chi, nid yw’r cyfan yn ymwneud â rhoi cymorth ar unwaith; mae’n ymwneud â buddsoddi yn y dyfodol: mae 11.3 miliwn o blant mewn ysgolion cynradd ac uwchradd iau, a bron eu hanner yn ferched, oherwydd ein cyllideb; rydym wedi helpu i gynnal bron i 400,000 o athrawon; ers 2010, mae dros 67 miliwn o blant wedi cael eu himiwneiddio oherwydd arian ein pobl, os caf ei roi felly, drwy Gavi, y Gynghrair Frechu. Ni fyddai llawer o’r plant hyn yn fyw heddiw pe na bai’r cymorth wedi’i roi. Rydym yn falch o’r hyn a gyflawnwyd gennym ac rydym am fynd ymhellach.

Rwy’n meddwl bod Julie Morgan wedi cyfeirio at y gweithdrefnau archwilio. Maent hyd yn oed yn fwy cadarn nag y cafodd Julie amser i nodi, mewn gwirionedd. Yn yr archwiliad diwethaf, adroddwyd bod 0.3 y cant o wariant yr Adran dros Ddatblygu Rhyngwladol wedi’i golli drwy dwyll, a chafodd dwy ran o dair ohono ei adfer wedyn. Felly, collwyd 0.01 y cant o’r gyllideb, ac rwy’n meddwl mai dyna sy’n rhaid i ni ei gofio—fod gennym weithdrefnau trwyadl.

A gaf fi gloi, Dirprwy Lywydd? Mae Prydain wedi bod yn rhan o’r ateb yn y maes hwn. Gadewch i ni beidio â mynd yn rhan o’r broblem yn awr. Gwrthodwch y cynnig tila hwn.

In 1964, a Labour Government under Harold Wilson was elected. It was a Government that immediately made departmental changes with five new Government ministries being set up. One of them, interestingly, was the Welsh Office. Another more pertinent to today’s debate was the Ministry of Overseas Development, headed by Barbara Castle. That was perhaps the start of the overseas aid industry. Now, in 2015, another newspaper—not the ‘Daily Mail’; it may not be any more well regarded by the people to the right of me, but it’s ‘The Times’—began a series of investigative pieces covering the subject of overseas aid. That newspaper has continued to closely monitor this sector since then. When ‘The Times’ began to explore this issue, the newspaper received an interesting letter from Gordon Bridger. He was the director of economics at the Ministry of Overseas Development when it was set up in 1964. Gordon Bridger pointed out that there were different types of overseas aid, one of which is budgetary aid. This is aid given directly by one Government to another Government, and this is what Gordon Bridger had to say about budgetary aid—by the way he was referring to a recent piece that had appeared in a newspaper in which it was alleged that British aid was bankrolling a legion of Ghanaian civil servants who didn’t actually exist.

Now, Gordon Bridger said: ‘The massive misuse of European and British budgetary aid in Ghana recently reported is no surprise, since almost all UK financial aid now takes that form. The Department for International Development is now giving almost £300 million a year to Ethiopia, and many millions to Nigeria, Pakistan, Kenya and numerous others. It is impossible, indeed dangerous, to audit budgetary aid. An assassination attempt on Malawi’s former budget director occurred last year after he planned to reveal Government corruption. There have also been huge scandals over the way the way the Governments of Uganda, Mozambique, Kenya, Rwanda and Nepal have misused this type of aid, and if anyone thinks that the £268 million going to Pakistan reaches poor people, they must be very naive. The DfID is being taken to court over claims about misuse of aid in Ethiopia, and it has been condemned by Amnesty International. Barbara Castle, who in 1964 was put in charge of the newly formed Ministry of Overseas Development, for which I worked as director of economics, instructed us to phase out budgetary aid as it undermined local effort, got diverted and was impossible to audit—[Interruption.] Certainly.

Yn 1964, etholwyd Llywodraeth Lafur o dan Harold Wilson. Roedd yn Llywodraeth a wnaeth newidiadau adrannol ar unwaith a sefydlwyd pum gweinyddiaeth Lywodraethol newydd. Un ohonynt, yn ddiddorol, oedd y Swyddfa Gymreig. Un arall, sy’n fwy perthnasol i ddadl heddiw, oedd y Weinyddiaeth Datblygu Tramor, dan arweiniad Barbara Castle. Efallai mai dyna oedd cychwyn y diwydiant cymorth tramor. Nawr, yn 2015, dechreuodd papur newydd arall—nid y ‘Daily Mail’; efallai na fydd y bobl ar y dde i mi yn ei ystyried yn ddim gwell, ond ‘The Times’ oedd y papur—gyfres o erthyglau ymchwiliol ar bwnc cymorth tramor. Mae’r papur newydd hwnnw wedi parhau i fonitro’r sector hwn yn agos ers hynny. Pan ddechreuodd ‘The Times’ archwilio’r mater hwn, derbyniodd y papur newydd lythyr diddorol gan Gordon Bridger. Ef oedd cyfarwyddwr economeg y Weinyddiaeth Datblygu Tramor pan gafodd ei sefydlu yn 1964. Tynnodd Gordon Bridger sylw at y ffaith fod gwahanol fathau o gymorth tramor, ac un ohonynt yw cymorth cyllidebol. Cymorth a roddir yn uniongyrchol yw hwn gan un Llywodraeth i Lywodraeth arall, a dyma oedd gan Gordon Bridger i’w ddweud am gymorth cyllidebol—gyda llaw, roedd yn cyfeirio at erthygl a oedd wedi ymddangos yn ddiweddar mewn papur newydd lle honnwyd bod cymorth Prydeinig yn cyllido llu o weision sifil yn Ghana nad oeddent yn bodoli mewn gwirionedd.

Nawr, dywedodd Gordon Bridger hyn: ‘Nid yw’r camddefnydd enfawr o gymorth cyllidebol Ewropeaidd a Phrydeinig yn Ghana yr adroddwyd yn ei gylch yn ddiweddar yn syndod, gan fod bron yr holl gymorth ariannol o’r DU bellach ar y ffurf honno. Mae’r Adran dros Ddatblygu Rhyngwladol yn awr yn rhoi bron i £300 miliwn y flwyddyn i Ethiopia, a miliynau lawer i Nigeria, Pacistan, Kenya a nifer o wledydd eraill. Mae archwilio cymorth cyllidebol yn amhosibl, yn wir, yn beryglus. Ceisiwyd llofruddio cyn-gyfarwyddwr cyllidebol Malawi y llynedd ar ôl iddo gynllunio i ddatgelu llygredd y Llywodraeth. Cafwyd sgandalau anferth ynglŷn â’r ffordd y mae Llywodraethau Uganda, Mozambique, Kenya, Rwanda a Nepal wedi camddefnyddio’r math hwn o gymorth, ac os oes unrhyw un yn meddwl bod y £268 miliwn sy’n mynd i Bacistan yn cyrraedd pobl dlawd, rhaid eu bod yn naïf iawn. Mae’r Adran dros Ddatblygu Rhyngwladol yn wynebu achos llys yn sgil honiadau ynglŷn â chamddefnyddio cymorth yn Ethiopia, ac fe’i condemniwyd gan Amnest Rhyngwladol. Cawsom ein cyfarwyddo gan Barbara Castle, a gafodd ei rhoi yng ngofal y Weinyddiaeth Datblygu Tramor newydd yn 1964, a lle roeddwn yn gweithio fel cyfarwyddwr economeg, i ddiddymu cymorth cyllidebol yn raddol am ei fod yn tanseilio ymdrechion lleol, yn cael ei ddargyfeirio ac yn amhosibl ei archwilio—[ Torri ar draws.] Yn sicr.

UK Government has phased out direct aid to Governments. It doesn’t happen anymore. We give aid to international partners like UNICEF, to organisations, to British charities that are working there, and to co-operatives and the like of other community bodies in these countries. We do not give money to foreign Governments as aid.

Mae Llywodraeth y DU wedi cael gwared ar gymorth uniongyrchol i Lywodraethau. Nid yw’n digwydd rhagor. Rydym yn rhoi cymorth i bartneriaid rhyngwladol fel UNICEF, i sefydliadau, i elusennau Prydeinig sy’n gweithio yno, ac i fentrau cydweithredol a’u tebyg cyrff cymunedol eraill yn y gwledydd hyn. Nid ydym yn rhoi arian i Lywodraethau tramor fel cymorth.

Do you also agree with the spending on consultants, though, which has doubled to more than £1 billion a year since 2012—[Interruption]—benefits experts, right. Benefitting many expert companies in accountancy, like PricewaterhouseCoopers, who are not particularly known for their ethical practices, but if you want to carry on giving these—[Interruption].

A ydych hefyd yn cytuno â’r gwariant ar ymgynghorwyr, fodd bynnag, sydd wedi dyblu i dros £1 biliwn y flwyddyn ers 2012—[Torri ar draws]—arbenigwyr ar fuddion, iawn. O fudd i lawer o gwmnïau sy’n arbenigo mewn cyfrifyddiaeth, fel PricewaterhouseCoopers, nad ydynt yn arbennig o enwog am eu harferion moesegol, ond os ydych am barhau i roi’r—[Torri ar draws].

Thank you, Deputy Presiding Officer. I think in 10 years that I have worked in some shape of form around this Assembly, I haven’t seen a motion that made my skin crawl more than the one before us today. I don’t say that the purpose or amount of overseas aid is not a subject for considered and well-argued debate—it clearly is. But not even the fig leaf worn by Neil Hamilton to hide his modesty on the pages of ‘GQ’ magazine could hide the shameless way that UKIP are trying to take an issue not related to Assembly powers, barely tangentially related to our representative role as AMs, in order to feed right-wing red meat to their few remaining supporters.

This motion is misleading and inaccurate and I will demonstrate why. It refers to an arbitrary gross domestic product target of 0.7 per cent for overseas aid. There’s nothing arbitrary about it, as David Melding has just pointed out—it has a long and thoroughly worked out international history. Indeed, it’s such a recognised target that Neil Hamilton stood for election on a manifesto commitment to this target, because the 1997 Conservative manifesto said this:

We will continue to maintain a significant bilateral and multilateral aid programme reflecting the aspiration of meeting the UN’s target of 0.7% of GDP for aid as a long-term objective.’

So, Neil Hamilton stood for election on such a manifesto. He’s even—[Interruption] No, you’ve had your bile. You’ve had your opportunity to give your bile to this place. He’s even partly responsible for the fact that we have this 0.7 per cent, because after my old colleague Martin Bell defeated him in Tatton, the Conservatives of Tatton had to find a clean skin, and the clean skin they found was one George Osborne who then, when he was Chancellor in 2013, exactly introduced this commitment of 0.7 per cent, so Neil Hamilton is doubly to blame for the situation we’re in.

The next part of the motion complains about the UK national debt of £1.6 trillion. Well, again, who’s responsible for that UK debt? The long-term economic plan supported by the Conservatives, supported by, sadly, the Liberal Democrats, but also supported by Messrs Reckless and Carswell, who always consistently voted for the budget process that has led to us having a £1.6 trillion national debt. I’m delighted to see Mark Reckless in this place. I thought the submarine strategy of the Conservative group wasn’t going to let him up to breathe anymore, but he has met us with—

Diolch, Dirprwy Lywydd. Yn y 10 mlynedd y bûm yn gweithio mewn rhyw ffordd neu’i gilydd o gwmpas Cynulliad hwn, nid wyf yn credu fy mod wedi gweld cynnig sy’n hala ysgryd arnaf yn fwy na’r un ger ein bron heddiw. Nid wyf yn dweud nad yw diben neu’r swm o gymorth tramor yn bwnc ar gyfer dadl dda ac ystyrlon—mae’n amlwg ei fod. Ond ni allai’r ddeilen ffigys a wisgwyd gan Neil Hamilton i guddio ei wyleidd-dra ar dudalennau cylchgrawn ‘GQ’ guddio’r modd digywilydd y mae UKIP yn ceisio codi mater nad yw’n gysylltiedig â phwerau’r Cynulliad, mater sydd prin yn cyffwrdd o gwbl â’n rôl gynrychioliadol fel ACau, er mwyn bwydo cig coch asgell dde i’r ychydig gefnogwyr sydd ganddynt ar ôl.

Mae’r cynnig hwn yn gamarweiniol ac yn anghywir ac fe ddangosaf pam. Mae’n cyfeirio at darged mympwyol cynnyrch domestig gros o 0.7 y cant ar gyfer cymorth tramor. Nid oes dim yn fympwyol yn ei gylch, fel y mae David Melding newydd ei nodi—mae iddo hanes rhyngwladol hir ac wedi’i gyfrifo’n drylwyr. Yn wir, mae’n darged sy’n cael ei gydnabod i’r fath raddau fel bod Neil Hamilton wedi’i ethol ar sail ymrwymiad maniffesto i’r targed, gan fod maniffesto’r Ceidwadwyr yn 1997 yn dweud hyn:

Byddwn yn parhau i gynnal rhaglen gymorth ddwyochrog ac amlochrog sylweddol sy’n adlewyrchu’r dyhead i gyrraedd targed y Cenhedloedd Unedig o 0.7% o’r cynnyrch domestig gros ar gyfer cymorth fel amcan hirdymor.

Felly, fe safodd Neil Hamilton etholiad ar faniffesto o’r fath. Mae hyd yn oed—[Torri ar draws] Na, rydych wedi arllwys eich bustl. Rydych wedi cael eich cyfle i arllwys eich bustl yn y lle hwn. Mae hyd yn oed yn rhannol gyfrifol am y ffaith fod gennym y 0.7 y cant hwn, oherwydd wedi i fy hen gydweithiwr Martin Bell ei drechu yn Tatton, bu’n rhaid i Geidwadwyr Tatton ddod o hyd i groen glân, a’r croen glân y daethant o hyd iddo oedd rhyw George Osborne a aeth ati wedyn, pan oedd yn Ganghellor yn 2013, i gyflwyno’r union ymrwymiad hwn o 0.7 y cant, felly mae dwbl y bai ar Neil Hamilton am y sefyllfa rydym ynddi.

Mae rhan nesaf y cynnig yn cwyno am ddyled genedlaethol y DU o £1.6 triliwn. Wel, unwaith eto, pwy sy’n gyfrifol am ddyled y DU? Y cynllun economaidd hirdymor a gefnogir gan y Ceidwadwyr, gyda chefnogaeth y Democratiaid Rhyddfrydol yn anffodus, ond a gefnogir hefyd gan y Meistri Reckless a Carswell, a oedd bob amser yn pleidleisio’n gyson dros broses y gyllideb sydd wedi arwain at ein dyled genedlaethol o £1.6 triliwn. Rwyf wrth fy modd yn gweld Mark Reckless yn y lle hwn. Roeddwn yn meddwl nad oedd strategaeth long danfor y grŵp Ceidwadol yn mynd i’w adael i ddod i fyny i anadlu rhagor, ond mae wedi dod atom gyda—

Mark Reckless a gododd—

Mark Reckless rose—

I won’t give way; I have too much to say, I’m sorry. I’m simply delighted to see him. We are then told about how much is wasted or diverted by corruption. Well, if you call 0.01 per cent, as David Melding has just pointed out, being wasted, then your maths bears too much similarity to that of Diane Abbott’s for my comfort, I have to say. But this corruption thing is interesting, isn’t it? What’s this corruption thing? Do UKIP have in mind HSBC paying US regulators nearly $2 billion in fines due to drug money laundering, or the £30 million settlement paid by BAE Systems to the Serious Fraud Office, over the Al-Yamamah jet deal with Saudi Arabia? I don’t think they do.

Let’s see how the proposer of the motion spent his time as a Member of Parliament. He worked for a lobbying company called Strategy Network International, linked to mining firms in apartheid South Africa, which campaigned to lift sanctions and paid for Tory MPs to visit South Africa. It took the cash-for-questions inquiry to reveal he had never declared this consultancy to the House of Commons. As an MP—

Nid wyf am ildio; mae gennyf ormod i’w ddweud, mae’n ddrwg gennyf. Rwy’n falch iawn o’i weld dyna i gyd. Yna dywedir wrthym faint sy’n cael ei wastraffu neu ei ddargyfeirio drwy lygredd. Wel, os gallwch alw 0.01 y cant, fel y mae David Melding newydd ei nodi, yn wastraff, yna mae eich mathemateg yn rhy debyg i un Diane Abbott i mi, rhaid i mi ddweud. Ond mae’r mater llygredd hwn yn ddiddorol, onid yw? Beth yw’r mater llygredd hwn? Ai’r hyn sydd gan UKIP dan sylw yw HSBC yn talu bron i $2 biliwn i reoleiddwyr yn yr Unol Daleithiau mewn dirwyon o ganlyniad i wyngalchu arian cyffuriau, neu’r setliad o £30 miliwn a dalwyd gan BAE Systems i’r Swyddfa Twyll Difrifol, dros gytundeb awyrennau jet Al-Yamamah gyda Saudi Arabia? Nid wyf yn credu mai dyna sydd ganddynt dan sylw.

Gadewch i ni weld sut y treuliodd cynigydd y cynnig ei amser fel Aelod Seneddol. Bu’n gweithio i gwmni lobïo o’r enw Strategy Network International, a oedd â chysylltiadau â chwmnïau mwyngloddio yn Ne Affrica o dan drefn apartheid, cwmni a oedd yn ymgyrchu i godi sancsiynau ac a oedd yn talu i ASau Torïaidd i ymweld â De Affrica. Cymerodd yr ymchwiliad ‘arian am gwestiynau’ i ddatgelu nad oedd erioed wedi datgan yr ymgynghoriaeth hon i Dŷ’r Cyffredin. Fel AS—

Neil Hamilton a gododd—

Neil Hamilton rose—

No, I’m not. You’ve had your chance. No. [Interruption.] Yes, well the truth is in the cash-for-questions inquiry, and everyone can read it. As an MP, I revealed that the BAE Systems had paid millions of pounds in secret commissions to sell Hawk jets to South Africa. I think both of us appeared on the front page of ‘The Guardian’ for our inquiries as Members of Parliament, but I know I’m prouder of what I did than what he did; I think I did it for the right reasons. I also think that I was talking about the sort of corruption that we should be concerned about today, and not the straw-men arguments that the Member has advanced.

Now, after the electors of Tatton came to the same conclusion as the voters of Carmarthen East and Dinefwr will soon come to, the Member spoke at the apartheid-supporting Springbok Club in 1998. The official notes to that meeting, written by a former National Front member, state:

Mr. Hamilton gave a riveting keynote speech, in which he recalled his own fond memories of South Africa during the era of civilised rule. He also expressed great pleasure at seeing the true South African flag proudly on display…and expressed the hope that one day it would be seen flying in Cape Town and Pretoria once again.’

That was the apartheid era flag, of course. Now, we also know that Mr Hamilton was active in the Young Conservatives when they merrily sold and wore ‘Hang Nelson Mandela’ T-shirts. The only reasonable conclusion we can draw—[Interruption.] The only reasonable conclusion we can draw is that this motion’s pious posturing, its pretence to be concerned about the burden of aid on the working people of Wales, really should read: ‘Black lives matter less’. What UKIP really hanker after is the time when colonials did what they were told, and stopped being uppity.

Nac ydw, nid wyf yn ildio. Rydych wedi cael eich cyfle. Nac ydw. [Torri ar draws.] Ie, wel mae’r gwir yn yr ymchwiliad ‘arian am gwestiynau’, a gall pawb ei ddarllen. Fel AS, datgelais fod BAE Systems wedi talu miliynau o bunnoedd mewn comisiynau cudd i werthu awyrennau Hawk i Dde Affrica. Rwy’n credu bod y ddau ohonom wedi ymddangos ar dudalen flaen ‘The Guardian’ oherwydd ein hymchwiliadau fel Aelodau Seneddol, ond rwy’n gwybod fy mod yn falchach o’r hyn a wnes i na’r hyn a wnaeth ef; rwy’n credu fy mod wedi’i wneud am y rhesymau cywir. Rwyf hefyd yn meddwl fy mod yn sôn am y math o lygredd y dylem fod yn bryderus yn ei gylch heddiw, ac nid y dadleuon cyfeiliornus y mae’r Aelod wedi’u cyflwyno.

Nawr, ar ôl i etholwyr Tatton ddod i’r un casgliad ag y daw pleidleiswyr Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr iddo’n fuan, siaradodd yr Aelod yn y Springbok Club a gefnogai apartheid yn 1998. Mae nodiadau swyddogol y cyfarfod hwnnw, a ysgrifennwyd gan gyn-aelod o’r National Front, yn datgan hyn:

Rhoddodd Mr Hamilton araith gyfareddol, lle’r oedd yn cofio’i atgofion melys o Dde Affrica yn ystod oes y rheolaeth wâr. Hefyd mynegodd bleser mawr wrth weld gwir faner De Affrica yn cael ei harddangos yn falch... a mynegodd y gobaith y byddai un diwrnod i’w gweld yn hedfan yn Cape Town a Pretoria unwaith eto.

Baner cyfnod apartheid oedd honno, wrth gwrs. Nawr, rydym hefyd yn gwybod bod Mr Hamilton yn weithgar gyda’r Ceidwadwyr Ifanc pan oeddent wrthi’n llawen yn gwerthu ac yn gwisgo crysau-T ‘Hang Nelson Mandela’. Yr unig gasgliad rhesymol y gallwn ddod iddo—[Torri ar draws.] Yr unig gasgliad rhesymol y gallwn ddod iddo yw bod ystumio ffugdduwiol y cynnig hwn, ei esgus ei fod yn pryderu am faich cymorth ar bobl sy’n gweithio yng Nghymru, mai’r hyn y dylai ei ddweud mewn gwirionedd yw: ‘mae bywydau pobl dduon yn llai pwysig’. Yr hyn y mae UKIP o ddifrif yn hiraethu amdano yw’r adeg pan oedd brodorion yn gwneud yr hyn y dywedid wrthynt am ei wneud, a pheidio â bod yn hyf.

Well, if there’s any bile in this Chamber, it’s just come from the gentleman who just sat down in his appalling personal attacks on other AMs in this Chamber. Absolutely disgraceful. [Interruption.] Absolutely disgraceful.

Of the £250 million in aid we sent to Ethiopia last year, only a tiny proportion went to wealth creation. In other words, we’re not helping these countries to become self-sufficient, but rather tying them into a never-ending spiral of dependency on foreign aid. Our great efforts in providing better health, education and sanitation has caused a population explosion, doubling in Ethiopia from 74 million in 1990, to 134 million today. The tragedy is: almost all of them will have very little quality of life.

Wel, os oes unrhyw fustl yn y Siambr hon, mae newydd ddod gan y gŵr sydd newydd eistedd yn ei ymosodiadau ofnadwy o bersonol ar ACau eraill yn y Siambr hon. Hollol warthus. [Torri ar draws.] Hollol warthus.

O’r £250 miliwn mewn cymorth a anfonwyd gennym i Ethiopia y llynedd, cyfran fach iawn yn unig a aeth tuag at greu cyfoeth. Mewn geiriau eraill, nid ydym yn helpu’r gwledydd hyn i ddod yn hunangynhaliol, ond yn hytrach yn eu clymu at ddibyniaeth gynyddol a diddiwedd ar gymorth tramor. Mae ein hymdrechion mawr i ddarparu gwell iechyd, addysg a glanweithdra wedi achosi ffrwydrad poblogaeth, gan ddyblu yn Ethiopia o 74 miliwn yn 1990, i 134 miliwn heddiw. Y drasiedi yw: ychydig iawn o ansawdd bywyd fydd gan y rhan fwyaf ohonynt.

I’m pleased that you managed to take an intervention; I couldn’t bear to hear you much more. But I would like to invite you to meet the midwives from Betsi Cadwaladr University Local Health Board who volunteer in Lesotho. I would like to invite all the UKIP Members who speak here today to also visit Lampeter’s Community Carbon Link, helping to plant 0.5 million trees in Kenya, or the Tools for Self Reliance in Crickhowell, who have worked in Tanzania for 20 years. It would be actually more beneficial to you, as Members of this Welsh Assembly, if you actually spoke to the people from Wales and got a reality check about what’s happening on the ground instead of what you’re about to—

Rwy’n falch eich bod wedi llwyddo i gymryd ymyriad; ni allwn ddioddef gwrando arnoch lawer yn fwy. Ond hoffwn eich gwahodd i gyfarfod â’r bydwragedd o Fwrdd Iechyd Lleol Prifysgol Betsi Cadwaladr sy’n gwirfoddoli yn Lesotho. Hoffwn wahodd yr holl aelodau UKIP sy’n siarad yma heddiw hefyd i ymweld â Cyswllt Carbon Cymunedol Llanbedr Pont Steffan, sy’n helpu i blannu 0.5 miliwn o goed yn Kenya, neu’r Tools for Self Reliance yng Nghrucywel, sydd wedi gweithio yn Nhanzania ers 20 mlynedd. Byddai’n fwy buddiol i chi, fel Aelodau o’r Cynulliad hwn yng Nghymru, pe baech yn siarad â’r bobl o Gymru a gweld realiti’r hyn sy’n digwydd ar lawr gwlad mewn gwirionedd yn lle’r hyn rydych ar fin—

Thank you. Yes, yes, you’re talking about a tiny, tiny percentage of the population. That’s all you’re talking about—a tiny percentage of those people—[Interruption.] They will almost certainly live in abject poverty, with no prospect of meaningful work. It is not enough for us to save them from starvation; we have to give them hope and a possibility of them improving their lives in a sustainable way. Whatever aid we give must be targeted to help them create wealth. The more wealthy a nation becomes, the fewer the number of children who are born to each family, giving each and every child a much greater prospect of having a happy, fulfilling life. Britain’s current scattergun approach to foreign aid does not help eradicate poverty, it perpetuates it. By using a more defined and targeted approach to aid, we’ll be able to provide much-needed assistance and reduce the foreign aid budget. Our aim should be to drive down the need for aid—

Diolch. Ie, ie, rydych yn sôn am ganran fechan iawn o’r boblogaeth. Dyna i gyd rydych chi’n sôn amdano—canran fach iawn o’r bobl hynny—[Torri ar draws.] Maent bron yn sicr yn byw mewn tlodi truenus, heb unrhyw obaith o waith ystyrlon. Nid yw’n ddigon i ni eu hachub rhag newyn; mae’n rhaid i ni roi gobaith a phosibilrwydd o wella eu bywydau mewn ffordd gynaliadwy iddynt. Rhaid targedu unrhyw gymorth a roddwn i’w helpu i greu cyfoeth. Po fwyaf cyfoethog y daw cenedl, y lleiaf yw nifer y plant sy’n cael eu geni i bob teulu, gan roi llawer mwy o obaith i bob plentyn o gael bywyd hapus a llawn. Nid yw dull gwasgarog presennol Prydain o weithredu cymorth tramor yn helpu i ddileu tlodi, mae’n ei barhau. Trwy ddefnyddio dull mwy diffiniedig a phenodol o roi cymorth, byddwn yn gallu darparu cymorth mawr ei angen a lleihau’r gyllideb cymorth tramor. Dylem anelu i leihau’r angen am gymorth—

[Continues.]—not continually expand its budget. No, thank you.

I find it quite appalling that many Members in this Chamber are quite happy to see the working classes of this country have their pockets picked in order to keep despots in power—[Interruption.]—such people as Mugabe et cetera, that you’re happy that huge amounts of money are wasted simply so that you can salve your own consciences and say, ‘We give 0.07 per cent of our GDP’. [Interruption.] It’s salving your consciences. [Interruption.] It doesn’t actually achieve anything as to what is needed. Thank you.

[Yn parhau.]—nid ehangu ei gyllideb yn barhaus. Dim diolch.

Rwy’n ei hystyried yn hollol warthus fod llawer o’r Aelodau yn y Siambr hon yn hapus iawn i weld y dosbarth gweithiol yn y wlad hon yn cael arian wedi’i ddwyn o’u pocedi er mwyn cadw unbeniaid mewn grym—[Torri ar draws.]—pobl fel Mugabe ac ati, eich bod yn hapus fod arian enfawr yn cael ei wastraffu yn syml er mwyn i chi allu boddio’ch cydwybod a dweud, ‘Rydym yn rhoi 0.07 y cant o’n cynnyrch domestig gros’. [Torri ar draws.] Boddio eich cydwybod a wnewch. [Torri ar draws.] Nid yw’n cyflawni dim mewn gwirionedd o ran yr hyn sydd ei angen. Diolch.

I have two other speakers. [Interruption.] I have two other speakers who wish to speak in this debate. If they will assure me they will not take the full five minutes, I can get them both in. They’re both two of my colleagues on the Labour benches, so I plead with you, if I call you, can you not take these full five minutes, and then we can get you all in? John Griffiths.

Mae gen i ddau siaradwr arall. [Torri ar draws.] Mae gen i ddau siaradwr arall sy’n dymuno siarad yn y ddadl hon. Os byddant yn fy sicrhau na fyddant yn cymryd y pum munud llawn, gall y ddau ohonynt siarad. Dau o fy nghyd-Aelodau ar y meinciau Llafur ydynt, felly rwy’n erfyn arnoch, os wyf yn eich galw, i beidio â chymryd y pum munud llawn, ac yna gallwn eich cynnwys i gyd. John Griffiths.

Diolch, Dirprwy Lywydd. I think at the root of this debate today is the fact that all of us here live in a secure, stable and prosperous part of the world, but as we all know, and as we’ve heard already, and as the briefings from Oxfam Cymru, Save the Children and the Red Cross provided for this debate show with their tragic statistics, very many people in the world are not in that fortunate position and live with death as a daily reality—unnecessary death and suffering, poor sanitation, poor health standards, lack of educational opportunity, and lack of economic opportunity. And also, of course, great war and turmoil. So, we are very fortunate, and that does give us a moral responsibility to help people in that dire need.

I’m very proud, actually, Dirprwy Lywydd, that our Welsh Government has taken forward the programme for Africa, recognising our moral responsibility. I was very fortunate to go to Mbale in Uganda and see at first-hand the children, the women, the families that have benefited from the work—the health work, the educational work, the economic development and environmental work—that Welsh people are doing in partnership with people in Mbale, and it’s very heart-warming, when you walk around the orphanages, and you see at first-hand how much it matters to people, and I applaud that work.

I also very much applaud the last UK Labour Government for setting up the Department for International Development, for tripling the aid budget, and I very much applaud the UK Conservative Government for meeting the 0.7 per cent target. That is absolutely fantastic to see, when you look at the need around the world. In terms of the displacement and the mass movement of people across the world that that displacement of over 60 million people creates, with the war and turmoil behind it, and economic migration coming from impoverishment, we know that that not only creates those very obvious problems for the countries directly affected, but for the whole world, because mass movement of people does create issues and difficulties for everyone. Obviously, as has been said already, if we build up the economies of countries that are currently impoverished, then they are strong future trading partners. So, there is a direct benefit for us in the so-called developed world if we help the so-called developing world.

So, I think that is the true background to this debate today, Dirprwy Lywydd, which has, I think, seen some very strong statements. I join people in being absolutely appalled that UKIP has brought this motion to the Assembly today. I think it does reveal UKIP in its true light, and it will be very interesting to see what people outside this Chamber and organisations involved in the field of international development make of this debate and the contributions to it.

Can I just say in closing, Dirprwy Lywydd, that I completely and fundamentally oppose this UKIP motion and the values, attitudes and politics that lie behind it? I believe, as I think the vast majority here today do, in internationalism, in equality and fairness, in Wales, the UK and the world. Thank goodness that Welsh Government and UK Government recognise their international obligations and are sufficiently principled and courageous to put them into practice to save lives and to improve life in those places, those parts of the world, in greatest need.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Wrth wraidd y ddadl hon heddiw, rwy’n credu, mae’r ffaith fod pob un ohonom yma’n byw mewn rhan ddiogel, sefydlog a ffyniannus o’r byd, ond fel y gŵyr pawb ohonom, ac fel y clywsom eisoes, ac fel y mae’r deunydd briffio gan Oxfam Cymru, Achub y Plant a’r Groes Goch a ddarparwyd ar gyfer y ddadl hon yn ei ddangos gyda’u hystadegau trasig, nid yw llawer iawn o bobl yn y byd yn y sefyllfa ffodus honno ac maent yn byw gyda marwolaeth fel realiti dyddiol—marwolaeth a dioddefaint diangen, glanweithdra gwael, safonau iechyd gwael, diffyg cyfleoedd addysgol, a diffyg cyfleoedd economaidd. A hefyd, wrth gwrs, llawer o ryfel a chythrwfl. Felly, rydym yn ffodus iawn, ac mae hynny’n rhoi cyfrifoldeb moesol arnom i helpu pobl mewn angen dybryd o’r fath.

Rwy’n falch iawn, mewn gwirionedd, Dirprwy Lywydd, fod Llywodraeth Cymru wedi symud ymlaen â’r rhaglen o blaid Affrica, gan gydnabod ein cyfrifoldeb moesol. Roeddwn yn ffodus iawn i fynd i Mbale yn Uganda a gweld drosof fy hun y plant, y gwragedd, a’r teuluoedd sydd wedi cael budd o’r gwaith—gwaith iechyd, gwaith addysgol, datblygu economaidd a gwaith amgylcheddol—y mae pobl Cymru ei wneud mewn partneriaeth â phobl Mbale, ac mae’n hynod o galonogol, pan fyddwch yn cerdded o gwmpas y cartrefi plant amddifad, a gweld drosoch eich hun pa mor bwysig ydyw i bobl, ac rwy’n cymeradwyo’r gwaith hwnnw.

Rwyf hefyd yn canmol Llywodraeth Lafur ddiwethaf y DU yn fawr iawn am sefydlu’r Adran dros Ddatblygu Rhyngwladol, am dreblu’r gyllideb cymorth, ac rwy’n cymeradwyo Llywodraeth Geidwadol y DU yn fawr iawn am gyrraedd y targed o 0.7 y cant. Mae hynny’n gwbl wych i’w weld, pan edrychwch ar yr angen o gwmpas y byd. O ran dadleoli a symudiadau torfol pobl ar draws y byd yn sgil dadleoli dros 60 miliwn o bobl, gyda’r rhyfel a’r helbul sy’n ei achosi, a mudo economaidd o ganlyniad i dlodi, gwyddom fod hynny nid yn unig yn creu problemau amlwg iawn i’r gwledydd yr effeithir arnynt yn uniongyrchol, ond i’r byd i gyd, gan fod symudiadau torfol pobl yn creu problemau ac anawsterau i bawb. Yn amlwg, fel y dywedwyd eisoes, os ydym yn datblygu economïau’r gwledydd sy’n dlawd ar hyn o bryd, yna maent yn bartneriaid masnachu cryf yn y dyfodol. Felly, mae yna fudd uniongyrchol i ni yn y byd datblygedig fel y’i gelwir os ydym yn helpu’r byd sy’n datblygu fel y’i gelwir.

Felly, rwy’n meddwl mai dyna’r cefndir go iawn i’r ddadl hon heddiw, Dirprwy Lywydd, lle cafwyd rhai datganiadau cryf iawn. Rwy’n ymuno â’r bobl sy’n ei hystyried yn gwbl warthus fod UKIP wedi cyflwyno’r cynnig hwn i’r Cynulliad heddiw. Rwy’n credu ei fod yn dangos gwir liwiau UKIP, a bydd yn ddiddorol iawn gweld beth y mae pobl y tu allan i’r Siambr a sefydliadau sy’n weithredol ym maes datblygu rhyngwladol yn ei wneud o’r ddadl hon a’r cyfraniadau iddi.

A gaf fi ddweud wrth gloi, Dirprwy Lywydd, fy mod yn gwrthwynebu’r cynnig hwn gan UKIP yn llwyr ac yn sylfaenol a’r gwerthoedd, yr ymagweddau a’r wleidyddiaeth sy’n sail ôl iddo? Rwy’n credu, fel y mwyafrif llethol yma heddiw rwy’n tybio, mewn rhyngwladoliaeth, mewn cydraddoldeb a thegwch, yng Nghymru, y DU a’r byd. Diolch byth fod Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU yn cydnabod eu rhwymedigaethau rhyngwladol ac yn ddigon egwyddorol a dewr i’w rhoi ar waith er mwyn achub bywydau a gwella bywyd yn y lleoedd hynny, y rhannau hynny o’r byd, sy’n wynebu’r angen mwyaf.

Diolch, Dirprwy Lywydd. I promise not to take my full five minutes.

I want to start first of all by saying that I’ve been in this Chamber for 10 years, and I have never heard the like of what I heard in this Chamber being espoused, like we’ve heard this afternoon from the UKIP benches. It actually would serve them well, I think, to go and visit, collectively, the Wales PEN Cymru project that has given a voice to refugees at events on the Llyn peninsula; Sector 39 from Powys, sharing their expertise in permaculture with partners in Uganda and Kenya; Dolen Ffermio in Powys; Märit Olsson and Get Set Wales, both in Machynlleth—[Interruption.] No; I’ve heard enough from you. And also, more crucially and importantly, for the mover and opener of this debate to go to Coleg Sir Gâr to meet the students from Carmarthenshire who’ve been involved in the Care for Uganda project, whose lives were changed—and I’ve spoken, by the way, to those young people whose lives were changed, who helped to build a hospital there, and who came back better people.

If we’d had this movement that they would like today in the name of UKIP to abandon everybody, not only would the people who really need the help be denied it, but those people who actually benefit from delivering it would also be denied opportunities. So, I suggest to the UKIP Members that it would be a very good lesson for them indeed if they actually did take any time whatsoever to educate themselves about what it actually means to help and support people, instead of coming here and quoting from things like the ‘Daily Mail’ or ‘The Times’ and actually choosing selective little bits and pieces of information. I know that they called themselves the guard dogs of Brexit, and I know that they are actually looking for a way forward, but let me just tell you, by behaving here this afternoon like rabid dogs, it isn’t going to help your cause.

Diolch, Dirprwy Lywydd. Rwy’n addo peidio â chymryd fy mhum munud llawn.

Rwyf am ddechrau’n gyntaf oll drwy ddweud fy mod wedi bod yn y Siambr hon ers 10 mlynedd, ac nid wyf erioed wedi clywed dim sy’n debyg i’r hyn a glywais yn cael ei arddel yn y Siambr hon y prynhawn yma oddi ar feinciau UKIP. Mewn gwirionedd byddai’n fuddiol iawn iddynt, rwy’n meddwl, fynd i ymweld, gyda’i gilydd, y prosiect PEN Cymru sydd wedi rhoi llais i ffoaduriaid mewn digwyddiadau ar benrhyn Llŷn; Sector 39 o Bowys, sy’n rhannu eu harbenigedd mewn permaddiwylliant â phartneriaid yn Uganda a Kenya; Dolen Ffermio ym Mhowys; Marit Olsson a Get Set Cymru, y ddau ym Machynlleth—[Torri ar draws.]; rwyf wedi clywed digon gennych chi. A hefyd, yn fwy hanfodol a phwysig, dylai’r sawl a gynigiodd y cynnig ac a agorodd y ddadl hon fynd i Goleg Sir Gâr i gyfarfod â’r myfyrwyr o Sir Gaerfyrddin sydd wedi bod yn ymwneud â phrosiect Care for Uganda, y newidiwyd eu bywydau—ac rwyf wedi siarad, gyda llaw, â’r bobl ifanc y newidiwyd eu bywydau, a helpodd i adeiladu ysbyty yno, ac a ddychwelodd yn well pobl.

Pe bawn wedi cael y symudiad hwn y byddent yn ei hoffi heddiw yn enw UKIP i droi cefn ar bawb, nid yn unig byddai’r bobl sydd wir angen cymorth yn cael eu hamddifadu, ond byddai’r bobl sydd mewn gwirionedd yn elwa o’i ddarparu hefyd yn cael eu hamddifadu o gyfleoedd. Felly, rwy’n awgrymu wrth aelodau UKIP y byddai’n wers dda iawn iddynt yn wir pe baent yn rhoi unrhyw amser o gwbl i addysgu eu hunain am yr hyn y mae’n ei olygu mewn gwirionedd i helpu a chefnogi pobl, yn hytrach na dod yma a dyfynnu o bethau fel y ‘Daily Mail’ neu ‘The Times’ a dewis darnau bach o wybodaeth ddethol mewn gwirionedd. Gwn eu bod yn galw eu hunain yn gŵn gwarchod Brexit, ac rwy’n gwybod eu bod yn chwilio am ffordd ymlaen, ond gadewch i mi ddweud hyn wrthych, drwy ymddwyn yma y prynhawn yma fel cŵn cynddeiriog, nid yw’n mynd i helpu eich achos.

Thank you very much and I now call on the leader of the house, Jane Hutt.

Diolch yn fawr iawn a galwaf yn awr ar arweinydd y tŷ, Jane Hutt.

Dirprwy Lywydd, I am glad to be able to respond to this debate this afternoon. Members have said this and I do believe this debate has exposed a very wide political divide in this Chamber, one that I have not witnessed before in 18 years of this Assembly. It is a divide, and it’s a divide that we have debated this afternoon; it is a divide and a fundamental difference in those values and principles that underpin our political commitments, priorities and motivations.

And of course, in responding to this debate, we have to look at what our political principles and priorities are and how we handle that, particularly as a Welsh Labour Government having to also manage the challenges that we have in terms of ongoing austerity, looking to ways in which we can not only progress in terms of investing in health and social care, housing and education, making difficult choices, looking to how we can serve the people of Wales, but we believe also very clearly in playing our part, playing the part we must play as global citizens and in supporting the wider world.

We support our spending on aid because it’s the right thing to do morally, and the right thing to do if we want a safer world in which everyone has a chance to prosper. We will vote against the UKIP motion and support the Plaid Cymru amendment, recognising the importance of international aid and the importance of the Wales for Africa programme, which has been spoken of and Steffan Lewis highlighted today. We must recognise, of course, that international aid is not devolved to Wales—it’s the responsibility of the UK Government—but this debate does provide us with the opportunity to report on that successful Wales for Africa programme and to look at ways in which we can meet those obligations, as John Griffiths described as being very clearly on an international basis.

Dirprwy Lywydd, rwy’n falch o allu ymateb i’r ddadl hon y prynhawn yma. Mae’r Aelodau wedi dweud hyn ac rwy’n credu bod y ddadl hon wedi amlygu rhaniad gwleidyddol llydan iawn yn y Siambr hon, un nas gwelais o’r blaen dros 18 mlynedd y Cynulliad hwn. Mae’n rhaniad, ac mae’n rhaniad yr ydym wedi dadlau yn ei gylch y prynhawn yma; mae’n rhaniad ac yn wahaniaeth sylfaenol yn y gwerthoedd a’r egwyddorion sy’n sail i’n hymrwymiadau gwleidyddol, ein blaenoriaethau a’n cymhellion.

Ac wrth gwrs, wrth ymateb i’r ddadl hon, mae’n rhaid inni edrych ar beth yw ein hegwyddorion a’n blaenoriaethau gwleidyddol a sut rydym yn ymdrin â hynny, yn enwedig fel Llywodraeth Lafur Cymru sydd hefyd yn gorfod rheoli’r heriau sydd gennym o ran caledi parhaus, gan edrych ar ffyrdd y gallwn wneud cynnydd o ran buddsoddi mewn iechyd a gofal cymdeithasol, tai ac addysg, gan wneud dewisiadau anodd, ac edrych ar sut y gallwn wasanaethu pobl Cymru, ond rydym hefyd yn credu’n glir iawn mewn chwarae ein rhan, chwarae rhan sy’n rhaid i ni ei chwarae fel dinasyddion byd-eang a chynorthwyo’r byd ehangach.

Rydym yn cefnogi ein gwariant ar gymorth oherwydd mai dyna’r peth iawn i’w wneud yn foesol, a’r peth iawn i’w wneud os ydym eisiau byd mwy diogel lle mae pawb yn cael cyfle i ffynnu. Byddwn yn pleidleisio yn erbyn cynnig UKIP ac yn cefnogi gwelliant Plaid Cymru, sy’n cydnabod pwysigrwydd cymorth rhyngwladol a phwysigrwydd rhaglen Cymru o Blaid Affrica, y soniwyd amdani, ac a nododd Steffan Lewis heddiw. Mae’n rhaid i ni gydnabod, wrth gwrs, nad yw cymorth rhyngwladol wedi’i ddatganoli i Gymru—cyfrifoldeb Llywodraeth y DU ydyw—ond mae’r ddadl hon yn rhoi cyfle inni adrodd ar raglen lwyddiannus Cymru o Blaid Affrica ac edrych ar ffyrdd y gallwn gyflawni’r rhwymedigaethau a ddisgrifiwyd gan John Griffiths fel rhai sy’n amlwg iawn ar sail ryngwladol.

Can I say that the Conservative group will also support the Plaid Cymru amendment because we do think that we need to have a unified expression, at least for the other parties? We interpret the call for a comprehensive international policy as one working through British institutions like the foreign office and the British Council, just in case people think that we’ve run away with Plaid Cymru’s perhaps greater vision of independence that they may have.

A gaf fi ddweud y bydd y grŵp Ceidwadol yn cefnogi gwelliant Plaid Cymru hefyd oherwydd ein bod yn credu bod angen i ni gael mynegiant unedig, ar ran y pleidiau eraill o leiaf? Rydym yn dehongli’r alwad am bolisi rhyngwladol cynhwysfawr fel un sy’n gweithio drwy sefydliadau Prydeinig megis y swyddfa dramor a’r Cyngor Prydeinig, rhag ofn y bydd pobl yn meddwl ein bod wedi mynd i ganlyn y weledigaeth fwy, o bosibl, a allai fod gan Blaid Cymru ynghylch annibyniaeth.

Thank you, David Melding, for drawing attention to the Brandt report in your contribution, which recommended the 0.7 per cent target. Thank you again for reminding us in terms of the robust and rigorous auditing and monitoring, that 0.01 per cent is minute in terms of the ways in which we deliver and indeed the UK Government delivers its international aid programme.

I do want to set out again a few facts on international aid. The UK is just one of eight countries in the world to meet the official development assistance spending target of 0.7 per cent of gross national income. Less than 2p in every £1 spent by Government goes on foreign aid. Africa receives the largest proportion of UK aid. Humanitarian aid is the single biggest area of spend, accounting for one sixth of total bilateral aid. A significant proportion of UK humanitarian aid was spent in Sierra Leone to help with the Ebola crisis, as well as in Syria, Yemen and South Sudan.

The UK’s aid spending plays an important economic and diplomatic role, a role that becomes all the more important after we leave the European Union. By providing aid to countries to support their ongoing development and growth, it helps to increase the wealth of their population. Aid has a role to play in ensuring and establishing international security. As Julie Morgan said, our party, the Labour Party, supports the 0.7 per cent target. An incoming Labour Government would continue to spend 0.7 per cent of gross national income on ODA. Of course, we recognise the fact that David Cameron brought this in in terms of clear Government priority and policy. And although, of course, responsibility for international development lies with the UK Department for International Development, there has been a demand—Steffan Lewis made this point—for an identifiably Welsh response to international development.

For more than a decade now, we’ve had strong and reciprocal relationships with countries throughout sub-Saharan Africa. The Welsh Government has supported and encouraged hundreds and thousands of people to get involved with links and projects though our Wales for Africa programme. I declare an interest as a trustee of the charity Vale For Africa, which works in partnership with a Ugandan NGO, inspiring and empowering people and organisations in the Tororo district with people and partners in the Vale of Glamorgan. The Wales for Africa programme is very special; principles of partnership underpinning the work, based on mutual respect and mutual benefit. Every single project supported by the programme has benefited Wales as much as it’s benefiting its African partner. That’s through health and community links; fair trade groups; diaspora; through professional development opportunities; making a profound difference to the lives of those in Wales and Africa. There’s no doubt that, as a country, Wales, we are far better off as a result of this programme in so many ways, and the achievements have far outstripped its modest budget and we’re justifiably proud of its success. Let’s just look at some of those achievements: 500 unique Welsh projects across 25 African countries; in 2015 alone, 80,000 people in Wales and 260,000 people in Africa benefiting from our small grants scheme. Every health board in Wales has at least one active link with a hospital in Africa. We planted a staggering 5.5 million trees in a highly deforested area in Mbale, which John visited, in Uganda, as part of the 10 million trees project. This is helping to improve the lives of more than 544,000 Ugandan farmers, offsetting the harmful effects of climate change. We are supporting more than 160 placements through our international learning opportunities programme, and sharing more than 47,000 hours of expertise with African partners.

So, Deputy Llywydd, as a Government, we’ve been clear that we want to be an outward- looking nation, open to good ideas, and engaged with the rest of the world. I believe that’s what the Welsh people want too: care and compassion for their neighbours here and across the world. We’ve had many representations of concern and evidence of how important international aid is here in Wales and to the world. From the British Red Cross, Save the Children and Oxfam, you’ve all had their representations in their evidence today. Carol Wardman, from Church in Wales, aptly reminded us that the parable of the good Samaritan, given in response to precisely the question of, ‘Who is my neighbour?’, specifically demonstrates that our neighbours are those in the greatest need, particularly when they are not from our own tribe, nationality or religion.

So, I spoke at the start of my response about the divide here today: a divide that UKIP has brought to this place. UKIP has tabled this motion to promote a mean-spirited election pledge, but fortunately, support for UKIP seems to be ebbing away. That’s why we will continue to play our part as global citizens, be an outward-looking country, ready and willing to forge new relationships, and to reach out the hand of help to those who need it, and restate our political and moral purpose here today. So, let’s oppose this ‘shabby motion’, as David Melding said, and which Simon Thomas says, ‘Makes our skin creep.’

Diolch i chi, David Melding, am dynnu sylw at adroddiad Brandt yn eich cyfraniad, a oedd yn argymell y targed 0.7 y cant. Diolch i chi unwaith eto am ein hatgoffa ynglŷn â’r drefn archwilio a monitro gadarn a thrylwyr, fod 0.01 y cant yn bitw o ran y ffyrdd rydym ni, a Llywodraeth y DU yn wir, yn cyflawni ei rhaglen cymorth rhyngwladol.

Rwyf am nodi ychydig o ffeithiau eto am gymorth rhyngwladol. Mae’r DU yn un o wyth o wledydd yn y byd sy’n cyrraedd y targed gwariant swyddogol ar gyfer cymorth datblygu o 0.7 y cant o incwm gwladol gros. Mae llai na 2c o bob £1 a werir gan y Llywodraeth yn mynd ar gymorth tramor. Affrica sy’n derbyn y gyfran fwyaf o gymorth y DU. Cymorth dyngarol yw’r maes unigol mwyaf o wariant, ac mae’n un rhan o chwech o gyfanswm cymorth dwyochrog. Cafodd cyfran sylweddol o gymorth dyngarol y DU ei wario yn Sierra Leone i helpu gyda’r argyfwng Ebola, yn ogystal ag yn Syria, Yemen a De Swdan.

Mae swyddogaeth economaidd a diplomyddol bwysig i wariant cymorth y DU, swyddogaeth a ddaw’n bwysicach fyth ar ôl i ni adael yr Undeb Ewropeaidd. Trwy ddarparu cymorth i wledydd i gefnogi eu datblygiad a’u twf parhaus, mae’n helpu i gynyddu cyfoeth eu poblogaeth. Mae gan gymorth rôl i’w chwarae’n sicrhau ac yn sefydlu diogelwch rhyngwladol. Fel y dywedodd Julie Morgan, mae ein plaid, y Blaid Lafur, yn cefnogi’r targed o 0.7. Byddai Llywodraeth Lafur newydd yn parhau i wario 0.7 y cant o incwm gwladol gros ar gymorth datblygu tramor. Wrth gwrs, rydym yn cydnabod y ffaith fod David Cameron wedi cyflwyno hyn fel blaenoriaeth a pholisi Llywodraeth clir. Ac er mai cyfrifoldeb yr Adran dros Ddatblygu Rhyngwladol, wrth gwrs, yw datblygu rhyngwladol, mae galwad wedi bod—gwnaeth Steffan Lewis y pwynt hwn—am ymateb Cymreig penodol i ddatblygu rhyngwladol.

Ers dros ddegawd bellach, rydym wedi cael perthynas gref a dwyochrog gyda gwledydd ledled Affrica is-Sahara. Mae Llywodraeth Cymru wedi cefnogi ac annog cannoedd a miloedd o bobl i gymryd rhan mewn cysylltiadau a phrosiectau drwy ein rhaglen Cymru o Blaid Affrica. Rwy’n datgan buddiant fel un o ymddiriedolwyr elusen y Fro o Blaid Affrica, sy’n gweithio mewn partneriaeth ag Uganda NGO, gan ysbrydoli a grymuso pobl a sefydliadau yn ardal Tororo gyda phobl a phartneriaid ym Mro Morgannwg. Mae rhaglen Cymru o Blaid Affrica yn arbennig iawn, gydag egwyddorion partneriaeth yn sail i’r gwaith sy’n seiliedig ar gyd-barch a lles cyffredin. Mae pob prosiect unigol a gefnogir gan y rhaglen wedi dod â llawn cymaint o fudd i Gymru ag i’w bartner yn Affrica. Mae hynny’n digwydd drwy gysylltiadau iechyd a chymunedol; grwpiau masnach deg; diaspora; drwy gyfleoedd datblygiad proffesiynol; gan wneud gwahaniaeth enfawr i fywydau pobl yng Nghymru ac Affrica. Nid oes amheuaeth fod Cymru, fel gwlad, yn llawer gwell ei byd o ganlyniad i’r rhaglen hon mewn cymaint o ffyrdd, ac mae’r llwyddiannau wedi mwy na gwneud iawn am ei chyllideb gymedrol ac rydym yn haeddiannol falch o’i llwyddiant. Gadewch i ni edrych ar rai o’r cyflawniadau hynny: 500 o brosiectau Cymreig unigryw ar draws 25 o wledydd Affrica; yn 2015 yn unig, elwodd 80,000 o bobl yng Nghymru a 260,000 o bobl yn Affrica ar ein cynllun grantiau bach. Mae gan bob bwrdd iechyd yng Nghymru o leiaf un cyswllt gweithredol gydag ysbyty yn Affrica. Rydym wedi plannu’r nifer syfrdanol o 5.5 miliwn o goed mewn ardal lle ceir datgoedwigo uchel yn Mbale, man yr ymwelodd John ag ef yn Uganda, fel rhan o’r prosiect 10 miliwn o goed. Mae hyn yn helpu i wella bywydau mwy na 544,000 o ffermwyr Uganda, gan wrthbwyso effeithiau niweidiol newid yn yr hinsawdd. Rydym yn cefnogi mwy na 160 o leoliadau drwy ein rhaglen cyfleoedd dysgu rhyngwladol, ac yn rhannu mwy na 47,000 o oriau o arbenigedd gyda phartneriaid yn Affrica.

Felly, Dirprwy Lywydd, fel Llywodraeth, rydym wedi bod yn glir ein bod am fod yn genedl sy’n edrych tuag allan, yn agored i syniadau da, ac yn ymwneud â gweddill y byd. Rwy’n credu mai dyna y mae pobl Cymru ei eisiau hefyd: gofal a thosturi tuag at eu cymdogion yma ac ar draws y byd. Rydym wedi cael llawer o sylwadau’n nodi pryder a thystiolaeth ynglŷn â pha mor bwysig yw cymorth rhyngwladol pwysig yma yng Nghymru ac i’r byd. Gan y Groes Goch Brydeinig, Achub y Plant ac Oxfam, rydych i gyd wedi cael eu sylwadau yn eu tystiolaeth heddiw. Cawsom ein hatgoffa’n briodol gan Carol Wardman, o’r Eglwys yng Nghymru, fod dameg y Samariad da, a roddir mewn ymateb i’r union gwestiwn, ‘Pwy yw fy nghymydog?’, yn dangos yn benodol mai ein cymdogion yw’r rhai sydd â’r angen mwyaf, yn enwedig pan nad ydynt yn perthyn i’n llwyth, ein cenedl na’n crefydd ni ein hunain.

Felly, siaradais ar ddechrau fy ymateb ynglŷn â’r rhaniad yma heddiw: rhaniad y mae UKIP wedi’i ddwyn i’r lle hwn. Cyflwynodd UKIP y cynnig hwn i hyrwyddo addewid etholiad culfrydig ei naws, ond yn ffodus, mae cefnogaeth i UKIP i’w weld yn cilio. Dyna pam y byddwn yn parhau i chwarae ein rhan fel dinasyddion byd-eang, yn wlad sy’n edrych tuag allan, yn barod i ffurfio cysylltiadau newydd, ac i estyn llaw i gynorthwyo’r rhai sydd angen cymorth, ac ailddatgan ein diben gwleidyddol a moesol yma heddiw. Felly, gadewch i ni wrthwynebu’r ‘cynnig tila hwn’, fel y dywedodd David Melding, cynnig y mae Simon Thomas yn dweud ei fod yn ‘hala ysgryd arnom.’

Thank you. I call on Neil Hamilton to reply to the debate.

Diolch. Galwaf ar Neil Hamilton i ymateb i’r ddadl.

Thank you, Deputy Presiding Officer. We seem to have hit a target here, from the reaction of other Members. We’ve interrupted the cosy consensus that existed before we arrived. That’s what a democratic Assembly is for. I thank those who took part in the debate: Steffan Lewis, Julie Morgan, David Melding, Caroline Jones, Gareth Bennett, David Rowlands, John Griffiths and Joyce Watson. I have no thanks, of course, for Simon Thomas, for making his vile, crude, intemperate, personally abusive and misrepresentative speech, dredging up from the depths of the internet some of the lies and libels that have been told about me by his political confederates, no doubt, previously. But I don’t intend to dip my toes in the sump of his speech. I’ll leave him to wallow in his own filth quite happily.

But, in order to respond to the rest of the debate, I will just say I don’t think that honourable Members can have been listening to the way that I opened my speech, or can have read the motion. Because the many examples of good aid that have been mentioned in the course of the debate today—and some of which were mentioned in the speech, certainly, of Caroline Jones—would receive almost universal acclaim and, certainly, are supported by UKIP.

I started my speech by saying that only 16 per cent of the aid budget goes on projects of that kind; 84 per cent goes on long-term strategic political goal type of aid of the kinds that I mentioned in climate change, et cetera, et cetera. It’s this kind of Government-to-Government aid or Government-through international-agency aid, as David Melding would’ve put it, that ought to be questioned. Now, the 0.7 per cent of GDP figure is an arbitrary one; it doesn’t have any objective justification at all. It can’t have; it’s a subjective figure—it could be 0.6, it could be 1.6, it could be 10.6. And so the opportunity for virtue signalling—which has been seized by many Members around the Chamber today to advertise what they see as their moral superiority over us on these benches—in how to spend other people’s money is something that is not a question of principle, but only a question of degree. Because it only starts to be morally advantageous when it starts to hurt, and I don’t know whether the amount that individual Members contribute from their own resources every year to—[Interruption.] I don’t when—[Interruption.] Yes, plenty. No doubt the education Secretary, who lives a very comfortable life indeed—. I don’t think it makes a great deal of impact upon her lifestyle whatever she gives in charity to other causes. I’m not making any—[Interruption.] I’m not making any personal remark; I’m responding—[Interruption.] I’m responding—[Interruption.] I’m responding to the implicit—[Interruption.] I’m responding to the implicit argument in that—

Diolch, Dirprwy Lywydd. Mae’n ymddangos ein bod wedi taro targed yma, yn ôl adwaith yr Aelodau eraill. Rydym wedi torri ar draws y consensws clyd a oedd yn bodoli cyn i ni gyrraedd. Dyna yw diben Cynulliad democrataidd. Hoffwn ddiolch i bawb a gymerodd ran yn y drafodaeth: Steffan Lewis, Julie Morgan, David Melding, Caroline Jones, Gareth Bennett, David Rowlands, John Griffiths a Joyce Watson. Nid wyf yn diolch, wrth gwrs, i Simon Thomas, am wneud ei araith ffiaidd, ddi-chwaeth, eithafol, sarhaus yn bersonol a chamarweiniol, a oedd yn carthu o ddyfnderoedd y rhyngrwyd rai o’r celwyddau a’r enllibion a ddywedwyd amdanaf yn flaenorol gan ei gydwleidyddion, yn ddiau. Ond nid wyf yn bwriadu rhoi bysedd fy nhraed ym mhydew ei araith. Gadawaf iddo ymdrybaeddu yn ei fudreddi ei hun yn eithaf hapus.

Ond er mwyn ymateb i weddill y ddadl, fe ddywedaf nad wyf yn credu y gallai’r Aelodau anrhydeddus fod wedi gwrando ar y ffordd yr agorais fy araith, neu fod wedi darllen y cynnig. Oherwydd byddai’r enghreifftiau niferus o gymorth da a grybwyllwyd yn ystod y ddadl hon heddiw—ac yn sicr, cafodd rhai ohonynt eu crybwyll yn araith Caroline Jones—yn ennyn cefnogaeth pawb bron ac yn sicr, cânt eu cefnogi gan UKIP.

Dechreuais fy araith drwy ddweud mai 16 y cant yn unig o’r gyllideb cymorth sy’n mynd ar brosiectau o’r math hwnnw; mae 84 y cant yn mynd ar y math o gymorth sydd â nod gwleidyddol strategol hirdymor o’r math y soniais amdano, ym maes newid yn yr hinsawdd ac yn y blaen. Y math hwn o gymorth Llywodraeth i Lywodraeth neu gymorth Llywodraeth drwy asiantaeth ryngwladol, fel y byddai David Melding wedi’i roi y dylid ei gwestiynu. Nawr, mae’r ffigur o 0.7 y cant o gynnyrch domestig gros yn un mympwyol; nid oes iddo unrhyw gyfiawnhad gwrthrychol o gwbl. Ni all fod; mae’n ffigur goddrychol—gallai fod yn 0.6, gallai fod yn 1.6, gallai fod yn 10.6. Ac felly mae’r cyfle i nodi rhinweddau—a fachwyd gan lawer o’r Aelodau o gwmpas y Siambr heddiw i hysbysebu’r hyn a welant fel eu rhagoriaeth foesol drosom ni ar y meinciau hyn—o ran sut i wario arian pobl eraill yn rhywbeth nad yw’n fater o egwyddor, ond yn hytrach yn fater o raddau. Oherwydd ni fydd yn dechrau bod yn foesol fanteisiol nes y bydd yn dechrau brifo, ac nid wyf yn gwybod a yw’r swm y mae Aelodau unigol yn ei gyfrannu o’u hadnoddau eu hunain bob blwyddyn i—[Torri ar draws.] Nid wyf yn gwneud pan—[Torri ar draws.] Ie, digon. Nid oes amheuaeth fod yr Ysgrifennydd Addysg, sy’n byw bywyd cyfforddus iawn yn wir—. Nid wyf yn credu bod beth bynnag y mae’n ei roi mewn elusen i achosion eraill yn effeithio llawer iawn ar ei ffordd o fyw. Nid wyf yn gwneud unrhyw—[Torri ar draws.] Nid wyf yn gwneud unrhyw sylw personol; rwy’n ymateb—[Torri ar draws.] Rwy’n ymateb—[Torri ar draws.] Rwy’n ymateb i’r awgrym—[Torri ar draws.] Rwy’n ymateb i’r ddadl ymhlyg yn hynny—

I just wonder whether you’ll recognise that, actually, some of the most generous people in Wales are those from the most impoverished backgrounds.

Tybed a wnewch chi gydnabod, mewn gwirionedd, mai rhai o’r bobl fwyaf hael yng Nghymru yw’r rhai o’r cefndiroedd mwyaf tlawd.

Those people tend to be the ones who give the most, because they’ve often had a helping hand themselves in the past. Will you accept that?

Y bobl hynny sy’n tueddu i roi fwyaf, am eu bod yn aml wedi cael help llaw eu hunain yn y gorffennol. A wnewch chi dderbyn hynny?

Yes, of course I do. Of course I do. What you do with your own money is at the heart of the issue. And what I’m saying is that when the Government gives away taxpayers’ money no question of morality can arise, because it is somebody giving away other people’s money. There is no element of morality involved in that. So, the point of this debate is—[Interruption.] The point of this debate—[Interruption.] The point, if I may finish my remarks—. The point of this debate is simply to advertise the fact that a great deal of the money that is spent on overseas aid is spent on questionable projects, debateable projects, which don’t necessarily lead to the relief of poverty, the eradication of disease, the improvement of water facilities, et cetera, et cetera—all those things we can universally approve. Sending dance troupes to Ethiopia perhaps is not something of which we can approve—£5 million or whatever the figure was that was spent on that from the budget in 2013. I deliberately didn’t give colourful examples of that kind from the archives of the ‘The Daily Mail’—something to which I referred as an ironical remark in my speech earlier on—because I didn’t want to trivialise the debate or allow it to be trivialised.

But there is a serious point at issue here. We can choose to spend the money that we take from taxpayers in any number of different ways. We know that the health service is underfunded everywhere. It’s bound to be, given the nature of its construction and infinite demands that are placed upon it. We can choose to increase the aid budget by another £10 billion and take it away from some other budget. Well, if so, what is that other budget? Is that an example of moral superiority on the part of those who’ve taken the opposite side of the argument to us today? You know, there are plenty of things: what about the arts council and things like that? They are all virtuous things in themselves, but is it better to fund a theatre or a symphony orchestra than to relieve real poverty and eradicate disease? These are difficult questions and difficult choices that we all have to make.

But to take the view of the smug, superior, condescending approach that we’ve heard this afternoon I think demeans the debate. To think that out in the country, at large, a very small proportion of people would support the UKIP motion today I think is to fool yourselves. If you had some kind of a referendum on overseas aid then that would produce a very different result indeed—[Interruption.] And I see now that Members are not quite so keen on asking the people what they think about what we do with our money in that way. So—

Gwnaf, wrth gwrs y gwnaf. Wrth gwrs y gwnaf. Yr hyn a wnewch gyda’ch arian eich hun yw craidd y mater. A’r hyn rwy’n ei ddweud yw na all unrhyw gwestiwn o foesoldeb godi pan fydd y Llywodraeth yn cyfrannu arian trethdalwyr, oherwydd mae’n ymwneud â rhywun yn cyfrannu arian pobl eraill. Nid oes unrhyw elfen o foesoldeb yn rhan o hynny. Felly, pwynt y ddadl hon yw—[Torri ar draws.] Pwynt y ddadl hon—[Torri ar draws.] Y pwynt, os caf orffen fy sylwadau—. Pwynt y ddadl hon, yn syml, yw hysbysebu’r ffaith fod llawer iawn o’r arian sy’n cael ei wario ar gymorth tramor yn cael ei wario ar brosiectau amheus, prosiectau dadleuol, nad ydynt o reidrwydd yn arwain at leddfu tlodi, dileu clefydau, gwella cyfleusterau dŵr, ac yn y blaen—yr holl bethau y gall pawb ohonom eu cymeradwyo. Efallai nad yw anfon grwpiau dawns i Ethiopia yn rhywbeth y gallwn ei gymeradwyo—£5 miliwn neu beth bynnag oedd y ffigur a wariwyd ar hynny o’r gyllideb yn 2013. Yn fwriadol ni roddais enghreifftiau lliwgar o’r math hwnnw o archifau ‘The Daily Mail’—rhywbeth y cyfeiriais ato fel sylw eironig yn fy araith yn gynharach—oherwydd nad oeddwn am fychanu’r drafodaeth neu ganiatáu iddi gael ei bychanu.

Ond mae yna bwynt difrifol yn y fan hon. Gallwn ddewis gwario’r arian a gymerwn gan drethdalwyr mewn pob math o wahanol ffyrdd. Rydym yn gwybod bod y gwasanaeth iechyd yn cael ei danariannu ym mhob man. Mae’n sicr o fod, o ystyried natur ei adeiladwaith a’r gofynion diddiwedd a osodir arno. Gallwn ddewis rhoi £10 biliwn arall i’r gyllideb cymorth a’i dynnu o gyllideb arall. Wel, os felly, beth yw’r gyllideb arall honno? A yw honno’n enghraifft o ragoriaeth foesol ar ran y rhai sydd ar yr ochr arall i’r ddadl heddiw? Wyddoch chi, mae yna ddigon o bethau: beth am gyngor y celfyddydau a phethau felly? Maent i gyd yn bethau rhinweddol ynddynt eu hunain, ond a yw’n well ariannu theatr neu gerddorfa symffoni na lleddfu tlodi go iawn a dileu clefydau? Mae’r rhain yn gwestiynau anodd ac yn ddewisiadau anodd sy’n rhaid i bawb ohonom eu gwneud.

Ond rwy’n credu bod arddel y safbwynt hunanfodlon, uwchraddol, nawddoglyd a glywsom y prynhawn yma yn diraddio’r ddadl. Yn fy marn i, rydych yn twyllo eich hunain yn meddwl mai cyfran fach iawn o bobl yn y wlad yn gyffredinol a fyddai’n cefnogi cynnig UKIP heddiw. Pe baech yn cynnal rhyw fath o refferendwm ar gymorth tramor byddai’n cynhyrchu canlyniad gwahanol iawn yn wir—[Torri ar draws.] Ac rwy’n gweld yn awr nad yw’r Aelodau lawn mor awyddus i ofyn i’r bobl beth yw eu barn am yr hyn a wnawn gyda’n harian yn y ffordd honno. Felly—

[Continues.]—I think I’ve reached the end of my speech for today, and I commend our motion to the house.

[Yn parhau.]—rwy’n meddwl fy mod wedi dod i ddiwedd fy araith am heddiw, ac rwy’n cymeradwyo ein cynnig i’r tŷ.

Thank you. The proposal is to agree the motion without amendment. Does any Members object? [Objection.] Therefore, we defer this voting until voting time.

Diolch. Y cynnig yw derbyn y cynnig heb ei ddiwygio. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? [Gwrthwynebiad.] Felly, gohiriwn y pleidleisio ar hyn tan y cyfnod pleidleisio.

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.

Voting deferred until voting time.

Unless three Members wish for the bell to be rung, I will proceed directly to voting time.

Oni bai bod tri Aelod yn dymuno i’r gloch gael ei chanu, symudaf yn syth at y cyfnod pleidleisio.

10. 10. Cyfnod Pleidleisio
10. 10. Voting Time

Okay. The first vote this afternoon, then, is a debate on the Member’s legislative proposal proposed by Dawn Bowden, and I call for a vote on the motion tabled in Dawn Bowden’s name. Open the vote. Close the vote. For the motion 36, 11 abstentions, nobody against, therefore the motion is passed.

Iawn. Y bleidlais gyntaf y prynhawn yma, felly, yw dadl ar gynnig deddfwriaethol gan Aelod a gynigiwyd gan Dawn Bowden, a galwaf am bleidlais ar y cynnig a gyflwynwyd yn enw Dawn Bowden. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid y cynnig 36, roedd 11 yn ymatal, ni chafwyd unrhyw bleidleisiau yn erbyn, felly derbyniwyd y cynnig.

Derbyniwyd y cynnig: O blaid 36, Yn erbyn 0, Ymatal 11.

Motion agreed: For 36, Against 0, Abstain 11.

Canlyniad y bleidlais ar gynnig NDM6301.

Result of the vote on motion NDM6301.

We now move to the Welsh Conservative debate on child safety online. I call for a vote on the motion tabled in the name of Paul Davies. If the proposal is not agreed to, we will vote on the amendment tabled to that motion. Open the vote. Close the vote. For the motion 13, no abstentions, 34 against. Therefore we will vote on the amendments.

Symudwn yn awr at ddadl y Ceidwadwyr Cymreig ar ddiogelwch plant ar-lein. Galwaf am bleidlais ar y cynnig a gyflwynwyd yn enw Paul Davies. Os na dderbynnir y cynnig, byddwn yn pleidleisio ar y gwelliant a gyflwynwyd i’r cynnig. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid y cynnig 13, neb yn ymatal, 34 yn erbyn. Felly pleidleisiwn ar y gwelliannau.

Gwrthodwyd y cynnig: O blaid 13, Yn erbyn 34, Ymatal 0.

Motion not agreed: For 13, Against 34, Abstain 0.

Canlyniad y bleidlais ar gynnig NDM6305.

Result of the vote on motion NDM6305.

I now call for a vote on amendment 1, tabled in the name of Rhun ap Iorwerth. Open the vote. Close the vote. For the amendment 47, therefore the vote is agreed.

Galwaf yn awr am bleidlais ar welliant 1, a gyflwynwyd yn enw Rhun ap Iorwerth. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid y gwelliant 47, felly derbyniwyd y bleidlais.

Derbyniwyd y gwelliant: O blaid 47, Yn erbyn 0, Ymatal 0.

Amendment agreed: For 47, Against 0, Abstain 0.

Canlyniad y bleidlais ar welliant 1 i gynnig NDM6305.

Result of the vote on amendment 1 to motion NDM6305.

We now call for a vote on amendment 2 tabled in the name of Rhun ap Iorwerth. Open the vote. Close the vote. For the amendment 47, and that amendment is agreed. There were no abstentions, no against, on either of the amendments.

Rydym yn galw yn awr am bleidlais ar welliant 2 a gyflwynwyd yn enw Rhun ap Iorwerth. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid y gwelliant 47, a derbyniwyd y gwelliant hwnnw. Nid oedd neb yn ymatal, neb yn erbyn, ar y naill na’r llall o’r gwelliannau.

Derbyniwyd y gwelliant: O blaid 47, Yn erbyn 0, Ymatal 0.

Amendment agreed: For 47, Against 0, Abstain 0.

Canlyniad y bleidlais ar welliant 2 i gynnig NDM6305.

Result of the vote on amendment 2 to motion NDM6305.

Therefore, we move to vote on the motion as amended.

Felly, symudwn ymlaen i bleidleisio ar y cynnig fel y’i diwygiwyd.

Cynnig NDM6305 fel y’i diwygiwyd:

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

1. Yn cydnabod yr amryfal risgiau y mae plant yn eu hwynebu wrth ddefnyddio’r rhyngrwyd.

2. Yn nodi pwysigrwydd llythrennedd ddigidol i Gymru, a bod annog defnydd diogel o’r rhyngrwyd yn rhan hanfodol o addysg plentyn.

3. Yn nodi pwysigrwydd enfawr cymryd camau i sicrhau bod plant yn cael eu cadw’n ddiogel ar-lein, a’u haddysgu o ran y camau y dylent eu cymryd er mwyn helpu i ddiogelu eu hunain wrth ddefnyddio’r rhyngrwyd.

4. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i amlinellu ymateb cynhwysfawr i bryderon a godwyd gan yr NSPCC (Y Gymdeithas Genedlaethol er Atal Creulondeb i Blant), ynghylch cynnydd mewn galwadau cysylltiedig y mae wedi’u cael o ran diogelwch ar y rhyngrwyd.

5. Yn galw ymhellach ar Lywodraeth Cymru i sicrhau bod blaenoriaethu diogelwch ar-lein yn rhan ganolog o bob strategaeth sy’n anelu at ddarparu cymunedau mwy diogel i blant ledled Cymru.

6. Yn galw ar Lywodraeth y DU i weithio gyda’r cwmnïau perthnasol i fynd i’r afael â cham-drin ar-lein, gan nodi’n arbennig y cam-drin y mae menywod a grwpiau lleiafrifol yn ei ddioddef.

Motion NDM6305 as amended:

To propose that the National Assembly for Wales:

1. Recognises the multitude of risks which children face using the internet.

2. Notes the importance of a digitally literate Wales, and that encouraging safe internet use is an essential part of a child’s education.

3. Notes the immense importance of taking action to ensure children are kept safe online, and educating them as to the steps they should be taking to help protect themselves when using the internet.

4. Calls on the Welsh Government to outline a comprehensive response to concerns raised by the NSPCC, regarding an increase in related calls they have received about internet safety.

5. Further calls on the Welsh Government to ensure that prioritisation of online safety is integral to all strategies aiming to deliver safer communities for children across Wales.

6. Calls on the UK government to work with the relevant companies to tackle online abuse, noting in particular the abuse experienced by women and minority groups.

Open the vote. Close the vote. For the motion 47, no abstentions, no against. Therefore the motion as amended is agreed.

Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid y cynnig 47, neb yn ymatal, neb yn erbyn. Felly, derbyniwyd y cynnig fel y’i diwygiwyd.

Derbyniwyd cynnig NDM6305 fel y’i diwygiwyd: O blaid 47, Yn erbyn 0, Ymatal 0.

Motion NDM6305 agreed as amended: For 47, Against 0, Abstain 0.

Canlyniad y bleidlais ar gynnig NDM6305 fel y’i diwygiwyd.

Result of the vote on motion NDM6305 as amended.

We now move to the Plaid Cymru debate, a medical school in Bangor, and I call for a vote on the motion tabled in the name of Rhun ap Iorwerth. Again, if the proposal is not agreed, we vote on the amendment tabled to the motion. Open the vote. Close the vote. For the motion 14, no abstentions, 33 against. Therefore the motion is not agreed.

Symudwn yn awr at y ddadl Plaid Cymru, ysgol feddygol ym Mangor, a galwaf am bleidlais ar y cynnig a gyflwynwyd yn enw Rhun ap Iorwerth. Unwaith eto, os na dderbynnir y cynnig, byddwn yn pleidleisio ar y gwelliant a gyflwynwyd i’r cynnig. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid y cynnig 14, neb yn ymatal, 33 yn erbyn. Felly, gwrthodwyd y cynnig.

Gwrthodwyd y cynnig: O blaid 14, Yn erbyn 33, Ymatal 0.

Motion not agreed: For 14, Against 33, Abstain 0.

Canlyniad y bleidlais ar gynnig NDM6308.

Result of the vote on motion NDM6308.

We move to vote on the amendments. I call for a vote on amendment 1, tabled in the name of Jane Hutt. Open the vote. Close the vote. For the amendment 26, no abstentions, 21 against. Therefore amendment 1 is agreed.

Symudwn ymlaen i bleidleisio ar y gwelliannau. Galwaf am bleidlais ar welliant 1, a gyflwynwyd yn enw Jane Hutt. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid y gwelliant 26, neb yn ymatal, 21 yn erbyn. Felly derbyniwyd gwelliant 1.

Derbyniwyd y gwelliant: O blaid 26, Yn erbyn 21, Ymatal 0.

Amendment agreed: For 26, Against 21, Abstain 0.

Canlyniad y bleidlais ar welliant 1 i gynnig NDM6308.

Result of the vote on amendment 1 to motion NDM6308.

I call for a vote on amendment 2, tabled in the name of Paul Davies. Open the vote. Close the vote. For the amendment 46, no abstentions, one against. Therefore amendment 2 is agreed.

Galwaf am bleidlais ar welliant 2, a gyflwynwyd yn enw Paul Davies. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid y gwelliant 46, neb yn ymatal, 1 yn erbyn. Felly derbyniwyd gwelliant 2.

Derbyniwyd y gwelliant: O blaid 46, Yn erbyn 1, Ymatal 0.

Amendment agreed: For 46, Against 1, Abstain 0.

Canlyniad y bleidlais ar welliant 2 i gynnig NDM6308.

Result of the vote on amendment 2 to motion NDM6308.

We now move to a vote on the motion as amended.

Symudwn ymlaen yn awr i bleidleisio ar y cynnig fel y’i diwygiwyd.

Cynnig NDM6308 Rhun ap Iorwerth

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

1. Yn croesawu ymgyrch recriwtio Llywodraeth Cymru Gwlad Gwlad: Hyfforddi Gweithio Byw sy’n annog gweithwyr gofal iechyd proffesiynol, gan gynnwys meddygon, i ddewis Cymru fel lle i hyfforddi, gweithio a byw ynddo.

2. Yn nodi:

a) y cafwyd cynnydd o 19 y cant yn y gyfradd ymgeisio ar gyfer hyfforddiant mewn meysydd arbenigol i feddygon teulu yn 2017 a bod 84 y cant o’r llefydd hyfforddi ar gyfer meddygon teulu wedi’u llenwi ers i Gwlad Gwlad: Hyfforddi Gweithio Byw gael ei lansio, o’i gymharu â 68 y cant ar y cam hwn yn 2016;

b) bod mwy na 1,000 yn rhagor o ymgynghorwyr cyfwerth ag amser llawn yn gweithio yng Nghymru yn 2016 nag oedd ym 1999; ac

c) y cafwyd cynnydd o 12 y cant yn nifer y meddygon teulu oedd yn gweithio yng Nghymru rhwng 1999 a 2016.

3. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i weithio gyda sefydliadau iechyd ac addysg ar ddwy ochr y ffin i lunio rhaglen feddygol fwy cynhwysfawr ac ehangach ar gyfer gogledd Cymru.

Motion NDM6308 Rhun ap Iorwerth

To propose that the National Assembly for Wales:

1. Welcomes the Welsh Government’s This is Wales: Train Work Live recruitment campaign to encourage healthcare professionals, including doctors, to choose Wales as a place to train, work and live.

2. Notes:

a) there has been a 19 per cent increase in the application rate for GP speciality training in 2017 and the number of filled GP training places is at 84 per cent compared to 68 per cent at the same stage in 2016 following the launch of This is Wales: Train Work Live;

b) there were more than 1,000 more full-time equivalent consultants working in Wales in 2016 than there were in 1999; and

c) there has been a 12 per cent increase in the number of GPs working in Wales between 1999 and 2016.

3. Calls on the Welsh Government to work with health and education institutions on both sides of the border to build a more in-depth and wide-ranging north Wales medical programme.

Open the vote. Close the vote. For the motion 26, 16 abstentions, five against. Therefore, the motion as amended is agreed.

Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid y cynnig 26, roedd 16 yn ymatal, 5 yn erbyn. Felly, derbyniwyd y cynnig fel y’i diwygiwyd.

Derbyniwyd cynnig NDM6308 fel y’i diwygiwyd: O blaid 26, Yn erbyn 5, Ymatal 16.

Motion NDM6308 agreed as amended: For 26, Against 5, Abstain 16.

Canlyniad y bleidlais ar gynnig NDM6308 fel y’i diwygiwyd.

Result of the vote on motion NDM6308 as amended.

We move to vote on the Plaid Cymru debate on the economic development in the south Wales Valleys, and I call for a vote on the motion tabled in the name of Rhun ap Iorwerth. Again, if the proposal is not agreed, we vote on the amendments tabled to the motion. Open the vote. Close the vote. For 13, no abstentions, 34 against. Therefore, the motion is not agreed.

Symudwn ymlaen i bleidleisio ar ddadl Plaid Cymru ar ddatblygiad economaidd yng Nghymoedd de Cymru, a galwaf am bleidlais ar y cynnig a gyflwynwyd yn enw Rhun ap Iorwerth. Unwaith eto, os na dderbynnir y cynnig, byddwn yn pleidleisio ar y gwelliannau a gyflwynwyd i’r cynnig. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid 13, neb yn ymatal, 34 yn erbyn. Felly, gwrthodwyd y cynnig.

Gwrthodwyd y cynnig: O blaid 13, Yn erbyn 34, Ymatal 0.

Motion not agreed: For 13, Against 34, Abstain 0.

Canlyniad y bleidlais ar gynnig NDM6310.

Result of the vote on motion NDM6310.

We now move to vote on amendment 1. If amendment 1 is agreed, amendment 2 will be deselected. I call for a vote on amendment 1 tabled in the name of Jane Hutt. Open the vote. Close the vote. For the amendment 27, no abstentions, 20 against. Therefore, amendment 1 is agreed.

Symudwn ymlaen i bleidleisio ar welliant 1. Os derbynnir gwelliant 1, bydd gwelliant 2 yn cael ei ddad-ddethol. Galwaf am bleidlais ar welliant 1 a gyflwynwyd yn enw Jane Hutt. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid y gwelliant 27, neb yn ymatal, 20 yn erbyn. Felly, derbyniwyd gwelliant 1.

Derbyniwyd gwelliant 1: O blaid 27, Yn erbyn 20, Ymatal 0.

Amendment 1 agreed: For 27, Against 20, Abstain 0.

Canlyniad y bleidlais ar welliant 1.

Result of the vote on amendment 1.

Cafodd gwelliant 2 ei ddad-dethol.

Amendment 2 deselected.

And we move to vote on the motion as amended.

A symudwn ymlaen i bleidleisio ar y cynnig fel y’i diwygiwyd.

Cynnig NDM6310 fel y’i diwygiwyd:

1. Yn cydnabod effaith rhaglen barhaus Llywodraeth y DU o gyni ar gymunedau cymoedd de Cymru a gweddill Cymru, ac yn galw ar lywodraeth nesaf San Steffan i fuddsoddi mewn twf economaidd mwy cytbwys ar draws y DU.

2. Yn cefnogi nod Llywodraeth Cymru i wneud Cymru’n genedl deg o ran swyddi lle y gall pawb fanteisio ar well swyddi sy’n nes at eu cartrefi.

3. Yn nodi gwaith Llywodraeth Cymru o ran:

a) cefnogi bron i 150,000 o swyddi yn ystod tymor y Cynulliad diwethaf. Roedd llawer o’r swyddi hyn yng nghymunedau’r cymoedd;

b) paratoi dull newydd o fynd i’r afael â datblygu economaidd er mwyn ysgogi twf rhanbarthol mwy cadarn;

c) cynllunio buddsoddiadau sylweddol mewn seilwaith yn y cymoedd ac ar draws Cymru mewn modd sy’n cefnogi economïau rhanbarthol mwy cydnerth ac sy’n atgyfnerthu cadwyni cyflenwi lleol;

d) sefydlu Tasglu Gweinidogol ar gyfer Cymoedd De Cymru sy’n cydweithio â chymunedau lleol er mwyn denu swyddi newydd, codi lefelau sgiliau a gwella gwasanaethau lleol;

e) datblygu rhaglen Swyddi Gwell yn Nes at Adre gan ddefnyddio ysgogiadau caffael i greu swyddi o werth mewn ardaloedd ag anghenion economaidd, fel y cymoedd; ac

f) sefydlu Comisiwn Gwaith Teg er mwyn helpu i greu economi lle y gall mwy o bobl yng nghymunedau’r cymoedd ac ar draws Cymru fanteisio ar swyddi da ac incwm sefydlog.

Motion NDM6310 as amended:

1. Recognises the impact of the UK Government’s ongoing programme of austerity on communities in the south Wales valleys and the rest of Wales, and calls on the next Westminster government to invest in more balanced economic growth across the UK.

2. Supports the aim of the Welsh Government to make Wales a fair work nation where everyone can access better jobs closer to home.

3. Notes the work of the Welsh Government in:

a) supporting nearly 150,000 jobs in the last Assembly term, many of which were in valley communities;

b) preparing a new approach to economic development to stimulate stronger regional growth;

c) planning major infrastructure investments in the valleys and across Wales in a way which supports more resilient regional economies and strengthens local supply chains;

d) setting up a Ministerial Taskforce for the South Wales Valleys working with local communities to attract new jobs, raise skills and improve local services;

e) developing a Better Jobs Closer to Home programme using procurement levers to stimulate the creation of meaningful employment in areas of economic need, such as the valleys; and

f) establishing a Fair Work Commission to help build an economy where more people in valley communities and across Wales can access good work and a secure income.

Open the vote. Close the vote. For the motion, 25, no abstentions, 22 against. Therefore, the motion as amended is agreed.

Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid y cynnig 25, neb yn ymatal, 22 yn erbyn. Felly, derbyniwyd y cynnig fel y’i diwygiwyd.

Derbyniwyd cynnig NDM6310 fel y’i diwygiwyd: O blaid 25, Yn erbyn 22, Ymatal 0.

Motion NDM6310 as amended agreed: For 25, Against 22, Abstain 0.

Canlyniad y bleidlais ar gynnig NDM6310 fel y diwygiwyd.

Result of the vote on motion NDM6310 as amended.

We now move to vote on the UKIP debate on the foreign aid budget. I call for a vote on the motion tabled in the name of Neil Hamilton. Again, if the proposal is not agreed, we vote on the amendment tabled to the motion. Open the vote. Close the vote. For the motion, five, no abstentions, 42 against. Therefore, the motion is not agreed.

Symudwn ymlaen yn awr i bleidleisio ar ddadl UKIP ar y gyllideb cymorth tramor. Galwaf am bleidlais ar y cynnig a gyflwynwyd yn enw Neil Hamilton. Unwaith eto, os na dderbynnir y cynnig, byddwn yn pleidleisio ar y gwelliant a gyflwynwyd i’r cynnig. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid y cynnig 5, neb yn ymatal, 42 yn erbyn. Felly, gwrthodwyd y cynnig.

Gwrthodwyd y cynnig: O blaid 5, Yn erbyn 42, Ymatal 0.

Motion not agreed: For 5, Against 42, Abstain 0.

Canlyniad y bleidlais ar gynnig NDM6309.

Result of the vote on motion NDM6309.

I call for a vote on amendment 1, tabled in the name of Rhun ap Iorwerth. Open the vote. Close the vote. For the amendment 42, no abstentions, five against. Therefore, the amendment is agreed.

Galwaf am bleidlais ar welliant 1, a gyflwynwyd yn enw Rhun ap Iorwerth. Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid y gwelliant 42, neb yn ymatal, 5 yn erbyn. Felly, derbyniwyd y gwelliant.

Derbyniwyd gwelliant 1: O blaid 42, Yn erbyn 5, Ymatal 0.

Amendment 1 agreed: For 42, Against 5, Abstain 0.

Canlyniad y bleidlais ar welliant 1.

Result of the vote on amendment 1.

And I now call for a vote on the motion as amended.

A galwaf yn awr am bleidlais ar y cynnig fel y’i diwygiwyd.

Cynnig NDM6309 fel y’i diwygiwyd:

1. Yn nodi pwysigrwydd cymorth rhyngwladol o ran lleddfu dioddefaint dynol.

2. Yn cefnogi cyfraniad Cymru i brosiectau dyngarol drwy fentrau fel Cymru o Blaid Affrica.

3. Yn galw ar Lywodraeth Cymru i lunio a chyhoeddi polisi rhyngwladol cynhwysfawr i Gymru sy’n cynnwys gwella gweithgareddau cymorth rhyngwladol y genedl.

Motion NDM6309 as amended:

1. Notes the importance of international aid in alleviating human suffering.

2. Supports Wales’s contribution to humanitarian projects through initiatives such as Wales for Africa.

3. Calls on the Welsh Government to develop and publish a comprehensive international policy for Wales including enhancing the nation’s international aid activities.

Open the vote. Close the vote. For the motion, 47, no abstentions, no against. Therefore, the motion as amended is agreed.

Agorwch y bleidlais. Caewch y bleidlais. O blaid y cynnig 47, neb yn ymatal, neb yn erbyn. Felly, derbyniwyd y cynnig fel y’i diwygiwyd.

Derbyniwyd cynnig NDM6309 fel y’i diwygiwyd: O blaid 47, Yn erbyn 0, Ymatal 0.

Motion NDM6309 as amended agreed: For 47, Against 0, Abstain 0.

Canlyniad y bleidlais ar gynnig NDM6309 fel y diwygiwyd.

Result of the vote on motion NDM6309 as amended.

And that brings today’s proceedings to a close. Thank you.

Dyna ddiwedd y trafodion am heddiw. Diolch.

Daeth y cyfarfod i ben am 19:12.

The meeting ended at 19:12.