Y Cyfarfod Llawn - Y Bumed Senedd

Plenary - Fifth Senedd

06/12/2016

Cyfarfu’r Cynulliad am 13:30 gyda’r Llywydd (Elin Jones) yn y Gadair.

The Assembly met at 13:30 with the Llywydd (Elin Jones) in the Chair.

1. 1. Cwestiynau i’r Prif Weinidog
1. 1. Questions to the First Minister

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Yr eitem gyntaf ar ein hagenda ni y prynhawn yma yw cwestiynau i’r Prif Weinidog, a’r cwestiwn cyntaf, Llyr Gruffydd.

The first item on our agenda this afternoon is questions to the First Minister, and the first question is from Llyr Gruffydd.

Effaith Cau Banciau ar Fusnesau

The Effect of Bank Closures on Businesses

1. Pa asesiad y mae'r Prif Weinidog wedi'i wneud o effaith cau banciau ar fusnesau Cymru? OAQ(5)0322(FM)[W]

1. What assessment has the First Minister make of the effect of bank closures on businesses in Wales? OAQ(5)0322(FM)[W]

Er mai mater masnachol i’r banciau yw penderfyniadau am gau canghennau, rŷm ni’n cydnabod yr effaith negyddol mae hyn yn gallu ei chael ar fusnesau lleol. Rydym ni’n croesawu’r adolygiad diweddar gan yr Athro Griggs, sydd wedi gwneud argymhellion ynghylch gwella’r ffordd y mae banciau’n ymgysylltu â chymunedau.

Whilst decisions on branch closures are commercial matters for the banks, we recognise the negative impact that closures can have on local businesses. We welcome the recent review by Professor Griggs, which made recommendations to improve the way in which banks engage with communities.

Diolch i chi am eich ateb. Rydym yn gwybod, wrth gwrs, fod adroddiad Ffederasiwn y Busnesau Bach ym mis Hydref yn dangos yn glir yr effaith mae hyn yn ei chael ar fusnesau bach—er enghraifft, busnesau’n gorfod cau yn gynt a cholli busnes oherwydd bod yn rhaid teithio’n bellach i fancio’r arian. Ac mae’r British Bankers Association hefyd wedi dangos yn glir fod benthyca i fusnesau mewn ardaloedd lle mae canghennau wedi cau yn disgyn yn sylweddol. Felly, rydych chi wedi cyfeirio at yr adroddiad roeddech yn sôn amdano fe yn eich ateb. A allwch chi ymhelaethu ar beth yn union rydych chi’n mynd i’w wneud fel Llywodraeth, a pha drafodaethau rydych chi wedi’u cael gyda’r banciau, efallai, er mwyn edrych ar fodelau amgen o gadw gwasanaethau yn rhai o’r trefi yma sydd wedi colli canghennau?

Thank you for that response. We know, of course, that the Federation of Small Businesses report in October demonstrated the clear impact that it has on small businesses—for example, businesses having to close earlier and losing business because they have to travel further to bank their money. The British Bankers Association has also clearly demonstrated that loans to companies in areas where banks have closed fall substantially. You referred to the report in your response, so can you expand upon what you as a Government are going to do, and what discussions have you hade with the banks in order to look at alternative models of retaining services in some of these towns that have lost their branches?

Un o’r pethau rŷm ni wedi’i wneud yw sicrhau bod arian ar gael i swyddfeydd post, yn enwedig y rheini yn yr ardaloedd gwledig, er mwyn iddyn nhw allu sicrhau bod y gwasanaethau sydd ar gael ar hyn o bryd gan fanciau yn cael ei barhau ganddyn nhw, sef, er enghraifft, talu sieciau i mewn, tynnu arian allan. Ond byddwn i’n dweud wrth y banciau ei bod hi’n bwysig dros ben i sicrhau, lle mae busnesau yn defnyddio banciau ar hyn o bryd i ddodi arian gleision mewn i’r banc, fod yna adnoddau ar gael yn y dyfodol er mwyn gadael iddyn nhw wneud hynny, efallai mewn swyddfa bost neu mewn rhyw ffordd arall sydd yn gyfleus i’r busnesau hynny.

One of the things we’ve done, of course, is to ensure that funding is available to post offices, particularly in rural areas, so that they can ensure that the services currently provided by banks are maintained by them—for example, paying in cheques, withdrawing money, and so on. But, what I would tell the banks is that it’s very important to ensure that, where businesses do use the banks at the moment in order to cash their takings, those resources should be available in future to allow them to do that, be that in a post office or through some alternative method that is convenient for those businesses.

In the past few months, two major banks have closed branches in Delyn—HSBC in Flint and Barclays in Holywell, with NatWest now being the latest to announce they’re closing a branch in Holywell as well. Whilst I recognise the steps these banks have taken to ensure that personal banking customers can access their accounts within the post office, in many areas, the future of these post offices are far from certain as well. On Friday last week, I was discussing this in Sweeney Ted’s Barbers in Holywell—and I can confirm people have only walked out with their hair cut—with regard to the problems created by this other bank closure and the specific impact perhaps on rural communities and those businesses that have to travel further with substantial amounts of money. So, I’m sure, you, First Minister, share my concern, and other Members, of the impact of these branch closures, and I’d like to ask what Welsh Government advice and support is available for small businesses in town centres that are impacted by such closures.

Yn y misoedd diwethaf, mae dau fanc mawr wedi cau canghennau yn Nelyn—HSBC yn y Fflint a Barclays yn Nhreffynnon, a NatWest yw'r diweddaraf i gyhoeddi ei fod yn cau ​​cangen yn Nhreffynnon hefyd. Er fy mod yn cydnabod y camau y mae’r banciau hyn wedi eu cymryd i sicrhau y gall cwsmeriaid bancio personol gael mynediad at eu cyfrifon yn y swyddfa bost, mewn llawer o ardaloedd, mae dyfodol y swyddfeydd post hyn yn bell o fod yn sicr hefyd. Ddydd Gwener yr wythnos diwethaf, roeddwn i’n trafod hyn yn siop torri gwallt Sweeney Ted yn Nhreffynnon—a gallaf gadarnhau bod pobl wedi cerdded allan â dim ond eu gwalltiau wedi eu torri—o ran y problemau a grëwyd yn sgil cau’r banc arall hwn a'r effaith benodol efallai ar gymunedau gwledig a’r busnesau hynny sy'n gorfod teithio ymhellach gyda symiau sylweddol o arian. Felly, rwy'n siŵr, eich bod, Brif Weinidog, yn rhannu fy mhryder i, a’r Aelodau eraill, am effaith cau’r canghennau hyn, a hoffwn ofyn pa gyngor a chymorth sydd ar gael gan Lywodraeth Cymru i fusnesau bach yng nghanol trefi sy'n cael eu heffeithio gan achosion o gau o'r fath.

Well, it comes down to ensuring that the post office is able to deliver the kind of banking services that businesses would expect. The nature of banking has changed over the years. Fewer and fewer people visit banks. What is absolutely crucial is that people have the facility to withdraw cash, that people have the facility to deposit cheques and cash into a financial institution and also, of course, that small businesses are able to deposit cash at the end of the day when their businesses close. It’s hugely important that where banks leave communities, the post office is able to do that, therefore providing a continuity of service. And that’s why, of course, we’ve provided financial support to post offices over the years, to make sure that communities do have their post offices that can deliver a wide range of services.

Wel, mae'n fater yn y pen draw o sicrhau bod swyddfa’r post yn gallu darparu'r math o wasanaethau bancio y byddai busnesau yn eu disgwyl. Mae natur bancio wedi newid dros y blynyddoedd. Mae llai a llai o bobl yn mynd i fanciau. Yr hyn sy'n gwbl hanfodol yw bod gan bobl y cyfleuster i godi arian, bod gan bobl y cyfleuster i adneuo sieciau ac arian parod mewn sefydliad ariannol a hefyd, wrth gwrs, bod busnesau bach yn gallu adneuo arian parod ar ddiwedd y dydd pan fydd eu busnesau’n cau. Mae'n hynod bwysig, lle mae banciau yn gadael cymunedau, bod y swyddfa bost yn gallu gwneud hynny, gan gynnig dilyniant gwasanaeth. A dyna pam, wrth gwrs, yr ydym ni wedi rhoi cymorth ariannol i swyddfeydd post dros y blynyddoedd, i sicrhau bod gan gymunedau eu swyddfeydd post sy'n gallu cynnig amrywiaeth eang o wasanaethau.

Brif Weinidog, efallai eich bod chi’n ymwybodol bod banc Lloyds yn cynnig cau tair cangen yn fy etholaeth i, a, Llywydd, dylwn i ddatgan diddordeb yn y cwestiwn hwn fel cyn-weithiwr ym manc Lloyds. Nawr, nid yn unig mae cau’r canghennau yma yn fy etholaeth i yn gwbl anghymesur â’r nifer sy’n cau ar lefel Brydeinig, ond maent yn hanfodol i lawer o bobl sy’n byw yn, ac o gwmpas, y cymunedau hynny, ac felly, bydd eu cau yn cael effaith ddinistriol. Rwy’n derbyn mai mater masnachol gan y banc yw hyn, ond, yn dilyn ymlaen ar y cwestiynau blaenorol, pa gefnogaeth benodol y gall Llywodraeth Cymru ei chynnig i’r cymunedau hyn, a beth all Llywodraeth Cymru ei wneud i helpu i liniaru’r effeithiau negyddol y bydd cau’r canghennau hyn yn eu cael ar gymunedau?

First Minister, you may be aware that Lloyds Bank is proposing to close three branches in my constituency. Presiding Officer, I should declare an interest in this question as a former employee of Lloyds Bank. Not only are these closures in my constituency totally out of keeping with the numbers closing at a UK level, but the branches are crucial to many people who live in and around those communities and their closure would have a destructive impact. I accept that this is a commercial matter for the bank, but, following on from previous questions, what specific support can the Welsh Government provide to these communities, and what can the Welsh Government do to mitigate the negative impacts that these branch closures will have on communities?

Rwy’n deall bod Trefdraeth, Abergwaun ac Aberdaugleddau â chynlluniau i’w cau nhw. Beth sy’n hollbwysig yw bod y gwasanaethau sydd ar gael ar hyn o bryd trwy’r banciau ar gael mewn ffordd arall os yw’r canghennau’n cau. Mae hynny’n meddwl gweithio drwy’r swyddfa bost er mwyn sicrhau bod y gwasanaethau ar gael drwy’r swyddfa bost. Mae hynny, wrth gwrs, yn sicrhau bod y gwasanaeth ar gael i bobl leol, ac yn sicrhau bod mwy o fasnach a gwaith i’r swyddfa bost, i helpu’r swyddfa bost i gadw i fynd hefyd. Ond beth na fyddwn i eisiau gweld—ac mae hyn yn rywbeth rŷm ni wedi sicrhau sydd ddim wedi digwydd yn yr ardaloedd gwledig yn enwedig—yw swyddfa bost yn cau hefyd ac felly’r gwasanaethau yn cael eu colli yn gyfan gwbl mewn cymuned. Byddai hynny’n rhywbeth y byddwn i ddim eisiau ei weld, a dyna pam, wrth gwrs, rŷm ni wedi bod yn eu cefnogi nhw’n ariannol.

I understand that Newport, Fishguard and Milford Haven have plans to close branches. What’s vitally important is that those services that are available now through the banks are available in an alternative method, and that means working through the post office to ensure that those services are available there. That will ensure that the services are available for local people and will ensure more work and business for the post offices, helping to make the post officer sustainable. However, what we don’t want to see happening—and this is something that we have ensured has not happened in rural areas in the past—is post offices closing and services wiped out completely from communities. That is something that we don’t wish to see and it’s why we’ve been supporting them financially.

Deddf Cynllunio a Phrynu Gorfodol 2004

The Planning and Compulsory Purchase Act 2004

2. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am Adran 68 o Ddeddf Cynllunio a Phrynu Gorfodol 2004? OAQ(5)0318(FM)

2. Will the First Minister make a statement on Section 68 of the Planning and Compulsory Purchase Act 2004? OAQ(5)0318(FM)

Yes. It enables Welsh Ministers to revoke a development plan, if requested to do so by a local authority.

Gwnaf. Mae'n galluogi Gweinidogion Cymru i ddirymu cynllun datblygu, os bydd awdurdod lleol yn gofyn iddyn nhw wneud hynny.

Okay. Thanks, First Minister. Well, last week, you described this as a nonsense; it clearly isn’t. So, first of all, will you accept that you were wrong last week? And I’ll re-pose the question that I asked last week: will you support, in this Chamber, saving Cardiff greenfield sites by voting to revoke the LDP?

Iawn. Diolch, Brif Weinidog. Wel, yr wythnos diwethaf, fe wnaethoch chi ddisgrifio hyn fel lol; mae'n amlwg nad ydyw. Felly, yn gyntaf oll, a wnewch chi dderbyn eich bod chi’n anghywir yr wythnos diwethaf? Ac ail-ofynnaf y cwestiwn a ofynnais yr wythnos diwethaf: a wnewch chi gefnogi, yn y Siambr hon, achub safleoedd tir glas Caerdydd trwy bleidleisio i ddirymu'r CDLl?

Well, those are matters for Cardiff council. Unfortunately, he didn’t listen to my answer. Last week, he said that the Assembly had the power to revoke local development plans. That is not true; it’s Welsh Ministers who have that power. In the original legislation, in 2004, the Assembly was mentioned, but, of course, those powers were transferred to the Executive after the Government of Wales Act 2006. So, again, as I said, there is no vote on the floor of this Assembly. It’s a matter for a local authority to make an application to revoke its local development plan, and it’s then for Welsh Ministers to consider and not the National Assembly itself.

Wel, materion i gyngor Caerdydd yw’r rheini. Yn anffodus, ni wrandawodd ar fy ateb. Yr wythnos diwethaf, dywedodd fod gan y Cynulliad y grym i ddirymu cynlluniau datblygu lleol. Nid yw hynny'n wir; Gweinidogion Cymru sydd â’r grym hwnnw. Yn y ddeddfwriaeth wreiddiol, yn 2004, cafodd y Cynulliad ei grybwyll, ond, wrth gwrs, trosglwyddwyd y pwerau hynny i'r Weithrediaeth yn dilyn Deddf Llywodraeth Cymru 2006. Felly, unwaith eto, fel y dywedais, nid oes unrhyw bleidlais ar lawr y Cynulliad hwn. Mater i awdurdod lleol yw gwneud cais i ddirymu ei gynllun datblygu lleol, a chyfrifoldeb Gweinidogion Cymru wedyn yw ei ystyried, ac nid y Cynulliad Cenedlaethol ei hun.

First Minister, one of the problems with local development plans is that local authorities are constrained by the guidance issued by you and your Cabinet colleagues. And the big problem we’ve got up in Conwy and Denbighshire—areas that I represent—is that the requirements to create lots of new housing are completely unsustainable in terms of the local infrastructure that is there. What are you doing to improve your guidance on the infrastructure that is going to be required, to ensure that there are GP services, schools and roads, and other community services, available to those areas of new development that are going to be created?

Brif Weinidog, un o'r problemau gyda chynlluniau datblygu lleol yw bod awdurdodau lleol wedi eu cyfyngu gan y canllawiau a gyhoeddwyd gennych chi a'ch cydweithwyr yn y Cabinet. A’r broblem fawr sydd gennym ni yng Nghonwy a Sir Ddinbych—ardaloedd yr wyf i’n eu cynrychioli—yw bod y gofynion i adeiladu llawer o dai newydd yn gwbl anghynaladwy o ran y seilwaith lleol sydd yno. Beth ydych chi’n ei wneud i wella eich canllawiau ar y seilwaith y bydd ei angen, i sicrhau bod gwasanaethau meddygon teulu, ysgolion a ffyrdd, a gwasanaethau cymunedol eraill, ar gael i'r ardaloedd hynny o ddatblygiad newydd sy'n mynd i gael eu creu?

Well, local authorities are responsible for that and there are tools available for them, of course. Section 106 enables them to look for community gain. They are able to see infrastructure develop, whether that’s buildings such as schools or roads, via section 106. The community infrastructure levy, of course—soon to be devolved—is another way in which benefit can be drawn to a local community. It depends on how clever a local authority is willing to be. But it should never be the case that a major development takes place without any contribution by the developers to infrastructure, and that is something we would encourage local authorities to do.

Wel, awdurdodau lleol sy’n gyfrifol am hynny, ac mae offerynnau ar gael iddyn nhw, wrth gwrs. Mae adran 106 yn eu galluogi i chwilio am fudd cymunedol. Maen nhw’n gallu gweld seilwaith yn datblygu, pa un a yw hynny’n adeiladau fel ysgolion neu ffyrdd, trwy adran 106. Mae'r ardoll seilwaith cymunedol, wrth gwrs—a fydd yn cael ei datganoli yn fuan—yn ffordd arall y gellir sicrhau budd i gymuned leol. Mae'n dibynnu ar ba mor glyfar y mae awdurdod lleol yn barod i fod. Ond ni ddylai fyth fod yn wir bod datblygiad mawr yn digwydd heb unrhyw gyfraniad gan y datblygwyr at seilwaith, ac mae hynny'n rhywbeth y byddem ni’n annog awdurdodau lleol i’w wneud.

Cwestiynau Heb Rybudd gan Arweinwyr y Pleidiau

Questions Without Notice from the Party Leaders

Cwestiynau nawr gan arweinwyr y pleidiau. Arweinydd Plaid Cymru, Leanne Wood.

We now move to questions from party leaders. The leader of Plaid Cymru, Leanne Wood.

Diolch, Lywydd. First Minister, Labour has led the Welsh Government for 17 years. Do you take responsibility for today’s Programme for International Student Assessment results?

Diolch, Lywydd. Brif Weinidog, mae Llafur wedi arwain Llywodraeth Cymru ers 17 mlynedd. A ydych chi’n cymryd cyfrifoldeb am ganlyniadau’r Rhaglen Ryngwladol Asesu Myfyrwyr heddiw?

Well, the PISA results have seen some improvements in some areas but disappointment in others. And, from our perspective, we want to see the journey continue, because, if you believe the PISA tests are important—and I do believe they are important—then you have to recognise that the Organisation for Economic Co-operation and Development itself has said that we are doing the right things, and we are on the right journey. So, it’s a matter of making sure we continue with what we have been doing. Now, those are not my words—those are the words of the OECD. Nobody can be complacent and nobody can accept the situation as it is. We’ve seen some improvements but not enough. It’s a matter now of staying the course, as the OECD has advised us to do.

Wel, bu rhai gwelliannau mewn rhai meysydd yn y canlyniadau PISA, ond siom mewn eraill. Ac, o'n safbwynt ni, rydym ni eisiau gweld y daith yn parhau, oherwydd, os ydych chi’n credu bod profion PISA yn bwysig—ac rwyf i’n credu eu bod nhw’n bwysig—yna mae’n rhaid i chi gydnabod bod y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd ei hun wedi dweud ein bod ni’n gwneud y pethau iawn, a’n bod ni ar y trywydd iawn. Felly, mae'n fater o sicrhau ein bod ni’n parhau â'r hyn yr ydym ni wedi bod yn ei wneud. Nawr, nid fy ngeiriau i yw’r rheini—geiriau’r OECD yw’r rheini. Ni all neb fod yn hunanfodlon ac ni all neb dderbyn y sefyllfa fel ag y mae hi. Rydym ni wedi gweld rhai gwelliannau ond dim digon. Mae'n fater nawr o gadw ati, fel y mae’r OECD wedi ein cynghori i’w wneud.

Well, that sounds pretty complacent to me, First Minister. And I think it says quite a lot that you won’t take responsibility for the results that we’ve seen today. Now, the Labour Government has predicted improvement. We’ve heard it all before. Last year, your education Minister said a huge amount has happened since the disappointing 2012 test results. He also said,

‘I would anticipate, and I would hope for palpable improvement’.

So, Labour has promised improvement, and you’ve yet to deliver. First Minister, you yourself admitted that you’d taken your eye off the ball when it comes to education. And the result is that, today, Welsh scores for reading are worse than a decade ago, Welsh scores for maths are worse than a decade ago, and Welsh scores for science are worse than a decade ago. Pupils, parents, teachers deserve the improvement that you said would happen. First Minister, when will we see improvement? And, if you can answer that question, can you also tell us, how can we believe you?

Wel, mae hynny'n swnio'n eithaf hunanfodlon i mi, Brif Weinidog. Ac rwy’n credu ei fod yn dweud cryn dipyn na wnewch chi gymryd cyfrifoldeb am y canlyniadau yr ydym ni wedi eu gweld heddiw. Nawr, mae’r Llywodraeth Lafur wedi darogan gwelliant. Rydym ni wedi clywed hyn i gyd o'r blaen. Y llynedd, dywedodd eich Gweinidog addysg fod llawer iawn wedi digwydd ers canlyniadau siomedig profion 2012. Dywedodd hefyd,

rwyf yn rhagweld, ac rwyf yn gobeithio am welliant amlwg.

Felly, mae Llafur wedi addo gwelliant, ac nid ydych chi wedi cyflawni eto. Brif Weinidog, rydych chi eich hun wedi cyfaddef eich bod chi wedi cymryd eich llygad oddi ar y bêl pan ddaw i addysg. A'r canlyniad, heddiw, yw bod sgorau Cymru ar gyfer darllen yn waeth nag oedden nhw ddegawd yn ôl, mae sgorau Cymru ar gyfer mathemateg yn waeth nag oedden nhw ddegawd yn ôl, ac mae sgorau Cymru ar gyfer gwyddoniaeth yn waeth nag oedden nhw ddegawd yn ôl. Mae disgyblion, rhieni, athrawon yn haeddu'r gwelliant y dywedasoch fyddai'n digwydd. Brif Weinidog, pryd fyddwn ni’n gweld gwelliant? Ac, os gallwch chi ateb y cwestiwn hwnnw, a allwch chi hefyd ddweud wrthym, sut y gallwn ni eich credu chi?

Look at the GCSE results and you will see that those results have improved greatly since 2010, an improvement of nearly 10 per cent in terms of those getting the right grades at GCSE. They are encouraging. We’ve seen improvement in maths performance, but disappointment with reading and with science. So, we are seeing the gap closing. We’re confident that that gap will continue to close in the future, because we see the results such as GCSEs and A-Levels, which are providing us with the evidence that the education system is moving in the right direction. But, as I say, the leader of the opposition doesn’t have to believe what I say, but if she accepts, as I said, that the PISA tests are important—and she does, of course—then she must accept what the OECD, who set those tests, is saying to us that we are moving in the right direction and we should stay on course. What they’re absolutely clear about is that we should not suddenly have wild reform or widespread reform now, but rather that the direction is correct. If she has other alternatives that she wants to put forward, that’s a matter for her, but we listen to the OECD. We see that there is great room for improvement, we accept that, but we do listen to what the OECD says in terms of them saying to us that we are on the right track.

Edrychwch ar y canlyniadau TGAU a byddwch yn gweld bod y canlyniadau hynny wedi gwella'n helaeth ers 2010, gwelliant o bron i 10 y cant o ran y rhai sy'n cael y graddau iawn ar lefel TGAU. Maen nhw’n galonogol. Rydym ni wedi gweld gwelliant mewn perfformiad mathemateg, ond siom o ran darllen a gwyddoniaeth. Felly, rydym ni yn gweld y bwlch yn cau. Rydym ni’n ffyddiog y bydd y bwlch yn parhau i gau yn y dyfodol, gan ein bod ni’n gweld y canlyniadau fel TGAU a Safon A, sy'n rhoi’r dystiolaeth i ni fod y system addysg yn symud i'r cyfeiriad iawn. Ond, fel y dywedais, nid oes rhaid i arweinydd yr wrthblaid gredu yr hyn yr wyf i’n ei ddweud, ond os yw’n derbyn, fel y dywedais, bod y profion PISA yn bwysig—ac mae hi, wrth gwrs—yna mae'n rhaid iddi dderbyn yr hyn y mae'r OECD, sy’n llunio’r profion hynny, yn ei ddweud wrthym ein bod ni’n symud i'r cyfeiriad cywir ac y dylem ni aros ar y trywydd iawn. Yr hyn y maen nhw'n gwbl glir ynglŷn ag ef yw na ddylem ni gael diwygio gwyllt neu ddiwygio eang yn sydyn nawr, ond yn hytrach bod y cyfeiriad yn gywir. Os oes ganddi ddewisiadau eraill yr hoffai eu cynnig, mater iddi hi yw hynny, ond rydym ni’n gwrando ar yr OECD. Rydym ni’n gweld bod llawer o le i wella, rydym ni’n derbyn hynny, ond rydym ni yn gwrando ar yr hyn y mae'r OECD yn ei ddweud o ran eu bod nhw’n dweud wrthym ein bod ni ar y trywydd iawn.

First Minister, you are the Government. You are the ones who have promised improvement. The reason that I ask you about those improvements is that you’ve got a record of moving the goalposts on this. You are the ones who have chosen to fully participate in PISA and to use it as a credible benchmark. In October 2014, the target of reaching the top 20 in the world by 2016 was dropped. Labour brought in a new target at that point, to reach the average of 500 points for reading, maths and science by 2021. Can you tell us now: are you still committed to that, or are you going to move the goalposts again?

Brif Weinidog, chi yw’r Llywodraeth. Chi yw'r rhai sydd wedi addo gwelliant. Y rheswm yr wyf i’n gofyn i chi am y gwelliannau hynny yw bod gennych chi hanes o newid y meini prawf yn hyn o beth. Chi yw'r rhai sydd wedi dewis cymryd rhan lawn yn PISA a’i ddefnyddio fel meincnod credadwy. Ym mis Hydref 2014, gwaredwyd y targed o gyrraedd yr 20 uchaf yn y byd erbyn 2016. Cyflwynodd Llafur darged newydd ar yr adeg honno, i gyrraedd y cyfartaledd o 500 o bwyntiau ar gyfer darllen, mathemateg a gwyddoniaeth erbyn 2021. A allwch chi ddweud wrthym nawr: a ydych chi’n dal wedi ymrwymo i hynny, neu a ydych chi’n mynd i newid y meini prawf eto?

I am confident that, when the next PISA results come, we will see more improvement. The reason why I say that is because I mention the GCSE and A-level results. We’re seeing the first of that improvement in maths. We’re seeing the gap closing in areas such as reading and in science. But it’s not good enough—not good enough. There’s still work to be done.

We do know that, in other countries where improvements were effected, those improvements do take years. Improvements cannot be turned round within three years. Yes, of course we take responsibility. We were the Government who actually went into PISA in the first place. We must accept that PISA is a way in which the education system of Wales will be measured. There is more work to be done. The education Secretary will be outlining that in more detail when she makes her statement. We are seeing improvements in some areas, but, no, things are not as they should be, and we’ll never be content. We’ll always want to see improvement in the Welsh education system, and that’s exactly what we wish to see and we will do.

Rwy'n hyderus, pan fydd y canlyniadau PISA nesaf yn dod, y byddwn yn gweld mwy o welliant. Y rheswm pam rwy’n dweud hynny yw oherwydd fy mod i’n sôn am y canlyniadau TGAU a Safon Uwch. Rydym ni’n gweld dechrau’r gwelliant hwnnw mewn mathemateg. Rydym ni’n gweld y bwlch yn cau mewn meysydd fel darllen a gwyddoniaeth. Ond nid yw'n ddigon da—nid yw’n ddigon da. Mae gwaith i'w wneud o hyd.

Rydym ni’n gwybod, mewn gwledydd eraill lle gwnaed gwelliannau, bod y gwelliannau hynny’n cymryd blynyddoedd. Ni ellir gwneud gwelliannau mewn tair blynedd. Ydym, wrth gwrs rydym ni’n cymryd cyfrifoldeb. Ni yw’r Llywodraeth a ymunodd â PISA yn y lle cyntaf. Mae'n rhaid i ni dderbyn bod PISA yn ffordd y bydd system addysg Cymru yn cael ei mesur. Mae mwy o waith i'w wneud. Bydd yr Ysgrifennydd addysg yn amlinellu hynny’n fanylach pan fydd hi’n gwneud ei datganiad. Rydym ni’n gweld gwelliannau mewn rhai meysydd, ond, na, nid yw pethau fel y dylent fod, ac ni fyddwn byth yn fodlon. Byddwn bob amser eisiau gweld gwelliant yn system addysg Cymru, a dyna'n union yr hyn yr ydym ni’n dymuno ei weld a byddwn yn gweld hynny.

Arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, Andrew R.T. Davies.

The leader of the Welsh Conservatives, Andrew R.T. Davies.

Thank you, Presiding Officer. First Minister, if I can take forward the points on PISA again, it was notable in your responses to the leader of Plaid Cymru that not one backbencher behind you had the wit to listen to you. All of them were looking at their computers, and rightly so. The Labour Party needs to be embarrassed by today’s results, after 17 years of leading education here in Wales. That is a damning indictment—a damning indictment—of your failures, First Minister, and the Labour Party’s ability to lead education here in Wales.

When you took office as First Minister nearly seven years ago—I think the anniversary is this Saturday—you rightly pointed out that education was a cornerstone of your policy positioning as First Minister, and you rightly point to the proud heritage that you have of being the son of two teachers. Now, you also pointed out that education was the key to unlocking success for the Welsh economy. Why on earth hasn’t that key turned to the benefit of pupils in Wales when you look at the PISA results today?

Diolch i chi, Lywydd. Brif Weinidog, os gallaf fwrw ymlaen â'r pwyntiau ar PISA eto, roedd yn nodedig yn eich ymatebion i arweinydd Plaid Cymru nad oedd gan yr un aelod o'r meinciau cefn y tu ôl i chi awydd gwrando arnoch chi. Roedd pob un ohonynt yn edrych ar eu cyfrifiaduron, a hynny'n briodol. Mae angen i’r Blaid Lafur fod â chywilydd yn sgil canlyniadau heddiw, ar ôl 17 mlynedd o arwain addysg yma yng Nghymru. Mae’n ddyfarniad damniol—dyfarniad damniol—ar eich methiannau, Brif Weinidog, ac ar allu'r Blaid Lafur i arwain addysg yma yng Nghymru.

Pan ddechreuasoch yn eich swydd fel Prif Weinidog bron i saith mlynedd yn ôl—rwy’n credu mai’r dydd Sadwrn hwn fydd yr union ddyddiad—nodwyd gennych yn briodol mai addysg oedd un o gonglfeini eich safbwynt polisi fel Prif Weinidog, ac rydych chi’n cyfeirio’n briodol at y dreftadaeth falch sydd gennych chi o fod yn fab i ddau o athrawon. Nawr, nodwyd gennych hefyd mai addysg oedd yr allwedd i ddatgloi llwyddiant i economi Cymru. Pam ar y ddaear nad yw’r allwedd hwnnw wedi cael ei droi er budd disgyblion yng Nghymru pan edrychwch chi ar y canlyniadau PISA heddiw?

Well, I’ve already given detailed answers to the leader of Plaid Cymru and accepted that there is no room for complacency and there is much room for improvement. But I have to say, when I went to school in the 1980s, the schools were awful. The buildings were awful. We had no library—it was falling apart. The buildings—if the windows were broken, they remained broken. The standard of teaching was good, and we were lucky to have good teachers. But that is the reality of it for those of us who went to a comprehensive and those of us who remember it as it was under the Tories.

Now, let’s examine his party’s education policy, if indeed—[Interruption.]

Wel, rwyf eisoes wedi rhoi atebion manwl i arweinydd Plaid Cymru ac wedi derbyn nad oes lle i fod yn hunanfodlon a bod llawer o le i wella. Ond mae’n rhaid i mi ddweud, pan oeddwn i yn yr ysgol yn y 1980au, roedd yr ysgolion yn ofnadwy. Roedd yr adeiladau yn ofnadwy. Nid oedd gennym ni lyfrgell—roedd yn cwympo’n ddarnau. Roedd yr adeiladau—os oedd y ffenestri wedi torri, roedden nhw’n aros wedi torri. Roedd safon yr addysgu yn dda, ac roeddem ni’n ffodus o gael athrawon da. Ond dyna’r gwir amdani i’r rhai ohonom a aeth i ysgol gyfun a’r rhai ohonom ni sy'n cofio fel yr oedd pethau o dan y Torïaid.

Nawr, gadewch i ni archwilio polisi addysg ei blaid ef, os yn wir— [Torri ar draws.]

Okay, let’s quieten down and let the First Minister continue.

Iawn, gadewch i ni dawelu a gadael i'r Prif Weinidog barhau.

Let’s examine his party’s education policy, if indeed there is one. Hands up anybody who knows what the Tory education policy is, beyond cutting funding for schools. They stood on the basis of cutting education funding by 20 per cent. They’re still saying that schools funding should be cut. Now, we accept that there is work to do when it comes to improving education. What we will never accept is that schools should have less money, which is exactly what he advocates.

Gadewch i ni edrych ar bolisi addysg ei blaid ef, os oes un, mewn gwirionedd. Dwylo i fyny unrhyw un sy'n gwybod beth yw polisi addysg y Torïaid, y tu hwnt i dorri cyllid ar gyfer ysgolion. Fe wnaethant sefyll ar sail torri 20 y cant ar gyllid addysg. Maen nhw'n dal i ddweud y dylai cyllid ysgolion gael ei dorri. Nawr, rydym ni’n derbyn bod gwaith i'w wneud pan ddaw i wella addysg. Yr hyn na fyddwn ni byth yn ei dderbyn yw y dylai ysgolion gael llai o arian, sef yr union beth y mae e’n ei argymell.

For goodness’ sake, First Minister, show some humility—for goodness’ sake. Referring back to the 1980s, referring to policies—you’re in Government. You’re the First Minister. The Labour Party have been in Government since 1999. You’ve written off a generation. Are you prepared to write off another generation? It’s your own education Secretaries who have come to this Chamber time and time again—. Huw Lewis, back in 2013, said,

‘I expect to see the impact of our reforms reflected in the next set of results’.

These are the set of results that we’re looking at today. What has happened in reading? What has happened in science? And we’re still behind the figures in maths from 2006. So, why can we not unreasonably expect you to show some leadership? You have a new mandate. I congratulate you on that mandate. But what we can’t put up with is more of the same so we write off another generation. Give us some vision, First Minister. You’ve got the keys, unlock the door.

Er mwyn popeth, Brif Weinidog, dangoswch rywfaint o ostyngeiddrwydd—er mwyn popeth. Cyfeirio yn ôl at y 1980au, cyfeirio at bolisïau—rydych chi mewn Llywodraeth. Chi yw’r Prif Weinidog. Mae'r Blaid Lafur wedi bod mewn Llywodraeth ers 1999. Rydych chi wedi anwybyddu cenhedlaeth. A ydych yn barod i anwybyddu cenhedlaeth arall? Eich Ysgrifenyddion addysg eich hun sydd wedi dod i'r Siambr hon dro ar ôl tro—. Dywedodd Huw Lewis, yn ôl yn 2013,

Rwy'n disgwyl gweld effaith ein diwygiadau yn cael eu hadlewyrchu yn y gyfres nesaf o ganlyniadau.

Dyma’r gyfres o ganlyniadau yr ydym ni’n edrych arni heddiw. Beth sydd wedi digwydd o ran darllen? Beth sydd wedi digwydd o ran gwyddoniaeth? Ac rydym ni’n dal i fod y tu ôl i'r ffigurau mewn mathemateg o 2006. Felly, pam na allwn ni ddisgwyl yn afresymol i chi ddangos rhywfaint o arweiniad? Mae gennych chi fandad newydd. Rwy’n eich llongyfarch chi ar y mandad hwnnw. Ond yr hyn na allwn ddygymod â mwy ohono yw mwy o'r un peth fel ein bod ni’n anwybyddu cenhedlaeth arall. Rhowch rywfaint o weledigaeth i ni, Brif Weinidog. Mae’r allweddi gennych chi, agorwch y drws.

The clanging of an empty vessel, I have to say. But he asks the question about vision. Let me say to him, let me repeat to him what I said to the leader of Plaid Cymru, and it’s this: the OECD have said the last thing we should be doing is having a wholesale change in education policy. That’s exactly what they’ve said. They have said we are on the right track. What he is advocating is to throw everything up into the air and have complete disruption, which might be justified if the OECD said to us that we’re on the wrong track—he might well be right—but that’s not what they say. What the OECD have said is, ‘You are moving in the right direction, stick at it.’ And that’s exactly what we mean to do. We are seeing those improvements. We’ve seen it in maths, we are seeing it in GCSEs and A-levels, and we will continue to see it in the years to come.

Atseinio llestr gwag, mae’n rhaid i mi ddweud. Ond mae'n gofyn y cwestiwn am weledigaeth. Gadewch i mi ddweud wrtho, gadewch i mi ailadrodd wrtho yr hyn a ddywedais wrth arweinydd Plaid Cymru, sef hyn: mae’r OECD wedi dweud mai’r peth olaf y dylem ni fod yn ei wneud yw newid polisi addysg yn gyfan gwbl. Dyna’n union y maen nhw wedi ei ddweud. Maen nhw wedi dweud ein bod ni ar y trywydd iawn. Yr hyn y mae e'n ei argymell yw taflu popeth i fyny i'r awyr a chael amhariad llwyr, y gellid ei gyfiawnhau pe byddai’r OECD wedi dweud wrthym ein bod ni ar y trywydd anghywir—efallai y byddai ef yn iawn—ond nid dyna beth maen nhw’n ei ddweud. Yr hyn y mae’r OECD wedi ei ddweud yw, 'Rydych chi’n symud i'r cyfeiriad iawn, cadwch ati.' A dyna’n union yr ydym ni’n bwriadu ei wneud. Rydym ni’n gweld y gwelliannau hynny. Rydym ni wedi eu gweld mewn mathemateg, rydym ni’n eu gweld mewn TGAU a Safon Uwch, a byddwn yn parhau i’w weld yn y blynyddoedd i ddod.

Well, with respect, you just need to look at what’s gone on in Scotland with the results today when you’re looking at some of the changes that have gone on in other parts of the United Kingdom. But I’m holding you to account about the vision that you obviously do not have for education in the future. I’ve quoted Huw Lewis, who was the previous Cabinet Secretary. Someone we do miss from this Chamber is dear old Leighton Andrews from the Rhondda—and I congratulate the Member for the Rhondda he lost his seat to—but, ultimately, at least he had a go. And he said to us in 2010 that honesty, leadership and a new approach to accountability was what was required. He wanted, by this stage in the cycle—not two years ago, but in 2010—for the Welsh Government to have got Wales into the top 20. Now, that was dropped, as we heard earlier from questioning, and you wanted to hit the 500 mark. Now, you said that you were confident that you were going to hit the 500 mark next time around, but we haven’t heard anything to give us confidence that we won’t be in the same place in three years’ time from you today.

Why on earth can you not give us some hard and fast commitments here today about where we will be in three years’ time when PISA does its next set of tests, so that at least we can mark the scorecard then, First Minister, and actually not have the same old excuses coming out from Cabinet Secretaries and the First Minister standing here blaming everyone else and not taking a long hard look in the mirror and wondering why it’s all gone wrong?

Wel, gyda pharch, does dim ond rhaid i chi edrych ar yr hyn sydd wedi digwydd yn yr Alban o ran y canlyniadau heddiw pan fyddwch chi’n edrych ar rai o'r newidiadau sydd wedi digwydd mewn rhannau eraill o'r Deyrnas Unedig. Ond rwy’n eich dwyn i gyfrif am y weledigaeth y mae’n amlwg nad oes gennych ar gyfer addysg yn y dyfodol. Rwyf wedi dyfynnu Huw Lewis, sef Ysgrifennydd blaenorol y Cabinet. Rhywun y mae colled ar ei ôl o'r Siambr hon yw’r annwyl Leighton Andrews o'r Rhondda—ac rwy’n llongyfarch yr Aelod dros y Rhondda y collodd ei sedd iddi—ond, yn y pen draw, rhoddodd gynnig arni o leiaf. A dywedodd wrthym yn 2010 mai gonestrwydd, arweinyddiaeth a dull newydd o atebolrwydd oedd eu hangen. Roedd ef eisiau, erbyn y cam hwn yn y cylch—nid dwy flynedd yn ôl, ond yn 2010—i Lywodraeth Cymru fod wedi rhoi Cymru yn yr 20 uchaf. Nawr, cafwyd gwared ar hynny, fel y clywsom o’r holi cynharach, ac roeddech chi eisiau cyrraedd y marc 500. Nawr, dywedasoch eich bod yn hyderus eich bod chi’n mynd i gyrraedd y marc 500 marc y tro nesaf, ond nid ydym wedi clywed dim gennych chi heddiw i roi ffydd i ni na fyddwn yn yr un sefyllfa ymhen tair blynedd.

Pam ar y ddaear na allwch chi roi ymrwymiadau pendant a sicr yma heddiw o ran ein sefyllfa mewn tair blynedd pan fydd PISA yn cynnal ei gyfres nesaf o brofion, fel y gallwn ni farcio’r cerdyn sgorio bryd hynny o leiaf, Brif Weinidog, a pheidio â chael yr un hen esgusodion gan Ysgrifenyddion y Cabinet a'r Prif Weinidog yn sefyll yma yn beio pawb arall ac nid yn edrych yn ofalus yn y drych a meddwl pam mae popeth wedi mynd o chwith?

As I say to the leader of the Welsh Conservatives, he cannot say on the one hand that the PISA tests are robust—and I agree with him on that—but on the other hand say that the OECD advice that we’ve had should be ignored, which is what he’s saying. [Interruption.] He is saying exactly that. The OECD have said that we are on the right track and we should continue on the track that we’re on. He cannot ignore that and pretend that hasn’t been said, because it has.

I’ve listened carefully to him and his party over the years in terms of their policies. I know nothing about what their education policy is, beyond cutting schools’ funding and having a dalliance with grammar schools, which is exactly what the OECD have said shouldn’t happen. So, yes, it is uncomfortable reading. I don’t deny it. It is a sign that we can never be complacent. I agree it is a sign that there is still work to be done. Although there are some signs of improvement, it’s not good enough. There’s still more to do. What we will not do, however, is panic and throw everything up in the air when we know that the advice that we have had says that we should stay on the track that we are on. That is what the OECD have said.

Now, if he’s prepared to disagree with the OECD and chuck their advice in the bin, when they’re the very people who set these tests up, then that is a matter for him. But it’s not something that we will do as a Government. We will continue to see improvements in GCSEs, improvements in A-levels and a move towards better figures for PISA next time around.

Fel y dywedais wrth arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, ni all ddweud ar y naill law bod y profion PISA yn gadarn—ac rwy’n cytuno ag ef am hynny—ond ar y llaw arall dweud y dylid anwybyddu’r cyngor yr ydym ni wedi ei gael gan yr OECD, sef yr hyn y mae'n ei ddweud. [Torri ar draws.] Mae'n dweud yn union hynny. Mae'r OECD wedi dweud ein bod ni ar y trywydd iawn ac y dylem ni barhau ar y trywydd yr ydym ni arno. Ni all anwybyddu hynny ac esgus nad yw hynny wedi cael ei ddweud, oherwydd mae hynny wedi ei ddweud.

Rwyf wedi gwrando'n ofalus arno fe a'i blaid dros y blynyddoedd o ran eu polisïau. Nid wyf yn gwybod dim o ran beth yw eu polisi addysg, y tu hwnt i dorri cyllid ysgolion a lled-glosio at ysgolion gramadeg, sef yr union beth y mae’r OECD wedi dweud na ddylai ddigwydd. Felly, ydy, mae’n ddarllen anghyfforddus. Nid wyf yn ei wadu. Mae'n arwydd na allwn ni fyth fod yn hunanfodlon. Rwy’n cytuno ei fod yn arwydd bod gwaith i'w wneud o hyd. Er bod rhai arwyddion o welliant, nid yw'n ddigon da. Mae mwy i'w wneud o hyd. Yr hyn na fyddwn ni’n ei wneud, fodd bynnag, yw cynhyrfu a thaflu popeth i fyny yn yr awyr pan ein bod yn gwybod bod y cyngor yr ydym ni wedi ei gael yn dweud y dylem ni gadw ar y trywydd yr ydym ni’n di ddilyn. Dyna’r hyn y mae’r OECD wedi ei ddweud.

Nawr, os yw’n barod i anghytuno â'r OECD a thaflu eu cyngor yn y bin, pan mai nhw yw’r union bobl sy'n trefnu’r profion hyn, yna mater iddo ef yw hynny. Ond nid yw'n rhywbeth y byddwn ni’n ei wneud fel Llywodraeth. Byddwn yn parhau i weld gwelliannau o ran TGAU, gwelliannau o ran Safon Uwch a symudiad tuag at well ffigurau ar gyfer PISA y tro nesaf.

Diolch yn fawr iawn, Lywydd. Since last Tuesday, I’ve had the advantage of reading the Government’s printed case in the Supreme Court case, which is being heard today. And apart from what it says at the beginning that the result of the referendum to leave the EU should be respected, it completely ignores the fact that the British people, by majority, gave the Government a mandate to trigger article 50. That mandate from the British people includes 26 of the 29 seats that Labour won in the election in May for this Assembly. Although the fine words at the start of this case say that the referendum result should be respected, the rest of the Government’s case is an obstacle in the way of respecting that result.

Diolch yn fawr Iawn, Lywydd. Ers dydd Mawrth diwethaf, rwyf wedi cael y fantais o ddarllen achos argraffedig y Llywodraeth yn yr achos Goruchaf Lys, sy'n cael ei glywed heddiw. Ac ar wahân i'r hyn y mae'n ei ddweud ar y cychwyn y dylai canlyniad y refferendwm i adael yr UE gael ei barchu, mae’n llwyr anwybyddu'r ffaith fod pobl Prydain, trwy fwyafrif, wedi rhoi mandad i’r Llywodraeth ddechrau erthygl 50. Mae’r mandad hwnnw gan bobl Prydain yn cynnwys 26 o'r 29 sedd a enillodd y Blaid Lafur yn yr etholiad ym mis Mai ar gyfer y Cynulliad hwn. Er bod y geiriau coeth ar ddechrau'r achos hwn yn dweud y dylid parchu canlyniad y refferendwm, mae gweddill achos y Llywodraeth yn rhwystr yn ffordd parchu’r canlyniad hwnnw.

Well, I am not the Supreme Court justice and he, thank the Lord, is not a lawyer. So, we’ll have to wait and see whether his submissions are correct or whether those of the Welsh Government are correct.

Wel, nid fi yw ustus y Goruchaf Lys ac nid yw ef, diolch i'r nef, yn gyfreithiwr. Felly, bydd yn rhaid i ni aros i weld a yw ei gyflwyniadau’n gywir ynteu rhai Llywodraeth Cymru sy’n gywir.

Well, the First Minister is misinformed, because I am a member of the Bar, as is he. But that’s not the first time that the First Minister has displayed his ignorance in this Chamber. [Interruption.] But in the last 10 years, the Parliament at Westminster—[Interruption.] The Parliament at Westminster—

Wel, mae’r Prif Weinidog wedi cael y wybodaeth anghywir, oherwydd rwyf i yn aelod o'r Bar, fel y mae yntau. Ond nid dyna'r tro cyntaf y mae'r Prif Weinidog wedi dangos ei anwybodaeth yn y Siambr hon. [Torri ar draws.] Ond yn y 10 mlynedd diwethaf, mae'r Senedd yn San Steffan—[Torri ar draws.] Mae'r Senedd yn San Steffan—

Allow the Member to be heard, please. I’d like to hear the question.

Gadewch i'r Aelod gael ei glywed, os gwelwch yn dda. Hoffwn glywed y cwestiwn.

In the last 10 years, the Parliament at Westminster has passed two very important Acts to restrict the Government’s powers in respect of the prerogative in relation to European Union legislation—the 2008 European Union (Amendment) Act, and the 2011 European Union Act, which provides, in certain circumstances, that the Government should not take any decisions without a resolution or an Act of the House of Commons, or an Act of Parliament, or a referendum. In none of those Acts does it refer to article 50. Therefore, the prerogative powers of the Crown were not intended to be restricted by Parliament in this respect, and the Welsh Government’s attempt to frustrate the expressed wish of the British people in a referendum where 17.5 million voted to leave the EU, is absolutely disgraceful.

Yn y 10 mlynedd diwethaf, mae'r Senedd yn San Steffan wedi pasio dwy Ddeddf bwysig iawn i gyfyngu pwerau’r Llywodraeth o ran yr uchelfraint yn ymwneud â deddfwriaeth yr Undeb Ewropeaidd—Deddf yr Undeb Ewropeaidd (Diwygio) 2008, a Deddf yr Undeb Ewropeaidd 2011, sy'n darparu, o dan amgylchiadau penodol, na ddylai Llywodraeth wneud unrhyw benderfyniadau heb benderfyniad neu Ddeddf Tŷ'r Cyffredin, neu Ddeddf Seneddol, neu refferendwm. Nid yw’n cyfeirio at erthygl 50 yn yr un o'r Deddfau hynny. Felly, ni fwriadwyd i bwerau uchelfraint y Goron gael eu cyfyngu gan y Senedd yn y cyswllt hwn, ac mae ymgais Llywodraeth Cymru i rwystro’r dymuniad a fynegwyd gan bobl Prydain mewn refferendwm, pan bleidleisiodd 17.5 miliwn i adael yr UE, yn gwbl warthus.

Before the First Minister answers, could I tell all Cabinet Secretaries, especially the one I’m looking at, that the First Minister does not need any support from the Cabinet bench—or I don’t think he needs any support. First Minister.

Cyn i'r Prif Weinidog ateb, a gaf i ddweud wrth holl Ysgrifenyddion y Cabinet, yn enwedig yr un yr wyf yn edrych arno, nad oes angen unrhyw gefnogaeth ar y Prif Weinidog gan fainc y Cabinet—neu nid wyf yn credu bod angen unrhyw gefnogaeth arno. Brif Weinidog.

Well, unless the Member is registered as a practising barrister, he’s not a lawyer. I’m not, and nor is he. I haven’t been in court since 2000—January 2000. But there we are. But he’s making a case that he should make to the Supreme Court, not to me—and we shall wait and see what the Supreme Court does. But I did notice that his former party leader—he of the misspelling of a constituency yesterday, of course, famously, on the tv—threatened to lead a march of 100,00 people to the Supreme Court yesterday. That didn’t happen, and rightly so, because it’s only right that judges should be able to make up their own minds without ridiculous pressure being applied on them by the media and by politicians.

This is the most important constitutional case, as the Counsel General has put it to me, since Charles I, although hopefully without the same outcome for anybody involved. There are important issues here—not just of prerogative, but in terms of what this means for the Welsh and Scottish legislatures, and for Northern Ireland, particularly with the border issues there. And these are issues that must be resolved as a matter of law. This is not something that’s going to stop the referendum result from happening—that clearly will happen, but it has to be done, surely, in a lawful way.

Wel, oni bai bod yr Aelod wedi ei gofrestru fel bargyfreithiwr sy'n ymarfer, nid yw’n gyfreithiwr. Nid wyf i, ac nid yw yntau ychwaith. Nid wyf wedi bod yn y llys ers 2000—Ionawr 2000. Ond dyna ni. Ond mae'n gwneud achos y dylai ei wneud i'r Goruchaf Lys, nid i mi—a dylem ni aros i weld beth fydd y Goruchaf Lys yn ei wneud. Ond sylwais fod cyn-arweinydd ei blaid—yr hwn a gamsillafodd enw etholaeth ddoe, wrth gwrs, yn enwog, ar y teledu—wedi bygwth arwain gorymdaith o 100,000 o bobl i'r Goruchaf Lys ddoe. Ni ddigwyddodd hynny, yn gwbl briodol, gan nad yw ond yn gywir y dylai barnwyr gael gwneud eu penderfyniadau eu hunain heb i bwysau gwirion gael ei roi arnyn nhw gan y cyfryngau a chan wleidyddion.

Hwn yw’r achos cyfansoddiadol pwysicaf, fel y mae’r Cwnsler Cyffredinol wedi ei ddweud wrthyf, ers Siarl I, ond heb yr un canlyniad i neb dan sylw, gobeithio. Ceir materion pwysig yma—nid yn unig o uchelfraint, ond o ran yr hyn y mae'n ei olygu i ddeddfwrfeydd Cymru a'r Alban, ac i Ogledd Iwerddon, yn enwedig o ran y materion yn ymwneud â’r ffin yno. Ac mae'r rhain yn faterion y mae'n rhaid eu datrys fel mater o gyfraith. Nid yw hyn yn rhywbeth sy’n mynd i atal canlyniad y refferendwm rhag digwydd—mae’n amlwg y bydd hynny’n digwydd, ond mae'n rhaid iddo gael ei wneud, does bosib, mewn ffordd gyfreithlon.

Yes, I entirely agree. But the Welsh Government has intervened in this Supreme Court case in order to attempt to frustrate the wishes of the British people as freely expressed in a referendum. Otherwise, there would be no point in intervening in the case in the first place. The First Minister has said many times that Labour will respect the result of the referendum, and therefore Labour MPs will not, or ought not to be whipped to vote against triggering article 50. Well, if Labour MPs are not to vote against article 50, what on earth is the point of the case in the first place?

Oes, rwy’n cytuno’n llwyr. Ond mae Llywodraeth Cymru wedi ymyrryd yn yr achos Goruchaf Lys hwn er mwyn ceisio rhwystro dymuniadau pobl Prydain fel y’u mynegwyd yn rhydd mewn refferendwm. Fel arall, ni fyddai unrhyw bwynt ymyrryd yn yr achos yn y lle cyntaf. Mae'r Prif Weinidog wedi dweud sawl gwaith y bydd Llafur yn parchu canlyniad y refferendwm, ac felly ni fydd, neu di ddylai ASau Llafur, gael eu chwipio i bleidleisio yn erbyn dechrau erthygl 50. Wel, os na fydd ASau Llafur yn pleidleisio yn erbyn erthygl 50, beth ar y ddaear yw pwynt yr achos yn y lle cyntaf?

Well, I’m not actually the leader of the opposition at Westminster. The principle is this—we have taken the view that there are issues regarding article 50 that would affect the powers of this place. And as a result, it’s hugely important, therefore, that the situation of the people of Wales and Scotland and Northern Ireland is examined so that we know, constitutionally, what the process should be. We would not accept a situation where the prerogative would be used to reduce the powers of this Assembly, and that’s why it’s important that the Supreme Court actually examines these issue to make sure that what is done is done, but is done legally, surely. Brexit was not a vote about ignoring courts or the law. We were told it was about empowering the UK Parliament, except when it’s inconvenient. Now, let the Supreme Court do its work, let it examine these issues in detail, and then we will have the answer that is needed before the process then moves on, as inevitably it will.

Wel, nid fi yw arweinydd yr wrthblaid yn San Steffan. Dyma’r egwyddor—rydym ni wedi cymryd y farn bod materion yn ymwneud ag erthygl 50 a fyddai'n effeithio ar bwerau’r lle hwn. Ac o ganlyniad, mae'n hynod bwysig, felly, bod sefyllfa pobl Cymru a'r Alban a Gogledd Iwerddon yn cael ei harchwilio fel ein bod yn gwybod, yn gyfansoddiadol, beth ddylai’r broses fod. Ni fyddem yn derbyn sefyllfa lle byddai'r uchelfraint yn cael ei defnyddio i leihau pwerau'r Cynulliad hwn, a dyna pam mae’n bwysig bod y Goruchaf Lys yn archwilio’r materion hyn er mwyn sicrhau bod yr hyn a wneir yn cael ei wneud, ond yn cael ei wneud yn gyfreithlon, does bosib. Nid oedd Brexit yn bleidlais yn ymwneud ag anwybyddu llysoedd na’r gyfraith. Dywedwyd wrthym ei fod yn ymwneud â grymuso Senedd y DU, ac eithrio pan ei fod yn anghyfleus. Nawr, gadewch i’r Goruchaf Lys wneud ei waith, gadewch iddo archwilio'r materion hyn yn fanwl, ac yna byddwn yn cael yr ateb sydd ei angen arnom cyn i’r broses symud ymlaen, fel, yn anochel, y bydd.

Newid yn yr Hinsawdd

Climate Change

3. Pa fentrau y mae Llywodraeth Cymru yn gweithio arnynt i fynd i'r afael â'r newid yn yr hinsawdd? OAQ(5)0316(FM)

3. What initiatives are the Welsh Government working on to tackle climate change? OAQ(5)0316(FM)

They’re described in our climate change strategy. We are now developing further interventions that work towards our long-term target of an 80 per cent emissions reduction by 2050, while maximising economic, social and cultural benefits to Wales.

Fe’u disgrifir yn ein strategaeth ar y newid yn yr hinsawdd. Rydym ni’n datblygu ymyraethau pellach nawr sy'n gweithio tuag at ein targed hirdymor o ostyngiad o 80 y cant i allyriadau erbyn 2050, gan sicrhau’r manteision economaidd, cymdeithasol a diwylliannol mwyaf posibl i Gymru.

Seven years ago, First Minister, the One Wales Government laid out plans to achieve self-sufficiency with energy generation within 20 years. Now, one third of that time frame has already passed, and you’re still way off target, lagging way behind Scotland when it comes to generating energy from renewable sources. According to an energy trends report from September of this year, Scotland generates four times more renewable energy than we do here in Wales. First Minister, what has happened to your ambition on renewable energy and tackling climate change? Are you still aiming for that self-sufficiency?

Saith mlynedd yn ôl, Brif Weinidog, cyflwynodd Llywodraeth Cymru'n Un gynlluniau i sicrhau hunangynhaliaeth o ran cynhyrchu ynni o fewn 20 mlynedd. Nawr, mae traean o’r cyfnod hwnnw wedi mynd heibio eisoes, ac rydych chi’n dal i fod yn ymhell i ffwrdd o’r targed, ac ymhell y tu ôl i'r Alban pan ddaw i gynhyrchu ynni o ffynonellau adnewyddadwy. Yn ôl adroddiad tueddiadau ynni o fis Medi eleni, mae’r Alban yn cynhyrchu pedair gwaith yn fwy o ynni adnewyddadwy nag yr ydym ni’n ei wneud yma yng Nghymru. Brif Weinidog, beth sydd wedi digwydd i'ch uchelgais o ran ynni adnewyddadwy a mynd i'r afael â newid yn yr hinsawdd? A ydych chi’n dal o fod â’r nod hwnnw o hunangynhaliaeth?

Yes, the Scots have an advantage over us, which will no longer be there in 2018, where they control the consenting process of major energy projects, which we didn’t, and that was a major difficulty for us. Nothing over 50 MW on land, and nothing over 1 MW in the sea. In the North sea, of course, the Scots have been successful in terms of developing offshore wind in a way that we had no control over. So, we were not able to develop—even though we have places like Gwynt y Môr—renewable energy in the way that we would want to. But with 2018, and the new powers that will come to this place, that will then give us the opportunity to catch up with Scotland. Scotland, indeed, were further ahead than us because of the powers that they inherited back in 1999, including the powers they actually had over the grid, which is not something that we had, but will have in the future.

Oes, mae gan yr Albanwyr fantais drosom ni, na fydd yno mwyach yn 2018, lle maen nhw’n rheoli'r broses gydsynio ar gyfer prosiectau ynni mawr, nad oeddem ni, ac roedd hynny'n anhawster mawr i ni. Dim byd dros 50 MW ar y tir, a dim byd dros 1 MW yn y môr. Ym môr y Gogledd, wrth gwrs, mae’r Albanwyr wedi bod yn llwyddiannus o ran datblygu gwynt ar y môr mewn ffordd nad oedd gennym ni unrhyw reolaeth drosto. Felly, nid oeddem ni’n gallu datblygu—er bod gennym ni leoedd fel Gwynt y Môr—ynni adnewyddadwy yn y ffordd y byddem ni’n dymuno. Ond o gofio 2018, a'r pwerau newydd a fydd yn dod i'r lle hwn, bydd hynny’n rhoi’r cyfle i ni ddal i fyny â’r Alban wedyn. Roedd yr Alban, mewn gwirionedd, ymhellach ymlaen na ni oherwydd y pwerau y gwnaethon nhw eu hetifeddu yn ôl ym 1999, gan gynnwys y pwerau yr oedd ganddyn nhw dros y grid, nad yw’n rhywbeth oedd gennym ni, ond y bydd gennym ni yn y dyfodol.

I note from the First Minister’s response that he will regard our capacity to generate green energy from the sea as a significant asset in tackling climate change for Wales as a tidal nation. As we await the decision of the Westminster Government in relation to the Swansea bay tidal lagoon, and welcome the first ever large-scale tidal energy farm off the coast of the Orkneys, does he join me in hoping that the remaining regulatory steps to be taken in Wales to proceed with the lagoon can be taken quickly so that we preserve our first-mover advantage? And will he agree to keep under review the 2011 marine renewable energy framework to make sure it keeps pace with technological and other change in the sector?

Sylwaf o ymateb y Prif Weinidog y bydd yn ystyried ein gallu i gynhyrchu ynni gwyrdd o'r môr fel ased sylweddol wrth fynd i'r afael â newid yn yr hinsawdd i Gymru fel cenedl llanw. Wrth i ni aros am benderfyniad Llywodraeth San Steffan am forlyn llanw bae Abertawe, a chroesawu’r fferm ynni'r llanw graddfa fawr gyntaf erioed oddi ar arfordir ynysoedd Orkney, a yw’n ymuno â mi i obeithio y gellir cymryd y camau rheoleiddiol sydd eto i'w cymryd yng Nghymru i fwrw ymlaen â'r morlyn yn gyflym fel ein bod yn cadw ein mantais cynigydd cyntaf? Ac a wnaiff ef gytuno i barhau i adolygu fframwaith ynni adnewyddadwy morol 2011 i wneud yn siŵr ei fod yn cadw’n gyfredol â newidiadau technolegol a newidiadau eraill yn y sector?

Absolutely, we’re well placed to take advantage of tidal energy particularly. We know that the Swansea bay tidal lagoon could create an estimated 1,900 jobs during construction and beyond. It is hugely important now that the UK Government makes that step of ensuring that what will be an energy source that will last 100 years or more will actually come into being and we can generate more energy more cheaply over 100 years, in terms of looking at it in that way, but also, of course, in a much cleaner and greener way.

Yn sicr, rydym ni mewn sefyllfa dda i fanteisio ar ynni'r llanw yn arbennig. Rydym ni’n gwybod y gallai morlyn llanw bae Abertawe greu 1,900 o swyddi tybiedig yn ystod y gwaith adeiladu a thu hwnt. Mae'n hynod bwysig nawr bod Llywodraeth y DU yn cymryd y cam hwnnw o sicrhau bod yr hyn a fydd yn ffynhonnell ynni a fydd yn para am 100 mlynedd neu hwy yn dod i fodolaeth mewn gwirionedd, ac y gallwn gynhyrchu mwy o ynni yn rhatach dros 100 mlynedd, o ran ei ystyried felly, ond hefyd, wrth gwrs, mewn ffordd llawer glanach a gwyrddach.

Last week it was announced that Swansea is No. 13 in a list of the UK’s most congested towns and cities, and that apparently results in a drop in the city’s productivity, as well as polluting the air. Three years ago, Swansea council installed their nowcaster system to monitor air pollution levels, identify poor air quality and redirect traffic. It’s still not ready, despite the Welsh Government committing £100,000 of its money to that system. In aiming to tackle climate change, how will you collect carbon emissions data, how will you use those data and then how will you take to task any partners that you rely upon to help you get those data if they don’t come up with the goods?

Cyhoeddwyd yr wythnos diwethaf mai Abertawe yw’r 13eg mewn rhestr o drefi a dinasoedd â’r mwyaf o dagfeydd yn y DU, ac mae’n debyg bod hynny’n arwain at ostyngiad i gynhyrchiant y ddinas, yn ogystal â llygru'r aer. Dair blynedd yn ôl, gosododd cyngor Abertawe ei system nowcaster i fonitro lefelau llygredd aer, i nodi ansawdd aer gwael ac i ailgyfeirio traffig. Nid yw’n barod o hyd, er i Lywodraeth Cymru ymrwymo £100,000 o'i harian i'r system. Gyda’r nod o fynd i'r afael â’r newid yn yr hinsawdd, sut gwnewch chi gasglu data ar allyriadau carbon, sut gwnewch chi ddefnyddio'r data hynny a sut gwnewch chi ymdrin wedyn ag unrhyw bartneriaid yr ydych chi’n dibynnu arnynt i’ch helpu chi i gael y data hynny os na fyddant yn cyflawni?

The data were collected via a number of organisations, with Natural Resources Wales of course being one of them, so that we’re able to understand what the particulate levels are in some parts of Wales—not just the PM10s but the PM2.5s. We know that if traffic is idling, then that creates worse air quality—Brynglas tunnels is an example of that. We know that Swansea has challenges in the sense that its rail network disappeared pretty much in the 1960s and was never as integrated as that of Cardiff. Nevertheless, there are plans going forward now for a Swansea bay metro, which will do much in terms of enabling people to get out of their cars and therefore improve air quality.

Casglwyd y data drwy nifer o sefydliadau, ac mae Cyfoeth Naturiol Cymru, wrth gwrs, yn un ohonynt, fel y gallwn ddeall beth yw lefelau’r gronynnau yn rhai rhannau o Gymru—nid y PM10au yn unig ond y PM2.5au. Rydym ni’n gwybod os bydd traffig yn segur, yna mae hynny'n creu ansawdd aer gwaeth—mae twneli Bryn-glas yn enghraifft o hynny. Gwyddom fod gan Abertawe heriau yn yr ystyr bod ei rhwydwaith rheilffyrdd wedi diflannu fwy neu lai yn y 1960au ac nad oedd erioed mor integredig ag un Caerdydd. Serch hynny, ceir cynlluniau ar gyfer y dyfodol nawr ar gyfer metro bae Abertawe, a fydd yn gwneud llawer o ran galluogi pobl i ddod allan o'u ceir ac felly gwella ansawdd yr aer.

Would the First Minister agree that, rather than spending tens of millions of pounds on wind turbines—which are said to be only around 35 per cent efficient, environmentally damaging and cost the very poorest in the country in increased energy costs, whilst, incidentally, putting large amounts of money into wealthy landowners’ pockets—it would be better to spend the money on home improvements, such as insulation, double-glazing and new boiler installation, which would not only be more efficient at cutting environmental pollution, but would also positively benefit the poor in society?

A yw'r Prif Weinidog yn cytuno, yn hytrach na gwario degau o filiynau o bunnoedd ar dyrbinau gwynt—y dywedir eu bod yn arbed tua 35 y cant o ynni yn unig, yn niweidiol i'r amgylchedd ac yn arwain at gostau ynni uwch i’r bobl dlotaf yn y wlad, gan, gyda llaw, roi symiau mawr o arian ym mhocedi tirfeddianwyr cyfoethog—y byddai'n well gwario'r arian ar welliannau i gartrefi, fel inswleiddio, ffenestri dwbl a gosod boeler newydd, a fyddai’n fwy effeithlon o ran lleihau llygredd amgylcheddol, ond a fyddai hefyd o fudd cadarnhaol i'r tlawd mewn cymdeithas?

That was a cheap shot at the leader of the Welsh Conservatives I thought. [Laughter.] The Member is not aware, I know, but it is Christmas after all. The reality is that there’s no point in simply providing people with the means to make their homes more energy efficient. Yes, that’s important, but it’s not enough in and of itself. It’s hugely important that we continue to access energy reserves that have a mixture of energy. The Member is right to say that you can’t have everything done by wind power, but they certainly have a role to play, and they do in many, many economies around the world. He mentions being environmentally damaging—in coal-fired power stations, and the coal that is won to feed them, that is done in a very environmentally damaging way. Communities who live next door to opencast sites have something very strong to say about that. The reality is that everybody wants the lights to come on. That means that we have to have means of generating power. Wind is free. The infrastructure has to be built, that’s true. The tide will always be there as long as the moon is there. It makes absolute sense to me to harness these sources of powers that are not just clean and green, but actually, in the longer term, much cheaper.

Roedd honna’n ergyd rad at arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig yn fy marn i. [Chwerthin.] Nid yw'r Aelod yn ymwybodol, rwy’n gwybod, ond mae'n Nadolig wedi'r cwbl. Y gwir yw nad oes dim pwynt dim ond rhoi’r modd i bobl wneud eu cartrefi'n fwy effeithlon o ran ynni. Ydy, mae hynny'n bwysig, ond nid yw'n ddigon ynddo’i hun. Mae'n hynod bwysig ein bod ni’n parhau i gael mynediad at gronfeydd ynni wrth gefn sydd â chymysgedd o ynni. Mae’r Aelod yn iawn i ddweud na all popeth gael ei wneud gydag ynni gwynt, ond mae’n sicr bod ganddo ran i'w chwarae, ac mae hynny’n wir yn llawer iawn o economïau ledled y byd. Mae'n sôn ei fod yn niweidio’r amgylchedd—mewn gorsafoedd ynni glo, a'r glo sy’n cael ei ennill i’w bwydo, gwneir hynny mewn ffordd niweidiol iawn i'r amgylchedd. Mae gan gymunedau sy'n byw drws nesaf i safleoedd glo brig rywbeth cryf iawn i'w ddweud am hynny. Y gwir yw bod pawb eisiau i’r goleuadau ddod ymlaen. Mae hynny'n golygu bod yn rhaid i ni gael modd o gynhyrchu pŵer. Mae gwynt am ddim. Mae'n rhaid adeiladu’r seilwaith, mae hynny'n wir. Bydd y llanw bob amser yno cyn belled ag y bo’r lleuad yno. Mae'n gwneud synnwyr llwyr i mi i harneisio’r ffynonellau hyn o bwerau sydd nid yn unig yn lân ac yn wyrdd, ond, yn y tymor hwy, yn llawer rhatach a dweud y gwir.

Cydlyniant Cymunedol

Community Cohesion

4. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am gydlyniant cymunedol? OAQ(5)0309(FM)

4. Will the First Minister make a statement on community cohesion? OAQ(5)0309(FM)

Yes. Our community cohesion strategy was launched in 2009 and was recently updated. Its delivery is supported across Wales by eight regional community cohesion co-ordinators, based in local authorities and funding to continue this work in 2017-18 was approved last month by the Cabinet Secretary.

Gwnaf. Lansiwyd ein strategaeth cydlyniant cymunedol yn 2009 ac fe'i diweddarwyd yn ddiweddar. Cefnogir ei darpariaeth ledled Cymru gan wyth cydgysylltydd cydlyniant cymunedol rhanbarthol, wedi’u lleoli mewn awdurdodau lleol a chymeradwywyd cyllid i barhau'r gwaith hwn yn 2017-18 gan yr Ysgrifennydd Cabinet fis diwethaf.

I thank the First Minister for that response. Last week, the Member of Parliament for Aberavon said that we must move away from multiculturalism and towards assimilation, and that we must stand for one group: the British people. Will the First Minister condemn these comments in no uncertain terms, and will he reassure this Assembly that such views are not representative of Welsh Government policy, and will he join me in celebrating the rich diversity of this country?

Diolchaf i'r Prif Weinidog am yr ymateb yna. Yr wythnos diwethaf, dywedodd yr Aelod Seneddol dros Aberafan bod yn rhaid i ni symud oddi wrth amlddiwylliannedd a thuag at gymathu, a bod yn rhaid i ni sefyll dros un grŵp: pobl Prydain. A wnaiff y Prif Weinidog gondemnio’r sylwadau hyn yn blwmp ac yn blaen, ac a wnaiff ef roi sicrwydd i’r Cynulliad hwn nad yw safbwyntiau o'r fath yn gynrychioliadol o bolisi Llywodraeth Cymru, ac a wnaiff ef ymuno â mi i ddathlu amrywiaeth gyfoethog y wlad hon?

I didn’t hear the comments, if I’m honest, but what I can say is that there has never been an occasion ever in the history of this island where there’s been one culture, ever. It’s always been a multicultural island, whether it’s in terms of religion, whether it’s in terms of linguistic diversity, whether it’s in terms of the colour of people’s skin. The reality is that there have been people with black skin on these islands since the third century; it’s a myth to think that this is something new. It’s always been the case that Britain has been multicultural, and that is something we should celebrate, not be afraid of.

Ni chlywais i’r sylwadau, a dweud y gwir, ond yr hyn y gallaf ei ddweud yw na fu achlysur erioed yn hanes yr ynys hon pan fu un diwylliant, erioed. Mae wedi bod yn ynys amlddiwylliannol erioed, boed o ran crefydd, boed o ran amrywiaeth ieithyddol, boed o ran lliw croen pobl. Y gwir yw bod pobl gyda chroen du wedi bod ar yr ynysoedd hyn ers y drydedd ganrif; mae'n gamargraff i feddwl bod hyn yn rhywbeth newydd. Mae wedi bod yn wir erioed bod Prydain wedi bod yn amlddiwylliannol, ac mae hynny'n rhywbeth y dylem ni ei ddathlu, nid ei ofni.

In the Welsh Government’s community cohesion national delivery plan 2016-17, the then Minister, Lesley Griffiths, for communities and tackling poverty stated:

‘We are moving to a new climate where a Wales of Cohesive Communities is enshrined in the national goals through our Wellbeing of Future Generations (Wales) Act 2015. This will ensure cohesion remains at the heart of how Public Bodies deliver policies and services in the future.’

Will the First Minister outline how the Welsh Government currently sees the state of community cohesion in Wales, and what future actions can be taken to enhance it further?

Yng nghynllun cyflawni cenedlaethol Llywodraeth Cymru ar gydlyniant cymunedol ar gyfer 2016-17, dywedodd y Gweinidog cymunedau a threchu tlodi ar y pryd, Lesley Griffiths:

Rydym yn symud tuag at hinsawdd newydd lle mae Cymru o gymunedau cydlynol yn rhan o’r amcanion cenedlaethol drwy Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015. Bydd hyn yn sicrhau bod cydlyniant yn parhau i fod wrth wraidd sut mae Cyrff Cyhoeddus yn cyflawni polisïau a gwasanaethau yn y dyfodol.'

A wnaiff y Prif Weinidog amlinellu barn Llywodraeth Cymru ar y sefyllfa o ran cydlyniant cymunedol yng Nghymru ar hyn o bryd, a pha gamau y gellir eu cymryd yn y dyfodol i’w wella ymhellach?

I refer the Member again to the answer I gave earlier in terms of the community cohesion plan and, of course, the work of the regional co-ordinators in making sure that plan moves ahead. We know that there have been challenges in the aftermath of Brexit where, in some communities, there has been an increase in hate crime. That is something I hope is temporary and not something, clearly, that provides us with a worrying trend for the future. We know that cohesive communities are happier communities. When people are not in conflict with each other, then their lives are better as a result of it, and we’ll continue to make sure that what we do in terms of promoting community cohesion helps to raise people’s sense of well-being, falling in line as well, of course, with the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015.

Cyfeiriaf yr Aelod eto at yr ateb a roddais yn gynharach o ran y cynllun cydlyniant cymunedol ac, wrth gwrs, gwaith y cydlgysylltwyr rhanbarthol o ran sicrhau bod y cynllun hwnnw’n cael ei ddatblygu. Rydym ni’n gwybod y bu heriau yn dilyn Brexit ble, mewn rhai cymunedau, y bu cynnydd mewn troseddau casineb. Mae hynny'n rhywbeth yr wyf yn gobeithio sydd dros dro ac nid yn rhywbeth, yn amlwg, sy’n duedd sy'n peri gofid i ni ar gyfer y dyfodol. Rydym ni’n gwybod bod cymunedau cydlynol yn gymunedau hapusach. Pan nad yw pobl yn gwrthdaro â'i gilydd, yna mae eu bywydau yn well o ganlyniad i hynny, a byddwn yn parhau i wneud yn siŵr bod yr hyn yr ydym ni’n ei wneud o ran hybu cydlyniant cymunedol yn helpu i gynyddu ymdeimlad pobl o les, gan gyd-fynd hefyd, wrth gwrs, â Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015.

Although the future generations commissioner has said that the aim is to make public bodies think more about the long term, work better with people, with communities and each other, and seek to prevent problems occurring and tackle common issues by taking a more joined-up approach, something also reflected in duties required under the Social Services and Well-being (Wales) Act 2014, too many local authorities are still interpreting this as a hierarchical, ‘we decide first and then consult’ requirement. How will you, therefore, finally, work with the brilliant all-Wales co-production network for Wales, which is on the ground delivering projects on this basis, enabling professionals and citizens to share power and work together in equal partnership? And also, one of the organisations, Oxfam Cymru, specifically has called on your Government to embed the sustainable livelihoods approach in all policy and service delivery in Wales, helping people identify their own strengths in order to tackle root problems preventing them and their communities from reaching their potential.

Er bod comisiynydd cenedlaethau'r dyfodol wedi dweud mai'r nod yw gwneud cyrff cyhoeddus i feddwl mwy am yr hirdymor, gan weithio'n well gyda phobl, gyda chymunedau a gyda’i gilydd, a cheisio atal problemau rhag codi a rhoi sylw i faterion cyffredin trwy fabwysiadu dull mwy cydgysylltiedig, rhywbeth sydd hefyd yn cael ei adlewyrchu mewn dyletswyddau sy'n ofynnol o dan Ddeddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014, mae gormod o awdurdodau lleol yn dal i ddehongli hyn ar sail hierarchaidd, 'rydym ni’n penderfynu yn gyntaf ac yna’n ymgynghori'. Sut gwnewch chi, felly, o’r diwedd, weithio gyda rhwydwaith gyd-gynhyrchu ardderchog Cymru gyfan, sy’n darparu prosiectau ar y sail hon ar lawr gwlad, gan alluogi pobl broffesiynol a dinasyddion i rannu grym a gweithio gyda'i gilydd mewn partneriaeth gyfartal? A hefyd, mae un o'r sefydliadau, Oxfam Cymru, yn benodol wedi galw ar eich Llywodraeth i ymgorffori'r dull bywoliaethau cynaliadwy ym mhob polisi a darpariaeth o wasanaethau yng Nghymru, gan helpu pobl i nodi eu cryfderau eu hunain er mwyn mynd i'r afael â phroblemau craidd sy’n eu hatal nhw a'u cymunedau rhag gwireddu eu potensial.

Community cohesion can’t be imposed. It has to grow organically from grass roots in order for it to be sustainable and robust, and so I would expect local authorities to work in genuine partnership with organisations that have experience of delivering on the ground in order to make sure that cohesion is robust within the communities that local authorities serve.

Ni ellir gorfodi cydlyniant cymunedol. Mae’n rhaid iddo dyfu yn organig o lawr gwlad er mwyn iddo fod yn gynaliadwy ac yn gadarn, ac felly byddwn yn disgwyl i awdurdodau lleol weithio mewn gwir bartneriaeth gyda sefydliadau sydd â phrofiad o ddarparu ar lawr gwlad er mwyn gwneud yn siŵr bod cydlyniant yn gadarn yn y cymunedau y mae awdurdodau lleol yn eu gwasanaethu.

Polisi Amaeth

Agricultural Policy

5. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am bolisi amaeth Llywodraeth Cymru yn sgil y penderfyniad i adael yr Undeb Ewropeaidd? OAQ(5)0320(FM)[W]

5. Will the First Minister make a statement on the Welsh Government's agricultural policy following the decision to leave the European Union? OAQ(5)0320(FM)[W]

Mae amaeth yn ddiwydiant a hefyd yn ddiwylliant, byddwn i’n dweud, allweddol i Gymru, o ran y bwyd mae’n ei gynhyrchu, y cyfraniad economaidd mae’n ei wneud a’r budd cyhoeddus ehangach sy’n deillio ohono. Yn dilyn y refferendwm, rydym ni wedi bod wrthi’n cynnal trafodaethau â rhanddeiliaid ynglŷn â’r weledigaeth i’r dyfodol ar gyfer y maes hwn.

Agriculture is a vital industry and I would say a vital culture to Wales in terms of the food it produces, the economic contribution it makes and the wider public benefit it delivers. Following the referendum, we’ve been actively engaging with stakeholders on the vision for the future for this area.

Diolch, Brif Weinidog, ac rwy’n cytuno bod amaeth yn aml iawn yn ddiwylliant gymaint ag yn ddiwydiant, ac yn cynnal ein diwylliant ni. Ond mae’n amlwg erbyn hyn fod yna rai sy’n elyniaethus i ddatganoli yn defnyddio y cyfle yn dilyn y penderfyniad i adael yr Undeb Ewropeaidd fel ffordd o ddatgloi, drwy’r drws cefn, y broses ddatganoli sydd wedi rhoi’r pwerau dros amaeth a’r amgylchedd i ni fan hyn yn y Cynulliad. Wrth gwrs, mae arweinydd y Ceidwadwyr yma yn y Siambr, yn anffodus, yn un o’r rheini. A wnewch chi, felly, Brif Weinidog, ymuno â Phlaid Cymru a gydag unrhyw un arall yn y Siambr sydd am wneud hyn, mewn ymgyrch ar draws y pleidiau, gyda mudiadau cefn gwlad a’r undebau ffermwyr, i sicrhau, beth bynnag a ddaw yn sgil gadael yr Undeb Ewropeaidd, na fyddwn ni’n colli yr un pŵer dros amaeth a chefn gwlad Cymru?

Thank you, First Minister, I would agree that agriculture is often as much a culture as it is an industry, and it maintains our culture. But it is clear now that some who are opposed to devolution, or anti-devolutionists, are using the opportunity that the decision to leave the European Union is giving as a way of unlocking, through the back door, the devolution process that has provided powers for agriculture and the environment to us here in the Assembly. Of course, the leader of the Conservatives here in the Chamber, unfortunately, is one of those people. Would you therefore, First Minister, join with Plaid Cymru, and with anyone else in this Chamber who wishes to do this, in a cross-party campaign with rural organisations and the farming unions to ensure that whatever happens in the wake of leaving the European Union that we wouldn’t lose a single power for agriculture or rural Wales?

Rwyf wedi dweud hyn o’r dechrau, wrth gwrs, fod amaeth wedi cael ei ddatganoli. Nid cyfle yw hwn i dynnu pwerau oddi wrth bobl Cymru; dim o gwbl. Efallai bod yna achos i ystyried rhai pethau fel, fel rwyf wedi dweud o’r blaen, iechyd anifeiliaid i gael rhyw fath o bolisi sydd ar draws Prydain Fawr, ond dim ond drwy gytuno, ac nid bod San Steffan sy’n dweud, ‘Hyn sy’n mynd i ddigwydd ar yr ynys hon, ac nid oes dewis gyda chi yng Nghymru na’r Alban.’ Felly, cytundeb sy’n bwysig fan hyn, ac nid dim byd arall. Efallai y byddai’n werth siarad am ryw fath o fframwaith eithaf llac a chyffredinol, ond siarad a chytuno sy’n hollbwysig i hyn. Na, nid yw hwn yn gyfle i dynnu pwerau oddi wrth ffermwyr Cymru, Llywodraeth Cymru na phobl Cymru.

I’ve said this from the very beginning, of course, that agriculture is devolved. This is not an opportunity to take away powers from the people of Wales; not at all. There may be a case for considering for some issues, as I’ve said before, such as animal welfare, having a pan-Britain policy, but only through agreement, and not by Westminster imposing it and saying, ‘You won’t have any choice on it.’ So, it’s consensus that is important here and nothing else. It may be worth talking about some kind of loose and general framework, but it is discussion and agreement that are all important. This is not an opportunity to take away powers from the farmers of Wales, the Government of Wales or the people of Wales.

You’ll no doubt be aware, First Minister, that there are administration issues for farmers who have land that straddles the Welsh-English border in terms of the basic payment scheme that, each year, lead to payments being delayed. European rules concerning cross-border claimants require each single payment agency in England and Wales to have a separate agency. Do you feel that, as a result of the UK leaving the EU, there is an opportunity here to find a system that can resolve the issue because, clearly, this is a significant issue for many farmers in Montgomeryshire?

Rwy’n siŵr y byddwch chi’n ymwybodol, Brif Weinidog, bod problemau gweinyddu i ffermwyr sydd â thir sy'n gorwedd ar y ffin rhwng Cymru a Lloegr o ran y cynllun taliadau sylfaenol sydd, bob blwyddyn, yn arwain at oedi mewn gwneud taliadau. Mae rheolau Ewropeaidd ynghylch hawlwyr trawsffiniol yn ei gwneud yn ofynnol i bob asiantaeth taliad sengl yng Nghymru a Lloegr fod ag asiantaeth ar wahân. A ydych chi’n teimlo, o ganlyniad i’r DU yn gadael yr UE, bod cyfle yma i gael system sy'n gallu datrys y broblem oherwydd, yn amlwg, mae hwn yn fater arwyddocaol i lawer o ffermwyr yn Sir Drefaldwyn?

This would mean, of course, the Welsh Government taking over payments for farmers in England, because we are far superior as a payments agency and have been for many, many years in terms of payment and in terms of speed of payment, and the last thing Welsh farmers, I suspect, would want would be to see the Rural Payments Agency delivering farming subsidies in Wales. There have been issues over cross-border farms; he is right. The reason for that is because the RPA have been slow in delivering data to us. There are better ways of doing things, that much is true, but I think it would send a chill down the spine of most Welsh farmers if they found they would have to face the same delays as their colleagues have faced in England.

Byddai hyn yn golygu, wrth gwrs, bod Llywodraeth Cymru yn cymryd drosodd taliadau i ffermwyr yn Lloegr, gan ein bod ni’n llawer gwell fel asiantaeth taliadau ac wedi bod ers blynyddoedd lawer o ran talu ac o ran cyflymder taliadau, a'r peth olaf y byddai ffermwyr Cymru ei eisiau, rwy’n amau, fyddai gweld y Rural Payments Agency yn dosbarthu cymorthdaliadau ffermio yng Nghymru. Bu problemau ynghylch ffermydd trawsffiniol; mae e’n iawn am hynny. Y rheswm am hynny yw oherwydd bod yr RPA wedi bod yn araf o ran darparu data i ni. Ceir gwell ffyrdd o wneud pethau, mae cymaint â hynny’n wir, ond rwy’n credu y byddai'n anfon ias i lawr esgyrn cefn y rhan fwyaf o ffermwyr Cymru pe byddent yn canfod y byddai’n rhaid iddyn nhw wynebu'r un oediadau ag y mae eu cydweithwyr wedi eu hwynebu yn Lloegr.

Will the First Minister agree with me that leaving the European Union gives us a great opportunity in Wales to fashion agricultural policy according to our own needs? UKIP will play its full part in helping the Welsh Government to develop such a policy, which makes it all the more incomprehensible that the Government should be pursuing the line in the Supreme Court today that the powers of this Assembly are in some way going to be diminished. As a result of leaving the EU, we’ll get more power in the Assembly, not less. This is something that we should be looking forward to and welcoming, not trying to frustrate and prevent.

A wnaiff y Prif Weinidog gytuno â mi bod gadael yr Undeb Ewropeaidd yn rhoi cyfle gwych i ni yng Nghymru lunio polisi amaethyddol yn unol â’n hanghenion ein hunain? Bydd UKIP yn chwarae ei rhan lawn i helpu Llywodraeth Cymru ddatblygu polisi o'r fath, sy'n ei gwneud hyd yn oed yn fwy annealladwy y dylai'r Llywodraeth fod yn dilyn y trywydd y mae’n ei ddilyn yn y Goruchaf Lys heddiw fod pwerau'r Cynulliad hwn yn mynd i gael eu lleihau rywsut. O ganlyniad i adael yr UE, byddwn yn cael mwy o rym yn y Cynulliad, nid llai. Mae hyn yn rhywbeth y dylem ni fod yn edrych ymlaen ato ac yn ei groesawu, nid yn ceisio ei rwystro a’i atal.

That’s not the view of the leader of the Welsh Conservatives, of course. Whether he is ploughing his own furrow on that, to use a term he’ll be familiar with, or whether he is speaking as a kind of proxy for the UK Government, only he knows, but he has said that he thinks this is an opportunity to remove powers from the people of Wales and, indeed, from the Welsh Government—a view that is not shared by the farming unions. He’s been pretty much hoisted by his own petard in that regard.

The one issue, and the farming unions identified this correctly this morning, that we need to get absolutely right is access to the single market. They know full well how much of a disaster it would be if they cannot sell in that market on the same terms. The difficulty is that when it comes to free trade agreements, agriculture is almost always omitted. Countries are very protective of their agriculture. We know that World Trade Organization rules if they were imposed on agriculture would mean a 70 per cent tariff on Welsh lamb going into Europe. Welsh farming cannot withstand that kind of tariff. And so, I take him at his word, but I have to say to him that what is absolutely vital for—. Well, there are two things that are vital for the future of Welsh farming: certainty over subsidies post 2020 and a fair division of the money—not a Barnett share, otherwise we’d be 75 per cent down from where we are now; and, secondly, the ability to sell in Welsh farming’s major market, which is the European Union. So, any kind of barrier, if Welsh farmers face that barrier in terms of selling to Europe, would be—and I choose my word quite deliberately here—disastrous for Welsh farming, which is why full and unfettered access to the single market has to be the defining principle for any UK Government in its negotiations with the EU.

Nid dyna farn arweinydd y Ceidwadwyr Cymreig, wrth gwrs. Pa un a yw’n torri tir ei hun yn hynny o beth, i ddefnyddio term y bydd yn gyfarwydd ag ef, neu pa un a yw’n siarad fel rhyw fath o ddirprwy ar ran Llywodraeth y DU, dim ond fe sy’n gwybod, ond mae wedi dweud ei fod yn credu bod hwn yn gyfle i gymryd pwerau oddi ar bobl Cymru ac, yn wir, oddi ar Lywodraeth Cymru—barn nad yw'n cael ei rhannu gan yr undebau ffermio. Mae wedi ei ddal yn ei fagl ei hun yn hynny o beth.

Yr un mater, a nododd undebau'r ffermwyr hyn yn gywir y bore yma, y mae angen i ni ei gael yn gwbl gywir, yw mynediad at y farchnad sengl. Maen nhw’n gwybod yn iawn faint o drychineb y byddai os na chânt werthu yn y farchnad honno ar yr un telerau. Yr anhawster, bod pan ddaw i gytundebau masnach rydd, yw bod amaethyddiaeth yn cael ei hepgor bron bob tro. Mae gwledydd yn amddiffynnol iawn o'u hamaethyddiaeth. Rydym ni’n gwybod y byddai rheolau Sefydliad Masnach y Byd, pe byddent yn cael eu gorfodi ar amaethyddiaeth, yn golygu tariff o 70 y cant ar gig oen o Gymru sy'n mynd i mewn i Ewrop. Ni all ffermio yng Nghymru wrthsefyll y math hwnnw o dariff. Ac felly, rwy’n ei gymryd ar ei air, ond mae’n rhaid i mi ddweud wrtho mai’r hyn sy’n gwbl hanfodol i—. Wel, ceir dau beth sy'n hanfodol i ddyfodol ffermio yng Nghymru: sicrwydd ynghylch cymorthdaliadau ar ôl 2020 a dosbarthiad teg o'r arian—nid cyfran Barnett, fel arall byddem ni 75 y cant i lawr o ble’r ydym ni nawr; ac, yn ail, y gallu i werthu ym mhrif farchnad ffermio Cymru, sef yr Undeb Ewropeaidd. Felly, byddai unrhyw fath o rwystr, os bydd ffermwyr Cymru yn wynebu’r rhwystr hwnnw o ran gwerthu i Ewrop, yn—ac rwy’n dewis fy ngeiriau yn gwbl fwriadol yma—drychinebus i ffermio yng Nghymru, a dyna pam mae’n rhaid i fynediad llawn a dilyffethair at y farchnad sengl fod yn egwyddor ddiffiniol i unrhyw Lywodraeth y DU yn ei thrafodaethau â'r UE.

Metro De Cymru

The South Wales Metro

6. A wnaiff y Prif Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am gyllid ar gyfer Metro De Cymru? OAQ(5)0317(FM)

6. Will the First Minister provide an update on funding for the South Wales Metro? OAQ(5)0317(FM)

Yes. The phase 2 project of the metro has been estimated at £734 million and the final cost will be determined during procurement negotiations. That funding does include match funding from the European regional development fund, which we expect the UK Government to honour in terms of providing this funding.

Gwnaf. Amcangyfrifwyd mai £734 miliwn fydd cost prosiect cam 2 y metro a bydd y gost derfynol yn cael ei phennu yn ystod trafodaethau caffael. Nid yw’r cyllid hwnnw’n cynnwys arian cyfatebol o gronfa datblygu rhanbarthol Ewrop, yr ydym ni’n disgwyl i Lywodraeth y DU ei anrhydeddu o ran darparu’r cyllid hwn.

Yes. Thanks, First Minister. I’m glad you referred to the pledge by the UK Government to match the funding. Paul Maynard, the UK’s transport Minister, specifically advised the Welsh Government to apply for the ERDF funding, so would you agree that the Brexit vote is not necessarily any impediment to going ahead with the south Wales metro project?

Ie. Diolch, Brif Weinidog. Rwy'n falch eich bod chi wedi cyfeirio at yr addewid gan Lywodraeth y DU i ddarparu arian cyfatebol. Dywedodd Paul Maynard, Gweinidog trafnidiaeth y DU, yn benodol wrth Lywodraeth Cymru i wneud cais am gyllid cronfa datblygu rhanbarthol Ewrop, felly a ydych chi’n cytuno nad yw'r bleidlais Brexit o reidrwydd yn unrhyw rwystr i fwrw ymlaen â phrosiect metro de Cymru?

Not to going ahead with it, but in terms of its scope, yes, potentially it will reduce its scope. If the European funding element of £125 million is not made up by the UK Government, then clearly the metro cannot go ahead at the same speed and in terms of the same ambition as it otherwise would have done. So, yes, there is a £125 million gap that the UK Government has to make up, otherwise the metro project cannot be as ambitious as we would want it to be, although, clearly, it can move forward but not in quite the way that we would have wanted.

Nid o ran bwrw ymlaen ag ef, ond o ran ei faint, bydd, bydd o bosibl yn lleihau ei faint. Os nad yw'r elfen cyllid Ewropeaidd o £125 miliwn yn cael ei roi ar gael gan Lywodraeth y DU, yna mae'n amlwg na all y metro fynd yn ei flaen ar yr un cyflymder ac o ran yr un uchelgais ag y byddai wedi ei wneud fel arall. Felly, oes, mae bwlch o £125 miliwn y mae’n rhaid i Lywodraeth y DU ei lenwi, fel arall ni all prosiect y metro fod mor uchelgeisiol ag y byddem ni’n dymuno iddo fod, er, yn amlwg, gall symud ymlaen, ond nid yn union yn y ffordd y byddem ni wedi ei ddymuno.

Perfformiad y Gwasanaeth Ambiwlans yn Ne Cymru

Ambulance Service Performance in South Wales

7. A wnaiff y Prif Weinidog roi'r wybodaeth ddiweddaraf am berfformiad y gwasanaeth ambiwlans yn ne Cymru? OAQ(5)0311(FM)

7. Will the First Minister provide an update on ambulance service performance in south Wales? OAQ(5)0311(FM)

Ambulance performance across Wales since the introduction of the clinical response model pilot has been extremely positive, exceeding the target in every month in the first year—the national target, that is—in every month in the first year of the pilot.

Mae perfformiad ambiwlansys ledled Cymru wedi bod yn hynod gadarnhaol ers cyflwyno'r cynllun arbrofol model ymateb clinigol, gan ragori ar y targed ym mhob mis yn y flwyddyn gyntaf—y targed cenedlaethol, hynny yw—ym mhob mis yn ystod blwyddyn gyntaf y cynllun arbrofol.

I welcome that news, and it is extremely positive. It’s vitally important to my constituents because the response time for those that are life-threatening issues makes, clearly, a major difference to their lives, but also to their families as well, knowing that they have that reassurance that an ambulance, on a red call, will be there in due time.

It’s noticeable, however, that we still have this ongoing problem in England, Wales and Northern Ireland with the wastage of time of ambulances at A&E units. It’s not unique to Wales and it’s been long and enduring. I think the same freedom of information request suggested that over 500,000 hours within the UK were actually wasted. Of course, these are ambulances that could be out doing the good work that they need to do very efficiently. I wonder what you can say in terms of how we address this issue, not only now as the winter pressures also come on top of us, but in years to come as well. There are tremendous inroads that we’ve done into the red-call response time, but how do we actually deal with those wasted hours that are sitting there outside A&E? It’s not just a Wales issue. How do we do this right across all the different nations as well?

Rwy’n croesawu’r newyddion hynny, ac mae'n hynod gadarnhaol. Mae'n hanfodol bwysig i’m hetholwyr i gan fod yr amser ymateb i’r problemau hynny sy’n bygwth bywyd yn gwneud gwahaniaeth mawr, yn amlwg, i'w bywydau, ond hefyd i'w teuluoedd, o wybod bod y sicrwydd ganddyn nhw y bydd ambiwlans, ar alwad goch, yno mewn da bryd.

Mae'n amlwg, fodd bynnag, fod gennym ni’r broblem barhaus hon yng Nghymru, Lloegr a Gogledd Iwerddon o ran gwastraffu amser ambiwlansys mewn unedau damweiniau ac achosion brys. Nid yw’n unigryw i Gymru ac mae wedi bod yn hir a pharhaus. Rwy'n credu bod yr un cais rhyddid gwybodaeth wedi awgrymu bod dros 500,000 o oriau wedi eu gwastraffu yn y DU. Wrth gwrs, mae'r rhain yn ambiwlansys a allai fod allan yn gwneud y gwaith da y mae angen iddyn nhw ei wneud yn hynod effeithlon. Tybed beth allwch chi ei ddweud o ran sut yr ydym ni’n rhoi sylw i'r mater hwn, nid yn unig nawr wrth i ni wynebu pwysau’r gaeaf hefyd, ond yn y blynyddoedd i ddod hefyd. Gwnaed cynnydd aruthrol o ran yr amser ymateb galwad coch, ond sut ydym ni’n ymdrin â’r oriau gwastraff hynny sy’n eistedd yno y tu allan i adrannau damweiniau ac achosion brys? Nid mater i Gymru’n unig yw hwn. Sut ydym ni am wneud hyn yn iawn ar draws yr holl wahanol wledydd hefyd?

There are several ways of doing it. One is to make sure that people are properly assessed when they arrive in terms of where they go for treatment, making sure that ambulances are able to get away as quickly as possible. That means focusing A&E in particular centres across Wales. We’re able to provide a certain degree of specialisation—that’s been difficult—but nevertheless we know that it provides people with a better outcome. I would say that we see the improvement in terms of ambulance waiting times at A&E through the response times to the most immediately life-threatening calls. The fact that more and more of these calls are being got to within the time allocated is a sign that ambulances are getting away more quickly as a general rule from A&E departments. Yes, there will be some pressures now and again on some dates, where a larger number of people unexpectedly do come through. But he’s right, if you look at the most immediately life-threatening calls, response time in Northern Ireland 51.2 per cent; in England around about 65 per cent; Scotland 66.4 per cent; and Wales 79.5 per cent. That’s a tribute to the paramedics that we have in Wales and indeed the Welsh Ambulance Services NHS Trust.

Mae sawl ffordd o’i wneud. Un yw gwneud yn siŵr bod pobl yn cael eu hasesu'n briodol pan fyddant yn cyrraedd o ran ble maen nhw’n mynd i gael triniaeth, gan sicrhau y gall ambiwlansys adael cyn gynted â phosibl. Mae hynny'n golygu canolbwyntio adrannau damweiniau ac achosion brys mewn canolfannau penodol ledled Cymru. Rydym ni’n gallu cynnig rhywfaint o arbenigedd—mae hynny wedi bod yn anodd—ond er hynny rydym ni’n gwybod ei fod yn rhoi canlyniad gwell i bobl. Byddwn yn dweud ein bod ni’n gweld gwelliant o ran amseroedd aros ambiwlansys mewn adrannau damweiniau ac achosion brys drwy'r amserau ymateb i'r galwadau lle y ceir y bygythiad mwyaf uniongyrchol i fywyd. Mae'r ffaith bod mwy a mwy o'r galwadau hyn yn cael eu cyrraedd o fewn yr amser a neilltuwyd yn arwydd bod ambiwlansys yn gadael adrannau damweiniau ac achosion brys yn gyflymach fel arfer. Bydd, mi fydd rhai pwysau o bryd i’w gilydd ar rai dyddiadau, pan fo nifer fawr o bobl yn cyrraedd yn annisgwyl. Ond mae e'n iawn, os edrychwch chi ar y galwadau lle y ceir y bygythiad mwyaf uniongyrchol i fywyd, mae’r amser ymateb yng Ngogledd Iwerddon yn 51.2 y cant; oddeutu 65 y cant yn Lloegr; 66.4 y cant yn yr Alban; a 79.5 y cant yng Nghymru. Mae hynny’n glod i’r parafeddygon sydd gennym ni yng Nghymru ac yn wir Ymddiriedolaeth GIG Gwasanaethau Ambiwlans Cymru,.

Cefnogi Ffermwyr yn Sir Benfro

Supporting Farmers in Pembrokeshire

8. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am yr hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gefnogi ffermwyr yn Sir Benfro? OAQ(5)0308(FM)

8. Will the First Minister make a statement on what the Welsh Government is doing to support farmers in Pembrokeshire? OAQ(5)0308(FM)

Rŷm ni’n gweithio i gynorthwyo’r diwydiant ffermio yn sir Benfro, fel ym mhob rhan o Gymru, i sicrhau bod y diwydiant yn gallu gwneud mwy o elw, yn fwy cynaliadwy ac yn gallu bod yn fwy cadarn.

We are working to support the farming industry in Pembrokeshire, as in all parts of Wales, to ensure that the industry can become more profitable, sustainable and resilient.

Brif Weinidog, mae ffermwyr yn sir Benfro yn poeni’n enfawr ynghylch cynigion eich Llywodraeth chi i gyflwyno parthau perygl nitradau yng Nghymru oherwydd bydd yn heriol yn ariannol i ffermwyr gydymffurfio ag unrhyw reoliadau newydd sydd yn cael eu cynnig yn yr ymgynghoriad. Felly, o ystyried eich sylwadau ym mis Gorffennaf ei fod e’n lan i Lywodraeth Cymru nawr i benderfynu pa gyfreithiau y dylid cael eu cadw neu na ddylid cael eu cadw yn dilyn penderfyniad Prydain i adael yr Undeb Ewropeaidd, a allech chi egluro pam mae Llywodraeth Cymru wedi bwrw ymlaen â’r ymgynghoriad yma i gyflwyno parthau perygl nitradau, sydd o ganlyniad i gyfarwyddeb Ewropeaidd, oherwydd bydd cyflwyno rheoliadau fel hyn yn sicr yn gadael ffermwyr yn fy etholaeth i o dan anfantais enfawr?

First Minister, farmers in Pembrokeshire are hugely concerned about your Government’s proposal to introduce nitrate-vulnerable zones in Wales because it will be financially challenging for farmers to comply with any new regulations that are proposed in the consultation. So, considering your comments in July that it’s up to the Welsh Government now to decide which laws should be retained and which shouldn’t be retained following the UK’s decision to leave the European Union, could you explain why the Welsh Government has proceeded with this consultation to introduce nitrate-vulnerable zones, which is as a result of a European directive, because the introduction of such regulations will certainly leave farmers in my constituency at a huge disadvantage?

Mae carthffosiaeth ‘nitrates’ yn broblem mewn rhai rhannau o Gymru. Nid oes osgoi hynny; mae’n rhaid inni ddelio gyda hwn achos yr effaith negyddol mae’n ei gael ar yr amgylchedd. Mae’n bwysig dros ben i wrando; rŷm ni’n deall hynny. Mae’r ymgynghoriad ar agor tan Nadolig, ond fe oedd yna gyfarfod rhwng swyddogion a hefyd cynrychiolwyr o’r undebau a ffermwyr ym mis Hydref i ddelio gyda’r materion hyn, ac roedd y cyfarfod hwnnw’n un positif. Roedd y ffermwyr ei hunain yn moyn sicrhau eu bod nhw’n ystyried ffyrdd i sicrhau bod llai o’r ‘nitrates’ yn mynd i mewn i’r dŵr ac eisiau gweithio, felly, gyda'i gilydd a gyda’r Llywodraeth er mwyn sicrhau nad yw hynny’n digwydd yn y pen draw.

Nitrates are a problem in some parts of Wales. There is no avoiding that, and we have to deal with this because of the negative impact it has on the environment. It is very important to listen; we understand that. The consultation is open until Christmas, but a meeting was held between officials and also representatives of the farming unions and farmers in October to deal with these issues, and it was a very positive meeting. The farmers themselves wanted to ensure that they consider ways of ensuring fewer nitrates go into the water system, and they wanted to collaborate with each other and with the Government to ensure that that was the case.

Datganiad yr Hydref Llywodraeth y DU

The UK Government's Autumn Statement

9. A wnaiff y Prif Weinidog ddatganiad am yr arian cyfalaf ychwanegol a bydd Llywodraeth Cymru yn ei gael yn dilyn y cyhoeddiad yn Natganiad yr Hydref Llywodraeth y DU? OAQ(5)0323(FM)

9. Will the First Minister make a statement on the additional capital monies the Welsh Government will receive following the announcement in the UK Government's Autumn Statement? OAQ(5)0323(FM)

Yes. Despite the £442 million additional capital, the capital budget will still be 21 per cent lower in 2019-20 than in 2009-10.

Gwnaf. Er gwaethaf y cyfalaf ychwanegol o £442 miliwn, bydd y gyllideb gyfalaf yn dal yn 21 y cant yn is yn 2019-20 nag yr oedd yn 2009-10.

The Welsh Government has done its utmost to protect public services in the face of Tory cuts from Westminster, but continued austerity has inevitably meant that difficult choices have had to be made, and there has been a significant reduction in the budget for the community facilities and activities programme. I know that many community groups in Wales find this an invaluable source of funding and Cwmbran Centre for Young People in my constituency, which does a sterling job, has recently submitted a bid only to find that the future of the programme is in doubt. In the light of the additional capital moneys, will you discuss this with Cabinet colleagues with a view to ensuring that we can try and continue this invaluable lifeline for community groups in Wales?

Mae Llywodraeth Cymru wedi gwneud ei gorau glas i amddiffyn gwasanaethau cyhoeddus yn wyneb toriadau'r Torïaid o San Steffan, ond mae cyni cyllidol parhaus wedi golygu’n anochel y bu’n rhaid gwneud dewisiadau anodd, a bu gostyngiad sylweddol i’r gyllideb ar gyfer y rhaglen cyfleusterau a gweithgareddau cymunedol. Gwn fod hon yn ffynhonnell werthfawr o gyllid i lawer o grwpiau cymunedol yng Nghymru a gwnaeth Canolfan Pobl Ifanc Cwmbrân yn fy etholaeth i, sy'n gwneud gwaith ardderchog, gais yn ddiweddar dim ond i ddarganfod bod dyfodol y rhaglen mewn perygl. Yng ngoleuni'r arian cyfalaf ychwanegol, a wnewch chi drafod hyn gyda chydweithwyr yn y Cabinet, gyda’r nod o sicrhau y gallwn ni geisio parhau’r cymorth hynod werthfawr hwn i grwpiau cymunedol yng Nghymru?

Can I thank the Member, my colleague, for that question? This is one issue amongst many that we’re considering as a Government in terms of how we allocate new moneys. In terms of the community facilities programme, there has not been an evaluation yet—it’s still quite early in the life of the programme—but monitoring visits carried out to completed projects indicate that the facilities are well used and sustainable into the future. There are difficult choices as to what we do with future finances, and I think it’s probably fair to say that only the very best applications can expect to attract CFP funding in the future and we will see what can be made available during the course of discussions that we have in terms of dealing with any extra resources we get from the UK Government.

A gaf i ddiolch i'r Aelod, fy nghyd-Aelod, am y cwestiwn yna? Un pwnc yw hwn ymhlith llawer yr ydym ni’n eu hystyried fel Llywodraeth o ran sut yr ydym ni’n dyrannu arian newydd. O ran y rhaglen cyfleusterau cymunedol, ni fu gwerthusiad hyd yn hyn—mae'n dal i fod yn eithaf cynnar yn oes y rhaglen—ond mae ymweliadau monitro a gynhaliwyd â phrosiectau a gwblhawyd yn dangos bod y cyfleusterau’n cael eu defnyddio'n rheolaidd ac yn gynaliadwy i'r dyfodol. Ceir dewisiadau anodd o ran yr hyn y byddwn ni’n ei wneud gyda chyllid yn y dyfodol, ac rwy'n credu ei bod yn deg i ddweud mai dim ond y ceisiadau gorau un a all ddisgwyl denu cyllid CFP yn y dyfodol a byddwn yn gweld beth y gellir ei roi ar gael yn ystod trafodaethau sydd gennym ni o ran ymdrin ag unrhyw adnoddau ychwanegol y byddwn ni’n eu cael gan Lywodraeth y DU.

2. Cwestiwn Brys: RJ's o Wem
2. Urgent Question: RJ’s of Wem

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi'i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Rwyf wedi derbyn dau gwestiwn brys o dan Reol Sefydlog 12.66, ac rydw i’n galw ar Llyr Gruffydd i ofyn y cwestiwn brys cyntaf.

I have accepted two urgent questions under Standing Order 12.66, and I call on Llyr Gruffydd to ask the first urgent question.

Yn dilyn penderfyniad y Comisiynydd Traffig i ddirymu trwydded gweithredwr cerbydau gwasanaeth cyhoeddus RJ's o Wem, a wnaiff y Gweinidog ddatganiad am ddyfodol gwasanaethau bysiau yng ngogledd-ddwyrain Cymru? EAQ(5)0096(EI)[W]

In light of the Traffic Commissioner’s decision to revoke the public service vehicle operator’s licence of RJ’s of Wem, will the Minister make a statement on the future of bus services in north-east Wales? EAQ(5)0096(EI)[W]

Yes. We’ve been working with Wrexham County Borough Council and other local authorities in north-east Wales for some time to help identify and support a sustainable local bus network. We’ll continue to work with them and with others, including Bus Users Cymru and Business Wales, to help to create circumstances in which a sustainable bus network can be achieved.

Gwnaf. Rydym ni wedi bod yn gweithio gyda Chyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam ac awdurdodau lleol eraill yn y gogledd-ddwyrain ers peth amser i helpu i nodi a chefnogi rhwydwaith bysiau lleol cynaliadwy. Byddwn yn parhau i weithio gyda nhw a gydag eraill, gan gynnwys Bus Users Cymru a Busnes Cymru, er mwyn helpu i greu amgylchiadau lle gellir cyflawni rhwydwaith bysiau cynaliadwy.

Well, thank you for your answer. I’m not sure that tells us much more in relation particularly to the services that are now going to be lost in a week or so’s time. After the shambles of the GHA Coaches situation over the summer, of course, the last thing we need is more uncertainty about the services over Christmas and the new year period. Now, I understand that a new tendering process is under way, but, apparently, with a new contract start date of 1 April 2017. So, could you tell us whether that means that there’ll be no services in the meantime and where that leaves passengers who need the services to get to work, to education, and to access essential services?

Surely, the revocation of these licences wouldn’t have been a surprise given the history around GHA Coaches, so where were due diligence and financial standing checks when the local authority issued the contract to RJ’s of Wem? Surely, this could have been foreseen, and does that not raise the question as to how they got the contract in the first place?

Wel, diolch i chi am eich ateb. Nid wyf yn siŵr a yw’n dweud llawer mwy wrthym, yn arbennig am y gwasanaethau a fydd yn cael eu colli mewn wythnos neu ddwy. Yn dilyn y traed moch a waned o sefyllfa GHA Coaches dros yr haf, wrth gwrs, y peth olaf y mae ei angen arnom yw rhagor o ansicrwydd ynghylch y gwasanaethau dros y Nadolig a chyfnod y flwyddyn newydd. Nawr, rwy’n deall bod proses dendro newydd ar y gweill, ond, mae'n debyg, gyda dyddiad cychwyn newydd ar y contract, sef 1 Ebrill 2017. Felly, a wnewch chi ddweud wrthym ba un a yw hynny'n golygu na fydd unrhyw wasanaethau yn y cyfamser, a goblygiadau hyn ar deithwyr sydd angen y gwasanaethau i fynd i'r gwaith, i addysg, ac i gael mynediad at wasanaethau hanfodol?

Siawns, na fyddai dirymu’r trwyddedau hyn yn syndod o ystyried hanes GHA Coaches, felly beth ddigwyddodd i wiriadau diwydrwydd dyladwy a’r sefyllfa ariannol pan roddodd yr awdurdod lleol y contract i RJ o Wem? Siawns, y gellid bod wedi rhagweld hyn, ac onid yw hynny'n codi'r cwestiwn ynghylch sut y cawsant y contract yn y lle cyntaf?

Yes, the Member will be aware of local controversy that accompanied the announcement of RJ’s of Wem’s contract with the council. Wrexham County Borough Council went into a contract with RJ’s in the knowledge that the directors were formerly overseeing GHA Coaches. Now, the loss of the operating licence means that Wrexham council will be responsible for assessing local circumstances and priorities, including any service that can be provided to those residents who will now be left without a service, potentially, for a period following 19 December, when the revoking of the licence will take effect. I can tell the Member today that I am currently considering offering local authorities in north Wales financial assistance, and I’ll be determining that over the coming days to assist with the pressures that not just Wrexham face, but also Flintshire and Denbighshire. I’ve also decided to provide funding for a dedicated bus resource within the local authorities to ensure that the sustainability of the bus network can be guaranteed.

Bydd, bydd yr Aelod yn ymwybodol o ddadlau lleol yn sgil cyhoeddi contract RJ o Wem â’r cyngor. Lluniodd Cyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam gontract ag RJ gan wybod bod y cyfarwyddwyr gynt yn goruchwylio GHA Coaches. Nawr, mae colli'r drwydded weithredu yn golygu y bydd Cyngor Wrecsam yn gyfrifol am asesu amgylchiadau a blaenoriaethau lleol, gan gynnwys unrhyw wasanaeth y gellir ei ddarparu i'r trigolion hynny nad oes gwasanaeth ar gael iddynt, o bosibl, am gyfnod ar ôl 19 Rhagfyr, pan fydd y drwydded yn cael ei dirymu. Gallaf ddweud wrth yr Aelod heddiw fy mod i ar hyn o bryd yn ystyried cynnig cymorth ariannol i awdurdodau lleol yn y gogledd, a byddaf yn penderfynu yn ystod y dyddiau nesaf i helpu gyda'r pwysau sydd nid yn unig yn wynebu Wrecsam, ond hefyd Sir y Fflint a Sir Ddinbych. Rwyf hefyd wedi penderfynu darparu arian ar gyfer adnodd bws pwrpasol yn yr awdurdodau lleol i sicrhau y gellir gwarantu cynaliadwyedd y rhwydwaith bysus.

In a statement in October, you told the Assembly that you were

‘surprised and saddened by the recent and sudden demise of three local bus companies’,

including GHA Coaches, providing services on school bus routes across north-east Wales as well as Cheshire and Shropshire. However, you were written to on your appointment in May—seven weeks before GHA Coaches shut—by a range of companies and organisations stating that they would be unable to sustain their services if grants continued to be received late, and that they were in danger of closing down because of the cash-flow problems that this was causing—of course, referring to the bus services support grant, which is also funding community transport schemes. The problem in Flintshire has been compounded by the council’s unique proposal to transfer bus services to the community, despite the excellent community transport providers there stating that they’re not bus companies and they’re not interested in providing community bus work. How, therefore, will you address these issues, not only because of the imminent and current problems, but the bigger problems coming down the road that will impact on community and wider community bus route users in terms of the continuity and advance payment of the bus services support grant, noting that we can’t wait for another review in the new year, this money needs to be in their bank accounts before the start of the next financial year?

Mewn datganiad ym mis Hydref, dywedasoch wrth y Cynulliad

‘rwyf wedi cael fy synnu a fy nhristáu gan dranc diweddar a sydyn dri chwmni bysus lleol’,

gan gynnwys GHA Coaches, sy'n darparu gwasanaethau ar lwybrau bysiau ysgol ar draws y gogledd-ddwyrain yn ogystal â Swydd Gaer a Swydd Amwythig. Fodd bynnag, ysgrifennwyd atoch adeg eich penodi ym mis Mai—saith wythnos cyn cau GHA Coaches—gan amryw gwmnïau a sefydliadau yn datgan na fyddent yn gallu cynnal eu gwasanaethau pe bai grantiau yn parhau i gael eu derbyn yn hwyr, a’u bod mewn perygl o gau oherwydd y problemau llif arian yr oedd hyn yn eu hachosi—wrth gwrs, gan gyfeirio at y grant cynnal gwasanaethau bws, sydd hefyd yn ariannu cynlluniau trafnidiaeth gymunedol. Mae’r broblem yn Sir y Fflint wedi ei chymhlethu gan gynnig unigryw y cyngor i drosglwyddo gwasanaethau bws i'r gymuned, er gwaethaf y darparwyr cludiant cymunedol rhagorol sydd ar gael yno, gan ddatgan nad ydynt yn gwmnïau bysiau ac nid oes diddordeb ganddynt mewn darparu gwaith bws cymunedol. Sut, felly, byddwch chi’n mynd i'r afael â'r materion hyn, nid yn unig oherwydd y problemau presennol neu sydd ar fin digwydd, ond hefyd y problemau mwy yn y dyfodol a fydd yn effeithio ar ddefnyddwyr llwybr bysiau y gymuned a’r gymuned ehangach o ran parhad a thalu ymlaen llaw y grant cymorth gwasanaethau bysiau, gan nodi na allwn aros am adolygiad arall yn y flwyddyn newydd, mae angen yr arian hwn yn eu cyfrifon banc cyn dechrau’r flwyddyn ariannol nesaf?

I think the criticism specifically of Flintshire County Council was politically motivated, if I may say so, because there are other local authorities utilising GHA’s services. The fact of the matter is that Flintshire County Council—actually, unlike other local authorities—have retained a service support grant of over £1 million. As a consequence, they have been able to restore services in many parts of Flintshire. That said, I am currently considering additional resource for the local authorities in north-east Wales to be able to overcome what I hope to be short-term difficulties whilst powers that we require over bus services can be gathered, and for change to actually take place. I recognise that the Member has reflected the concerns of bus operators from earlier in the summer, but, actually, those concerns have been around since deregulation, which has been, quite frankly, a disaster.

In terms of the support that we offer local authorities, in spite of huge financial cuts to our budget, we have maintained, at £25 million, the level of support for local authorities for several years now. As I’ve said on a number of occasions, we would hope that local authorities would show a similar degree of commitment to bus services by maintaining the sort of support that Flintshire County Council has done. We will go on working with Bus Users Cymru, and with other organisations, as we lead into the new year and the bus summit that I have decided to host on 23 January in Wrexham.

Rwy'n credu bod y feirniadaeth o Gyngor Sir y Fflint yn benodol yn sgil cymhelliant gwleidyddol, os caf ddweud hynny, oherwydd bod awdurdodau lleol eraill yn defnyddio gwasanaethau GHA. Y ffaith amdani yw bod Cyngor Sir y Fflint—mewn gwirionedd, yn wahanol i awdurdodau lleol eraill—wedi cadw grant cynnal gwasanaeth o fwy nag £1 miliwn. O ganlyniad i hyn, maent wedi gallu adfer gwasanaethau mewn sawl rhan o Sir y Fflint. A dweud hynny, ar hyn o bryd rwy'n ystyried adnoddau ychwanegol i awdurdodau lleol y gogledd-ddwyrain allu goresgyn yr hyn yr wyf yn gobeithio eu bod yn anawsterau tymor byr, a gallu casglu’r pwerau sydd eu hangen arnom dros wasanaethau bws, ac i newid ddigwydd mewn gwirionedd. Rwy’n cydnabod bod yr Aelod wedi adlewyrchu pryderon gweithredwyr bysiau a fynegwyd yn gynharach yn yr haf, ond, mewn gwirionedd, bu’r pryderon hynny yn bodoli ers dadreoleiddio, a fu, a dweud yn blaen, yn drychinebus.

O ran y cymorth yr ydym yn ei gynnig i awdurdodau lleol, er gwaethaf y toriadau ariannol enfawr i'n cyllideb, rydym ni wedi cynnal, ar £25 miliwn, lefel y gefnogaeth i awdurdodau lleol am sawl blwyddyn bellach. Fel yr wyf wedi’i ddweud ar sawl achlysur, byddem yn gobeithio y byddai awdurdodau lleol yn dangos lefel debyg o ymrwymiad i wasanaethau bysiau drwy gynnal y math o gymorth y mae Cyngor Sir y Fflint wedi ei wneud. Byddwn yn parhau i weithio gyda Bus Users Cymru, a gyda sefydliadau eraill, wrth i ni ddechrau’r flwyddyn newydd a’r uwchgynhadledd fysiau yr wyf wedi penderfynu ei chynnal ar 23 Ionawr yn Wrecsam.

3. Cwestiwn Brys: Canolfan Feddygol Rhiwabon
3. Urgent Question: Ruabon Medical Centre

Mae [R] yn dynodi bod yr Aelod wedi datgan buddiant. Mae [W] yn dynodi bod y cwestiwn wedi’i gyflwyno yn Gymraeg.

[R] signifies the Member has declared an interest. [W] signifies that the question was tabled in Welsh.

Rydw i’n galw nawr ar Mark Isherwood i ofyn yr ail gwestiwn brys.

I now call on Mark Isherwood to ask the second urgent question.

A wnaiff y Gweinidog ddatganiad am Ganolfan Feddygol Rhiwabon yn Wrecsam, sydd wedi dod â’i chontract gyda’r GIG i ben ar ôl methu â llenwi dwy swydd wag am feddygon? EAQ(5)0095(HWS)

Will the Minister make a statement on Ruabon Medical Centre in Wrexham, which has ended its contract with the NHS after being unable to fill two vacant doctor posts? EAQ(5)0095(HWS)

I haven’t actually got the wording, but will the Cabinet Secretary make a statement in relation to the announcement of a GP closure in Wrexham?

Nid yw’r geiriad gennyf mewn gwirionedd, ond a fydd Ysgrifennydd y Cabinet yn gwneud datganiad ar y cyhoeddiad y bydd meddygfa deulu yn cau yn Wrecsam?

The Ruabon surgery has given notice to the health board that it will terminate its contract on 31 March 2017. The health board, which is responsible for the provision of healthcare services, has written to patients to assure them that the surgery will not be closing, and services will continue.

Mae meddygfa Rhiwabon wedi rhoi rhybudd i'r bwrdd iechyd y bydd yn terfynu ei chontract ar 31 Mawrth 2017. Mae'r bwrdd iechyd sy'n gyfrifol am ddarparu gwasanaethau gofal iechyd wedi ysgrifennu at gleifion i’w sicrhau na fydd y feddygfa yn cau, ac y bydd gwasanaethau yn parhau.

The Member may ask a supplementary in a moment. If a question is urgent, it should be asked in an urgent way, and I expect Members to be ready to ask urgent questions next time. But ask your supplementary.

Caiff yr Aelod ofyn cwestiwn atodol mewn munud. Os yw cwestiwn yn un brys, dylid ei ofyn mewn modd brys, ac rwy’n disgwyl i Aelodau fod yn barod i ofyn cwestiynau brys y tro nesaf. Ond gofynnwch eich cwestiwn atodol.

Thank you for that, and I apologise. This surgery, the Ruabon Medical Centre, is only the latest to announce that it will be ending its NHS contract with the health board because it’s unable to fill two vacant doctor posts. Last month, it was the Rashmi practice in Colwyn Bay. Over the last year, we’ve seen the same in Prestatyn, Rhuddlan, Wrexham, Conwy, and the British Medical Association’s Dr Charlotte Jones, general practice committee chair, has said:

‘Surgeries handing back their contracts to the health board is a real time demonstration of how some general practices are at breaking point and see this as the only solution open to them.’

The north Wales local medical committee warned at a meeting in the Assembly in June 2014 that general practice in north Wales was facing crisis, with several practices unable to fill vacancies, and many GPs considering retirement. Early this year, GPs in north Wales wrote to the First Minister, accusing him of being out of touch with the reality of the challenges facing them. How, therefore, do you respond to the concern expressed by the Royal College of General Practitioners in the Assembly in June this year, that the multidisciplinary team model being introduced instead in north Wales by the health board is needed, but it’s based on an overseas model with a higher ratio of GPs to other disciplines, and that it will lose the holistic view and continuity provided by GPs, damaging the well-being of patients, and that the health board needed to step up in times of—should step up—shouldn’t wait for a crisis to step up? It should have stepped up well in advance, as should the Welsh Government, given the years of warnings it has received.

Diolch am hynny, ac rwy’n ymddiheuro. Mae'r feddygfa, Canolfan Feddygol Rhiwabon, y diweddaraf i gyhoeddi y bydd yn terfynu ei chontract GIG â'r bwrdd iechyd oherwydd ei bod yn methu â llenwi dwy swydd meddyg wag. Fis diwethaf, practis Rashmi ym Mae Colwyn oedd yn gwneud y cyhoeddiad hwn. Yn ystod y flwyddyn ddiwethaf, rydym ni wedi gweld yr un peth yn digwydd ym Mhrestatyn, Rhuddlan, Wrecsam, Conwy, a dywedodd Dr Charlotte Jones, cadeirydd y pwyllgor arfer cyffredinol o Gymdeithas Feddygol Prydain:

Mae’r ffaith bod meddygfeydd yn rhoi eu contractau yn ôl i'r bwrdd iechyd yn arwydd amser real o sut y mae rhai practisau cyffredinol mewn cyflwr enbyd ac yn ystyried mai hyn yw’r unig ateb sydd ar gael iddynt.

Rhybuddiodd pwyllgor meddygol lleol gogledd Cymru mewn cyfarfod yn y Cynulliad ym mis Mehefin 2014 fod arfer cyffredinol yn y gogledd yn wynebu argyfwng, wrth i sawl practis fethu â llenwi swyddi gwag, ac wrth i lawer o feddygon teulu ystyried ymddeol. Yn gynnar eleni, ysgrifennodd meddygon teulu y gogledd at Brif Weinidog Cymru, yn ei gyhuddo o beidio â bod yn ymwybodol o realiti’r heriau sy'n eu hwynebu. Sut, felly, ydych chi’n ymateb i'r pryder a fynegwyd gan Goleg Brenhinol yr Ymarferwyr Cyffredinol yn y Cynulliad ym mis Mehefin eleni, fod angen y model tîm amlddisgyblaethol sy’n cael ei gyflwyno yn lle hynny gan y bwrdd iechyd yn y gogledd, ond y mae'n seiliedig ar fodel tramor lle mae cymhareb uwch o feddygon teulu i ddisgyblaethau eraill, ac y bydd yn colli'r golwg cyfannol a’r dilyniant y mae meddygon teulu yn eu darparu, gan niweidio lles cleifion, a bod angen i'r bwrdd iechyd weithredu ar adegau—dylai weithredu—ni ddylai aros am argyfwng i weithredu? Dylai fod wedi gweithredu ymhell ymlaen llaw, fel y dylai Llywodraeth Cymru, o ystyried y blynyddoedd o rybuddion y mae wedi’u cael.

Thank you for the question. There are a number of practices that are in the direct management of health boards. It represents less than 5 per cent of the total number of GP practices, which is comparable with the situation in Scotland. There has been a small increase over the last year or two. We recognise there are very real challenges for the future of primary care, and we recognise that, alongside both the BMA and the royal college of GPs, there will need to be a change in the way that primary care is delivered in the future. That’s why we have a model of clusters, bringing together practices to support each other, to work with other members of the wider primary care team—pharmacists, therapists, and social care and other partners, too. We recognise there are significant challenges that are out of our hands. The pension changes, for example, are seeing a number of GPs think about leaving the practice earlier. That’s why we’re happy to work alongside our colleagues in primary care. It’s why we have a ministerial taskforce aimed directly at improving the offer for GPs within Wales as part of a wider team. It’s why I’ve had a very successful engagement with both those partners and the wider group of primary care professionals.

There is nothing complacent about this Government. We recognise that primary care needs to change and we want to work with partners to deliver that to make sure people receive high-quality primary care. It will be organised and delivered in a different way, but the main point is, it will be high-quality primary care to help people meet their healthcare needs, and, hopefully, to help more people avoid long-term health conditions in the future as well.

Diolch am y cwestiwn. Mae nifer o bractisau dan reolaeth uniongyrchol byrddau iechyd. Mae'n cynrychioli llai na 5 y cant o gyfanswm y practisau meddygon teulu, sy'n cymharu â'r sefyllfa yn yr Alban. Bu cynnydd bach dros y flwyddyn neu ddwy ddiwethaf. Rydym yn cydnabod bod heriau gwirioneddol ar gyfer dyfodol gofal sylfaenol, ac rydym yn cydnabod, ynghyd â Chyngor Meddygol Prydain a choleg brenhinol yr ymarferwyr cyffredinol, y bydd angen newid y ffordd y caiff gofal sylfaenol ei ddarparu yn y dyfodol. Dyna pam mae gennym fodel o glystyrau, sy’n dwyn practisau ynghyd i gefnogi ei gilydd, i weithio gydag aelodau eraill o'r tîm gofal sylfaenol ehangach—fferyllwyr therapyddion, a gofal cymdeithasol a phartneriaid eraill hefyd. Rydym yn cydnabod bod heriau sylweddol y tu hwnt i’n rheolaeth. Mae'r newidiadau i’r pensiwn, er enghraifft, wedi arwain at nifer o feddygon teulu yn ystyried gadael y practis yn gynharach. Dyna pam yr ydym yn hapus i weithio gyda’n cydweithwyr ym maes gofal sylfaenol. Dyna pam mae gennym dasglu gweinidogol ei nod uniongyrchol yw gwella'r cynnig i Feddygon Teulu yng Nghymru yn rhan o dîm ehangach. Dyna pam yr wyf i wedi cael trafodaeth lwyddiannus iawn â’r partneriaid hynny a'r grŵp ehangach o weithwyr proffesiynol gofal sylfaenol.

Nid oes unrhyw beth hunanfodlon am y Llywodraeth hon. Rydym yn cydnabod bod angen newid gofal sylfaenol ac rydym yn dymuno gweithio gyda phartneriaid i gyflawni hynny i sicrhau bod pobl yn derbyn gofal sylfaenol o ansawdd uchel. Bydd yn cael ei drefnu a'i ddarparu mewn ffordd wahanol, ond y prif bwynt yw, bydd yn ofal sylfaenol o safon uchel i helpu pobl i ddiwallu eu hanghenion gofal iechyd, a, gobeithio, i helpu mwy o bobl i osgoi cyflyrau iechyd hirdymor yn y dyfodol hefyd.

I note that patients have been contacted to put their minds at ease that the practice is not at risk of closure. But people are very, very uneasy, the length and breadth of Wales, as surgery after surgery hands back the keys or have their contracts ended. As in Ruabon, what we see in many other places is a failure to be able to recruit the adequate number of GPs to keep a practice going, and that’s why we need to face up to the crisis in training and recruitment and retention of doctors in primary care with much more urgency than is certainly currently the case. I’m not suggesting the Government is doing nothing about it, but it’s this urgency that we need to see much more evidence of.

What we’re seeing in Ruabon now is happening all too frequently in Betsi Cadwaladr. Previously, your Government has hinted that bringing GP services in-house isn’t a problem. You’re cool about that. This hasn’t been regarded as something that should be of huge concern. Some might see this as a sign that you’d be more than happy to get rid of the independent contractor model anyway. So, perhaps you’re not doing enough to help surgeries recruit until they can go in-house. I’ll leave you to comment on that. But, will you commission independent research examining what the impact on patients is when this happens? Because they are the most important ones in all this.

Nodaf y cysylltwyd â chleifion i roi tawelwch meddwl iddynt nad yw'r practis hwn mewn perygl o gau. Ond mae pobl yn anesmwyth iawn, ar hyd a lled Cymru, wrth i un feddygfa ar ôl y llall gau ei drysau neu ddirwyn ei chontract i ben. Fel yn Rhiwabon, yr hyn a welwn mewn llawer o fannau eraill yw methiant i allu recriwtio'r nifer digonol o feddygon teulu i gadw’r practis ar agor, a dyna pam mae angen i ni weithredu ar yr argyfwng o ran hyfforddi a recriwtio a chadw meddygon mewn gofal sylfaenol â llawer mwy o frys nag sydd i’w weld yn sicr ar hyn o bryd. Nid wyf yn awgrymu nad yw Llywodraeth yn gwneud dim am y peth, ond y brys hwn y mae angen i ni weld llawer mwy o dystiolaeth ohono.

Mae’r hyn yr ydym yn ei weld yn Rhiwabon yn digwydd lawer yn rhy aml bellach yn Betsi Cadwaladr. Yn flaenorol, mae eich Llywodraeth wedi awgrymu nad yw dod â gwasanaethau meddygon teulu yn fewnol yn broblem. Rydych yn hapus â hynny. Nid yw hyn wedi ei ystyried yn rhywbeth a ddylai fod o bryder mawr. Gallai rhai ystyried hyn yn arwydd y byddech yn fwy na bodlon gael gwared ar y model contractwyr annibynnol beth bynnag. Felly, efallai nad ydych yn gwneud digon i helpu meddygfeydd recriwtio nes iddynt allu mynd yn fewnol. Fe’ch gadawaf i roi sylwadau ar hynny. Ond, a wnewch chi gomisiynu ymchwil annibynnol sy’n edrych ar yr effaith ar gleifion pan fydd hyn yn digwydd? Oherwydd nhw yw’r rhai pwysicaf yn hyn i gyd.

Thank you for the series of questions. I don’t accept your opening gambit that surgery after surgery are handing back the keys as if there is a widespread movement. More than 95 per cent of practices are still managing themselves. To suggest otherwise is to overplay it in a manner that does not get borne out by the facts. The overwhelming majority of primary care and GP services are delivered by the independent contractor model. For the future, the independent contractor model will continue to deliver the great majority of GP services. What we are saying, together with partners in general practice, and other parts of the healthcare world, is that we think there will be different models alongside the independent contractor model in the future. For example, in Brecon, we’ve seen a community interest company created by GP surgeries working together to help to deliver care in a different way. We see the federation model in Bridgend. We will probably see, as I said before, a smaller number of single-handed practices in the future, and more of a federation between different parts of general practice, but also with that wider primary care team. And it’s not for the Government to try and impose a single model across the whole primary care sector. It is for us to support them and work alongside them. Actually, the way that clusters are bringing people together has been really exciting and genuinely successful, and encourages people to share their problems, but also share answers too.

I think this is a time to recognise the challenges that exist, and this Government certainly does so. We’re having those conversations about what we could and should do, together with our partners right across primary care, to make sure that primary care has a fit and healthy future to continue serving the people of Wales—in a different way of working, yes, in the future, but to continue a high-quality healthcare service.

Diolch i chi am y gyfres o gwestiynau. Nid wyf yn derbyn eich sylwadau agoriadol bod un feddygfa ar ôl y llall yn cau ei drysau fel petai symud eang. Mae dros 95 y cant o bractisau yn dal i reoli eu hunain. Mae awgrymu fel arall yn or-ddweud nad yw'n cael ei gadarnhau gan y ffeithiau. Darperir y mwyafrif llethol o wasanaethau gofal sylfaenol a meddygon teulu trwy’r model contractwyr annibynnol. Ar gyfer y dyfodol, bydd y model contractwyr annibynnol yn parhau i ddarparu mwyafrif helaeth y gwasanaethau meddyg teulu. Yr hyn yr ydym ni’n ei ddweud, ynghyd â phartneriaid mewn arfer cyffredinol, a rhannau eraill o'r byd gofal iechyd, yw ein bod ni’n credu y bydd gwahanol fodelau ochr yn ochr â'r model contractwyr annibynnol yn y dyfodol. Er enghraifft, yn Aberhonddu, rydym wedi gweld cwmni buddiant cymunedol a grëwyd wrth i feddygfeydd meddygon teulu gydweithio i helpu i ddarparu gofal mewn ffordd wahanol. Gwelwn y model ffederasiwn ym Mhen-y-bont ar Ogwr. Byddwn yn ôl pob tebyg yn gweld, fel y dywedais o'r blaen, mae nifer llai o bractisau ar eu pennau eu hunain yn y dyfodol, a mwy o ffederasiwn rhwng gwahanol rannau o arfer cyffredinol, ond gyda’r tîm gofal sylfaenol ehangach hefyd. Ac nid lle Llywodraeth yw ceisio gosod un model ar draws y sector gofal sylfaenol cyfan. Ein swydd ni yw eu cefnogi a gweithio ochr yn ochr â nhw. Mewn gwirionedd, mae'r ffordd y mae clystyrau yn tynnu pobl at ei gilydd wedi bod yn gyffrous iawn ac yn wirioneddol lwyddiannus, ac mae’n annog pobl i rannu eu problemau, ond i rannu atebion hefyd.

Rwy’n credu ei bod yn bryd i ni gydnabod yr heriau sy'n bodoli, ac mae'r Llywodraeth hon yn sicr yn gwneud hynny. Rydym yn cael y sgyrsiau hynny am yr hyn y gallem ac y dylem ei wneud, ynghyd â'n partneriaid ar draws gofal sylfaenol, i sicrhau bod dyfodol ffit ac iach i ofal sylfaenol i barhau i wasanaethu pobl Cymru—trwy ffordd wahanol o weithio, ie, yn y dyfodol, ond gan barhau â gwasanaeth gofal iechyd o ansawdd uchel.

4. 2. Datganiad a Chyhoeddiad Busnes
4. 2. Business Statement and Announcement

Yr eitem nesaf ar yr agenda yw’r datganiad a chyhoeddiad busnes, ac rwy’n galw ar Jane Hutt.

The next item on the agenda is the business statement and announcement, and I call on Jane Hutt.

I have no changes to report to this week’s business and business for the next three weeks is as shown on the business statement and announcement, found among the meeting papers available to Members electronically.

Nid oes gennyf unrhyw newidiadau i'w hadrodd i fusnes yr wythnos hon ac mae’r busnes ar gyfer y tair wythnos nesaf fel y dangosir ar y datganiad a chyhoeddiad busnes y gellir dod o hyd iddynt ymhlith papurau'r cyfarfod sydd ar gael i'r Aelodau yn electronig.

Hello—thank you, Presiding Officer, sorry. I was in a world of my own then, I was. [Laughter.] That’s what comes from messing around with your computer.

Leader of the house, can we have three statements please? The first is around the Government’s negotiations with Ford Motor Company in relation to the engine plant in Bridgend. When the Minister responded to the urgent question, he did allude to the fact that he would be going to Detroit to speak with the headquarters management of Ford in America, who made the decision about reducing production at the Bridgend engine plant. In a written response I had back from him last week, he’s indicated that he has no plans in the foreseeable future to attend any meetings in relation to Ford’s international management team. I think this is a worrying concern, given the assertion that was given in response to the urgent question, and now there are no meetings planned. So, could we have a statement from the Cabinet Secretary to outline exactly how he is taking forward his negotiations to secure assurances around the long-term viability of the engine plant at Bridgend?

Also, could I ask for a statement around business rates? This term, that has occupied many Members’ postbags and many Members’ contributions in this Chamber. We have one week left before the Christmas recess. The First Minister, in fairness, has alluded in responses to this Chamber that there might be some flexibility in the transitional moneys that have been made available from the Welsh Government—and when I talk about flexibilities, I mean increasing that amount of transitional relief that could be available to businesses. It would be very, very welcome news that if, before this institution broke up for the Christmas recess, the Government could bring forward a statement to either confirm that it is going to make progress on this matter, or to say, ‘No, you’ve just got to put up with what you’ve got and that’s what’s coming in April’. I think businesses are at a stage now where they want certainty, however bad that certainty might be, or hopefully, however good that certainty might be, if the Government were to move on the transitional relief.

The third statement, if possible, is from the Minister for health around ambulance response times. My colleague Darren Millar has highlighted on several occasions that heart and stroke 999 calls are not included in the emergency categories of the ambulance service. That is a very, very worrying situation when, if you think that, for every minute lost on a heart attack in responding to it, there’s a 10 per cent decrease in the survivability of that patient. So, I would be grateful—and I can see the Cabinet Secretary chuntering away there—I would be grateful if he could put pen to paper and actually gave us a written statement to confirm whether it is the case that heart and stroke calls are not in the categorisations of urgency. Can we have that certainty from the Cabinet Secretary via a written statement before we break for Christmas?

Helo—diolch i chi, Lywydd, mae'n ddrwg gennyf. Roeddwn i yn fy myd bach fy hun, yn y fan yna, oeddwn wir. [Chwerthin.] Dyna beth sy'n digwydd pan fyddwch chi’n chwarae o gwmpas â’ch cyfrifiadur.

Arweinydd y tŷ, a gawn ni dri datganiad os gwelwch yn dda? Mae’r un cyntaf yn ymwneud â thrafodaethau’r Llywodraeth â Chwmni Moduron Ford mewn cysylltiad â'r ffatri beiriannau ym Mhen-y-bont ar Ogwr. Pan ymatebodd y Gweinidog i'r cwestiwn brys, fe gyfeiriodd at y ffaith y byddai'n mynd i Detroit i siarad â phencadlys rheoli Ford yn America a wnaeth y penderfyniad i leihau cynhyrchiant yn y ffatri beiriannau ym Mhen-y-bont ar Ogwr. Mewn ymateb ysgrifenedig a gefais ganddo yr wythnos diwethaf, mae wedi nodi nad oes ganddo unrhyw gynlluniau yn y dyfodol, hyd y gellir rhagweld, i fynychu unrhyw gyfarfodydd yn ymwneud â thîm rheoli rhyngwladol Ford. Rwy'n credu bod hyn yn bryder sy'n peri gofid, o ystyried yr honiad a nodwyd mewn ymateb i'r cwestiwn brys, ac erbyn hyn nid oes unrhyw gyfarfodydd wedi’u cynllunio. Felly, a gawn ni ddatganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet yn amlinellu sut yn union y mae'n symud ymlaen â’i drafodaethau i roi sicrwydd ynglŷn â hyfywedd tymor hir y ffatri beiriannau ym Mhen-y-bont ar Ogwr?

Hefyd, a gaf i ofyn am ddatganiad ynghylch ardrethi busnes? Y tymor hwn, mae hynny wedi bod yn destun cyfraniadau yn y Siambr hon ac yn rhywbeth sydd wedi llenwi sachau post llawer o Aelodau. Mae gennym un wythnos ar ôl cyn toriad y Nadolig. Mae’r Prif Weinidog, i fod yn deg, wedi crybwyll mewn ymatebion i'r Siambr hon y gallai fod rhywfaint o hyblygrwydd o ran yr arian trosiannol sydd bellach ar gael gan Lywodraeth Cymru a, phan rwy’n sôn am hyblygrwydd, rwy’n golygu cynyddu’r swm o ryddhad trosiannol a allai fod ar gael i fusnesau. Croesewir yn fawr iawn, iawn, pe byddai’r Llywodraeth, cyn i’r sefydliad hwn fynd ar doriad dros y Nadolig, yn cyflwyno datganiad naill ai’n cadarnhau ei bod am wneud cynnydd o ran y mater hwn, neu’n dweud, na, bydd yn rhaid i chi dderbyn yr hyn sydd gennych chi a’r hyn sydd i ddod ym mis Ebrill. Rwy’n credu bod busnesau mewn sefyllfa nawr ble maen nhw eisiau sicrwydd, ni waeth ba mor ddrwg y gallai’r sicrwydd hwnnw fod, neu, gobeithio, ba mor dda y gallai’r sicrwydd hwnnw fod, pe byddai'r Llywodraeth yn gwneud cynnydd ynghylch y rhyddhad trosiannol.

Gofynnir am y trydydd datganiad, os yw’n bosibl, gan y Gweinidog dros iechyd ynglŷn ag amseroedd ymateb ambiwlansys. Mae fy nghydweithiwr, Darren Millar, wedi amlygu ar sawl achlysur na chaiff galwadau 999 mewn cysylltiad â thrawiad ar y galon a strôc eu cynnwys yng nghategorïau brys y gwasanaeth ambiwlans. Mae honno'n sefyllfa sy’n peri llawer iawn iawn o ofid, os ydych chi’n meddwl, am bob munud a wastreffir wrth ymateb i alwadau ynghylch trawiadau ar y galon, y ceir gostyngiad o 10 y cant yng ngallu’r claf hwnnw i oroesi. Felly, byddwn yn ddiolchgar—ac rwy’n gallu gweld Ysgrifennydd y Cabinet yn parablu yn y fan yna— byddwn yn ddiolchgar pe gallai fynd ati i gyflwyno datganiad ysgrifenedig i ni er mwyn cadarnhau a yw'n wir nad ystyrir galwadau yn ymwneud â thrawiadau ar y galon a strôc mewn gwirionedd yn faterion brys. A gawn ni’r sicrwydd hwnnw gan Ysgrifennydd y Cabinet drwy gyfrwng datganiad ysgrifenedig cyn i ni fynd ar doriad dros y Nadolig?

Thank you, Andrew R.T. Davies, for your questions. The Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure has met Ford’s senior manager in Europe, and is fully engaged in securing the engine plants in Bridgend.

On your second point, as you are well aware, there has been a consultation in terms of the business rates and the transitional relief. Of course, we note your comments. The First Minister has responded, as, indeed, has the Cabinet Secretary for Finance and Local Government, and will be taking note of the consultation responses.

On your third point, this is a matter of concern, what you have raised today. I just want to, again, make the point, in response to questions to the First Minister, that it is this new clinical response model that has resulted in the Welsh ambulance service leading the way, as was acknowledged nationally, outside of Wales, in terms of media and press and interest, of course, in the way in which we are showing our speed of response for acutely ill patients, which, of course, would include patients with suspected stroke and heart attacks—so, meeting the national target in every month in the first year of the pilot. It is about clinically driven changes, enabling patients to receive the right response, based on their clinical need, and it is encouraging. I hope you would join me in welcoming the fact that other parts of the UK are taking note of our progress, and that the Scottish Ambulance Service have announced they will shortly implement a very similar system.

Diolch yn fawr, Andrew R.T. Davies, am eich cwestiynau. Mae Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a’r Seilwaith wedi cyfarfod ag uwch-reolwr Ford yn Ewrop, ac mae’n chwarae rhan lawn wrth sicrhau’r ffatrïoedd peiriannau ym Mhen-y-bont ar Ogwr.

Ynglŷn â’ch ail bwynt, fel y gwyddoch chi’n iawn, bu ymgynghoriad o ran yr ardrethi busnes a’r rhyddhad trosiannol. Wrth gwrs, rydym yn nodi eich sylwadau. Mae'r Prif Weinidog wedi ymateb, fel, yn wir, y mae Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol, a bydd yn cymryd sylw o'r ymatebion i'r ymgynghoriad.

Mewn cysylltiad â’ch trydydd pwynt, mae hyn yn fater o bryder, yr hyn yr ydych chi wedi'i godi heddiw. Rwyf ond eisiau, eto, nodi’r pwynt, mewn ymateb i gwestiynau ar gyfer y Prif Weinidog, mai’r model ymateb clinigol newydd hwn sydd wedi golygu bod gwasanaeth ambiwlans Cymru yn arwain y ffordd, fel y cydnabuwyd yn genedlaethol, y tu allan i Gymru, o ran y cyfryngau, y wasg ac o ran diddordeb, wrth gwrs, yn y ffordd yr ydym ni’n dangos pa mor gyflym yr ydym ni’n ymateb i gleifion sy'n ddifrifol wael, a fyddai, wrth gwrs, yn cynnwys cleifion yr honnir eu bod wedi dioddef strôc a thrawiad ar y galon—gan gyrraedd y targed cenedlaethol bob mis ym mlwyddyn gyntaf y cynllun peilot, felly. Mae’n ymwneud â newidiadau a lywir yn glinigol, gan alluogi cleifion i dderbyn yr ymateb cywir, yn seiliedig ar eu hangen clinigol, ac mae'n galonogol. Rwy’n gobeithio y byddech chi’n ymuno â mi i groesawu'r ffaith bod rhannau eraill o'r DU yn cymryd sylw o'n cynnydd, a bod Gwasanaeth Ambiwlans yr Alban wedi cyhoeddi y byddant yn gweithredu system debyg iawn cyn bo hir.

Earlier this afternoon, in response to a question from my friend and colleague the Member of Parliament for Carmarthen East and Dinefwr, the UK transport Secretary told the House of Commons that the UK Government had not agreed to devolve the Wales and borders franchise to this place. This is contrary, of course, to my understanding of the outcome of the St David’s Day process. Can we have a statement—either written or oral—as soon as possible, to clarify the situation on the future devolution of the Wales and borders franchise?

Yn gynharach y prynhawn yma, mewn ymateb i gwestiwn gan fy ffrind a’m cydweithiwr, yr Aelod Seneddol dros Ddwyrain Caerfyrddin a Dinefwr, dywedodd Ysgrifennydd Gwladol y DU dros drafnidiaeth wrth Dŷ'r Cyffredin nad oedd Llywodraeth y DU wedi cytuno i ddatganoli masnachfraint Cymru a'r gororau i'r lle hwn. Mae hyn yn groes, wrth gwrs, i’m dealltwriaeth i o ganlyniad proses Dydd Gŵyl Dewi. A gawn ni ddatganiad—naill ai'n ysgrifenedig neu ar lafar—cyn gynted ag y bo modd, i egluro'r sefyllfa ynglŷn â datganoli masnachfraint Cymru a'r gororau yn y dyfodol?

Yes, we need to be very clear about this point. Of course, the Cabinet Secretary has got his oral questions tomorrow, but he will also ensure that he will make it clear, in an answer to that question, Steffan Lewis, in writing, following today’s business statement.

Oes, mae angen inni fod yn glir iawn ynghylch y pwynt hwn. Wrth gwrs, mae gan Ysgrifennydd y Cabinet ei gwestiynau llafar yfory, ond bydd hefyd yn sicrhau y bydd yn egluro hynny, mewn ateb i'r cwestiwn hwnnw, Steffan Lewis, yn ysgrifenedig, yn dilyn y datganiad busnes heddiw.

May I ask the Cabinet Secretary for two statements, please? The first is on local authority policy on letting office spaces to elected representatives. I’ve decided to seek new office premises because my existing one proved unsuitable, due to security concerns. After much time and effort, my staff found premises at Beechwood House, which was currently empty. Initial negotiations to rent the property proved favourable. I am therefore very angry and upset that Newport City Council have blocked the move, as they say it is not their policy to rent council properties for political purposes. Cabinet Secretary, my office—at the moment, if I use it during election time, I reimburse the rent, rates, electricity, gas, and telephone back to the Assembly. For some percentage of the property space that is used, the money goes back to the Assembly. I find it totally absurd. I do not—

A gaf i ofyn i Ysgrifennydd y Cabinet am ddau ddatganiad, os gwelwch yn dda? Mae’r cyntaf yn ymwneud â pholisi awdurdodau lleol o ran gosod swyddfeydd i gynrychiolwyr etholedig. Rwyf wedi penderfynu ceisio dod o hyd i safle swyddfa newydd oherwydd cafwyd bod yr un sydd gennyf eisoes yn anaddas, o ganlyniad i bryderon ynghylch diogelwch. Ar ôl llawer o amser ac ymdrech, daeth fy aelodau staff o hyd i safle yn Beechwood House, a oedd yn wag. Roedd y trafodaethau cychwynnol ynghylch rhentu'r eiddo yn ffafriol. Rwyf felly’n flin iawn ac yn siomedig bod Cyngor Dinas Casnewydd wedi rhwystro’r symud, gan iddyn nhw ddweud nad yw'n bolisi ganddyn nhw i rentu eiddo'r cyngor at ddibenion gwleidyddol. Ysgrifennydd y Cabinet, mae fy swyddfa—ar hyn o bryd, os wyf yn ei defnyddio yn ystod adeg etholiad, rwy’n ad-dalu’r rhent, yr ardrethi, y costau trydan, nwy a ffôn i'r Cynulliad. Am ran o’r lle yn yr eiddo a ddefnyddir, aiff yr arian yn ôl i'r Cynulliad. Rwy'n credu ei fod yn gwbl hurt. Nid wyf—

I do not think that this is a question for the Government, and you should wait until you have the opportunity for questions to the Commission to ask a question of that nature. Either ask a question to the Government that is appropriate for them, or refrain from asking the question and place it in its appropriate place.

Nid wyf yn credu bod hwn yn gwestiwn ar gyfer y Llywodraeth, a dylech chi aros nes y cewch chi’r cyfle i ofyn cwestiynau i'r Comisiwn er mwyn gofyn cwestiwn o'r math hwnnw. Naill ai gofynnwch gwestiwn i’r Llywodraeth sy'n briodol ar ei chyfer, neu ymatalwch rhag gofyn y cwestiwn a'i ofyn yn ei fan priodol.

Thank you, Presiding Officer. I do not understand why the council, at the time of budgetary constraint and pressure, would prefer to leave a building empty, rather than receive income from an unused asset. Thank you.

The second statement: Natural Resources Wales say they have had a very successful year last year, with more than 660,000 tonnes of timber leaving the public forestry estate. Forestry is going to be reduced. Concern has been expressed to me as to whether this figure is sustainable in Wales and what happened to the income generated through it. Please could we have a statement on this? Thank you.

Diolch i chi, Lywydd. Nid wyf yn deall pam y byddai’n well gan y cyngor, ar adeg pan fo cyfyngiadau a phwysau cyllidebol, adael adeilad yn wag, yn hytrach na chael incwm o ased heb ei ddefnyddio. Diolch.

Yr ail ddatganiad: mae Cyfoeth Naturiol Cymru yn dweud eu bod wedi cael blwyddyn lwyddiannus iawn y llynedd, gan fod mwy na 660,000 o dunelli o bren wedi gadael yr ystâd coedwigoedd cyhoeddus. Bydd llai o goedwigaeth. Mynegwyd pryder i mi ynghylch a yw’r ffigwr hwn yn gynaliadwy yng Nghymru a beth a ddigwyddodd i'r incwm a gynhyrchwyd yn ei sgil. Os gwelwch yn dda a gawn ni ddatganiad ynglŷn â hyn? Diolch.

That question does relate to Natural Resources Wales and their responsibilities. I’m sure you would want to raise this with the Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs.

Mae'r cwestiwn hwnnw yn ymwneud â Chyfoeth Naturiol Cymru a'i gyfrifoldebau. Rwy'n siŵr y byddech chi’n dymuno codi hyn ag Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig.

Leader of the house, can I ask for two statements? First of all, earlier, in First Minister’s questions, Gareth Bennet asked the First Minister for an update on the south Wales metro. Could I reiterate those calls for an update on that, particularly with regard to the next phase? As you know from my concerns during the last Assembly, the town of Monmouth has been on some metro maps and off others. There are now concerns about the effect of leaving the European Union on funding for the full network as proposed before. So, could we have an update on where we are with outlying areas being on that metro map, particularly with the proposals for a transport hub at the Celtic Manor, I believe? I think that would give a potential for outlying areas in my constituency and south-east Wales to be connected with a frequent service to the metro map.

Secondly, Andrew R.T. Davies mentioned business rates earlier. This continues to be an ongoing concern in my area. I attended a packed meeting last night in Usk where concerns were raised with me about the business rates situation. A representative from the Welsh Government civil service was there and provided some information, but I feel it would be very helpful if we did have a ministerial update on business rates and a statement that addresses the concerns of business rate relief. Many businesses do fear that, when it comes to next April, without additional relief—an equitable relief to that across the border—they are going to be forced out of business. So, I think an update or a statement on an equitable business rate relief scheme before the Christmas recess would be very, very helpful to my constituents and other Assembly Members.

Arweinydd y tŷ, a gaf i ofyn am ddau ddatganiad? Yn gyntaf oll, yn gynharach, wrth ofyn cwestiynau i'r Prif Weinidog, gofynnodd Gareth Bennet i'r Prif Weinidog am y wybodaeth ddiweddaraf ynghylch metro de Cymru. A allwn i ailadrodd y galwadau hynny am ddiweddariad ar hynny, yn enwedig o ran y cam nesaf? Fel y gwyddoch chi o’m pryderon yn ystod y Cynulliad diwethaf, mae tref Trefynwy wedi’i chynnwys ar rai mapiau metro a heb ei chynnwys ar eraill. Bellach ceir pryderon ynglŷn ag effaith gadael yr Undeb Ewropeaidd ar gyllid ar gyfer y rhwydwaith llawn fel y cynigiwyd o'r blaen. Felly, a gawn ni ddiweddariad ar y sefyllfa ynglŷn â chynnwys ardaloedd pellennig ar y map metro, yn enwedig o ystyried y cynigion i gael canolfan drafnidiaeth yn Celtic Manor, rwy’n credu? Yn fy marn i, byddai hynny’n rhoi posibilrwydd i ardaloedd pellennig yn fy etholaeth i a’r de-ddwyrain gael eu cysylltu â gwasanaeth rheolaidd i'r map metro.

Yn ail, crybwyllwyd ardrethi busnes gan Andrew R.T. Davies yn gynharach. Mae hyn yn bryder parhaus yn fy ardal i. Roeddwn i’n bresennol mewn cyfarfod llawn neithiwr ym Mrynbuga lle y mynegwyd pryderon i mi am y sefyllfa yn ymwneud ag ardrethi busnes. Roedd cynrychiolydd o wasanaeth sifil Llywodraeth Cymru yno a rhoddodd rywfaint o wybodaeth, ond rwyf o’r farn y byddai'n ddefnyddiol iawn pe byddem ni’n cael diweddariad gan y Gweinidog ar ardrethi busnes a datganiad sy'n mynd i'r afael â phryderon ynghylch rhyddhad ardrethi busnes. Mae llawer o fusnesau yn ofni, pan ddaw hi’n fis Ebrill nesaf, heb ryddhad ychwanegol—rhyddhad cyfartal â’r hyn a geir ar draws y ffin—y cânt eu gorfodi allan o fusnes. Felly, rwy’n credu y byddai cael diweddariad neu ddatganiad ar gynllun rhyddhad ardrethi busnes cyfartal cyn ein bod yn cael toriad dros y Nadolig, yn ddefnyddiol iawn, iawn i’m hetholwyr ac Aelodau Cynulliad eraill.

Well, of course, Nick Ramsay is very vigilant in raising issues on behalf of his constituency and also, on a number of occasions, about the needs of your constituency in relation to infrastructure developments such as the south Wales metro. Of course, I know that the First Minister has responded in part this afternoon to questions and is, of course, looking at the issues relating to being able to continue to access European funding, which is so important for the metro. He is also recognising, as I think he certainly did in answer to previous questions, the importance of this being part of the city deal for the Cardiff capital region and the fact that the leader of Monmouthshire is very engaged in the city region and making sure that all local authorities are benefitting from that. So, you know, in terms of updates, I know that the Cabinet Secretary will want to update at an appropriate time on progress with the south Wales metro.

On your second point, I have already responded to Andrew R.T. Davies in terms of the outcomes of a consultation that’s taking place on business rates and, of course, the recognition that this is a key issue in parts of constituencies across Wales.

Wel, wrth gwrs, mae Nick Ramsay yn wyliadwrus iawn wrth godi materion ar ran ei etholaeth a hefyd, ar nifer o achlysuron, ynglŷn ag anghenion eich etholaeth mewn cysylltiad â datblygiadau seilwaith megis metro de Cymru. Wrth gwrs, gwn fod y Prif Weinidog wedi ymateb yn rhannol y prynhawn yma i gwestiynau a’i fod, wrth gwrs, yn ystyried y materion yn ymwneud â pharhau i allu cael gafael ar gyllid Ewropeaidd, sy’n bwysig iawn ar gyfer y metro. Mae hefyd yn cydnabod, fel y gwnaeth yn sicr wrth ateb cwestiynau blaenorol yn fy marn i, pa mor bwysig ydyw fod hyn yn rhan o’r cytundeb dinesig ar gyfer prifddinas-ranbarth Caerdydd a bod arweinydd Sir Fynwy yn cymryd rhan weithredol yn y prifddinas-ranbarth a sicrhau bod pob awdurdod lleol yn elwa ar hynny. Felly, wyddoch chi, o ran y wybodaeth ddiweddaraf, gwn y bydd Ysgrifennydd y Cabinet eisiau rhoi diweddariad ar adeg briodol ynglŷn â chynnydd o ran metro de Cymru.

O ran eich ail bwynt, rwyf eisoes wedi ymateb i Andrew R.T. Davies o ran canlyniadau'r ymgynghoriad a gynhelir ar ardrethi busnes ac, wrth gwrs, y gydnabyddiaeth fod hwn yn fater allweddol mewn rhannau o etholaethau ar draws Cymru.

5. 3. Datganiad: Canlyniadau PISA
5. 3. Statement: PISA Results

Yr eitem nesaf yw’r datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg ar ganlyniadau PISA. Rwy’n galw ar yr Ysgrifennydd Cabinet, Kirsty Williams.

The next item is a statement by the Cabinet Secretary for Education on the PISA results. I call on the Cabinet Secretary, Kirsty Williams.

Thank you, Presiding Officer. Today sees the publication of the 2015 PISA results. Let me get straight to the point: we would all have liked to have seen greater progress. I think we will all agree in this Chamber that we are not where we want to be. These tests, taken last year, included half a million 15-year-olds in 72 countries. Here in Wales, our national report describes a stabilisation in our reading results. We saw the biggest increase in the UK in our maths score. Of those higher-performing countries that scored over 450 points, only four countries out of the 71 who participated in PISA saw a bigger increase in maths. But, on science, the focus of this round of assessment, the results are, frankly, deeply, deeply disappointing. And although the average score for science has declined across the OECD, this should be of no comfort to us. I will say more on science in due course. I have made clear that international evidence, and learning from the best, will guide our reforms. We will hold firm to that course. We will use these results and the rich data that they give us, allied to the forthcoming OECD report, to support and challenge my priorities and programme. When I invited the OECD last month to look at how we were doing in Wales, their advice to me was unambiguous: stay the course; be brave; you are doing the right things.

And I see the commitment to staying the course of our reforms up and down Wales.  I have visited many schools across the country in my short period since taking up this post. There is an eagerness to be part of our education journey. No longer are we reform fatigued, which was the OECD’s assessment of Wales back in 2014. Wales now has a clear direction of travel. We have plans in place to develop an excellent professional workforce. We know what we want our new curriculum to deliver. We are introducing robust qualifications that will be nationally and internationally respected. A work in progress, but with much, much more to do.

The 2014 OECD report into the Welsh education system also told us that we should, and I quote,

‘Treat developing system leadership as a prime driver of education reform’.

I am convinced that promoting and supporting leadership must be central to our reforms. However, if I’m honest, not enough progress has been made in this area. That is why, last month, I announced plans for a new national academy of educational leadership. It will develop the current and future leadership talent for Wales and ensure that all schools—all schools—can deliver our new curriculum. Now more than ever, Wales needs strong leaders that are up for the challenge.

The results published today have highlighted issues around science that chime with our own understanding of what has been happening. The new science GCSEs were introduced for teaching for the first time only this September. I am pleased that schools are already moving away from teaching a mix of BTEC and GCSEs, which were failing to properly equip our young people. Presiding Officer, it pains me to say that a combination of cynicism, dumbing down and lowered ambitions meant that a significant number of schools were in the habit of entering a high number of pupils just for BTEC science rather than for GCSE. I’m pleased to report that, over the summer, we saw an increase of over 5,500 more entries into GCSEs across all the sciences. Whilst that is promising, it is just the beginning. In the coming months I will be announcing new ambitious plans to tackle this issue head on so our young people are given the opportunity they deserve to study science at a high level.

I know that PISA divides opinion. I hear it from some in the profession. That must change, as, make no mistake, it remains the recognised international benchmark for skills. Countries around the world use it as a signal to entrepreneurs, employers and investors. Just as importantly, it is used to help enhance public confidence in the school system. It has never been more important to demonstrate to ourselves and to the world that our young people can compete with the best. Old securities are on their way out. Other small nations have stolen a march on us on their reform journeys. But if Ireland and Estonia can do it, then so can we.

Our sense of national mission must recognise this truth. PISA is, and will be, the shop window for the success of our reforms. I am confident that my, and our, emphasis on leadership, teaching excellence, equity and well-being for learners, and collective responsibility, will enable us to reach the highest standards. PISA allows us to judge ourselves against the world, and everybody in our system must understand this. It is a check and review against our development and it will remain so.

If you consider the OECD PISA tests to be of great importance, then I hope you will also listen to their prescribed prognosis for Wales, on which our reforms are based. These reforms are rooted in what works. The easy thing to do would now be to rip up the plan and start all over again, and I’m sure some will make that case, but we owe it to our pupils, parents and the profession to do what is right. The OECD has identified Portugal as a country that has much improved. It has taken them 14 years, pursuing reforms that work and holding steady to the course. They took the much-needed tough decisions and now they reap the rewards. Wales must now have the courage to do likewise to deliver on our national mission of education reform.

Diolch, Lywydd. Heddiw yw dyddiad cyhoeddi canlyniadau PISA 2015. Gadewch imi fynd yn syth at y pwynt: byddai pob un ohonom wedi hoffi gweld mwy o gynnydd. Rwy'n credu y byddwn i gyd yn cytuno yn y Siambr hon nad ydym lle yr hoffem fod. Roedd y profion hyn, a gynhaliwyd y llynedd, yn cynnwys hanner miliwn o blant 15 oed mewn 72 o wledydd. Yma yng Nghymru, mae ein hadroddiad cenedlaethol yn dweud bod ein canlyniadau darllen wedi sefydlogi. Roedd ein sgôr mathemateg yn dangos y cynnydd mwyaf yn y DU. O'r gwledydd hynny a wnaeth yn well ac a sgoriodd dros 450 o bwyntiau, dim ond pedair gwlad o'r 71 a gymerodd ran yn PISA a welodd gynnydd mwy mewn mathemateg. Ond, o ran gwyddoniaeth, pwyslais y cylch asesu hwn, mae'r canlyniadau, a dweud y gwir, yn siomedig iawn, iawn. Ac er bod y sgôr gwyddoniaeth cyfartalog wedi gostwng ar draws yr OECD, ni ddylai hyn fod yn unrhyw gysur i ni. Byddaf yn dweud mwy am wyddoniaeth yn y man. Rwyf wedi ei gwneud yn glir mai tystiolaeth ryngwladol, a dysgu gan y gorau, fydd yn llywio ein diwygiadau. Byddwn yn dal at hynny. Byddwn yn defnyddio'r canlyniadau hyn a'r data cyfoethog y maen nhw’n eu rhoi inni, ynghyd â'r adroddiad OECD sydd ar ddod, i gefnogi a herio fy mlaenoriaethau a fy rhaglen. Pan wahoddais yr OECD y mis diwethaf i edrych ar sut yr oeddem yn gwneud yng Nghymru, roedd eu cyngor imi’n ddiamwys: daliwch ati; byddwch yn ddewr; rydych yn gwneud y pethau iawn.

Ac rwy’n gweld yr ymrwymiad i ddal at ein diwygiadau ar hyd a lled Cymru. Rwyf wedi ymweld â llawer o ysgolion ledled y wlad yn fy nghyfnod byr ers dechrau yn y swydd hon. Mae awydd i fod yn rhan o'n taith addysg. Nid ydym wedi blino ar ddiwygio mwyach, sef asesiad yr OECD o Gymru yn ôl yn 2014. Mae gan Gymru bellach gyfeiriad teithio clir. Mae gennym gynlluniau ar waith i ddatblygu gweithlu proffesiynol rhagorol. Rydym yn gwybod beth yr hoffem i'n cwricwlwm newydd ei gyflawni. Rydym yn cyflwyno cymwysterau cadarn a fydd yn cael eu parchu’n genedlaethol ac yn rhyngwladol. Mae’r gwaith wedi’i ddechrau, ond mae llawer, llawer mwy i'w wneud.

Dywedodd adroddiad 2014 yr OECD ar system addysg Cymru wrthym hefyd y dylem, ac rwyf yn dyfynnu,

'Trin datblygu arweinyddiaeth systemau fel un o brif sbardunau diwygio addysg'.

Rwy’n argyhoeddedig bod yn rhaid i hyrwyddo a chefnogi arweinyddiaeth fod yn ganolog i'n diwygiadau. Fodd bynnag, os wyf yn onest, nid oes digon o gynnydd wedi'i wneud yn y maes hwn. Dyna pam, y mis diwethaf, y cyhoeddais gynlluniau ar gyfer academi genedlaethol newydd o arweinyddiaeth addysgol. Bydd yn datblygu talent arweinyddiaeth presennol Cymru a thalent y dyfodol ac yn sicrhau bod pob ysgol—pob ysgol—yn gallu cyflawni ein cwricwlwm newydd. Nawr yn fwy nag erioed, mae ar Gymru angen arweinyddion cryf sy'n barod am yr her.

Mae'r canlyniadau a gyhoeddwyd heddiw wedi tynnu sylw at faterion yn ymwneud â gwyddoniaeth sy'n cyd-daro â’n dealltwriaeth ni o'r hyn sydd wedi bod yn digwydd. Y mis Medi hwn ddiwethaf, cyflwynwyd y cymwysterau TGAU gwyddoniaeth newydd i’w haddysgu am y tro cyntaf. Rwy’n falch bod ysgolion eisoes yn symud oddi wrth addysgu cymysgedd o BTEC a TGAU, a oedd yn methu ag arfogi ein pobl ifanc yn briodol. Lywydd, mae'n ofid imi ddweud bod cyfuniad o sinigiaeth, gorsymleiddio ac uchelgeisiau is wedi golygu bod nifer sylweddol o ysgolion yn yr arfer o gofrestru nifer uchel o ddisgyblion ar gyfer BTEC gwyddoniaeth yn unig yn hytrach nag ar gyfer TGAU. Rwy'n falch o ddweud, dros yr haf, ein bod wedi gweld cynnydd o dros 5,500 yn fwy o gofrestriadau TGAU ar draws yr holl wyddorau. Er bod hynny'n addawol, dim ond y dechrau yw hynny. Dros y misoedd nesaf byddaf yn cyhoeddi cynlluniau uchelgeisiol newydd i fynd i'r afael â’r mater hwn yn uniongyrchol fel bod ein pobl ifanc yn cael y cyfle y maent yn ei haeddu i astudio gwyddoniaeth ar lefel uchel.

Rwy’n gwybod bod PISA yn hollti barn. Rwy'n clywed hynny gan rai pobl yn y proffesiwn. Mae’n rhaid i hynny newid, oherwydd, peidied neb â chamgymryd, dyna’r meincnod rhyngwladol cydnabyddedig ar gyfer sgiliau o hyd. Mae gwledydd ledled y byd yn ei ddefnyddio fel arwydd i entrepreneuriaid, cyflogwyr a buddsoddwyr. Yr un mor bwysig, mae'n cael ei ddefnyddio i helpu i wella hyder y cyhoedd yn y system ysgolion. Nid yw erioed wedi bod yn bwysicach dangos i ni ein hunain ac i'r byd y gall ein pobl ifanc gystadlu gyda'r gorau. Mae hen warantau ar eu ffordd allan. Mae cenhedloedd bychain eraill wedi achub y blaen arnom ar eu teithiau diwygio. Ond os gall Iwerddon ac Estonia lwyddo i wneud hyn, gallwn ninnau hefyd.

Mae’n rhaid i'n hymdeimlad o genhadaeth genedlaethol gydnabod y gwirionedd hwn. PISA yw, a PISA fydd, ffenestr y siop ar gyfer llwyddiant ein diwygiadau. Rwy'n ffyddiog y bydd fy mhwyslais i, a’n pwyslais ni, ar arweinyddiaeth, rhagoriaeth dysgu, tegwch a lles i ddysgwyr, a chyfrifoldeb ar y cyd, yn ein galluogi i gyrraedd y safonau uchaf. Mae PISA yn ein galluogi i farnu ein hunain yn erbyn y byd, ac mae'n rhaid i bawb yn ein system ddeall hyn. Mae'n archwiliad ac yn adolygiad yn erbyn ein datblygiad a bydd yn parhau felly.

Os ydych chi o’r farn bod profion PISA yr OECD o bwysigrwydd mawr, rwy’n gobeithio y gwnewch hefyd wrando ar eu prognosis a ragnodwyd ar gyfer Cymru, y mae ein diwygiadau’n seiliedig arno. Mae'r diwygiadau hyn wedi’u gwreiddio yn yr hyn sy'n gweithio. Y peth hawdd ei wneud nawr fyddai rhwygo’r cynllun yn ddarnau a dechrau o'r dechrau eto, ac rwy'n siŵr y bydd rhai yn dadlau’r achos hwnnw, ond mae gennym ddyletswydd i'n disgyblion, i’n rhieni ac i'r proffesiwn i wneud yr hyn sy'n iawn. Mae'r OECD wedi nodi Portiwgal fel gwlad sydd wedi gwella’n helaeth. Mae wedi cymryd 14 mlynedd iddynt, drwy ddilyn diwygiadau sy'n gweithio a dal at y llwybr. Gwnaethant y penderfyniadau anodd, mawr eu hangen, ac maent yn elwa ar hynny erbyn hyn. Mae’n rhaid i Gymru nawr fod yn ddigon dewr i wneud yr un peth i gyflawni ein cenhadaeth genedlaethol o ddiwygio addysg.

Well, well, well, Cabinet Secretary, this is another fine mess that Carwyn has gotten you into. I have to say, I do appreciate your statement and the briefing that was provided by your officials this morning, and, of course, you’ve spent recent weeks desperately downplaying expectations in respect of today’s results, and we can, of course, all see now why that has been the case.

The children of Wales deserve a first-class, world-beating education system, but the reality is that successive Welsh Labour-led Governments have failed to deliver one. In spite of all the tough talking, all of the promises to do better from the First Minister and previous Cabinet Secretaries, today’s figures leave us yet again languishing at the bottom half of the global education league table, and they reconfirm our shameful status as the worst-performing school system in the United Kingdom. That our results in 2015 were actually worse than back in 2006 signifies a decade of underachievement and a scandal of monumental proportions. And that’s not the half of it: there’s been a sustained decline in science skills since 2006, especially for the highest achieving pupils.

One third of Welsh pupils were deemed to have been low achievers in one or more subjects—the worst performance in the UK. Welsh reading scores were on a par with Hungary and Lithuania. Pupils in England are three times more likely to be higher achievers in science, reading and maths than here in Wales. And while there’s a smaller gap in achievement between people from the wealthiest and poorest backgrounds here in Wales, PISA suggests that this is mainly due to the most advantaged pupils in Wales not performing as well as they ought to be. Welsh pupils are doing more learning outside of the school than their English counterparts, yet still they perform more poorly. These results are a litany of failure—failure by successive Welsh Governments to raise our game.

Now, Cabinet Secretary, your statement suggests that we need to give the reforms that are taking place more time and more time to bed in, but the Welsh Government—and I appreciate you’ve only recently joined the Welsh Government—. Successive Welsh Governments, have had a decade, since 2006, yet have still failed to deliver improvements. Now, tell us: how is it that countries like Poland have been able to turn their education systems around in less than a decade, but the Welsh Government can’t? Poland are managing to sustain that improvement, too.

Now, I am not arguing that the reshaping of the curriculum shouldn’t continue or that the literacy and numeracy frameworks, which were developed by some of your predecessors, should be abandoned. We don’t want you to, and I quote you, ‘rip up the plan’, as you said in your statement, but these things alone are not going to deliver the sea-change in the PISA rankings that you need to deliver. And we must recognise that similar reforms to the curriculum in Scotland, which have been implemented and are further down the line and have bedded in, have not delivered improvement there. In fact, their performance in the PISA results today in reading and science have deteriorated too. Instead, what we need from you, Cabinet Secretary, is a clear strategy with some measurable targets that will sit alongside other pieces of work to turn this performance around. And not just in science, but in maths and reading, too. Our children and our young people deserve nothing less. So, tell us: will you develop such a strategy, and, if so, when will we see it published? Will you set some targets and timetables and stick to them, unlike your predecessors who set targets and abandoned them as they saw time slipping through their fingers, or kicked them down the line?

Will you release good and successful schools in Wales from the shackles that currently prevent them from expanding? Will you do more to support able and talented learners to allow them to fly and reach their potential? Will you trust teaching professionals more so that they can innovate, develop their skills and learn from one another’s good practice, and will you stop closing good schools in communities the length and breadth of Wales and instead invest in them? Will you also introduce PISA type tests into our classrooms on a regular basis so that our young children can familiarise themselves with the sorts of challenge that might come in terms of a PISA test in the future? Because these are the sorts of changes that we would introduce if we were in Government.

Will you also learn, because you have failed to do so so far as a Government—and as I say, I recognise you have recently joined the clan—from international examples such as Poland and some of the others, and you quoted some of the others, who have succeeded in improving their performance and maintaining it? Let’s not forget, Poland found itself with very similar scores to the ones that have been published today back in 2000, and they managed to turn things around by 2009 and they’re now well up there in the top 20.

Cabinet Secretary, these PISA rankings are important. They provide an international benchmark for the performance of our education system, which can impact on investment and employment in future generations. If these things go unchecked, if this poor performance continues and goes untackled, then it will be devastating for Wales. Holding steady to the course alone is not the answer to our problems; we’ve got to be more ambitious, we’ve got to be more bold. Future generations are counting on you, and we want to see what action you’re going to take.

Wel, wel, wel, Ysgrifennydd y Cabinet, dyma lanast mawr arall y mae Carwyn wedi eich rhoi chi ynddo. Mae’n rhaid imi ddweud, rwy’n gwerthfawrogi eich datganiad a'r briff a ddarparwyd gan eich swyddogion y bore yma, ac, wrth gwrs, rydych wedi treulio’r wythnosau diwethaf yn bychanu yn daer y disgwyliadau ynglŷn â chanlyniadau heddiw, a gallwn, wrth gwrs, i gyd weld nawr pam yr oeddech yn gwneud hynny.

Mae plant Cymru yn haeddu system addysg sydd o’r radd flaenaf yn fyd-eang, ond y gwir yw bod Llywodraethau olynol dan arweiniad Llafur Cymru wedi methu â chyflawni hynny. Er gwaethaf yr holl siarad llym, yr holl addewidion i wneud yn well gan y Prif Weinidog a’r Ysgrifenyddion Cabinet blaenorol, mae ffigurau heddiw’n ein gadael unwaith eto yn ymlusgo yn hanner isaf tabl y gynghrair addysg fyd-eang, ac maen nhw’n cadarnhau ein statws gwarthus fel y system ysgolion sy'n perfformio waethaf yn y Deyrnas Unedig. Mae’r ffaith bod ein canlyniadau yn 2015 mewn gwirionedd yn waeth nag yn ôl yn 2006 yn dynodi degawd o dangyflawni a sgandal aruthrol. Ac nid dyna ei hanner hi: bu dirywiad parhaus mewn sgiliau gwyddoniaeth ers 2006, yn enwedig ymhlith y disgyblion sy'n cyflawni orau.

Ystyriwyd bod traean o ddisgyblion Cymru yn gyflawnwyr isel mewn un neu fwy o bynciau—y perfformiad gwaethaf yn y DU. Roedd sgorau darllen Cymru yn gyfartal â Hwngari a Lithwania. Mae disgyblion yn Lloegr deirgwaith yn fwy tebygol o fod yn gyflawnwyr uwch mewn gwyddoniaeth, darllen a mathemateg nag yma yng Nghymru. Ac er bod y bwlch cyrhaeddiad yn llai rhwng pobl o'r cefndiroedd cyfoethocaf a'r tlotaf yma yng Nghymru, mae PISA yn awgrymu bod hyn yn bennaf oherwydd nad yw’r disgyblion mwyaf breintiedig yng Nghymru yn perfformio cystal ag y dylent fod yn ei wneud. Mae disgyblion Cymru yn gwneud mwy o ddysgu y tu allan i'r ysgol na'u cymheiriaid yn Lloegr, ac eto maent yn perfformio’n waeth. Mae'r canlyniadau hyn yn rhestr o fethiant—methiant gan Lywodraethau Cymru olynol i wneud yn well.

Nawr, Ysgrifennydd y Cabinet, mae eich datganiad yn awgrymu bod angen i ni roi mwy o amser i’r diwygiadau sy’n digwydd a mwy o amser iddynt ymsefydlu, ond mae Llywodraeth Cymru—ac rwy’n gwerthfawrogi mai dim ond newydd ymuno â Llywodraeth Cymru yr ydych chi—. Mae Llywodraethau Cymru olynol wedi cael degawd, ers 2006, ac eto maent yn dal i fod wedi methu â chyflawni gwelliannau. Nawr, dywedwch wrthym: sut mae gwledydd fel Gwlad Pwyl wedi gallu gwrthdroi eu systemau addysg mewn llai na degawd, ond nad yw Llywodraeth Cymru wedi gallu gwneud hynny? Mae Gwlad Pwyl yn llwyddo i gynnal y gwelliant hwnnw, hefyd.

Nawr, nid wyf yn dadlau na ddylid parhau i ail-lunio'r cwricwlwm nac y dylid cefnu ar y fframweithiau llythrennedd a rhifedd, a ddatblygwyd gan rai o'ch rhagflaenwyr. Nid ydym yn dymuno eich bod, ac rwy’n eich dyfynnu, 'rwygo’r cynllun yn ddarnau', fel y dywedasoch yn eich datganiad, ond nid yw’r pethau hyn ar eu pennau eu hunain yn mynd i gyflawni'r newid enfawr yn y safleoedd PISA y mae angen i chi ei gyflawni. Ac mae’n rhaid inni gydnabod bod diwygiadau tebyg i gwricwlwm yn yr Alban, sydd wedi eu rhoi ar waith ac sydd ymhellach i lawr y lein ac wedi ymsefydlu, wedi methu â chyflawni gwelliant yno. Mewn gwirionedd, mae eu perfformiad nhw yng nghanlyniadau PISA heddiw mewn darllen a gwyddoniaeth wedi dirywio hefyd. Yn hytrach, yr hyn sydd ei angen arnom gennych chi, Ysgrifennydd y Cabinet, yw strategaeth glir sy’n cynnwys targedau mesuradwy a fydd yn eistedd ochr yn ochr â darnau eraill o waith i wrthdroi’r perfformiad hwn. Ac nid dim ond mewn gwyddoniaeth, ond mewn mathemateg a darllen, hefyd. Nid yw ein plant a'n pobl ifanc yn haeddu dim llai. Felly, dywedwch wrthym: a wnewch chi ddatblygu strategaeth o'r fath, ac, os felly, pryd y caiff ei chyhoeddi? A wnewch chi osod targedau ac amserlenni a glynu atynt, yn wahanol i'ch rhagflaenwyr a osododd dargedau cyn cefnu arnynt wrth weld amser yn llithro drwy eu bysedd, neu eu cicio i lawr y lein?

A wnewch chi ryddhau ysgolion da a llwyddiannus yng Nghymru o’r hualau sydd ar hyn o bryd yn eu hatal rhag ehangu? A wnewch chi wneud mwy i gefnogi dysgwyr abl a thalentog i ganiatáu iddynt hedfan a gwireddu eu potensial? A wnewch chi ymddiried mwy mewn addysgwyr proffesiynol fel y gallant arloesi, datblygu eu sgiliau a dysgu oddi wrth arfer da ei gilydd, ac a wnewch chi roi'r gorau i gau ysgolion da mewn cymunedau ar hyd a lled Cymru a buddsoddi ynddyn nhw yn hytrach? A wnewch chi hefyd gyflwyno profion tebyg i PISA yn ein hystafelloedd dosbarth yn rheolaidd fel y gall ein plant ifanc ymgyfarwyddo â'r math o her a allai ddod ar ffurf prawf PISA yn y dyfodol? Oherwydd dyma’r mathau o newidiadau y byddem ni’n eu cyflwyno pe byddem ni yn y Llywodraeth.

A wnewch chi hefyd ddysgu, oherwydd rydych chi wedi methu â gwneud hynny hyd yn hyn fel Llywodraeth—ac fel y dywedais, rwy’n cydnabod mai dim ond yn ddiweddar yr ydych chi wedi ymuno â'r tylwyth—o enghreifftiau rhyngwladol fel Gwlad Pwyl a rhai o'r lleill, a gwnaethoch sôn am rai o'r lleill, sydd wedi llwyddo i wella eu perfformiad a’i gynnal? Gadewch inni beidio ag anghofio, roedd gan Wlad Pwyl sgorau tebyg iawn i'r rhai a gyhoeddwyd heddiw yn ôl yn 2000, ac roedden nhw wedi llwyddo i wrthdroi pethau erbyn 2009 ac maen nhw erbyn hyn yn uchel yn yr 20 uchaf.

Ysgrifennydd y Cabinet, mae'r safleoedd PISA hyn yn bwysig. Maen nhw’n darparu meincnod rhyngwladol ar gyfer perfformiad ein system addysg, a all effeithio ar fuddsoddiad a chyflogaeth yng nghenedlaethau'r dyfodol. Os na chaiff y pethau hyn eu hunioni, os bydd y perfformiad gwael hwn yn parhau heb gael sylw, bydd hynny’n drychinebus i Gymru. Nid dal at ein llwybr yn unig yw'r ateb i'n problemau; mae'n rhaid inni fod yn fwy uchelgeisiol, mae'n rhaid inni fod yn fwy beiddgar. Mae cenedlaethau'r dyfodol yn dibynnu arnoch, ac rydym eisiau gwybod pa gamau yr ydych am eu cymryd.

Thank you very much, Darren. I don’t regard this as being dumped in a mess. I regard this as a fantastic opportunity to do what I have consistently said since 2011, and consistently argued in this Chamber, from that position over there, which is that we need to focus relentlessly on school standards, leadership, continuing professional development and ITET reform, and that’s what I intend to do.

Now, Darren, nothing that you say here in this Chamber today can make me feel personally any worse about these results. I want better for my nation, I want better for our children, and I am determined to take the decisions and actions that will deliver it. You said, ‘Will there be a revived strategy?’ There will be and it’ll be published in January. You want us to teach to the test, but that’s not where success lies. Success lies in whole-system reform. But let’s be absolutely clear, our new qualifications at GCSE level in maths, English and science will demand a better alignment with a depth of knowledge and understanding and critical thinking skills that will allow our children to thrive in PISA tests. Now, we need to support the profession to do just that. That’s why you will be aware, just a month ago, I announced the development of a maths national network of excellence, supported by £800,000 of funding to develop and extend peer-to-peer support, new resources and better development for our maths teachers. I intend to do exactly the same for science, working in collaborating with our higher education institutions so that we can drive up standards across the piece.

We will be sticking to the timetable. Only last week in questions, I was being urged by Members in this Chamber to slow down our reforms of the curriculum. We need to push on. That curriculum will be ready for teaching by 2021. Our new ITET courses will be marketed in the summer of 2018. We will have new professional teaching standards available in the spring of this year. I will reform the governance arrangements of our schools when the consultation that is currently open is closed. And I will leave no stone unturned in my work with the professionals, with LEAs and with the consortia to ensure that we do better as a nation. I will indeed look to good practice. It is important to note that there are very different approaches to reform in this country, as opposed to Scotland. I look across the rest of the world to ensure that what we’re doing is the right thing. I tested that by asking the OECD to come back last month. They will be back in two years’ time because I’ve asked them to come back in two years’ time, because I will regularly challenge myself and this Government that we are doing the right thing.

Diolch yn fawr iawn, Darren. Nid wyf yn gweld hyn fel cael fy rhoi mewn llanast. Rwy’n gweld hyn fel cyfle gwych i wneud yr hyn yr wyf wedi’i ddweud yn gyson ers 2011, ac wedi’i ddadlau'n gyson yn y Siambr hon, o'r safle hwnnw draw yn y fan yna, sef bod angen inni ganolbwyntio’n ddiflino ar safonau ysgolion, arweinyddiaeth, datblygiad proffesiynol parhaus a diwygio HAGA, a dyna’r hyn yr wyf yn bwriadu ei wneud.

Nawr, Darren, all dim byd a ddywedwch yma yn y Siambr hon heddiw wneud imi deimlo’n ddim gwaeth yn bersonol am y canlyniadau hyn. Rwyf eisiau gwell i fy nghenedl, rwyf eisiau gwell i’n plant, ac rwy'n benderfynol o wneud y penderfyniadau a chymryd y camau a fydd yn cyflawni hynny. Dywedasoch, 'A fydd strategaeth newydd?' Bydd, a chaiff ei chyhoeddi ym mis Ionawr. Rydych chi eisiau i ni addysgu ar gyfer y prawf, ond nid dyna’r ffordd at lwyddiant. Diwygio’r system gyfan yw’r ffordd at lwyddiant. Ond gadewch inni fod yn gwbl glir, bydd ein cymwysterau newydd ar lefel TGAU mewn mathemateg, Saesneg a gwyddoniaeth yn mynnu gwell cyfochri â dyfnder gwybodaeth a dealltwriaeth a sgiliau meddwl beirniadol a fydd yn galluogi ein plant i ffynnu mewn profion PISA. Nawr, mae angen inni gefnogi'r proffesiwn i wneud yn union hynny. Dyna pam y byddwch yn gwybod fy mod, dim ond mis yn ôl, wedi cyhoeddi y byddem yn datblygu rhwydwaith rhagoriaeth mathemateg cenedlaethol, a gefnogir gan £800,000 o gyllid i ddatblygu ac ymestyn cefnogaeth cyfoedion i gyfoedion, adnoddau newydd a gwell datblygiad i’n hathrawon mathemateg. Rwy’n bwriadu gwneud yn union yr un peth ar gyfer gwyddoniaeth, gan weithio ar y cyd â’n sefydliadau addysg uwch fel y gallwn wella safonau ym mhob maes.

Byddwn yn glynu at yr amserlen. Dim ond yr wythnos diwethaf yn ystod y cwestiynau, roedd Aelodau yn y Siambr hon yn fy annog i arafu ein diwygiadau o'r cwricwlwm. Mae angen inni wthio ymlaen. Bydd y cwricwlwm hwnnw’n barod i’w addysgu erbyn 2021. Caiff ein cyrsiau HAGA newydd eu marchnata yn ystod haf 2018. Bydd safonau addysgu proffesiynol newydd ar gael gennym yn ystod gwanwyn y flwyddyn nesaf. Byddaf yn diwygio trefniadau llywodraethu ein hysgolion pan fydd yr ymgynghoriad sydd ar agor ar hyn o bryd wedi’i gau. A byddaf yn troi pob carreg yn fy ngwaith gyda'r gweithwyr proffesiynol, gydag AALlau a gyda'r consortia i sicrhau ein bod yn gwneud yn well fel cenedl. Byddaf yn wir yn edrych ar arfer da. Mae'n bwysig nodi bod gan y wlad hon ddulliau diwygio gwahanol iawn i’r Alban. Rwyf yn edrych ar draws gweddill y byd i sicrhau ein bod yn gwneud y peth iawn. Profais hynny drwy ofyn i'r OECD ddod yn ôl y mis diwethaf. Byddant yn ôl ymhen dwy flynedd gan fy mod wedi gofyn iddynt ddod yn ôl ymhen dwy flynedd, oherwydd byddaf yn fy herio fy hun a'r Llywodraeth hon yn rheolaidd i sicrhau ein bod yn gwneud y peth iawn.

Clearly, these results tell us a very grim story. Wales is still the lowest-performing country in the UK, Welsh scores are worse now than they were a decade ago and we’re further behind, of course, the UK average than we were in 2006. So, would you not agree with me, Cabinet Secretary, that this is a damning indictment of Labour’s performance and that they’ve failed, failed and failed Wales in the education system that we have?

In 2009, the then Minister told us there would be no alibis and no excuses. In 2012, the then Minister told us that we’d all need to take a long hard look in the mirror. Today, I’m not quite sure what the First Minister told us, to be honest, or at least what we learnt. He certainly didn’t take responsibility. You in your statement tell us that we’re not where we want to be, so maybe you could tell us where you want us to be. We know that we dropped, or the Government dropped, the target of achieving a top-20 ranking by 2016, and introduced a target or an ambition of achieving 500 points across the different areas by 2021. Are you sticking to that? The First Minister wouldn’t explicitly commit to that in his answer to the leader of Plaid Cymru earlier, although he did say something about being confident we’ll see an improvement. So, are you committing to that same target and if not, what is your ambition and your target?

You tell us that you’re holding firm to the course, and I say that’s the right course of action. The reforms are taking us in the right direction, but that’s not to say that I still don’t have concerns that I have already raised with you, and that you sort of alluded to earlier. And I have raised previously the need for a pause in this process for reflection. And will you—I ask you again—consider implementing a break in this process so that we can take stock, so that we can address the number of emerging issues around the two-tier system between pioneer schools, non-pioneer schools and the other concerns that have been expressed by the sector, and also an opportunity to reflect on these PISA results and where they leave us in the context of the proposed reforms, so that we can consolidate those reforms and move forward more confidently and more coherently as a sector? The important thing is that we do what is right and not force through change too quickly. It’s doing it properly that’s the important thing.

We’ve heard how the reforms in Wales are based on experiences they’ve had in Scotland. Indeed, Professor Donaldson was engaged because of his experience in relation to the change in Scotland. We have heard, of course, that there has been a dip in results in Scotland this time, so maybe you could tell us what that maybe tells us about the reforms here in Wales, if anything, and if you believe that there are any lessons that we can learn from that in Wales.

You assert in your statement that Wales is no longer reform-fatigued. Well, there may be some in the profession that might not agree. Then you go on to say that you’ll be announcing new and ambitious plans, and I could hear the sharp intake of breath from the sector as well. But capacity is, of course, an issue that has been highlighted under the current reforms, and you recognised as much in your answers to me last week. So, what I’d like to know is: how will you strike a balance between introducing your new plans whilst not adding to the burdens of teachers, and doing so in a way, of course, that complements and does not cut across the reforms that are currently under way? And are you confident, Cabinet Secretary, that teachers truly believe in PISA? You do, clearly, and the Government does, but are you and the sector singing from the same hymn sheet, because I don’t feel that the sector in its entirety is buying into PISA? There are questions about the level of uptake of secondary schools that were given the opportunity to look at PISA-style testing; I think it was 89 out of 213. That’s not, maybe, the kind of endorsement for PISA that the Government, I’m sure, would be looking for.

In 2012, when the last results were published, you said that you were sad and angry that Labour policy had led us to 14 years of poor PISA results. Well, it’s now 17 years of poor PISA results. I presume, therefore, that you’re even sadder and even angrier. And you did ask the First Minister back in 2012 whether he was not ashamed at the results. Now, these are worse results, so I presume you will also be asking the First Minister whether now he’s even more ashamed of his record.

Yn amlwg, mae'r canlyniadau hyn yn dweud stori erchyll iawn wrthym. Cymru yw’r wlad sy'n perfformio waethaf yn y DU eto, mae sgorau Cymru’n waeth nawr nag yr oeddent ddegawd yn ôl ac rydym bellach y tu ôl, wrth gwrs, i gyfartaledd y DU nag yr oeddem yn 2006. Felly, oni fyddech yn cytuno â mi, Ysgrifennydd y Cabinet, bod hwn yn amlygiad damniol o berfformiad Llafur a bod y system addysg sydd gennym wedi siomi Cymru dro ar ôl tro?

Yn 2009, dywedodd y Gweinidog ar y pryd na fyddai unrhyw alibïau nac unrhyw esgusodion. Yn 2012, dywedodd y Gweinidog ar y pryd wrthym y byddai angen i bob un ohonom edrych yn fanwl iawn yn y drych. Heddiw, nid wyf yn hollol siŵr beth ddywedodd y Prif Weinidog wrthym, i fod yn onest, neu o leiaf beth yr ydym wedi’i ddysgu. Yn sicr ni wnaeth gymryd cyfrifoldeb. Rydych chi yn eich datganiad yn dweud wrthym nad ydym yn y lle yr hoffem fod ynddo, felly efallai y gallech ddweud wrthym ble yr hoffech inni fod. Rydym yn gwybod ein bod wedi gollwng, neu bod y Llywodraeth wedi gollwng, y targed o gyflawni safle yn yr 20 uchaf erbyn 2016, ac wedi cyflwyno targed neu uchelgais o gyflawni 500 o bwyntiau ar draws y gwahanol feysydd erbyn 2021. A ydych chi’n cadw at hynny? Nid oedd y Prif Weinidog yn fodlon i ymrwymo’n benodol i hynny yn ei ateb i arweinydd Plaid Cymru yn gynharach, er ei fod wedi dweud rhywbeth am fod yn ffyddiog y byddwn yn gweld gwelliant. Felly, a ydych chi’n ymrwymo i’r un targed hwnnw ac os nad ydych, beth yw eich uchelgais a'ch targed?

Rydych yn dweud wrthym eich bod yn dal at y llwybr, ac rwy’n dweud mai dyna’r peth cywir i’w wneud. Mae'r diwygiadau’n mynd â ni i'r cyfeiriad cywir, ond nid yw hynny'n golygu nad oes gennyf bryderon o hyd yr wyf eisoes wedi'u codi gyda chi, ac y gwnaethoch ryw fath o gyfeirio atynt yn gynharach. Ac rwyf wedi dweud o'r blaen bod angen saib yn y broses hon i fyfyrio. Ac a wnewch chi—rwy’n gofyn ichi eto—ystyried cymryd toriad yn y broses hon fel y gallwn ystyried pethau, fel y gallwn ymdrin â'r nifer o faterion sy'n dod i'r amlwg yn ymwneud â’r system dwy haen rhwng ysgolion arloesol, ysgolion nad ydynt yn arloesol a'r pryderon eraill sydd wedi eu mynegi gan y sector, a chael cyfle hefyd i fyfyrio ar y canlyniadau PISA hyn a ble maent yn ein gadael yng nghyd-destun y diwygiadau arfaethedig, fel y gallwn atgyfnerthu'r diwygiadau hynny a symud ymlaen yn fwy hyderus ac yn fwy cydlynol fel sector? Y peth pwysig yw ein bod yn gwneud yr hyn sy'n iawn ac nad ydym yn gwthio newid yn ei flaen yn rhy gyflym. Gwneud hyn yn iawn yw’r peth pwysig.

Rydym wedi clywed bod y diwygiadau yng Nghymru wedi'u seilio ar brofiadau y maent wedi eu cael yn yr Alban. Mewn gwirionedd, gofynnwyd i’r Athro Donaldson gymryd rhan oherwydd ei brofiad o ran y newid yn yr Alban. Rydym wedi clywed, wrth gwrs, bod canlyniadau’r Alban wedi gostwng y tro hwn, felly efallai y gallech ddweud wrthym beth mae hynny efallai’n ei ddweud wrthym am y diwygiadau yma yng Nghymru, os unrhyw beth, ac a ydych chi’n credu bod unrhyw wersi y gallwn eu dysgu o hynny yng Nghymru.

Rydych yn haeru yn eich datganiad nad yw Cymru wedi blino ar ddiwygio erbyn hyn. Wel, efallai y byddai rhai yn y proffesiwn yn anghytuno â hynny. Yna rydych yn mynd ymlaen i ddweud y byddwch yn cyhoeddi cynlluniau newydd ac uchelgeisiol, a gallwn glywed ebychiad sydyn o’r sector hefyd. Ond mae capasiti, wrth gwrs, yn fater sydd wedi cael sylw o dan y diwygiadau presennol, a gwnaethoch gydnabod hynny yn eich atebion imi yr wythnos diwethaf. Felly, dyma’r hyn yr hoffwn ei wybod: sut y byddwch yn taro cydbwysedd rhwng cyflwyno eich cynlluniau newydd heb ychwanegu at faich athrawon, a gwneud hynny mewn ffordd, wrth gwrs, sy’n ategu’r diwygiadau sy’n cael eu gwneud ar hyn o bryd heb dorri ar eu traws? Ac a ydych chi’n ffyddiog, Ysgrifennydd y Cabinet, bod athrawon yn credu o ddifrif yn PISA? Rydych chi’n credu ynddo, yn amlwg, ac mae'r Llywodraeth, ond a ydych chi a'r sector yn gytûn, oherwydd nid wyf yn teimlo bod y sector yn ei gyfanrwydd yn credu yn PISA? Ceir cwestiynau am nifer yr ysgolion uwchradd a gafodd gyfle i edrych ar brofion arddull PISA, a fanteisiodd ar y cyfle hwnnw; rwy'n credu mai 89 allan o 213 ydoedd. Nid dyna, efallai, yw’r math o gymeradwyaeth i PISA y byddai’r Llywodraeth, rwy'n siŵr, yn chwilio amdani.

Yn 2012, pan gyhoeddwyd y canlyniadau diwethaf, dywedasoch eich bod yn drist ac yn ddig bod polisi Llafur wedi ein harwain at 14 mlynedd o ganlyniadau PISA gwael. Wel, mae bellach yn 17 mlynedd o ganlyniadau PISA gwael. Rwy’n cymryd, felly, eich bod hyd yn oed yn dristach a hyd yn oed yn ddicach. Ac fe wnaethoch ofyn i'r Prif Weinidog yn ôl yn 2012 onid oedd ganddo gywilydd o’r canlyniadau. Nawr, mae'r canlyniadau hyn yn waeth, felly rwy’n cymryd y byddwch chi hefyd yn gofyn i'r Prif Weinidog a oes ganddo fwy o gywilydd fyth o’i hanes.

Thank you, Presiding Officer, and thank you to Llyr. Llyr, I’ve sat where you are and asked those questions, but I can assure you that no amount of hand-wringing and complaining about what has gone on in the past is going to take us forward. My job is to ensure that we move forward because that’s the only way we are going to see the improvements that we need. Now, you are right, there have been concerns expressed around the difference between the pioneer and the non-pioneer network and we are addressing those concerns, as I outlined to you in questions last week. But it is absolutely my intention to ensure that the curriculum is delivered on time. You asked whether we will be pausing to learn the lessons of this set of PISA results—there are many, many things in this set of PISA results that we need to reflect on and ensure that our reform agenda addresses it.

So, in particular on the issue of science, we know that across England—sorry, Northern Ireland, Scotland and Wales, the reasons why we have done badly in science is because of the drop in performance of our highest performers. I believe that is directly related to decisions not to have high levels of ambition for our children in sciences in our schools, and that we’ve have some schools that almost predominantly have only entered their children for BTEC science, which we now recognise has not equipped them with the scientific reasoning skills that they need to succeed at a higher level. We’ve made it quite clear—of our expectations and the reform of our GCSE science papers that are being taught from this September—that that has to change.

But it’s not just in science where our more able and talented children have not performed as well as we would have expected them to. There has been, over many years—quite rightly—a large focus on level 2 plus indicators as performance measures for schools, because we needed to up the number of Welsh children who were leaving schools with five good GCSEs including their English, maths or Welsh first language. But I recognise that in doing that, perhaps we have taken the opportunity not, at the same time, to push our most able learners. That’s why capped point scores will now be included as part of the accountability measures for our secondary schools. It cannot be beyond the wit of us to be able to ensure we turn Ds into Cs but also to be able to turn Bs into As and As into A*s. Our system should be able to make the most of every child’s talents and opportunities, and that will be reflected in our accountability measures to ensure our more able children are being stretched. That’s why our expectations for children leaving primary school—where once it was level 4, we now expect children to be leaving primary school at a level 5. So, our expectations across the piece are about raising standards and demanding more of our education system, so that our brightest children aren’t just left at level 4—because that’s all the Welsh Government asks us to do—but that our brightest children are pushed to the next level, to level 5.

With regard to targets, again I’ve been there. I’ve never actually asked for the setting of PISA targets in all the questions that I’ve asked the First Minister because you can hit the target and miss the entire point. We have seen—we have seen that perhaps in the past some of those targets were misconceived. I’m absolutely clear that we need to improve our scores, not within the margin of error, but we need statistically robust improvements in our schools, and that is my expectation.

Diolch, Lywydd, a diolch i Llyr. Llyr, rwyf wedi eistedd yn eich lle chi ac wedi gofyn y cwestiynau hynny, ond gallaf eich sicrhau nad gwasgu dwylo na chwyno am yr hyn sydd wedi digwydd yn y gorffennol yw’r ffordd i symud ymlaen. Fy ngwaith i yw sicrhau ein bod yn symud ymlaen oherwydd dyna'r unig ffordd y gwelwn y gwelliannau sydd eu hangen arnom. Nawr, rydych chi’n gywir, mae pryderon wedi eu mynegi ynglŷn â’r gwahaniaeth rhwng y rhwydweithiau arloesol a’r rhai nad ydynt yn arloesol ac rydym yn rhoi sylw i’r pryderon hynny, fel yr amlinellais ichi yn ystod cwestiynau’r wythnos diwethaf. Ond yn bendant, fy mwriad yw sicrhau bod y cwricwlwm yn cael ei ddarparu ar amser. Gofynasoch a fyddwn yn oedi i ddysgu gwersi'r gyfres hon o ganlyniadau PISA—mae llawer iawn o bethau yn y gyfres hon o ganlyniadau PISA y mae angen inni fyfyrio arnynt a sicrhau bod ein hagenda ddiwygio yn rhoi sylw iddynt.

Felly, yn benodol ar fater gwyddoniaeth, rydym yn gwybod, ledled Lloegr—mae'n ddrwg gennyf, Cymru, Gogledd Iwerddon a’r Alban, mai’r rhesymau pam yr ydym wedi gwneud yn wael mewn gwyddoniaeth yw oherwydd y cwymp ym mherfformiad ein perfformwyr uchaf. Rwy’n credu bod cysylltiad uniongyrchol rhwng hynny a phenderfyniadau i beidio â bod yn uchelgeisiol ar gyfer ein plant mewn gwyddorau yn ein hysgolion, ac y bu gennym rai ysgolion sydd bron yn llwyr wedi cofrestru eu plant ar gyfer gwyddoniaeth BTEC yn unig; rydym yn cydnabod erbyn hyn nad yw hynny wedi rhoi iddynt y sgiliau rhesymu gwyddonol sydd eu hangen arnynt i lwyddo ar lefel uwch. Rydym wedi ei gwneud yn ddigon clir—o’n disgwyliadau a drwy ddiwygio ein papurau TGAU gwyddoniaeth sydd yn cael eu haddysgu o fis Medi eleni ymlaen—bod yn rhaid i hynny newid.

Ond nid mewn gwyddoniaeth yn unig y mae ein plant mwy abl a thalentog wedi perfformio’n waeth nag y byddem wedi disgwyl iddynt wneud. Dros flynyddoedd lawer—yn ddigon teg—bu pwyslais mawr ar ddangosyddion lefel 2 plws fel mesurau perfformiad ar gyfer ysgolion, oherwydd roedd angen inni gynyddu nifer y plant yng Nghymru a oedd yn gadael yr ysgol â phum pwnc TGAU da gan gynnwys eu Saesneg, mathemateg neu Gymraeg iaith gyntaf. Ond rwy’n cydnabod, wrth wneud hynny, efallai nad ydym wedi manteisio ar y cyfle, ar yr un pryd, i wthio ein dysgwyr mwyaf abl. Dyna pam y byddwn bellach yn cynnwys sgorau pwyntiau wedi'u capio yn rhan o'r mesurau atebolrwydd ar gyfer ein hysgolion uwchradd. Ni all fod y tu hwnt i’n gallu i sicrhau ein bod yn troi graddau D yn C ond hefyd i allu troi graddau B yn A a graddau A yn A*. Dylai ein system allu gwneud y gorau o dalentau a chyfleoedd pob plentyn, ac adlewyrchir hynny yn ein mesurau atebolrwydd i sicrhau bod ein plant mwy abl yn cael eu hymestyn. Dyna pam mae ein disgwyliadau ar gyfer plant sy'n gadael yr ysgol gynradd—roedd yn arfer bod yn lefel 4, ond rydym nawr yn disgwyl i blant fod yn gadael yr ysgol gynradd ar lefel 5. Felly, mae ein disgwyliadau cyffredinol yn ymwneud â chodi safonau a gofyn llawer mwy gan ein system addysg, fel na chaiff ein plant mwyaf disglair eu gadael ar lefel 4—oherwydd mai dyna’r oll y mae Llywodraeth Cymru yn gofyn inni ei wneud—ond bod ein plant mwyaf disglair yn cael eu gwthio i'r lefel nesaf, i lefel 5.

O ran targedau, unwaith eto rwyf wedi ystyried hynny. Nid wyf erioed mewn gwirionedd wedi gofyn am gael gosod targedau PISA yn yr holl gwestiynau yr wyf wedi’u gofyn i'r Prif Weinidog oherwydd gallwch daro’r targed a methu’r holl bwynt. Rydym wedi gweld—rydym wedi gweld bod rhai o'r targedau hynny yn y gorffennol, o bosibl, wedi bod yn wallus. Rwy'n gwbl glir bod angen inni wella ein sgorau, nid o fewn y lwfans gwallau, ond mae angen gwelliannau ystadegol gadarn yn ein hysgolion, a dyna fy nisgwyliad.

Can I thank the Cabinet Secretary for her statement today? I do appreciate her honest appraisal of the situation and, like her, I also believe that we are not where we want to be yet and it’s important to recognise that. But I also recognise that all countries that have improved their PISA rankings have taken some years to do it, and I don’t think we would do our children any favours by changing course now, being mindful of the advice that’s been given by the OECD that we need to hold our nerve and pursue the reforms that are in train.

You referred in your statement to the importance of school leadership. Can I just ask what you plan to do, going forward, to give additional support to existing and inspiring headteachers in Wales?

A gaf i ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei datganiad heddiw? Rwy’n gwerthfawrogi ei harfarniad gonest o'r sefyllfa ac, fel hithau, rwyf innau’n credu nad ydym yn ble yr hoffem fod yno eto ac mae'n bwysig cydnabod hynny. Ond rwyf hefyd yn cydnabod bod yr holl wledydd sydd wedi gwella eu safle PISA wedi cymryd rhai blynyddoedd i wneud hynny, ac nid wyf yn credu y byddem yn gwneud unrhyw ffafr â’n plant drwy newid trywydd yn awr, o ystyried y cyngor y mae’r OECD wedi’i roi, sef bod angen inni gadw ein hyder a dilyn y diwygiadau sydd ar y gweill.

Roedd eich datganiad yn cyfeirio at bwysigrwydd arweinyddiaeth ysgolion. A gaf i ofyn beth yr ydych chi’n bwriadu ei wneud, wrth symud ymlaen, i roi cymorth ychwanegol i benaethiaid presennol a darpar benaethiaid yng Nghymru?

Thank you, Lynne, for that. I do want to reflect on, and let the Chamber know, because the Chamber may not be aware, what Andreas Schleicher—I can’t even say his name properly—who is in charge of the education department of the OECD, the director of education, said about our results today. He says:

‘It is true that there is a big performance gap but there are signs of improvement, if you look at the latest mathematics results—they’re going in the right direction’.

He also goes on to say

‘there’s no reason why Wales is so far behind but I see many things in place now that are putting it on a more promising track.’

He said that we were building a new curriculum, and that we were moving from reform fatigue to people taking ownership of change, which was an important ingredient for success in the longer term. And we have to keep testing ourselves against that advice. So, I am confident that we are making the right decisions.

With regard to leadership, however, in the report of 2014 by the OECD, leadership was identified as a crucial component, and if we’re being honest—and we need to be honest today—not a lot changed between 2014 and now with regard to leadership. Perhaps that’s because there were other aspects of the reform agenda that were being taken forward and were regarded as more time-sensitive and important. But I announced, last month, my intention to establish the new academy for leadership. It will focus initially on headteachers and aspiring headteachers. We need to be much more proactive in how we manage the career and support the development of people who aspire to be school leaders. We need to ensure that they have the opportunities throughout their careers to develop the essential skills that will make school leadership a success for them. We have revamped our headteacher qualification to make sure that it is fit for purpose and ensure that those people who are taking it will go on to develop a career in headship.

The leadership academy can’t stop there. Once we have embedded issues around school leadership at head level and senior management team level, we need to look to see what we can do to support governors—an essential part of the accountability regime. Too many of our governors, if you read Estyn reports, don’t have the skills that they need to hold headteachers to account, and we need to look at leadership throughout the education system, in local education authorities, in consortia, indeed, I would say, at Welsh Government level too, so that we have the very best people leading our education system at every level.

Diolch, Lynne, am hynna. Hoffwn fyfyrio ar rywbeth, a rhoi gwybod i’r Siambr, oherwydd efallai na fydd y Siambr yn gwybod, beth ddywedodd Andreas Schleicher—ni allaf hyd yn oed ddweud ei enw’n iawn—sy’n gyfrifol am adran addysg yr OECD, y cyfarwyddwr addysg, am ein canlyniadau heddiw. Mae'n dweud:

Mae'n wir bod yna fwlch perfformiad mawr ond mae arwyddion o welliant, os edrychwch chi ar y canlyniadau mathemateg diweddaraf—maen nhw’n mynd i'r cyfeiriad cywir'.

Mae hefyd yn mynd ymlaen i ddweud

nid oes unrhyw reswm pam mae Cymru mor bell ar ei hôl hi, ond rwy’n gweld llawer o bethau sydd wedi’u sefydlu erbyn hyn sy’n ei rhoi ar drywydd mwy addawol.

Dywedodd ein bod yn adeiladu cwricwlwm newydd, a’n bod yn symud o fod wedi blino ar ddiwygio i sefyllfa lle mae pobl yn cymryd perchnogaeth o newid, a oedd yn gynhwysyn pwysig ar gyfer llwyddiant mwy hirdymor. Ac mae'n rhaid inni ddal i brofi ein hunain yn erbyn y cyngor hwnnw. Felly, rwy’n hyderus ein bod yn gwneud y penderfyniadau cywir.

O ran arweinyddiaeth, fodd bynnag, yn adroddiad 2014 gan yr OECD, nodwyd bod arweinyddiaeth yn elfen hanfodol, ac os ydym yn bod yn onest—ac mae angen inni fod yn onest heddiw—nid oes llawer wedi newid rhwng 2014 a nawr o ran arweinyddiaeth. Efallai fod hynny oherwydd bod agweddau eraill ar yr agenda ddiwygio yn cael eu datblygu ac yn cael eu hystyried fel bod yn fwy sensitif i amser ac yn bwysicach. Ond cyhoeddais, y mis diwethaf, fy mwriad i sefydlu’r academi newydd ar gyfer arweinyddiaeth. Bydd yn canolbwyntio i ddechrau ar benaethiaid a darpar benaethiaid. Mae angen i ni fod yn llawer mwy rhagweithiol o ran y ffordd yr ydym yn rheoli gyrfaoedd pobl sy'n dymuno bod yn arweinyddion ysgol ac o ran cefnogi eu datblygiad. Mae angen inni sicrhau eu bod yn cael y cyfleoedd drwy gydol eu gyrfaoedd i ddatblygu'r sgiliau hanfodol a fydd yn gwneud arweinyddiaeth ysgolion yn llwyddiant iddynt. Rydym wedi ailwampio ein cymhwyster pennaeth i wneud yn siŵr ei fod yn addas i'w ddiben a sicrhau bod y bobl hynny sy'n cael y cymhwyster yn mynd ymlaen i ddatblygu gyrfa fel pennaeth.

Ni all yr academi arweinyddiaeth ddod i ben yn y fan yna. Ar ôl i ni ymgorffori materion yn ymwneud ag arwain ysgolion ar lefel y pennaeth a'r uwch dîm rheoli, mae angen inni edrych i weld beth y gallwn ei wneud i gefnogi llywodraethwyr—rhan hanfodol o'r gyfundrefn atebolrwydd. Mae gormod o'n llywodraethwyr, os ydych yn darllen adroddiadau Estyn, nad oes ganddynt y sgiliau sydd eu hangen i ddwyn penaethiaid i gyfrif, ac mae angen inni edrych ar arweinyddiaeth ar draws y system addysg, mewn awdurdodau addysg lleol, mewn consortia, yn wir, byddwn yn dweud, ar lefel Llywodraeth Cymru hefyd, fel bod gennym y bobl orau un yn arwain ein system addysg ar bob lefel.

I’m sure the Cabinet Secretary will agree with me that today’s PISA results are disappointing—for the Government, parents, and, most importantly, the children of Wales. The 2006 results showed that Wales was below average in maths and reading; 2009 revealed that we had performed lower in all areas compared to 2006; 2012 results showed that we had fallen further in maths and science, and although the score had increased in reading, it was still lower than the figures for 2006. Now, we have the 2015 results, and despite a slight improvement in mathematics, Wales trails behind Northern Ireland, Scotland and England in all three areas. It is particularly disappointing that Wales has fallen further still in reading and science. And, again, I’m sorry to add, Wales falls behind its own record in 2006. Furthermore, England, Scotland and Northern Ireland are above the OECD average in all three areas, but Wales falls below average in every single category. Some might draw the conclusion that consecutive Welsh Governments have failed and, more worryingly, that this Government is continuing to do so.

Other countries are improving, so why can’t Wales? It strikes me that not only should the Welsh Government go back to the drawing board, or at least think about it and consider the future for children in Wales, but while it does this, it should open its mind to new ideas and a fresh approach. The Labour Party opposite are so stuck in their educational dogma of the 1970s that they cannot see how destructive their policies are to the children of this nation, and that they are devoid of new ideas. The Government must divert from its current path of mediocrity and fear of competition. Only last week, the Cabinet Secretary responded to my colleague Mark Reckless, stating that he had—and I quote—

‘come across from a system that believed in competition. The Welsh education system is based on a system of collaboration and co-operation.’

But competition is exactly what Wales needs. The education system should be based on an ethos—[Interruption.]

Rwy'n siŵr y bydd Ysgrifennydd y Cabinet yn cytuno â mi bod canlyniadau PISA heddiw yn siomedig—i'r Llywodraeth, i rieni, ac, yn bwysicaf oll, i blant Cymru. Dangosodd canlyniadau 2006 fod Cymru’n is na'r cyfartaledd mewn mathemateg a darllen; datgelodd 2009 ein bod wedi perfformio'n waeth ym mhob maes o’i gymharu â 2006; dangosodd canlyniadau 2012 ein bod wedi disgyn ymhellach mewn mathemateg a gwyddoniaeth, ac er bod y sgôr darllen wedi cynyddu, roedd yn dal i fod yn is na'r ffigurau ar gyfer 2006. Nawr, mae canlyniadau 2015 gennym, ac er gwaethaf rhywfaint o welliant mewn mathemateg, mae Cymru y tu ôl i Ogledd Iwerddon, yr Alban a Lloegr yn y tri maes. Mae'n arbennig o siomedig bod Cymru wedi disgyn ymhellach fyth mewn darllen a gwyddoniaeth. Ac, unwaith eto, mae'n ddrwg gennyf ychwanegu, mae Cymru y tu ôl i’w hanes ei hun yn 2006. Hefyd, mae Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon yn uwch na chyfartaledd yr OECD yn y tri maes, ond mae Cymru'n is na'r cyfartaledd ym mhob un categori. Efallai y daw rhai i'r casgliad bod Llywodraethau Cymru olynol wedi methu ac, yn fwy o bryder, bod y Llywodraeth hon yn parhau i wneud hynny.

Mae gwledydd eraill yn gwella, felly pam na all Cymru? Mae'n fy nharo i, nid yn unig y dylai Llywodraeth Cymru ailfeddwl pethau, neu o leiaf feddwl am y peth ac ystyried y dyfodol ar gyfer plant yng Nghymru, ond wrth wneud hyn, y dylent agor eu meddyliau i syniadau newydd ac agwedd newydd. Mae'r Blaid Lafur gyferbyn mor ddisymud o’u dogma addysgol o’r 1970au fel na allant weld pa mor ddinistriol yw eu polisïau i blant y genedl hon, ac nad oes ganddynt unrhyw syniadau newydd. Mae’n rhaid i'r Llywodraeth wyro oddi ar ei llwybr presennol o gyffredinedd ac ofni cystadleuaeth. Dim ond yr wythnos diwethaf, ymatebodd Ysgrifennydd y Cabinet i fy nghydweithiwr Mark Reckless, gan ddweud ei fod wedi—ac rwy’n dyfynnu—

'dod ar draws o system a oedd yn credu mewn cystadleuaeth. Mae'r system addysg yng Nghymru yn seiliedig ar system o gydweithio a chydweithredu.'

Ond cystadleuaeth yw’r union beth sydd ei angen ar Gymru. Dylai'r system addysg fod yn seiliedig ar ethos—[Torri ar draws.]

Allow the Member to be heard. [Interruption.]

Gadewch i'r Aelod gael ei chlywed. [Torri ar draws.]

[Continues.]—each generation on bettering themselves, whether it is in a classroom or on the playing field. [Interruption.]

[Yn parhau.]—pob cenhedlaeth ar ei gwella ei hun, boed hynny mewn ystafell ddosbarth neu ar y maes chwarae. [Torri ar draws.]

I said, ‘Allow the Member to be heard.’

Dywedais, 'Gadewch i'r Aelod gael ei chlywed.'

We exist in a time where there is competition for places in higher education, in the workplace and generally in all elements of life. So, why not teach our children to be the best they can possibly be? These results also demonstrate that this Government must prioritise core subjects in the classroom. It should reflect on the other areas in the curriculum where time can be better spent on maths, English and science. Let’s move to a system that really does educate our children.

We should allow existing schools to apply to become grammar schools, and select according to ability and attitude. [Interruption.]

Rydym yn bodoli mewn cyfnod lle ceir cystadleuaeth am leoedd mewn addysg uwch, yn y gweithle ac yn gyffredinol ym mhob elfen ar fywyd. Felly, beth am addysgu ein plant i fod cystal ag y gallant? Mae'r canlyniadau hyn hefyd yn dangos bod yn rhaid i’r Llywodraeth hon flaenoriaethu pynciau craidd yn y dosbarth. Dylai fyfyrio ar y meysydd eraill yn y cwricwlwm lle byddai’n well treulio amser ar fathemateg, Saesneg a gwyddoniaeth. Gadewch inni symud at system sydd wir yn addysgu ein plant.

Dylem ganiatáu i ysgolion presennol wneud cais i fod yn ysgolion gramadeg, a dewis yn ôl gallu ac agwedd. [Torri ar draws.]

Look, you may not agree with what the Member is saying, but the Member has a right to say it. Allow the Member to be heard, once more.

Edrychwch, efallai nad ydych yn cytuno â'r hyn y mae'r Aelod yn ei ddweud, ond mae gan yr Aelod hawl i’w ddweud. Gadewch i'r Aelod gael ei chlywed, unwaith yn rhagor.

This will allow all schools, both selective and non-selective, to craft an education fit for their students, encouraging each and every child to excel in their abilities. A one-size-fits-all approach clearly is not the answer. We ask our children to have vision and aspire. I now encourage the Cabinet Secretary to do exactly that. Don’t underestimate future generations; have a system that gives them targets, permits league tables, allows them to compete, and fundamentally gives them the opportunity to enter an increasingly competitive world with the best possible start in life. Thank you.

Bydd hyn yn caniatáu i bob ysgol, yn ddetholiadol ac annetholiadol, lunio addysg sy'n addas i’w disgyblion, gan annog pob un plentyn i ragori yn ei alluoedd. Yn amlwg, nid ymagwedd sy’n honni bod yr un peth yn addas i bawb yw'r ateb. Rydym yn gofyn i'n plant gael gweledigaeth a dyheu. Rwyf nawr yn annog Ysgrifennydd y Cabinet i wneud yn union hynny. Peidiwch â bychanu cenedlaethau'r dyfodol; sefydlwch system sy'n rhoi targedau iddynt, sy’n caniatáu tablau cynghrair, sy’n caniatáu iddynt gystadlu, ac yn y bôn yn rhoi cyfle iddynt i fynd i mewn i fyd sy'n gynyddol gystadleuol gyda’r dechrau gorau posibl mewn bywyd. Diolch.

Look; allow the Member to be heard. The Member has now finished. Thank you very much for your contribution. I ask the Cabinet Secretary to respond. I’m sure you’ll all be very quiet now. [Laughter.]

Edrychwch; gadewch i'r Aelod gael ei chlywed. Mae'r Aelod nawr wedi gorffen. Diolch yn fawr iawn am eich cyfraniad. Rwy’n gofyn i Ysgrifennydd y Cabinet ymateb. Rwy'n siŵr y byddwch i gyd yn dawel iawn nawr. [Chwerthin.]

Michelle, I had hoped that I had made it very clear in my opening statement and in my subsequent answers to colleagues across the Chamber that these results are not good enough. There is no doubt about that. It should also be noted that, today, the OECD has issued a stark warning to countries not to move to greater forms of selection within education systems. With all due respect to your contribution, I will be following the advice of the OECD.

Let’s be absolutely clear: to suggest that we are not differentiating our teaching in school to adapt to the different needs of children is to not understand what is going on in the best of our classrooms. Good teachers know that they need to differentiate their lessons. They plan in that way, they deliver their lessons in that way, and they make sure that each child performs to the best of their absolute ability. Now, that goes on in our best schools; but if we’re honest, that is not going on consistently in all of our schools, and that’s what we need to do to ensure that we make progress. That’s why we will be introducing new teaching standards for the profession in the spring of next year.

You say that we don’t want mediocrity, and I would absolutely agree with you. I have no time for mediocrity in our system. I do not believe, like some say, that adequate is good enough. It’s not. And I have no time for those who think they are the finished article. Every teacher—every good teacher—knows that they will be a better teacher tomorrow than they were today, because the biggest student in the classroom should be the teacher themselves, continuously reflecting on their practice, looking at international best practice, learning new techniques and new skills, and incorporating that into their work. That’s the very best of teaching, and that’s what our teaching standards will expect of the profession.

You say we need competition. I suggest we need competition like I need a hole in my head. Although after today—. [Laughter.] Let me be absolutely clear: we know that high-performing education systems in the world rely on a system of self-improvement and collaboration and co-operation across the profession. Our best schools and our best teachers don’t keep that practice to themselves because they are fearful of somebody coming up on the rails and overtaking them in a league table; they share that best practice. They share those good ideas, and they do so knowing that they can be generous with their skills and generous with their time, and not have to worry about being overtaken by somebody on the flanks. We need our schools to co-operate, not to compete, because doing that will drive up standards for all.

Michelle, roeddwn i wedi gobeithio fy mod wedi ei gwneud yn glir iawn yn fy natganiad agoriadol ac yn fy atebion dilynol i gydweithwyr ar draws y Siambr nad yw'r canlyniadau hyn yn ddigon da. Does dim amheuaeth am hynny. Dylid nodi hefyd bod yr OECD, heddiw, wedi cyhoeddi rhybudd llym i wledydd beidio â throi at fathau o systemau addysg mwy detholiadol. Gyda phob parch i’ch cyfraniad, byddaf yn dilyn cyngor yr OECD.

Gadewch inni fod yn gwbl glir: mae awgrymu nad ydym yn gwahaniaethu ein haddysgu yn yr ysgol i addasu i wahanol anghenion plant yn dangos nad ydych yn deall yr hyn sy'n digwydd yn ein hystafelloedd dosbarth gorau. Mae athrawon da yn gwybod bod angen iddynt wahaniaethu eu gwersi. Maen nhw’n cynllunio yn y ffordd honno, maen nhw’n darparu eu gwersi yn y ffordd honno, ac maen nhw’n gwneud yn siŵr bod pob plentyn yn perfformio hyd eithaf ei allu absoliwt. Nawr, mae hynny’n digwydd yn ein hysgolion gorau; ond os ydym yn onest, nid yw'n digwydd yn gyson ym mhob un o'n hysgolion, a dyna beth mae angen inni ei wneud i sicrhau ein bod yn gwneud cynnydd. Dyna pam y byddwn yn cyflwyno safonau addysgu newydd ar gyfer y proffesiwn yn ystod gwanwyn y flwyddyn nesaf.

Rydych yn dweud nad ydym ni eisiau cyffredinedd, ac rwyf yn cytuno’n llwyr â chi. Nid wyf yn fodlon â chyffredinedd yn ein system. Nid wyf yn credu, fel y mae rhai’n ei ddweud, bod digonol yn ddigon da. Nid yw. Ac nid oes gennyf amser i bobl sy'n meddwl eu bod wedi meistroli eu gwaith. Mae pob athro—pob athro da—yn gwybod y bydd yn well athro yfory nag yr oedd heddiw, oherwydd dylai mai’r disgybl mwyaf yn yr ystafell ddosbarth yw’r athro ei hun, yn myfyrio’n barhaus ar ei arferion, yn edrych ar yr arfer gorau rhyngwladol, yn dysgu technegau newydd a sgiliau newydd, ac yn ymgorffori hynny yn ei waith. Dyna’r addysgu gorau, a dyna beth fydd ein safonau addysgu yn ei ddisgwyl gan y proffesiwn.

Rydych yn dweud bod angen cystadleuaeth arnom. Rwy'n awgrymu bod angen cystadleuaeth arnom fel y mae arnaf i angen twll yn fy mhen. Er, ar ôl heddiw—. [Chwerthin.] Gadewch imi fod yn gwbl glir: rydym yn gwybod bod systemau addysg gorau’r byd yn dibynnu ar system o hunan wella a chydweithio a chydweithredu ar draws y proffesiwn. Nid yw ein hysgolion gorau a’n hathrawon gorau yn cadw’r arfer hwnnw iddynt hwy eu hunain oherwydd eu bod yn ofni y bydd rhywun yn gwella ac yn eu goddiweddyd mewn tabl cynghrair; maent yn rhannu'r arfer gorau hwnw. Maen nhw’n rhannu’r syniadau da hynny, ac maent yn gwneud hynny gan wybod y gallant fod yn hael â’u sgiliau ac yn hael â’u hamser, ac nad oes rhaid iddynt boeni am gael eu goddiweddyd gan neb. Mae angen i'n hysgolion gydweithredu, nid cystadlu, oherwydd bydd gwneud hynny’n gwella’r safonau i bawb.

Cabinet Secretary, amidst the disappointment, we can at least be encouraged by the performance in maths, where Wales saw the biggest increase in the UK and, as you mentioned, of the 71 countries that took part in PISA, only four outperformed us in the rise in maths performance. So, what lessons can we draw from the improvements in maths that can be applied to the other subjects?

Ysgrifennydd y Cabinet, yng nghanol y siom, gallwn o leiaf gael ein calonogi gan y perfformiad mewn mathemateg, lle gwelodd Cymru y cynnydd mwyaf yn y DU ac, fel y soniasoch, o'r 71 o wledydd a gymerodd ran yn PISA, dim ond pedwar a berfformiodd yn well na ni o ran gwella perfformiad mathemateg. Felly, pa wersi y gallwn ni eu dysgu o'r gwelliannau mewn mathemateg y gellir eu cymhwyso i’r pynciau eraill?

As the OECD themselves have said, the progress that we have made in maths is encouraging. What we can learn from that is the successful implementation of the numeracy framework, which of course has only been formally assessed for a couple of years now. We have reformed the GCSEs and we have put substantial resource into getting schools ready for the uptake of those new GCSEs. So, a substantial amount of money has gone into supporting maths development already. We’re also working with outside networks to look to expand maths skills within the profession. I think there is stuff that we can learn from that for other areas. We are building on that progress in maths, as I said earlier, by the new specialist network that I announced in November. There’ll be £800,000 going into that.

It is my intention to do exactly the same in science, and we’re looking, as I announced following the GCSE results in the summer, at a new collaborative programme for English teaching as well, because we need to make improvements in English—not just for the reading test, but we need improvements in English GCSE and English A-level results. So, I think that network of bringing professionals together with identified lead practitioners who can develop the practice of other people is something that we can learn the lessons from, but we need to find the resources to do that. In discussions with the Minister responsible for the budget, I’m confident that we will have the resources to develop our new science network and to support the work in English, too.

Fel y mae’r OECD eu hun wedi’i ddweud, mae'r cynnydd yr ydym wedi'i wneud mewn mathemateg yn galonogol. Yr hyn y gallwn ei ddysgu o hynny yw bod y fframwaith rhifedd wedi’i roi ar waith yn llwyddiannus; wrth gwrs, dim ond ers blwyddyn neu ddwy y mae hwnnw wedi ei asesu’n ffurfiol. Rydym wedi diwygio'r cymwysterau TGAU ac rydym wedi darparu adnoddau sylweddol i sicrhau bod ysgolion yn barod ar gyfer y niferoedd a fydd yn astudio’r TGAU newydd hynny. Felly, mae swm sylweddol o arian eisoes wedi mynd i gefnogi datblygiad mathemateg. Rydym hefyd yn gweithio gyda rhwydweithiau allanol i geisio ehangu sgiliau mathemateg o fewn y proffesiwn. Rwy'n credu y gallwn ddysgu o hynny ar gyfer meysydd eraill. Rydym yn adeiladu ar y cynnydd hwnnw mewn mathemateg, fel y dywedais yn gynharach, drwy’r rhwydwaith arbenigol newydd a gyhoeddais ym mis Tachwedd. Bydd £800,000 yn mynd i mewn i hynny.

Rwy’n bwriadu gwneud yn union yr un peth mewn gwyddoniaeth, ac rydym yn edrych, fel y cyhoeddais ar ôl y canlyniadau TGAU yn yr haf, ar raglen gydweithredol newydd ar gyfer addysgu Saesneg hefyd, oherwydd mae angen inni wneud gwelliannau yn Saesneg—nid dim ond ar gyfer y prawf darllen, ond mae angen gwelliannau i ganlyniadau TGAU Saesneg a safon A Saesneg. Felly, rwy’n credu bod y rhwydwaith hwnnw o ddod â gweithwyr proffesiynol ynghyd ag ymarferwyr arweiniol dynodedig sy'n gallu datblygu arferion pobl eraill yn rhywbeth y gallwn ddysgu gwersi ohono, ond mae angen inni ddod o hyd i'r adnoddau i wneud hynny. Mewn trafodaethau gyda'r Gweinidog sy'n gyfrifol am y gyllideb, rwy'n hyderus y bydd gennym yr adnoddau i ddatblygu ein rhwydwaith gwyddoniaeth newydd ac i gefnogi’r gwaith mewn Saesneg, hefyd.

Thank you, Cabinet Secretary. The wide-ranging educational reforms introduced by the Welsh Government in areas including the curriculum, qualifications and teachers’ professional development have been welcomed by teachers and fully supported by the OECD. I welcome your categorical assurances that we will hold firm to this agenda, not deviate from the path we’ve set ourselves and give reforms the opportunity they need to bed in. PISA may be the international benchmark, but it is widely regarded as being a crude educational measure, bearing, in many respects, little relation to the skills required for GCSE. GCSEs are quite rightly the focus of teachers and students at the age of 15, and these are the measures that, in reality, lead to the qualifications that have a direct impact on our students’ futures. So, while PISA grabs the headlines today, it’s GCSE results that make a real and measurable difference. My question is: how can we merge these two often-competing progress markers together to continue improving and delivering the very best for our students?

Diolch, Ysgrifennydd y Cabinet. Mae'r diwygiadau addysgol eang a gyflwynwyd gan Lywodraeth Cymru mewn meysydd sy’n cynnwys y cwricwlwm, cymwysterau a datblygiad proffesiynol athrawon wedi eu croesawu gan athrawon a’u cefnogi'n llawn gan yr OECD. Rwy’n croesawu eich sicrwydd pendant y byddwn yn dal at yr agenda hon yn gadarn, yn hytrach na gwyro oddi wrth y llwybr yr ydym wedi’i osod i ni ein hunain ac yn rhoi’r cyfle sydd ei angen ar y diwygiadau i ymsefydlu. Efallai mai PISA yw’r meincnod rhyngwladol, ond mae'n cael ei ystyried yn eang fel mesur addysgol bras, nad oes ganddo, mewn sawl ffordd, fawr o gysylltiad â’r sgiliau sydd eu hangen ar gyfer TGAU. Yn ddigon teg, TGAU yw pwyslais athrawon a disgyblion 15 oed, a’r rhain yw’r mesurau sydd, mewn gwirionedd, yn arwain at y cymwysterau sy'n cael effaith uniongyrchol ar ddyfodol ein myfyrwyr. Felly, er bod PISA yn cipio’r penawdau heddiw, canlyniadau TGAU sy'n gwneud gwahaniaeth gwirioneddol a mesuradwy. Fy nghwestiwn yw: sut y gallwn uno'r ddau farciwr cynnydd hyn, sy’n aml yn cystadlu â’i gilydd, i barhau i wella ein myfyrwyr a darparu'r gorau iddynt?

Thank you for that, Vikki. I should have—. Apologies to Llyr because I didn’t address the question about my ongoing commitment to PISA and how important it is. I do believe PISA is important. It is my absolute determination to continue to participate in the PISA study. We do need to see it as an important test, not of individual schools and not of individual pupils, which is what GCSEs are about, but it is a reflection on the health of our system as a whole. They measure different things, I believe. But you’re right, there has previously been a disconnect between the types of skills that are best tested in PISA, and allow pupils to do well in PISA, and the nature of our GCSEs.

Our GCSEs are not changing to enable us to do better at PISA. Our GCSEs are changing to ensure that they are fit for purpose, modern, testing, stretching, but also ensuring that the children have the skills that they need to go on to further study or into the world of work; but the way in which they are being taught and the way in which they are being examined are better aligned to the type of knowledge and skills that children also need to participate and do well in PISA. Our new maths qualifications are a very good example of that, with what I would regard as pure maths and calculations and applied mathematics in terms of numeracy—the ability to use a mathematical technique to solve a real-life problem—and that’s why we have gone down that path.

In terms of our English, for instance, we still consider the ability to present orally as an important part of how we grade English GCSE—something that’s gone out of the window in England. But their ability to read competently and speak competently, which is still part of our English GCSE, is something that is tested in PISA. So, I think there is greater alignment going forward, but we’re not doing it so we can just do better in PISA, we’re doing it because our GCSEs will better prepare our children for the challenges that they will face when they leave school or go on to study at a higher level.

Diolch am hynna, Vikki. Dylwn fod wedi—. Ymddiheuriadau i Llŷr am beidio ag ateb y cwestiwn am fy ymrwymiad parhaus i PISA a pha mor bwysig ydyw. Rwyf yn credu bod PISA yn bwysig. Rwy’n gwbl benderfynol o barhau i gymryd rhan yn yr astudiaeth PISA. Mae angen inni ei weld fel prawf pwysig, nid prawf o ysgolion unigol a disgyblion unigol, fel TGAU, ond adlewyrchiad o iechyd ein system yn ei chyfanrwydd. Maent yn mesur gwahanol bethau, rwy’n credu. Ond rydych yn iawn, bu diffyg cysylltiad yn y gorffennol rhwng y mathau o sgiliau sy'n cael eu profi orau yn PISA, ac sy’n caniatáu i ddisgyblion wneud yn dda yn PISA, a natur ein TGAU.

Nid yw ein TGAU yn newid i'n galluogi i wneud yn well yn PISA. Mae ein TGAU yn newid i sicrhau eu bod yn addas i'w diben, yn fodern, yn heriol, yn ymestynnol, ond hefyd yn sicrhau bod gan y plant y sgiliau sydd eu hangen arnynt i fynd ymlaen i astudio ymhellach neu i fyd gwaith; ond byddan nhw’n cael eu haddysgu a'u harholi mewn ffordd sy’n cyd-fynd yn well â'r math o wybodaeth a sgiliau sydd hefyd eu hangen ar blant i gymryd rhan yn PISA a gwneud yn dda. Mae ein cymwysterau mathemateg newydd yn enghraifft dda iawn o hynny, gan gynnwys yr hyn y byddwn i'n ei ystyried yn fathemateg bur a chyfrifiadau a mathemateg gymhwysol o ran rhifedd—y gallu i ddefnyddio techneg fathemategol i ddatrys problem bywyd go iawn—a dyna pam yr ydym wedi mynd i lawr y llwybr hwnnw.

O ran ein Saesneg, er enghraifft, rydym yn dal i ystyried bod y gallu i gyflwyno ar lafar yn rhan bwysig o sut yr ydym yn graddio Saesneg TGAU—rhywbeth sydd wedi mynd allan drwy'r ffenestr yn Lloegr. Ond mae eu gallu i ddarllen yn gymwys a siarad yn gymwys, sydd yn dal i fod yn rhan o'n TGAU Saesneg, yn rhywbeth sy'n cael ei brofi yn PISA. Felly, rwy’n credu bod mwy o gyfochri ar gyfer y dyfodol, ond nid ydym yn gwneud hynny dim ond er mwyn gwneud yn well yn PISA, rydym yn gwneud hynny oherwydd y bydd ein TGAU yn paratoi ein plant yn well ar gyfer yr heriau y byddan nhw’n eu hwynebu pan fyddan nhw’n gadael yr ysgol neu’n mynd ymlaen i astudio ar lefel uwch.

Cabinet Secretary, many of us raised an eyebrow or two when you joined the Welsh Government and accepted the education portfolio. Today’s PISA results are a great disappointment for all of us here in Wales, especially for parents with children in the education system right now. The only good news for you, I guess, is that you can legitimately blame your predecessors for today’s results. But in three years’ time, it will all rest firmly on your shoulders.

I noted that you commented to our colleague Michelle Brown that you would rather listen to the OECD and listen to their advice over the advice of the people here in this Chamber. Well, may I just point out to you that—? Well, I guess I’ll make one statement about the OECD: like they get it right all the time, don’t they? I’m just reminding you about their Brexit forecast and the doom and gloom that they gave us, and the fact that, as we leave the year, Britain is actually going to be one of the best performing of the G7.

I have a question for you. [Interruption.]

Ysgrifennydd y Cabinet, cafodd llawer ohonom ein synnu pan wnaethoch chi ymuno â Llywodraeth Cymru a derbyn y portffolio addysg. Mae canlyniadau PISA heddiw yn siom fawr i bob un ohonom yma yng Nghymru, yn enwedig i rieni sydd â phlant yn y system addysg ar hyn o bryd. Yr unig newyddion da i chi, am wn i, yw ei bod hi’n deg ichi feio eich rhagflaenwyr am ganlyniadau heddiw. Ond ymhen tair blynedd, bydd y cyfan yn gorwedd yn gadarn ar eich ysgwyddau chi.

Sylwais eich bod wedi dweud wrth ein cydweithiwr Michelle Brown y byddai'n well gennych wrando ar yr OECD a gwrando ar eu cyngor nhw yn hytrach na chyngor y bobl yma yn y Siambr hon. Wel, a gaf i dynnu eich sylw at—? Wel, rwy’n credu y gwnaf un datganiad am yr OECD: maent yn cael pethau'n iawn bob amser, onid ydyn nhw? Hoffwn eich atgoffa am eu rhagolygon Brexit a’r gofid a’r gwae a roddon nhw inni, a'r ffaith y bydd Prydain, wrth inni ddod at ddiwedd y flwyddyn, mewn gwirionedd yn un o'r rhai sy'n perfformio orau o'r G7.

Mae gen i gwestiwn i chi. [Torri ar draws.]

If you listen to the most successful people in our nation, they will all tell you one thing about goal setting, and that is that if a goal is imposed on us by someone else, we do not have ownership of that goal and it is harder for us to achieve that. Can I ask you, have you engaged with the heads of our schools to ask them what targets and goals they have regarding PISA? If they set the goals themselves, they will own those goals and they will be more likely to achieve them.

Also, how do you intend that our children will benefit from an outward-looking Wales post Brexit? Brexit is going to provide fantastic opportunities for our young people, but unless they are given the right tools, they won’t be able to grasp those opportunities. This Welsh Labour Government are guilty of many things, but their failure to equip our children for an ever-more-competitive twenty-first century must count as their greatest incompetence.

Os ydych yn gwrando ar y bobl fwyaf llwyddiannus yn ein cenedl, byddant i gyd yn dweud un peth wrthych am osod nodau, sef os caiff nod ei osod arnom gan rywun arall, nid oes gennym berchnogaeth dros y nod hwnnw ac mae'n fwy anodd i ni ei gyflawni. A gaf i ofyn i chi, a ydych chi wedi ymgysylltu â phenaethiaid ein hysgolion i ofyn iddynt pa dargedau a nodau sydd ganddynt o ran PISA? Os mai nhw eu hunain sy’n gosod y nodau, nhw fydd yn berchen ar y nodau hynny a byddan nhw’n fwy tebygol o’u cyflawni.

Hefyd, sut yr ydych chi’n bwriadu i’n plant gael budd o Gymru sy’n edrych tuag allan ar ôl Brexit? Mae Brexit yn mynd i roi cyfleoedd gwych i'n pobl ifanc, ond oni bai eu bod yn cael yr offer cywir, ni fyddant yn gallu manteisio ar y cyfleoedd hynny. Mae'r Llywodraeth Lafur Cymru hon yn euog o lawer o bethau, ond mae'n rhaid mai ei methiant i baratoi ein plant ar gyfer yr unfed ganrif ar hugain, sy’n fwyfwy cystadleuol, yw eu hanallu mwyaf.

Thank you, Nathan. It’s good to see you. [Laughter.] Can I say that blame will not improve a single PISA score? It’s easy to do, it might provide entertainment for those of us here in the Chamber, it might get you on the tv tonight, it might provide fodder for a Twitter feed, but it will not, in any way, shape or form, improve the education of our children. So, rather than spending and wasting my time blaming people, I am here to get on with what needs to happen to reform our education system.

Now, you ask what we are doing to have an outward-looking country. I’m assuming—but, in this world, you should never assume anything—that you have read the Donaldson report, and you will know that one of the expected outcomes of our new curriculum is to have ethical and informed citizens. That is one of the stated goals of curriculum reform, and we will be developing areas of learning and experience to ensure that all our children leaving our schools are ethical and informed citizens.

You asked whether I have been engaging with the sector. Well, I can tell you that, in recent weeks, I have met with and addressed the headteachers unions, the school and college leaders unions. We’ve had two national education conferences—one in the south and one in the north—at which I’ve addressed over 50 per cent of the headteachers in school. We will have another headteachers conference for secondary schools in the spring term. So, I spend a great deal of my time talking to the sector about how we can take this forward. And, as I said in my opening statement, I detect an absolute willingness, indeed, a passion, to get this right in our schools. And those schools are leading from the front, and I welcome the engagement with the sector in that way.

Diolch, Nathan. Mae'n braf eich gweld chi. [Chwerthin.] A gaf i ddweud na fydd bai yn gwella unrhyw sgôr PISA? Mae'n hawdd ei wneud, gallai ddarparu adloniant i’r rhai ohonom sydd yma yn y Siambr, gallai olygu y byddwch chi ar y teledu heno, gallai ddarparu deunydd ar gyfer ffrwd Twitter, ond ni wnaiff, mewn unrhyw ffordd, siâp na ffurf, wella addysg ein plant. Felly, yn hytrach na threulio a gwastraffu fy amser yn beio pobl, rwyf yma i fwrw ymlaen â'r hyn sydd angen iddo ddigwydd i ddiwygio ein system addysg.

Nawr, rydych yn gofyn beth yr ydym ni’n ei wneud i greu gwlad sy'n edrych tuag allan. Rwy'n cymryd yn ganiataol—ond, yn y byd hwn, ni ddylech byth gymryd dim byd yn ganiataol—eich bod wedi darllen adroddiad Donaldson, ac y byddwch yn gwybod mai un o ganlyniadau disgwyliedig ein cwricwlwm newydd yw sicrhau bod ein dinasyddion yn foesegol ac yn wybodus. Dyna un o amcanion datganedig diwygio'r cwricwlwm, a byddwn yn datblygu meysydd dysgu a phrofiad i sicrhau bod ein holl blant sy'n gadael ein hysgolion yn ddinasyddion moesegol a gwybodus.

Gwnaethoch ofyn a wyf i wedi bod yn ymgysylltu â'r sector. Wel, gallaf ddweud wrthych, yn yr wythnosau diwethaf, fy mod wedi cyfarfod ag undebau’r penaethiaid, undebau’r arweinwyr ysgolion a cholegau, a’u hannerch. Rydym wedi cael dwy gynhadledd addysg genedlaethol—un yn y de ac un yn y gogledd—pryd y gwnes i annerch dros 50 y cant o'r penaethiaid ysgol. Bydd gennym gynhadledd arall i benaethiaid ysgolion uwchradd yn nhymor y gwanwyn. Felly, rwy’n treulio llawer iawn o fy amser yn siarad â'r sector ynghylch sut y gallwn fwrw ymlaen â hyn. Ac, fel y dywedais yn fy natganiad agoriadol, rwy’n canfod parodrwydd pendant, yn wir, angerdd, i gael hyn yn iawn yn ein hysgolion. Ac mae'r ysgolion hynny yn arwain o'r tu blaen, ac rwy’n croesawu’r ymgysylltiad â'r sector yn y modd hwnnw.

Diolch, Lywydd. Today, particularly, I want to pay tribute to the efforts of the teachers and the governors, and the young people in my local school, some of whom achieved record GCSE results earlier this year. And I say that because PISA is important, but to pretend that it is the only indicator of success is wholly wrong. Now, I commend the Cabinet Secretary on her frank recognition of the continuing challenges for education in Wales laid out in the PISA report, but also on accepting the Organisation for Economic Co-operation and Development’s view that we must continue steadfastly with the reforms we’ve already set in place to get the results we need, and we need to be ambitious for our young people.

The centrality of excellence in teaching has been cited by the OECD authors of the PISA report, as well as the correlation between the best results and the reach of science into lessons. Could I therefore commend to the Cabinet Secretary the work of those like the Institution of Mechanical Engineers, engaging between schools and colleges and industrial partners, providing applied work experience for school pupils, and, through their insight programme, providing opportunities for teachers to learn more about the real world of engineering in different sectors, showcased at an event today hosted by Hefin David, my colleague, and running events to inspire pupils in engineering such as the one that I was pleased to speak at only recently in Techniquest, just across the other side of the bay? This is only one of the organisations doing great work in science, technology, engineering and mathematics subjects, opening the eyes of young people to the world of careers available to them and boosting their academic attainment at the same time.

So, would the Cabinet Secretary encourage schools in Wales to engage with partners like these, like the Institution of Mechanical Engineers and others, so that we can boost the educational attainment of our young people, help them access exciting potential careers, and contribute towards rising school performance as well?

Diolch, Lywydd. Heddiw, yn arbennig, hoffwn dalu teyrnged i ymdrechion yr athrawon a'r llywodraethwyr, a’r bobl ifanc yn fy ysgol leol; cyflawnodd rai ohonynt y canlyniadau TGAU gorau erioed yn gynharach eleni. Ac rwy’n dweud hynny oherwydd bod PISA yn bwysig, ond mae cymryd arnom mai dyma'r unig ddangosydd o lwyddiant yn gwbl anghywir. Nawr, rwy’n cymeradwyo Ysgrifennydd y Cabinet am gydnabod yn onest yr heriau parhaus i addysg yng Nghymru a nodir yn yr adroddiad PISA, ond hefyd am dderbyn barn y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd bod yn rhaid i ni barhau’n ddiysgog â'r diwygiadau yr ydym eisoes wedi’u rhoi ar waith i gael y canlyniadau sydd eu hangen arnom, ac mae angen inni fod yn uchelgeisiol ar gyfer ein pobl ifanc.

Mae canologrwydd rhagoriaeth mewn addysgu wedi ei nodi gan awduron yr adroddiad PISA o’r OECD, ynghyd â'r gydberthynas rhwng y canlyniadau gorau a chyrhaeddiad gwyddoniaeth i mewn i wersi. A gaf i, felly, gymeradwyo i’r Ysgrifennydd Cabinet waith gan bobl fel Sefydliad y Peirianwyr Mecanyddol, sy’n ymgysylltu rhwng ysgolion a cholegau a phartneriaid diwydiannol, gan ddarparu profiad gwaith cymhwysol i ddisgyblion ysgol, a, thrwy eu rhaglen mewnwelediad, yn darparu cyfleoedd i athrawon ddysgu mwy am fyd go iawn peirianneg mewn gwahanol sectorau, a ddangoswyd mewn digwyddiad heddiw a gynhaliwyd gan Hefin David, fy nghydweithiwr, a chynnal digwyddiadau i ysbrydoli disgyblion mewn peirianneg fel yr un yr oeddwn yn falch o gael siarad ynddo dim ond yn ddiweddar yn Techniquest, ar yr ochr arall i’r bae? Dim ond un o'r sefydliadau sy'n gwneud gwaith gwych mewn pynciau gwyddoniaeth, technoleg, peirianneg a mathemateg yw hwn, gan agor llygaid pobl ifanc i’r byd o yrfaoedd sydd ar gael iddyn nhw a rhoi hwb i'w cyrhaeddiad academaidd ar yr un pryd.

Felly, a wnaiff Ysgrifennydd y Cabinet annog ysgolion yng Nghymru i ymgysylltu â phartneriaid fel y rhain, fel Sefydliad y Peirianwyr Mecanyddol ac eraill, fel y gallwn roi hwb i gyrhaeddiad addysgol ein pobl ifanc, eu helpu i gael mynediad at yrfaoedd cyffrous posibl, a chyfrannu tuag at godi perfformiad ysgolion hefyd?

Thank you, Huw. You’ll be aware of my agreement with the First Minister that highlights our shared priority to develop better links between the world of education and the world of work and industry. And, building on those links, the Institution of Mechanical Engineers, which you’ve highlighted, is just one organisation that is doing great work in this area. It’s not so long ago that I was at Sony in your constituency to see the outstanding work that Sony is doing with both primary and secondary schools in the area in the field of digital competence.

We need to show children why it is important to study science, and the opportunities that will open up for them. And that’s difficult to do if you have no experience of that in your family or in your particular area. So, we need to create those opportunities for children. Because, if they don’t see it, they will never aspire to be it. And we need to do that, especially, in the case of girls, when it comes to studying science subjects. But we need to be able to make sure that our children are equipped to pursue those careers in science, which is why we have reformed our science GCSEs, which are being taught for the first time this September, which will equip them with the level and depth of understanding and knowledge that will allow them to go on to do A-levels or other qualifications in science at a higher level.

Diolch, Huw. Byddwch yn ymwybodol o fy nghytundeb â'r Prif Weinidog sy’n tynnu sylw at y flaenoriaeth yr ydym yn ei rhannu i ddatblygu gwell cysylltiadau rhwng y byd addysg a byd gwaith a diwydiant. Ac, i adeiladu ar y cysylltiadau hynny, mae Sefydliad y Peirianwyr Mecanyddol, fel yr ydych wedi’i nodi, yn un o lawer o sefydliadau sy'n gwneud gwaith gwych yn y maes hwn. Roeddwn yn Sony yn eich etholaeth chi yn eithaf diweddar i weld y gwaith rhagorol y mae Sony yn ei wneud gydag ysgolion cynradd ac uwchradd yn yr ardal ym maes cymhwysedd digidol.

Mae angen inni ddangos i blant pam mae astudio gwyddoniaeth yn bwysig, a'r cyfleoedd a fydd yn agor iddynt. Ac mae hynny’n anodd ei wneud os nad oes gennych brofiad o hynny yn eich teulu neu yn eich ardal benodol. Felly, mae angen i ni greu’r cyfleoedd hynny i blant. Oherwydd, os nad ydynt yn ei weld, ni fyddant fyth yn dyheu am ei gyrraedd. Ac mae angen gwneud hynny, yn enwedig, yn achos merched, pan ddaw i astudio pynciau gwyddonol. Ond mae angen inni allu gwneud yn siŵr bod ein plant wedi’u paratoi i ddilyn y gyrfaoedd gwyddonol hynny, a dyna pam yr ydym wedi diwygio ein pynciau TGAU gwyddoniaeth, a addysgwyd am y tro cyntaf y mis Medi hwn, a fydd yn rhoi iddynt y lefel a’r dyfnder o ddealltwriaeth a gwybodaeth a fydd yn caniatáu iddynt fynd ymlaen i astudio Safon Uwch neu gymwysterau eraill mewn gwyddoniaeth ar lefel uwch.

6. 4. Datganiad: Ynni
6. 4. Statement: Energy

Yr eitem nesaf ar ein hagenda ni yw’r datganiad gan Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Amgylchedd a Materion Gwledig ar ynni. Ac rydw i’n galw ar yr Ysgrifennydd Cabinet i wneud ei datganiad—Lesley Griffiths.

The next item on our agenda is the statement by the Cabinet Secretary for Environment and Rural Affairs on energy. And I call on the Cabinet Secretary to make her statement—Lesley Griffiths.

Diolch, Lywydd. Our energy system is going through significant change. This statement reflects this changing context, and sets out Welsh Government priorities in relation to energy.

The Paris agreement is driving the international decarbonisation agenda. We are seeing rapid developments in renewables, storage and demand reduction. At COP22 in Marrakesh, I met leaders who’ve made progress in developing low-carbon societies more resilient in coping with future challenges. In contrast, the UK Government has created policy uncertainty and undermined investor confidence in energy. I want to be explicit about the priorities for Wales and how we will deliver them.

This Government remains committed to the ambitions set out in ‘Energy Wales’. I have three clear priorities for this Assembly. First, we will reduce the amount of energy we use in Wales. Second, we will reduce our reliance on energy generated from fossil fuels. Third, we will actively manage the transition to a low-carbon economy. We will drive this transition to deliver maximum benefits for Wales, providing strategic leadership, and reducing uncertainty. We must continue to grow the economy at the same time as reducing emissions and managing affordability. I will ensure our policies and support are aligned and work towards delivering a low-carbon energy system for Wales.

First, reducing the energy we use in Wales: we will continue our flagship energy efficiency programmes, focusing on vulnerable people at risk of fuel poverty. This futureproofs homes against rising energy prices, reduces emissions, and helps people stay warm and healthy. We have spent £217 million improving over 39,000 homes in the past five years. Last year, the Nest scheme delivered average energy bill savings of over £400 per household. I know my colleague the Minister for Finance and Local Government is looking at the detail of the autumn statement and discussing Welsh Government priorities for additional spending. When the current building regulations sustainability review is complete, we will turn our attention to improving the energy performance of new buildings.

Diolch, Lywydd. Mae ein system ynni yn mynd drwy newid sylweddol. Mae'r datganiad hwn yn adlewyrchu’r cyd-destun newidiol hwn, ac yn amlinellu blaenoriaethau Llywodraeth Cymru mewn cysylltiad ag ynni.

Cytundeb Paris sy’n llywio’r agenda ddatgarboneiddio rhyngwladol. Rydym yn gweld datblygiadau cyflym mewn ynni adnewyddadwy, storio a lleihau'r galw. Yn COP22 yn Marrakesh, cyfarfum ag arweinwyr sydd wedi gwneud cynnydd o ran datblygu cymdeithasau carbon isel a fydd yn fwy cydnerth wrth ymdopi â heriau yn y dyfodol. Mewn cyferbyniad, mae Llywodraeth y DU wedi creu ansicrwydd polisi ac wedi tanseilio hyder buddsoddwyr mewn ynni. Rwyf am fod yn eglur ynghylch y blaenoriaethau ar gyfer Cymru a sut y byddwn yn eu cyflawni.

Mae'r Llywodraeth hon yn parhau i fod wedi ymrwymo i'r uchelgeisiau a nodir yn ‘Ynni Cymru’. Mae gen i dair blaenoriaeth glir ar gyfer y Cynulliad hwn. Yn gyntaf, byddwn yn lleihau faint o ynni a ddefnyddiwn yng Nghymru. Yn ail, byddwn yn lleihau ein dibyniaeth ar ynni a gynhyrchir o danwydd ffosil. Yn drydydd, byddwn yn mynd ati’n rhagweithiol i reoli'r broses o newid i economi carbon isel. Byddwn yn llywio’r newid hwn i sicrhau’r manteision mwyaf posibl i Gymru, gan ddarparu arweinyddiaeth strategol, a lleihau ansicrwydd. Mae'n rhaid i ni barhau i dyfu’r economi ar yr un pryd â lleihau allyriadau a rheoli fforddiadwyedd. Byddaf yn sicrhau bod ein polisïau a'n cymorth wedi’u cysoni a’u bod yn gweithio tuag at gyflwyno system ynni carbon isel ar gyfer Cymru.

Yn gyntaf, lleihau'r ynni a ddefnyddiwn yng Nghymru: byddwn yn parhau â'n rhaglenni effeithlonrwydd ynni blaenllaw, gan ganolbwyntio ar bobl agored i niwed sydd mewn perygl o dlodi tanwydd. Mae hyn yn diogelu cartrefi yn erbyn prisiau ynni sy’n cynyddu, yn lleihau allyriadau, ac yn helpu pobl i gadw'n gynnes ac yn iach. Rydym wedi gwario £217 miliwn yn gwella mwy na 39,000 o gartrefi yn y pum mlynedd diwethaf. Y llynedd, sicrhaodd y cynllun Nyth arbedion cyfartalog ar filiau ynni o fwy na £400 fesul cartref. Rwy'n gwybod bod fy nghydweithiwr, y Gweinidog dros Gyllid a Llywodraeth Leol yn edrych ar fanylion datganiad yr hydref ac yn trafod blaenoriaethau Llywodraeth Cymru ar gyfer gwariant ychwanegol. Pan fydd yr adolygiad cynaliadwyedd rheoliadau adeiladu cyfredol wedi’i gwblhau, byddwn yn troi ein sylw at wella perfformiad ynni adeiladau newydd.

Daeth y Dirprwy Lywydd (Ann Jones) i’r Gadair.

The Deputy Presiding Officer (Ann Jones) took the Chair.

We will build on changes we introduced in 2014 to further reduce the climate impact of new developments in Wales. I anticipate this work will start towards the middle of 2017. We’re also increasing investments in public sector energy-efficiency projects. By the end of this financial year, we expect to have invested approximately £35 million in cost-reducing projects. I will continue to work with the Permanent Secretary to consider how we can achieve our energy-efficiency goals on the Welsh Government estate. We will continue to support energy-intensive industries, including steel, to become more energy efficient through our environmental protection scheme. Our scheme alleviates some of the issues of high overall energy costs. However, we continue to call on UK Government to deal with systemic problems of energy pricing for these industries.

Second, reducing reliance on energy from fossil fuels: this Government’s commitment to support renewable energy projects is set out in ‘Taking Wales Forward’. It will form a key element of the four cross-cutting strategies driving forward our priorities. The low-carbon transition will impact on how we generate and use electricity and heat, and transform the way we meet our transport needs. As this sector is a major fossil fuel user, I will be working with my colleague Ken Skates, the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure, on the joint implications for our portfolios. We are committed to supporting low-carbon vehicles and modal shift for passengers and freight in order to reduce emissions from transport. To deliver secure and affordable low-carbon energy, we need a mix of different technologies and sizes, from community scale to major projects. In the medium term, this means transitioning to low-carbon generation, which includes nuclear. We will maximise the role of renewable generation. Storage and smart technology will play a key enabling role, and carbon capture and other innovations may play a part. We will develop our evidence base to identify the energy pathways delivering the best outcomes for Wales. This will enable us to set ambitious yet realistic targets for renewables, including community energy.

We have established ground-breaking legislative frameworks in relation to planning, natural resource management and decarbonisation, underpinned by our Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015. We will implement these strategic frameworks to guide the right energy developments to the right places for Wales. My aim now is to put mechanisms in place to deliver a clearer and more streamlined system. This will include establishing our national development framework, consulting on our draft marine plan, consulting on our innovative approach to natural resource planning, producing area statements to help identify opportunities for renewable energy, and reflecting this potential within local development plans, establishing the first carbon budgets and low-carbon transition plan, and developing an effective consenting regime for Wales as we receive powers to consent developments up to 350 MW.

I’m grateful to all who contributed to the recent Environment and Sustainability Committee report and the task and finish groups on marine energy and rural energy. We will now focus on implementing the practical recommendations. Where possible, we will streamline the number of consents for a project. The Wales Bill devolves control over onshore oil and gas activity in Wales. Gas plays a role in the transition. However, we must manage its deployment sensibly. I will continue our precautionary approach to unconventional gas activity, including opposing fracking. Coal has played a central role in Wales’s economic development. However, we must move to more sustainable energy sources.

I agree with the UK Government’s proposals to phase out unabated coal-fired generation by 2025. I will shortly be consulting on changes to planning policy to restrict proposals for new coal extraction. I will provide a strong voice for Wales in the wider energy system, sharing our priorities with the UK Government, Ofgem, National Grid and others. This includes supporting renewable generation, including least-cost technologies such as solar and wind, continuing to support emerging technologies such as marine energy, ensuring regulation supports decarbonisation and decentralisation of energy, and making our grid infrastructure fit for purpose.

My third priority is to drive the energy transition to deliver maximum benefits for Wales. We will develop our skills base and provide practical and financial support for energy opportunities that accelerate the low-carbon transition. Wales has opportunities to host major energy projects, which can provide significant benefits to Wales. These include nuclear and marine in Anglesey, and tidal lagoons and innovative energy elements in the Swansea city region bid. We will continue to support generation at different scales, from farm scale to Wylfa Newydd, the largest infrastructure project Wales will see in a generation. We await the outcome of the Hendry tidal lagoons review with interest.

Our Smart Living programme brings together public, private and academic institutions around practical demonstration projects. It will create new business models for low-carbon vehicles, storage and local grid management. We will also continue to work with developers to identify whether new small modular reactors can add value to our skills base in Wales. We will continue to listen, evolving our support to the changing needs of the public sector, businesses and communities. I believe this co-ordinated and coherent approach to energy will deliver a prosperous and secure low-carbon Wales.

Byddwn yn adeiladu ar y newidiadau a gyflwynwyd gennym yn 2014 i leihau ymhellach effaith datblygiadau newydd yng Nghymru ar yr hinsawdd. Rwy'n rhagweld y bydd y gwaith hwn yn dechrau tua chanol 2017. Rydym ni hefyd yn cynyddu buddsoddiadau mewn prosiectau arbed ynni yn y sector cyhoeddus. Erbyn diwedd y flwyddyn ariannol hon, rydym yn disgwyl y byddwn wedi buddsoddi tua £35 miliwn mewn prosiectau lleihau costau. Byddaf yn parhau i weithio gyda'r Ysgrifennydd Parhaol i ystyried sut y gallwn gyflawni ein nodau arbed ynni ar ystâd Llywodraeth Cymru. Byddwn yn parhau i gefnogi diwydiannau ynni-ddwys, gan gynnwys dur, i fod yn fwy effeithlon o ran ynni drwy ein cynllun gwarchod yr amgylchedd. Mae ein cynllun yn lleddfu rhai o'r materion o ran costau ynni cyffredinol uchel. Fodd bynnag, rydym yn parhau i alw ar Lywodraeth y DU i fynd i’r afael â phroblemau systemig o ran prisio ynni i’r diwydiannau hyn.

Yn ail, lleihau'r ddibyniaeth ar ynni o danwydd ffosil: nodir ymrwymiad y Llywodraeth hon i gefnogi prosiectau ynni adnewyddadwy yn ‘Symud Cymru Ymlaen’. Bydd yn elfen allweddol o'r pedair strategaeth drawsbynciol sy’n llywio ein blaenoriaethau. Bydd newid i garbon isel yn effeithio ar sut yr ydym yn cynhyrchu ac yn defnyddio trydan a gwres, ac yn newid y ffordd yr ydym yn bodloni ein hanghenion cludiant. Gan fod y sector hwn yn dibynnu’n helaeth ar danwydd ffosil, byddaf yn gweithio gyda fy nghydweithiwr Ken Skates, Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Seilwaith, ar y goblygiadau ar y cyd i’n portffolios ni. Rydym wedi ymrwymo i gefnogi cerbydau carbon isel a newid moddol i deithwyr a nwyddau er mwyn lleihau allyriadau o drafnidiaeth. Er mwyn darparu ynni carbon isel sicr a fforddiadwy, mae angen cymysgedd o wahanol dechnolegau o wahanol feintiau, o raddfa gymunedol i brosiectau mawr. Yn y tymor canolig, mae hyn yn golygu newid i gynhyrchu carbon isel, sy'n cynnwys niwclear. Byddwn yn gwneud y manteisio i’r eithaf ar swyddogaeth cynhyrchu adnewyddadwy. Bydd gan storio a thechnoleg glyfar swyddogaeth alluogi allweddol, a gallai dal carbon a datblygiadau arloesol eraill chwarae rhan hefyd. Byddwn yn datblygu ein sylfaen dystiolaeth i nodi'r llwybrau ynni sy’n sicrhau'r canlyniadau gorau i Gymru. Bydd hyn yn ein galluogi i bennu targedau uchelgeisiol ond realistig ar gyfer ynni adnewyddadwy, gan gynnwys ynni cymunedol.

Rydym wedi sefydlu fframweithiau deddfwriaethol sy'n torri tir newydd yn gysylltiedig â chynllunio, rheoli adnoddau naturiol a datgarboneiddio, a ategir gan ein Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015. Byddwn yn gweithredu’r fframweithiau strategol hyn i arwain y datblygiadau ynni cywir i'r mannau cywir i Gymru. Fy nod i yn awr yw rhoi dulliau ar waith i gyflawni system gliriach a symlach. Bydd hyn yn cynnwys sefydlu ein fframwaith datblygu cenedlaethol, gan ymgynghori ar ein cynllun morol drafft, ymgynghori ar ein dull arloesol o gynllunio adnoddau naturiol, cynhyrchu datganiadau ardal i helpu i nodi cyfleoedd ar gyfer ynni adnewyddadwy, ac adlewyrchu’r potensial hwn mewn cynlluniau datblygu lleol, sefydlu’r cyllidebau carbon cyntaf a’r cynllun newid i garbon isel, a datblygu trefn ganiatâd effeithiol i Gymru wrth i ni dderbyn pwerau i roi caniatâd i ddatblygiadau hyd at 350 MW.

Rwy'n ddiolchgar i bawb a gyfrannodd at adroddiad y Pwyllgor Amgylchedd a Chynaliadwyedd yn ddiweddar a'r grwpiau gorchwyl a gorffen ar ynni morol ac ynni gwledig. Byddwn yn awr yn canolbwyntio ar weithredu'r argymhellion ymarferol. Pan fo'n bosibl, byddwn yn symleiddio’r broses y mae’n rhaid i brosiectau ei dilyn er mwyn cael caniatâd, gan leihau nifer y ceisiadau y mae’n rhaid eu cyflwyno. Mae Bil Cymru yn datganoli rheolaeth dros weithgareddau olew a nwy ar y tir yng Nghymru. Mae gan nwy swyddogaeth yn y cyfnod o newid. Fodd bynnag, mae'n rhaid i ni reoli ei ddefnydd yn synhwyrol. Byddaf yn parhau â’n hymagwedd ragofalus at weithgarwch nwy anghonfensiynol, gan gynnwys gwrthwynebu ffracio. Mae glo wedi chwarae rhan ganolog yn natblygiad economaidd Cymru. Fodd bynnag, mae’n rhaid inni symud at ffynonellau ynni mwy cynaliadwy.

Rwy’n cytuno â chynigion Llywodraeth y DU i roi’r gorau yn raddol i ddefnyddio pŵer glo erbyn 2025. Byddaf yn ymgynghori cyn hir ar newidiadau i bolisi cynllunio i gyfyngu ar gynigion newydd i echdynnu glo. Byddaf yn rhoi llais cryf i Gymru yn y system ynni ehangach, gan rannu ein blaenoriaethau â Llywodraeth y DU, Ofgem, y Grid Cenedlaethol ac eraill. Mae hyn yn cynnwys cefnogi cynhyrchu adnewyddadwy, gan gynnwys technolegau cost leiaf megis ynni haul a gwynt, gan barhau i gefnogi technolegau newydd megis ynni morol, a sicrhau bod rheoleiddio yn cefnogi datgarboneiddio a datganoli ynni, ac yn gwneud ein seilwaith grid yn addas at ei ddiben.

Fy nhrydedd blaenoriaeth yw llywio’r newid ynni i sicrhau’r manteision mwyaf posibl i Gymru. Byddwn yn datblygu ein sylfaen sgiliau ac yn rhoi cymorth ymarferol ac ariannol i gyfleoedd ynni sy'n cyflymu'r newid i garbon isel. Mae gan Gymru gyfleoedd i gynnal prosiectau ynni mawr, a all gynnig manteision sylweddol i Gymru. Mae'r rhain yn cynnwys niwclear a morol yn Ynys Môn, a morlynnoedd llanw ac elfennau ynni arloesol yng nghais dinas-ranbarth Abertawe. Byddwn yn parhau i gefnogi cynhyrchu ar wahanol raddfeydd, o raddfa fferm i'r Wylfa Newydd, sef y prosiect seilwaith mwyaf y bydd Cymru yn ei weld mewn cenhedlaeth. Rydym yn aros yn eiddgar am ganlyniad adolygiad Hendry o’r morlynnoedd llanw.

Mae ein rhaglen Byw yn Glyfar yn dwyn ynghyd sefydliadau cyhoeddus, preifat ac academaidd mewn prosiectau arddangos ymarferol. Bydd yn creu modelau busnes newydd ar gyfer cerbydau carbon isel, storio a rheoli grid lleol. Byddwn hefyd yn parhau i weithio gyda datblygwyr i ganfod a oes modd i adweithyddion modiwlaidd bach newydd ychwanegu gwerth at ein sylfaen sgiliau yng Nghymru. Byddwn yn parhau i wrando, gan sicrhau bod ein cefnogaeth yn esblygu yn unol ag anghenion newidiol y sector cyhoeddus, busnesau a chymunedau. Rwy’n credu y bydd yr ymagwedd gydgysylltiedig a chydlynol hwn i ynni yn cyflawni Cymru carbon isel ffyniannus a diogel.

Can I thank the Cabinet Secretary for the statement, and also for the advance copy of the statement that she’s just made? Quite wide-ranging—I think, if I could be critical, rather low-wattage: we need a bit more oomph in this, probably the most critical area of Government policy.

Can I just start first of all—? And there are many areas where we agree with the Government’s approach; it’s very much a matter of ensuring it’s implemented effectively. Let’s start with energy efficiency. I don’t disagree with what was said by the Cabinet Secretary, but I think there are some key things, now, where the Welsh Government has got to hold other actors to the fire and ensure they deliver their promises. The smart meters roll-out, for instance, needs to accelerate very sharply. It seems to me that Wales has just been left behind by most of the companies, and they’re doing all of England, a bit like the approach we had to electrification of the railways, which is an issue I think has come up in this Chamber before. I am very concerned that we really have so far to go on that. I know the energy companies are now making all sorts of promises about how quickly they’re going to do it, but gosh, they do need to catch up. Smart meters offer a great chance, both in terms of energy efficiency and getting lots of people out of fuel poverty, so that they can keep their homes warm at the lowest possible cost.

You’re right to look at the opportunities we have to create buildings that generate energy, rather than just consume it. I think the ambition needs to be as great as possible. So let’s produce the building regs, let’s lead the UK in this area, let’s train our workforce to be able to do this work, and then we may be attracting business from all over the UK through a highly sophisticated workforce. So, I think that’s a really important area. It’s also a marvellous area in terms of generating the local economy. It is really, really productive.

I think the private sector, in terms of energy efficiency, needs to play its part also. I understand from a Barclays survey that 50 per cent of Welsh manufacturers fear for their energy resilience—and they’re probably right to—and that they may suffer shortages caused by a lack of supply or cost in the future. Well, one of the things they can really do is to use energy more efficiently. And I think the idea of using energy efficiently is then to reduce the total amount you need, rather than being profligate in other areas. It really has to lead to more effective and lower consumption overall.

Can I turn to fossil fuels? Let’s state the obvious: carbon budgets will help, but why have we got to wait until the end of 2018 before we see the first one from the Welsh Government? That’ll be halfway through this Assembly. Those carbon budgets are supposed to help you make decisions and the legislature to scrutinise them. I really think being dilatory in this area is frankly a failure of leadership. I particularly welcome the Chancellor’s autumn statement in what he said for electric vehicles and general cleaner transport, including public transport, and also the infrastructure investment that will be made available for recharging points and other infrastructure, some of which you mentioned. I think we need some detail out of you, Cabinet Secretary, basically. Are you going to use some of the moneys that are going to come to Wales to ensure that we catch up? Because we’re considerably behind on electrical charging points, for instance. I would also like you to take a lead with the local authorities and other public transport providers—that we can do a lot to move them away from the often intense use of diesel fuel and look at other options, because it’s important that we take advantage of the great shift we’ve had to public transport use in the last 10 or 20 years; that’s very important, but we could be doing much better to deliver cleaner public transport. That’s a double win, if we do that. It could also extend to the taxi fleets, incidentally, if they were using hybrid and moving away from diesel, or even going totally to electric. So, I do hope that you will feel confident enough to give us greater leadership in that area as well.

Can I just, in passing, mention the need, I think, to reimagine our urban spaces? I was much encouraged by what some of the leading cities in Europe have just said, led, I think, by Paris, saying that we really need to look at the urban space and think what’s there that can be used differently. I know they’re setting very ambitious targets to make them diesel-free areas. But, you know, we’ve got cities full of roads and pavements, and we often talk that we need more infrastructure for cycle lanes and for pedestrian lanes. Well, we could redesignate quite a lot of what we already have, thank you very much, and that would change people’s attitudes pretty quickly and allow us to live lower carbon-intensive lives. I think this is really important in terms of the direction of travel.

On renewables, as a result of the Wales Bill we will be better placed to move forward more rapidly. I do acknowledge that the Welsh Government has not had as many levers here as it would like, and I’m pleased that we will have more. That will allow us to set much more ambitious targets. If we look at Scotland—and this isn’t a comparison to condemn the Welsh Government, because there are wider reasons why this has happened, but, anyway—Scotland is set to generate the equivalent of all its energy needs by renewable methods by the early 2020s. So, I think we need a target. It can’t be by the early 2020s, but we shouldn’t delay that target for very long, and we need to be as ambitious as possible as to when we may get there.

Just turning to the low-carbon economy, your vision is that this is a great opportunity, and that is also my hope. What was once one of the world’s most intensively carbon economies now has a chance to be part of a new way of doing things, and a new way of conducting our economic lives. A lot of this is disruptive; a lot of what is happening in the world economy is disruptive, but it does actually bring the barriers to trade down a lot as well, and relatively poorer regional economies like Wales have a chance here. But to do that—and this is not just in the energy sector, this goes across the board—we need to invest in the skills of our workforce and concentrate on skills in terms of energy. I referred to that a little earlier.

I also think the advantages—

A gaf i ddiolch i Ysgrifennydd y Cabinet am y datganiad, a hefyd am y copi ymlaen llaw o’r datganiad y mae hi newydd ei wneud. Mae’n eithaf eang—rwy’n credu, os gallwn i fod yn feirniadol, ei fod braidd yn wanllyd: mae angen ychydig mwy o wmff yn hyn, y maes mwyaf allweddol o bolisi'r Llywodraeth, yn ôl pob tebyg.

A gaf i ddechrau gyntaf holl—? Ac mae llawer o feysydd lle'r ydym ni’n cytuno â dull y Llywodraeth; mae'n sicr yn fater o ofalu ei fod yn cael ei weithredu'n effeithiol. Gadewch i ni ddechrau gydag effeithlonrwydd ynni. Nid wyf yn anghytuno â'r hyn a ddywedodd Ysgrifennydd y Cabinet, ond rwy’n meddwl bod rhai pethau allweddol, yn awr, lle y mae’n rhaid i Lywodraeth Cymru ddwyn eraill i gyfrif i sicrhau eu bod yn cyflawni eu haddewidion. Er enghraifft, mae angen cyflymu’r broses o gyflwyno mesuryddion clyfar yn sydyn iawn. Mae'n ymddangos i mi fod Cymru wedi cael ei gadael ar ôl gan y rhan fwyaf o'r cwmnïau, a’u bod wrthi’n gwneud Lloegr gyfan, ychydig fel y dull a oedd gennym o drydaneiddio'r rheilffyrdd, sy’n fater sydd wedi ei godi yn y Siambr hon o'r blaen, rwy’n meddwl. Rwy’n bryderus iawn bod gennym ffordd bell iawn i fynd ar hynny mewn gwirionedd. Rwy'n gwybod bod y cwmnïau ynni bellach yn gwneud pob math o addewidion ynghylch pa mor gyflym y maent yn mynd i wneud hynny, ond diar, mae angen iddynt ddal i fyny. Mae mesuryddion clyfar yn cynnig cyfle gwych, o ran effeithlonrwydd ynni a chael llawer o bobl allan o dlodi tanwydd, fel y gallant gadw eu cartrefi'n gynnes am y gost isaf bosibl.

Rydych chi'n iawn i ystyried y cyfleoedd sydd gennym i greu adeiladau sy'n cynhyrchu ynni, yn hytrach na dim ond ei ddefnyddio. Credaf fod angen i’r uchelgais fod mor fawr â phosibl. Felly gadewch i ni gynhyrchu'r rheoliadau adeiladu, gadewch i ni arwain y DU yn y maes hwn, gadewch i ni hyfforddi ein gweithlu i allu gwneud y gwaith hwn, ac yna efallai y byddwn yn denu busnes o bob cwr o'r DU drwy gynnig gweithlu hynod soffistigedig. Felly, rwy'n credu bod hwnnw'n faes pwysig iawn. Mae hefyd yn faes gwych o ran ysgogi’r economi leol. Mae'n gynhyrchiol iawn, iawn.

Rwy'n meddwl bod angen i’r sector preifat, o ran effeithlonrwydd ynni, chwarae ei ran hefyd. Deallaf o arolwg gan Barclays fod 50 y cant o gynhyrchwyr Cymru yn bryderus am eu cydnerthedd o ran ynni—ac maent yn iawn i wneud hynny, yn ôl pob tebyg—ac am y posibilrwydd y byddant yn dioddef prinder a achosir gan gost neu ddiffyg cyflenwad yn y dyfodol. Wel, un o'r pethau y gallant ei wneud mewn gwirionedd yw defnyddio ynni yn fwy effeithlon. Ac rwy’n meddwl mai’r syniad o ddefnyddio ynni yn effeithlon wedyn yw lleihau cyfanswm y swm sydd ei angen arnoch, yn hytrach na bod yn afradlon mewn ardaloedd eraill. Mae’n rhaid, mewn gwirionedd, i hyn arwain at ddefnydd mwy effeithiol a llai o ddefnydd yn gyffredinol.

A gaf i droi at danwydd ffosil? Gadewch i ni ddatgan yr amlwg: bydd cyllidebau carbon yn helpu, ond pam y mae'n rhaid i ni aros tan ddiwedd 2018 cyn inni weld yr un cyntaf gan Lywodraeth Cymru? Bydd hynny hanner ffordd drwy'r Cynulliad hwn. Mae'r cyllidebau carbon hynny i fod i helpu i wneud penderfyniadau a'r ddeddfwriaeth i graffu arnynt. Rwyf wir yn meddwl bod arafwch yn y maes hwn yn fethiant o ran arweinyddiaeth a dweud y gwir. Rwy’n croesawu yn arbennig ddatganiad yr hydref y Canghellor o ran yr hyn a ddywedodd am gerbydau trydan a chludiant glanach yn gyffredinol, gan gynnwys cludiant cyhoeddus, a hefyd y buddsoddiad seilwaith a fydd ar gael ar gyfer creu pwyntiau ailwefru a seilwaith arall, rhai ohonynt y gwnaethoch chi sôn amdanynt. Rwy'n credu bod angen rhywfaint o fanylion gennych chi, Ysgrifennydd y Cabinet, yn y bôn. A ydych chi’n mynd i ddefnyddio peth o'r arian sydd yn mynd i ddod i Gymru i sicrhau ein bod yn dal i fyny? Oherwydd rydym ni’n sylweddol y tu ôl ar bwyntiau ailwefru trydanol, er enghraifft. Hoffwn hefyd i chi gymryd yr awenau gyda'r awdurdodau lleol a darparwyr trafnidiaeth gyhoeddus eraill—gallwn ni wneud llawer i'w symud i ffwrdd o’r defnydd dwys o ddiesel, yn aml, ac ystyried dewisiadau eraill, oherwydd mae’n bwysig ein bod yn cymryd mantais o’r symudiad mawr yr ydym wedi ei gael i ddefnyddio cludiant cyhoeddus yn y 10 neu 20 mlynedd diwethaf; mae hynny'n bwysig iawn, ond gallem fod yn gwneud yn llawer gwell i ddarparu cludiant cyhoeddus glanach. Bydd hynny’n ennill dwbl, os byddwn yn gwneud hynny. Gallai hefyd ymestyn i'r fflydoedd tacsi, gyda llaw, pe bydden nhw’n defnyddio hybrid a symud i ffwrdd o ddiesel, neu hyd yn oed yn symud yn llwyr i drydan. Felly, rwy’n gobeithio y byddwch yn teimlo'n ddigon hyderus i roi mwy o arweiniad i ni yn y maes hwnnw hefyd.

A gaf i, wrth fynd heibio, sôn am yr angen, rwy’n meddwl, i ailddychmygu ein mannau trefol? Cefais fy annog yn fawr gan yr hyn y mae rhai o'r dinasoedd mwyaf blaenllaw yn Ewrop newydd ei ddweud, â Pharis ar y blaen, rwy’n meddwl, sef bod gwir angen inni ystyried y gofod trefol a meddwl beth sydd yno y gellir ei ddefnyddio’n wahanol. Rwy'n gwybod eu bod yn gosod targedau uchelgeisiol iawn i'w gwneud yn ardaloedd di-ddiesel. Ond, wyddoch chi, mae gennym ni ddinasoedd sy’n llawn ffyrdd a phalmentydd, ac rydym yn aml yn sôn bod angen mwy o seilwaith ar gyfer lonydd beicio a lonydd i gerddwyr. Wel, gallem ni ail-ddynodi cryn dipyn o'r hyn sydd gennym yn barod, diolch yn fawr iawn, a byddai hynny'n newid agweddau pobl yn eithaf cyflym ac yn ein galluogi ni i fyw bywydau llai dwys o ran carbon. Rwy'n credu bod hynny’n wirioneddol bwysig yn nhermau’r cyfeiriad teithio.

O ran ynni adnewyddadwy, o ganlyniad i Fil Cymru, byddwn mewn sefyllfa well i symud ymlaen yn gyflymach. Rwy’n cydnabod nad yw Llywodraeth Cymru wedi cael cymaint o ysgogiadau yma ag y byddai wedi dymuno, ac rwy'n falch y bydd gennym fwy. Bydd hynny yn ein galluogi i bennu targedau llawer mwy uchelgeisiol. Os edrychwn ar yr Alban—ac nid yw hyn yn gymhariaeth er mwyn condemnio Llywodraeth Cymru, oherwydd mae rhesymau ehangach pam mae hyn wedi digwydd, ond, beth bynnag—mae’r Alban yn bwriadu cynhyrchu'r hyn sy'n cyfateb i’w holl anghenion ynni trwy ddulliau adnewyddadwy erbyn y 2020au cynnar. Felly, rwy’n credu bod angen targed arnom. Ni all fod erbyn y 2020au cynnar, ond ni ddylem ohirio’r targed hwnnw am yn hir iawn, ac mae angen i ni fod mor uchelgeisiol â phosibl o ran pryd y gallwn gyrraedd yno.

Gan droi at yr economi carbon isel, eich gweledigaeth chi yw bod hwn yn gyfle gwych, a dyna fy ngobaith i hefyd. Mae gan yr hyn a oedd unwaith yn un o'r economïau carbon mwyaf dwys yn y byd gyfle erbyn hyn i fod yn rhan o ffordd newydd o wneud pethau, a ffordd newydd o gynnal ein bywydau economaidd. Mae llawer o hyn yn aflonyddgar; mae llawer o'r hyn sy'n digwydd yn economi’r byd yn aflonyddgar, ond mewn gwirionedd, mae yn dod â'r rhwystrau i fasnachu i lawr llawer hefyd, ac mae gan economïau rhanbarthol cymharol dlotach fel Cymru gyfle yma. Ond i wneud hynny—ac nid yw hyn yn y sector ynni yn unig, mae hyn yn mynd ar draws y sectorau—mae angen inni fuddsoddi yn sgiliau ein gweithlu a chanolbwyntio ar sgiliau o safbwynt ynni. Cyfeiriais at hynny ychydig yn gynharach.

Rwyf hefyd yn credu bod y manteision—

Are you coming to a conclusion? You’ve taken nearly as long as the Minister.

A ydych chi’n dod i gasgliad? Rydych chi wedi cymryd bron cymaint o amser â’r Gweinidog.

I do apologise. Small-scale generation opportunities are there, and I think that can also create more community ownership and also more investment opportunities. In an age of low interest rates, there are opportunities here for people to get a fair return on their savings—and a general use of new technologies such as tidal. Thank you.

Mae’n ddrwg gen i. Mae cyfleoedd cynhyrchu ar raddfa fach ar gael, ac rwy’n meddwl y gall hynny hefyd greu mwy o berchnogaeth gymunedol a hefyd mwy o gyfleoedd buddsoddi. Mewn oes o gyfraddau llog isel, mae cyfleoedd yma i bobl i wneud elw teg ar eu cynilion—a defnydd cyffredinol o dechnolegau newydd fel y llanw. Diolch.

I thank David Melding for his comments and questions. As I said at the start, our priorities remain as set out in ‘Energy Wales: A low carbon transition’, ‘Green Growth Wales’ and other policies that have come forward. If going to COP22 in Marrakesh taught me one thing, it was about the whole decarbonisation agenda and how we need to focus on the different sectors to make sure we achieve those targets. Obviously, energy has now come together in one portfolio, so I thought it important to bring this statement forward.

In relation to energy efficiency, I think Arbed and Nest are very good schemes and certainly in looking at the outcomes, I think that’s absolutely the right way forward if we’re going to reach our fuel poverty target. I absolutely take on board what you say about smart meters, and that’s a conversation that I’ve had with the energy companies and with Ofgem.

You referred a couple of times to skills being very important in the energy sector, and I couldn’t possibly argue with that. I remember when I was the skills Minister several years ago, having a focus on ensuring we had enough people to install solar panels, for instance. But now, because of the UK Government’s support being taken away from solar—I’m a big fan of solar—I think we’re seeing the number of solar panels being installed reducing, which I think is a great shame. So, it’s about ensuring that those skills are right. For instance, on Anglesey in Wylfa Newydd, there is a big focus on ensuring that those skills are there going forward. But you’re right; across the board in energy, we need to ensure the appropriate skills are there.

You mentioned the private sector having a role to play in two ways: businesses have a role to play, and I think it’s really important, if we’re going to have that energy mix that we want to see and that security, that we need to ensure that we attract private sector funding also. But I think you are right; we need to ensure that companies are energy efficient and that we are encouraging them to—as I said, the first priority is to reduce the usage in Wales.

Prices also have a hugely important role to play. We haven’t got the powers over those, that’s the UK Government, and I know the First Minister has written, I think, to the Prime Minister and also to the appropriate Secretary of State in relation to reducing costs also.

You mentioned carbon budgets. The timing of the regulations were actually previously discussed and agreed in this Chamber, I think as the environment Bill was going through. It was voted on and that’s how those dates were set. But I am now in the process of setting that carbon budget. I think you’re right; they will be hugely beneficial.

On electric vehicles and, as you mentioned, taxi fleets, I was talking to the deputy mayor of Oslo in Marrakesh and that’s one of their ambitions—that all taxi fleets will be electric vehicles going forward. We have to get the infrastructure in place. People are telling me, you know, that they would buy an electric vehicle but they can’t charge it up, and local authorities are saying they’re not installing charging points because not enough people have got electric vehicles. So, I think I do need to have a look at where we can target support to make sure that circle is rectified, to make sure that’s not a barrier for people having electric vehicles going forward.

On renewable targets, I’m very keen to have some targets, but again, because of the paucity of the UK Government support, I don’t want to set a target that’s not achievable. We need to make sure that we’re realistic and pragmatic about this, but I think, going forward, we need to have those targets in place.

In relation to the legislation, we’ve got the legislation in place now and it’s about—you know, now we need to deliver on that legislation that we’ve got in place. It will help, I think, for us to have the right, secure energy mix that we want going forward.

Diolch i David Melding am ei sylwadau a’i gwestiynau. Fel y dywedais ar y dechrau, mae ein blaenoriaethau yn parhau i fod yn unol â’r hyn a nodir yn ‘Ynni Cymru: Newid carbon isel’, ‘Twf Gwyrdd Cymru’ a pholisïau eraill sydd wedi eu cyflwyno. Os dysgais un peth o fynd i COP22 yn Marrakesh, yr agenda datgarboneiddio gyfan oedd hwnnw a sut y mae angen i ni ganolbwyntio ar y gwahanol sectorau i wneud yn siŵr ein bod yn cyflawni’r targedau hynny. Yn amlwg, mae ynni wedi ei gasglu at ei gilydd mewn un portffolio erbyn hyn, felly roeddwn i’n meddwl ei bod yn bwysig cyflwyno’r datganiad hwn.

O ran effeithlonrwydd ynni, rwy’n meddwl bod Arbed a Nyth yn gynlluniau da iawn ac yn sicr, wrth edrych ar y canlyniadau, rwy'n credu mai dyna’n bendant yw’r ffordd gywir ymlaen os ydym ni’n mynd i gyflawni ein targed tlodi tanwydd. Rwy'n derbyn yn llwyr yr hyn yr ydych yn ei ddweud am fesuryddion clyfar, ac mae honno’n sgwrs yr wyf wedi ei chael gyda'r cwmnïau ynni ac Ofgem.

Gwnaethoch gyfeirio cwpl o weithiau at y ffaith bod sgiliau yn bwysig iawn yn y sector ynni, ac ni allwn yn fy myw ddadlau â hynny. Rwy’n cofio pan oeddwn yn Weinidog Sgiliau sawl blwyddyn yn ôl, roi pwyslais ar sicrhau bod gennym ddigon o bobl i osod paneli solar, er enghraifft. Ond nawr, oherwydd bod cefnogaeth Llywodraeth y DU yn cael ei dynnu oddi ar ynni’r haul—rwy’n gefnogol iawn o ynni’r haul—rwy'n credu ein bod yn gweld y nifer o baneli solar sy’n cael eu gosod yn lleihau, a chredaf fod hynny’n drueni mawr. Felly, mae'n ymwneud â sicrhau bod y sgiliau hynny yn iawn. Er enghraifft, ar Ynys Môn yn Wylfa Newydd, mae pwyslais mawr ar sicrhau bod y sgiliau hynny ar gael yn y dyfodol. Ond rydych chi yn llygad eich lle; ar draws pob sector ynni, mae angen i ni sicrhau bod y sgiliau priodol yno.

Gwnaethoch sôn bod gan y sector preifat swyddogaeth mewn dwy ffordd: mae gan fusnesau ran i’w chwarae, ac rwy’n credu ei bod yn bwysig iawn, os ydym ni’n mynd i gael y gymysgedd ynni y mae ei eisiau arnom a’r diogelwch hwnnw, bod angen i ni sicrhau ein bod yn denu cyllid sector preifat hefyd. Ond rwy'n credu eich bod yn iawn; mae angen inni sicrhau bod cwmnïau yn effeithlon o ran ynni a’n bod ni yn eu hannog i—fel y dywedais, y flaenoriaeth gyntaf yw lleihau'r defnydd yng Nghymru.

Mae gan brisiau swyddogaeth hynod bwysig hefyd. Nid oes gennym y pwerau dros y rheiny, Llywodraeth y DU sydd â’r pwerau hynny, ac rwy'n gwybod bod y Prif Weinidog wedi ysgrifennu, rwy’n credu, at y Prif Weinidog, a hefyd at yr Ysgrifennydd Gwladol priodol ynglŷn â lleihau costau hefyd.

Soniasoch am y cyllidebau carbon. A dweud y gwir, trafodwyd a chytunwyd ar amseriad y rheoliadau o’r blaen, yn y Siambr hon, rwy’n meddwl i ni ei drafod yn ystod hynt Bil yr amgylchedd. Pleidleisiwyd ar hynny a dyna sut y pennwyd y dyddiadau hynny. Ond yr wyf yn awr yn y broses o bennu’r gyllideb garbon honno. Rwy’n meddwl eich bod yn iawn; byddant yn hynod o fuddiol.

O ran cerbydau trydan ac, fel y soniasoch, fflydoedd tacsi, roeddwn i’n siarad â dirprwy faer Oslo yn Marrakesh a dyna un o'u huchelgeisiau nhw—y bydd yr holl fflydoedd tacsi yn gerbydau trydan yn y dyfodol. Mae'n rhaid i ni gael y seilwaith yn ei le. Mae pobl yn dweud wrthyf, chi'n gwybod, y byddent yn prynu cerbyd trydan ond ni allant ei wefru, ac mae awdurdodau lleol yn dweud nad ydynt yn gosod pwyntiau gwefru oherwydd nad oes gan ddigon o bobl gerbydau trydan. Felly, rwy’n meddwl bod angen i mi ystyried lle y gallwn dargedu cefnogaeth i sicrhau bod y cylch hwnnw’n cael ei ddatrys, er mwyn gwneud yn siŵr nad yw hynny'n rhwystro pobl rhag cael cerbydau trydan yn y dyfodol.

O ran targedau adnewyddadwy, rwy'n awyddus iawn i gael rhywfaint o dargedau, ond unwaith eto, oherwydd y prinder cefnogaeth gan Lywodraeth y Deyrnas Unedig, nid wyf yn dymuno pennu targed na allwn ei gyflawni. Mae angen i ni wneud yn siŵr ein bod ni'n realistig ac yn ymarferol am hyn, ond rwy’n meddwl, wrth symud ymlaen, bod angen inni gael y targedau hynny ar waith.

O ran y ddeddfwriaeth, mae’r ddeddfwriaeth ar waith gennym yn awr ac mae'n ymwneud â—wyddoch chi, mae angen i ni gyflawni ar y ddeddfwriaeth hon sydd ar waith. Bydd yn helpu, rwy’n meddwl, i ni gael y gymysgedd ynni briodol, diogel yr ydym ei heisiau wrth symud ymlaen.

I thank the Cabinet Secretary for her statement and preface what I’m going to say by saying that I don’t doubt for one second her own personal commitment and interest in this subject, but I’m afraid this statement is like a lot of Government statements we’ve had of late—very long on process, very short on detail and virtually negligible in terms of targets. I think it’s very disappointing, really, that we’ve got to this stage without more detail and more flesh on what ‘Energy Wales’ actually will mean in terms of targets for the Government.

There’s nothing I can disagree with in terms of the high-level aims of the statement. It says,

‘First, we will reduce the amount of energy we use in Wales.’

Great. By how much? By when? How? Secondly,

‘We will reduce our reliance on energy generated from fossil fuels.’

Again, great. By how much, when, and how? The only target in the statement is the UK Government target to do away with coal combustion by 2025. And thirdly,

‘We will actively manage the transition to a low carbon economy.’

Well, the same questions arise, but let’s give very immediate questions to that. We’ve got cities already banning diesel cars in 10 years’ time—Copenhagen saying, ‘We won’t have any fossil fuel cars by 2025.’ What are our cities doing? What’s the city region doing? What’s the Welsh Government doing to achieve those aims within the Welsh context?

Electric vehicles—you want electric vehicle infrastructure. Simple: no development in Wales with car parking can go ahead without electric vehicle charging points. Just get a structure put in over five to 10 years like that.

Hydrogen—where’s the role of hydrogen in mass transportation, commercial transportation, and particularly for the south Wales metro? We can jump electrification of our railways by going straight to hydrogen transport. These are the things that I want to see in a vision from Welsh Government.

I think it’s frustrating, because we know that climate change is the biggest threat facing humanity, we know the Welsh Government has targets of reduction of 80 per cent in greenhouse gas emissions by 2050 and we know we’ve got the tools here in Wales to deal with it. We have huge natural resources and we can easily be self-sufficient in meeting our electricity needs through renewable energy.

So, just to come to a couple of specific questions on where we can actually, hopefully, agree and deliver something on this. First of all, on energy efficiency, yes, we have energy efficiency programmes, but what now is the new energy efficiency programme for the Welsh Government? What’s its target? It is completely realistic to think of 150,000 low-income homes being made energy efficient by 2020 by using, for example, borrowing powers as well as sources such as the Green Investment Bank. So, is there a commitment now to large-scale home retrofitting programmes? Is there a commitment to phase out opencast coal mining in Wales? Yes, a ban on fracking, but let’s phase out opencast mining as well, because we know that we won’t have the combustion plants, really, to take that coal, so why are we continuing to allow opencast coal mining in the long-term future? Is there a commitment and a way of working to improve the relationship between Welsh Government and the National Grid on distributed and local grid networks?

Interestingly, yesterday, it was Cornwall, with the help of European funding, that announced the first local energy market being established here in the United Kingdome. Centrica British Gas are leading on that with local partners in Cornwall. Why isn’t Wales doing that? Why is it Cornwall and not Wales that’s taking us forward in that regard? And why, although we talk of the tidal lagoon, don’t we have more in the statement around marine energy? The tidal lagoon is a decision at the moment for the Westminster Government, but we have a lot that we can do to support marine energy here in Wales.

And finally, my final point is this: you have agreed in the past that you’re prepared to consider supporting the establishment of a national energy company, which Plaid Cymru calls ‘Ynni Cymru’—a not-for-dividend company at arm’s length from the Welsh Government, so that we can invest any profits in improved services and energy reduction and also deliver cheaper energy more directly to the consumer. That energy company could enable the development of local energy programmes; local energy markets; community energy; the mass installation of solar panels; businesses and public bodies to become more energy efficient; and the task of reducing the consumption of energy in homes and businesses. As clearly you have the ambition, but as equally clearly, Government does not have the wherewithal or, it seems to me, the appetite to actually deliver on this, what about establishing a company to do this on your behalf?

Diolch i Ysgrifennydd y Cabinet am ei datganiad, a chyn mynd ymlaen at yr hyn sydd gennyf i’w ddweud, hoffwn nodi nad wyf yn amau ​​am eiliad ei hymrwymiad personol ei hun a’i diddordeb yn y pwnc hwn, ond rwy'n ofni bod y datganiad hwn fel llawer o’r datganiadau yr ydym wedi eu cael gan y Llywodraeth yn ddiweddar—yn cynnwys llawer o brosesau, ychydig iawn o fanylion a bron dim o ran targedau. Rwy'n credu bod hyn yn siomedig iawn, mewn gwirionedd, ein bod wedi cyrraedd y cam hwn heb fwy o fanylion a mwy o wybodaeth am yr hyn y bydd ‘Ynni Cymru’ yn ei olygu mewn gwirionedd yn nhermau targedau ar gyfer y Llywodraeth.

Nid oes dim byd y gallaf anghytuno ag ef o ran amcanion lefel uchel y datganiad. Mae'n dweud,

‘Yn gyntaf, byddwn yn lleihau faint o ynni a ddefnyddiwn yng Nghymru.’

Gwych. Faint? Erbyn pryd? Sut? Yn ail,

‘Byddwn yn lleihau ein dibyniaeth ar ynni a gynhyrchir o danwyddau ffosil.’

Unwaith eto, gwych. Faint, pryd, a sut? Yr unig darged yn y datganiad yw targed Llywodraeth y DU i roi’r gorau i losgi glo erbyn 2025. Ac yn drydydd,

‘Byddwn yn mynd ati’n rhagweithiol i reoli'r newid i economi carbon isel.’

Wel, mae’r un cwestiynau yn codi, ond dewch i ni ofyn cwestiynau ar unwaith am hynny. Mae gennym ddinasoedd sydd eisoes yn gwahardd ceir diesel ymhen 10 mlynedd—Copenhagen yn dweud, ’Ni fydd gennym unrhyw geir tanwydd ffosil erbyn 2025.’ Beth y mae ein dinasoedd yn ei wneud? Beth y mae’r ddinas-ranbarth yn ei wneud? Beth y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud i gyflawni'r amcanion hynny o fewn cyd-destun Cymru?

Cerbydau trydan—mae eisiau seilwaith cerbyd trydanol arnoch. Syml: ni all unrhyw ddatblygiad yng Nghymru sydd â darpariaeth parcio gael ei ddatblygu heb bwyntiau gwefru cerbydau trydan. Dim ond adeiledd y gellir ei ddatblygu dros bum i 10 mlynedd fel ‘na.

Hydrogen—beth yw swyddogaeth hydrogen mewn cludiant torfol, cludiant masnachol, ac yn enwedig ar gyfer metro de Cymru? Gallwn hepgor trydaneiddio ein rheilffyrdd drwy fynd yn syth at gludiant hydrogen. Dyma’r pethau yr wyf i am eu gweld mewn gweledigaeth gan Lywodraeth Cymru.

Rwy'n credu ei bod yn rhwystredig, oherwydd rydym ni’n gwybod mai newid yn yr hinsawdd yw'r bygythiad mwyaf sy'n wynebu'r ddynoliaeth, rydym ni’n gwybod bod gan Lywodraeth Cymru dargedau i ostwng 80 y cant ar allyriadau nwyon tŷ gwydr erbyn 2050 ac rydym yn gwybod bod gennym yr offer yma yng Nghymru i ymdrin ag ef. Mae gennym gyfoeth o adnoddau naturiol a gallwn yn rhwydd fod yn hunan-gynhaliol gan ddiwallu ein hanghenion trydan drwy ynni adnewyddadwy.

Felly, i ddod i un neu ddau gwestiwn penodol am ble y gallwn ni, gobeithio, mewn gwirionedd, gytuno a chyflawni rhywbeth ar hyn. Yn gyntaf oll, o ran effeithlonrwydd ynni, oes, mae gennym raglenni effeithlonrwydd ynni, ond beth yn awr yw rhaglen effeithlonrwydd ynni newydd Llywodraeth Cymru? Beth yw ei tharged? Mae'n gwbl realistig i feddwl am sicrhau bod 150,000 o gartrefi incwm isel yn ynni effeithlon erbyn 2020 trwy ddefnyddio, er enghraifft, pwerau benthyca yn ogystal â ffynonellau fel y Banc Buddsoddi Gwyrdd. Felly, a oes ymrwymiad yn awr i raglenni ôl-ffitio cartrefi ar raddfa fawr? A oes ymrwymiad i ddirwyn cloddio glo brig i ben fesul dipyn yng Nghymru? Ie, gwaharddiad ar ffracio, ond dewch i ni roi'r gorau'n raddol i gloddio glo brig hefyd, oherwydd rydym yn gwybod na fydd gennym y gweithfeydd hylosgi, mewn gwirionedd, i gymryd y glo hwnnw, felly pam ydym ni’n parhau i ganiatáu cloddio glo brig yn y dyfodol hirdymor? A oes ymrwymiad a ffordd o weithio i wella'r berthynas rhwng Llywodraeth Cymru a'r Grid Cenedlaethol o ran rhwydweithiau dosbarthu a grid lleol?

Yn ddiddorol, ddoe, cyhoeddodd Cernyw ei bod, gyda chymorth cyllid Ewropeaidd, yn sefydlu’r farchnad ynni leol gyntaf yma yn y Deyrnas Unedig. Mae Centrica Nwy Prydain yn arwain ar hynny gyda phartneriaid lleol yng Nghernyw. Pam nad yw Cymru yn gwneud hynny? Pam mai Cernyw ac nid Cymru sy'n arwain y ffordd yn hynny o beth? A pham, er ein bod yn sôn am y morlyn llanw, nad oes mwy yn y datganiad am ynni morol? Mae'r morlyn llanw yn benderfyniad ar hyn o bryd i Lywodraeth San Steffan, ond mae gennym lawer y gallwn ei wneud i gefnogi ynni'r môr yma yng Nghymru.

Ac yn olaf, fy mhwynt olaf yw hwn: rydych chi wedi cytuno yn y gorffennol eich bod yn barod i ystyried cefnogi sefydlu cwmni ynni cenedlaethol, y mae Plaid Cymru yn ei alw’n ‘Ynni Cymru’—sef cwmni di-ddifidend hyd braich oddi wrth Lywodraeth Cymru, fel y gallwn fuddsoddi unrhyw elw mewn gwella gwasanaethau a lleihau ynni a hefyd darparu ynni rhatach yn fwy uniongyrchol i'r defnyddiwr. Gallai’r cwmni ynni hwnnw ei gwneud yn bosibl i ddatblygu rhaglenni ynni lleol; marchnadoedd ynni lleol; ynni cymunedol; gosod paneli solar ar raddfa fawr; galluogi busnesau a chyrff cyhoeddus i ddod yn fwy effeithlon o ran ynni; a helpu gyda’r dasg o leihau'r defnydd o ynni mewn cartrefi a busnesau. Mae’n amlwg bod gennych yr uchelgais, ond mae’n amlwg hefyd nad oes gan y Llywodraeth y modd na, mae'n ymddangos i mi, yr awydd i gyflawni hyn mewn gwirionedd, felly beth am sefydlu cwmni i wneud hyn ar eich rhan?

Thank you, Simon Thomas. As I said in my answers to David Melding, I do think we will need targets and I’m very happy to bring those forward, perhaps in the next statement or via a written statement. But I want to make sure those targets are realistic and pragmatic, and I saw some very ambitious targets by some countries, or by some states and regions particularly, in the meetings that I had. I’ve discussed with them how they got there; I think there’s a lot of work to do to make sure that we can do it also. But Wales has absolutely been at the forefront of this agenda, and it’s really important that we stay up there. So, we need to make sure that those targets are realistic and pragmatic, but I will be bringing forward targets, particularly for renewable energy.

I think you’re quite right about car parking and planning and it’s very fortunate that energy and planning are in my portfolio, because I can make sure that the two align. Certainly, in building regulations, there’s a big job that we can do to aid our low-carbon transition there.

On hydrogen trains, I think definitely the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure is obviously looking at the use of those, going forward, for the south Wales metro. In relation to opencast mines and coal, absolutely, I’m happy to rule out the expansion of that. I do recognise, obviously, that coal continues to have an important role to play in the current energy mix, but we know that countries phase it out very quickly and we don’t want to be left behind. So, it’s really important that we support that transition. And, yes, as I said, the UK Government is consulting on ending the use of coal by 2025. I absolutely agree with that. I’m going to go out to consultation and it could be that, again, we’ll end earlier than 2025, but I’ll be preparing that consultation going forward.

In relation to marine energy, I do think there’s a huge opportunity, and I was very disappointed that we haven’t had the Hendry review report yet. I met with Charles Hendry, alongside Ken Skates, several months ago now, and I had hoped by now that we would be in a position to know the outcome of that. You’ll be aware that I’m bringing forward the marine plan next summer, and I think that will aid companies that want to bring forward marine energy when they know what the proposals are there.

In relation to an energy company, we are exploring the potential for not-for-profit energy companies in Wales, but I think we need to be very clear about the purpose of such a company. It could tackle energy prices, it could address issues of trust in providers, it could help with the market of Welsh generators, for instance, or even all those things. But I think it’s unlikely that one single model could tackle all of those issues. I know we’ve got several local authorities looking at action in this area and I’m going to have discussions with them. I’m very happy to work with anybody who is interested in that idea, if you wanted to discuss it with me further. I think it’s important that we have clarification on how Welsh Government could add value in that area. I think, at the moment, the robust case for a single not-for-profit company is not that clear for me, but I am very interested in pursuing the idea.

Diolch yn fawr, Simon Thomas. Fel y dywedais yn fy atebion i David Melding, rwy’n meddwl y bydd angen targedau arnom ac rwy'n hapus iawn i’w cyflwyno, efallai yn y datganiad nesaf neu drwy ddatganiad ysgrifenedig. Ond rwyf am wneud yn siŵr bod y targedau hynny yn realistig ac yn ymarferol, a gwelais rai targedau uchelgeisiol iawn gan rai gwledydd, neu gan rai gwladwriaethau a rhanbarthau yn arbennig, yn y cyfarfodydd a gefais. Rwyf wedi trafod â nhw sut y bu iddynt gyrraedd yno; rwy'n meddwl bod yna lawer o waith i'w wneud i sicrhau ein bod ni’n gallu gwneud hynny hefyd. Ond mae Cymru yn bendant wedi bod ar y blaen yn yr agenda hon, ac mae'n bwysig iawn ein bod yn aros yno. Felly, mae angen i ni wneud yn siŵr bod y targedau hynny yn realistig ac yn ymarferol, ond fe fyddaf yn cyflwyno targedau, yn arbennig ar gyfer ynni adnewyddadwy.

Rwy’n meddwl eich bod chi’n hollol iawn am feysydd parcio a chynllunio ac mae'n ffodus iawn bod ynni a chynllunio yn fy mhortffolio i, oherwydd gallaf wneud yn siŵr bod y ddau yn gyson â’i gilydd. Yn sicr, o ran rheoliadau adeiladu, mae gwaith mawr y gallwn ei wneud i gynorthwyo ein proses o newid i garbon isel.

O ran trenau hydrogen, rwy’n meddwl yn bendant bod Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a’r Seilwaith yn amlwg yn ystyried y defnydd o'r rheini, wrth symud ymlaen, ar gyfer metro de Cymru. O ran gweithfeydd glo brig a glo, yn sicr, rwy’n hapus i ddiystyru eu hehangu. Rwy’n cydnabod, yn amlwg, bod glo yn parhau i fod â swyddogaeth bwysig yn y cymysgedd ynni presennol, ond rydym yn gwybod bod gwledydd yn cael gwared arno’n gyflym iawn ac nid ydym yn dymuno cael ein gadael ar ei hôl hi yn hynny o beth. Felly, mae'n bwysig iawn ein bod ni’n cefnogi’r newid hwnnw. Ac, ydy, fel y dywedais, mae Llywodraeth y DU yn ymgynghori ar roi terfyn ar y defnydd o lo erbyn 2025. Rwy’n cytuno’n llwyr â hynny. Rwy’n mynd i gynnal ymgynghoriad a gallai fod, unwaith eto, y byddwn yn dod â hynny i ben yn gynharach na 2025, ond fe fyddaf yn paratoi’r ymgynghoriad hwnnw.

O ran ynni morol, rwyf yn credu bod yna gyfle enfawr, ac roeddwn yn siomedig iawn nad ydym wedi cael adroddiad adolygiad Hendry eto. Cyfarfûm â Charles Hendry, ynghyd â Ken Skates, sawl mis yn ôl nawr, ac roeddwn wedi gobeithio y byddem mewn sefyllfa i wybod canlyniad hwnnw erbyn hyn. Byddwch yn ymwybodol fy mod i'n cyflwyno'r cynllun morol haf nesaf, ac rwy'n credu y bydd hynny’n helpu cwmnïau sy'n awyddus i gyflwyno ynni'r môr pan fyddant yn gwybod beth yw'r cynigion.

O ran cwmni ynni, rydym ni’n edrych ar y potensial ar gyfer cwmnïau ynni di-elw yng Nghymru, ond rwy’n credu bod angen i ni fod yn glir iawn ynghylch pwrpas cwmni o'r fath. Gallai fynd i'r afael â phrisiau ynni, gallai roi sylw i faterion yn ymwneud â ffydd mewn darparwyr, gallai helpu gyda'r farchnad generaduron yng Nghymru, er enghraifft, neu hyd yn oed yr holl bethau hynny. Ond rwy'n credu ei bod yn annhebygol y gallai un model unigol fynd i'r afael â’r holl faterion hynny. Rwy’n gwybod bod gennym nifer o awdurdodau lleol yn edrych ar weithredu yn y maes hwn ac rwy'n mynd i gael trafodaethau gyda nhw. Rwy'n hapus iawn i weithio gydag unrhyw un sydd â diddordeb yn y syniad hwnnw, pe byddech eisiau ei drafod gyda mi ymhellach. Rwy'n credu ei bod yn bwysig ein bod yn cael eglurhad ar sut y gallai Llywodraeth Cymru ychwanegu gwerth yn y maes hwnnw. Nid wyf yn credu bod yr achos cadarn ar gyfer un cwmni di-elw mor glir â hynny i mi ar hyn o bryd, , ond mae gennyf ddiddordeb mawr mewn mynd ar drywydd y syniad.

I totally agree with what Simon Thomas said, but from a totally different platform, of course, when I ask you: what was the point of this statement today? Was there anything new in it at all? Was there anything that had not been announced previously? It seems to me a perfect example of what Rhun ap Iorwerth was complaining about only this week: time taken up in this Assembly for endless Government statements, when we could be having useful debates on many other issues and having votes on things that really matter. So, was there anything new in this statement at all?

Isn’t the Cabinet Secretary constantly here trying to fill a sieve? Because whatever gains we may make—if gains they be—in reduction in carbon dioxide emissions, that is going to be completely swamped and overwhelmed by the increase in carbon emissions by other countries elsewhere in the world. Let’s just look at the facts here: China produces 30 per cent of the world’s carbon emissions; the entire EU produces 10 per cent; India produces 7 per cent and is destined to overtake the EU within three year; and the United Kingdom produces 1.16 per cent of global carbon dioxide emissions. Therefore, any gains that we might make by closing down the entire British economy overnight would be wholly swamped by increases in carbon emissions from places like China and India in a matter of weeks. In the process, we are imposing a disproportionate burden upon the British people, and the Welsh people in particular, whether they be as consumers of electricity or as workers in industries that are highly intensive energy users.

Eighty-four per cent of the energy that we consume in the UK comes from fossil fuels; 70 per cent of electricity is generated, on average, by fossil fuels; and 100 per cent of our transport, virtually, is provided by fossil fuels.

I’m looking now, as we speak, at the national grid, and we are currently generating from wind 5.25 per cent of our energy. Fifty-one per cent of our energy is produced by combined-cycle gas turbine power stations, which are there as back-ups for the renewables when the wind doesn’t blow or blows too strongly. So, we’re vastly adding to the capital costs of energy production in this country via this requirement for duplication.

China has recently agreed to observe some targets on emissions, but what they’ve agreed to do is not cut their emissions, but actually to but their emissions per unit of economic output. But as the Chinese economy is forecast to grow very significantly in the decades ahead, actually their carbon emissions are forecast to rise by 50 per cent by 2030. Meanwhile, we are spending time in assemblies like this, wittering away about things that simply don’t matter in the context of the global economy, even if you accept the theories in relation to man-made global warming, which I know is a point of dispute between the Cabinet Secretary and me. Even if you accept her analysis of the science and its impact on the world, the kind of costs that we’re imposing on the British economy for virtually negligible gain are simply not worth it.

We’ve been talking about electric vehicles and how this is the way forward, but there’s no point in having electric vehicles if the electricity that powers them is produced by largely fossil fuel-generated electricity. I’m very much in favour of energy efficiency schemes, and I think, as Simon Thomas said, we could vastly improve our energy efficiency in Wales by a much enhanced system of insulation grants and other forms of making energy use more efficiently. The impact that that has on the lives of people on low incomes is very important as well, because let’s bear in mind that the people who are paying the biggest price for these policies are those at the bottom end of the income scale—the people for whom the Labour Party were supposed to have been created, and whose interests they purport to defend.

The last point I’ll make in this context is in relation to the other responsibilities of the Cabinet Secretary—and I raised this in questions the other day—as the Secretary for rural affairs. I’m very concerned about the conflict of interest in her portfolio between her requirement to advance the interests of renewable energy through windfarms and, in places like mid Wales in particular, we’re planting new forests of windmills all over our hills and landscape—. This is in conflict with the tourism requirements, as well as the aesthetic interests, of these areas, and I would like to see—if we are going to have these renewable projects, inevitably—that we are far more sensitive in where we’re going to deploy them. We don’t have to have every single hilltop in Wales with a windfarm on it. So, I’d like to hear from the Cabinet Secretary how she’s going to try and reconcile these conflicts in a way in which, perhaps, gives more emphasis to the needs of rural communities, rather than the kind of theories that are supposed to benefit the world at large. I’m more interested in my little world in Mid and West Wales.

Cytunaf yn llwyr â'r hyn a ddywedodd Simon Thomas, ond o lwyfan hollol wahanol, wrth gwrs, pan ofynaf i chi: beth oedd pwynt y datganiad hwn heddiw? A oedd unrhyw beth newydd ynddo o gwbl? A oedd unrhyw beth nad oedd wedi'i gyhoeddi o’r blaen? Mae'n ymddangos i mi yn enghraifft berffaith o'r hyn yr oedd Rhun ap Iorwerth yn cwyno amdano dim ond yr wythnos hon: amser yn cael ei dreulio yn y Cynulliad hwn ar gyfer datganiadau Llywodraeth diddiwedd, pan allem fod yn cael trafodaethau defnyddiol ar lawer o faterion eraill a chael pleidleisiau ar bethau sy'n wirioneddol bwysig. Felly, a oedd unrhyw beth newydd yn y datganiad hwn o gwbl?

Onid yw Ysgrifennydd y Cabinet yn gyson yma yn ceisio llenwi rhidyll? Oherwydd pa bynnag enillion y byddwn yn eu gwneud—os mai enillion fyddant—o ran lleihau allyriadau carbon deuocsid, mae’r rheini’n mynd i gael eu boddi a’u llethu’n gyfan gwbl gan y cynnydd mewn allyriadau carbon gan wledydd eraill mewn mannau eraill yn y byd. Gadewch i ni edrych ar y ffeithiau yn y fan yma: mae Tsieina yn cynhyrchu 30 y cant o allyriadau carbon y byd; mae’r UE gyfan yn cynhyrchu 10 y cant; mae India yn cynhyrchu 7 y cant ac mae’n debygol y bydd yn cynhyrchu mwy na’r UE o fewn tair blynedd; ac mae'r Deyrnas Unedig yn cynhyrchu 1.16 y cant o allyriadau carbon deuocsid y byd. Felly, byddai unrhyw enillion y gallem eu sicrhau trwy gau economi gyfan Prydain dros nos yn cael eu boddi yn gyfan gwbl gan gynnydd mewn allyriadau carbon o leoedd fel Tsieina ac India mewn mater o wythnosau. Yn y broses, rydym yn gosod baich anghymesur ar bobl Prydain, a phobl Cymru yn arbennig, boed nhw’n ddefnyddwyr trydan neu’n weithwyr mewn diwydiannau sy'n defnyddio ynni mewn modd dwys iawn.

Mae wyth deg pedwar y cant o'r ynni a ddefnyddiwn yn y DU yn dod o danwyddau ffosil; caiff 70 y cant o drydan, ar gyfartaledd, ei gynhyrchu gan danwydd ffosil; a chaiff 100 y cant o'n trafnidiaeth, fwy neu lai, ei ddarparu gan danwydd ffosil.

Rwy'n edrych nawr, wrth i ni siarad, ar y grid cenedlaethol, ac rydym ni’n cynhyrchu 5.25 y cant o'n hynni o wynt ar hyn o bryd. Caiff pum deg un y cant o'n hynni ei gynhyrchu gan orsafoedd pŵer tyrbin nwy cylch cyfunol, sydd yno wrth gefn ar gyfer yr ynni adnewyddadwy pan nad yw'r gwynt yn chwythu neu’n chwythu’n rhy gryf. Felly, rydym yn ychwanegu’n fawr at gostau cyfalaf cynhyrchu ynni yn y wlad hon trwy’r gofyniad hwn am ddyblygu.

Mae Tsieina wedi cytuno yn ddiweddar i geisio cyflawni rhai targedau ar allyriadau, ond nid torri eu hallyriadau yw’r hyn y maent wedi cytuno i’w wneud, mewn gwirionedd, ond torri eu hallyriadau am bob uned o allbwn economaidd. Ond gan y rhagwelir y bydd economi Tseina yn tyfu’n sylweddol iawn yn y degawdau i ddod, mewn gwirionedd, rhagwelir y bydd cynnydd o 50 y cant yn eu hallyriadau carbon erbyn 2030. Yn y cyfamser, rydym ni’n treulio amser mewn cynulliad fel hwn, yn parablu am bethau nad ydynt yn bwysig yng nghyd-destun yr economi fyd-eang, hyd yn oed os ydych chi’n derbyn y damcaniaethau o ran bod dynol ryw yn achosi cynhesu byd-eang, a gwn fod hwn yn bwynt y mae Ysgrifennydd y Cabinet a minnau’n anghytuno arno. Hyd yn oed os ydych chi’n derbyn ei dadansoddiad o'r wyddoniaeth a'i heffaith ar y byd, nid yw’r mathau o gostau yr ydym yn eu gorfodi ar economi Prydain, am fudd sydd bron yn ddim, werth chweil o gwbl.

Rydym ni wedi bod yn siarad am gerbydau trydan ac mai dyna yw'r ffordd ymlaen, ond does dim pwynt cael cerbydau trydan os yw'r trydan sy’n eu pweru yn cael ei gynhyrchu gan drydan a gynhyrchir gan danwydd ffosil i raddau helaeth. Rwy'n bendant iawn o blaid cynlluniau effeithlonrwydd ynni, ac rwy’n credu, fel y dywedodd Simon Thomas, y gallem fod yn gwella ein heffeithlonrwydd ynni yng Nghymru trwy system lawer well o roi grantiau inswleiddio a mathau eraill o ddefnyddio ynni yn fwy effeithlon. Mae’r effaith a gaiff hynny ar fywydau pobl ar incwm isel yn bwysig iawn hefyd, oherwydd gadewch i ni gadw mewn cof mai’r bobl sy'n talu'r pris mwyaf am y polisïau hyn yw'r rhai ar waelod y raddfa incwm—y bobl yr oedd y Blaid Lafur i fod wedi ei chreu ar eu cyfer, ac sy’n honni ei bod yn amddiffyn eu buddiannau.

Mae’r pwynt olaf byddaf yn ei wneud yn y cyd-destun hwn yn ymwneud â chyfrifoldebau eraill Ysgrifennydd y Cabinet—a chodais y pwynt hwn yn y cwestiynau y diwrnod o’r blaen—fel yr Ysgrifennydd dros faterion gwledig. Rwy'n bryderus iawn am y gwrthdaro buddiannau yn ei phortffolio rhwng y gofyniad iddi hyrwyddo buddiannau ynni adnewyddadwy drwy ffermydd gwynt ac, mewn lleoedd fel y canolbarth yn arbennig, rydym yn plannu toreth newydd o felinau gwynt ar hyd a lled ein bryniau a’n tirlun—. Mae hyn yn mynd yn groes i ofynion twristiaeth, yn ogystal â buddiannau esthetig, yr ardaloedd hyn, a hoffwn weld—os ydym ni’n mynd i gael y prosiectau adnewyddadwy hyn, yn anochel—ein bod yn llawer mwy sensitif o ran ble yr ydym yn mynd i'w lleoli nhw. Nid oes rhaid i ni gael fferm wynt ar bob bryn unigol yng Nghymru. Felly, hoffwn glywed gan Ysgrifennydd y Cabinet sut y mae hi'n mynd i geisio cysoni’r gwrthdaro hwn mewn ffordd sydd, efallai, yn rhoi mwy o bwyslais ar anghenion cymunedau gwledig, yn hytrach na'r math o ddamcaniaethau sydd i fod o fudd i’r byd yn gyffredinol. Mae gennyf i fwy o ddiddordeb yn fy myd bach i yng nghanolbarth a gorllewin Cymru.

Neil Hamilton is just so negative. You really need to recognise what we’re trying to achieve with decarbonisation. It’s about security of energy mix, which I am aware the UK Government are also responsible for. It’s about cost and affordability and it’s about decarbonisation. You go on about China and India et cetera; I’m focusing on Wales, and it’s not just about cutting carbon emissions, it’s about the economic benefits for Wales, and it’s about what these new technologies can do for the people of Wales. You talk about energy efficiency; that’s exactly what Arbed and Nest have done. I mentioned in my statement 39,000 homes. You’re quite right about insulation. It’s really important that people’s homes are insulated correctly, and we have assisted with that. You mentioned the National Grid, and I know the First Minister has met recently with the National Grid. We recognise we have to expand. You talked about when wind turbines aren’t turning, and it’s really important that we have the storage there for when that happens, and that is an important part of that.

As you say, you raised in questions with me windfarms and tourism, for instance, and I’ve looked into the visual impact and the research that’s been done in relation to that, not just here in Wales but also in Scotland. It consistently shows that the majority of people support wind development, or they have absolutely no objection at all, and there is no consistent impact, for instance, on house prices. The Scottish Government have done some research on this to show that there’s no impact at all from wind developments.

As I said, I’m passionately in favour of windfarms in the correct place. You don’t want them all together—well, that’s why we have the strategic search areas. We put the large ones together there to save them from being on every mountain top, as you referred to. I don’t see it as a conflict of interest. I know there are issues with Powys County Council. I know they’ve recently consulted on proposals to identify areas for wind and solar developments in their local development plan. I’m very keen that their LDP isn’t found to be unsound, so I’ve made sure that they’ve had support from Government officials through regular meetings, and other forms of assistance going forward. What they need to do, each local planning authority, when they’re looking at wind turbines or windfarms, for instance, they’ve got to look at their overall vision and strategy for renewable energy development in their area to make sure that their international and their national statutory obligations to protect designated areas or species or habitats are observed.

Mae Neil Hamilton mor negyddol. Mae gwir angen i chi gydnabod yr hyn yr ydym yn ceisio ei gyflawni gyda datgarboneiddio. Mae'n ymwneud â diogelwch y cymysgedd ynni, ac rwy’n ymwybodol bod Llywodraeth y DU yn gyfrifol am hynny hefyd. Mae'n ymwneud â chost a fforddiadwyedd ac mae'n ymwneud â datgarboneiddio. Rydych chi’n son yn ddibaid am Tsieina ac India ac ati; rwyf i’n canolbwyntio ar Gymru, ac nid yw hyn yn ymwneud â thorri allyriadau carbon yn unig, mae'n ymwneud â’r manteision economaidd i Gymru, ac mae'n ymwneud â’r hyn y gall y technolegau newydd hyn yn ei wneud i bobl Cymru. Rydych chi’n sôn am effeithlonrwydd ynni; dyna'n union beth y mae Arbed a Nyth wedi ei wneud. Soniais yn fy natganiad am 39,000 o gartrefi. Rydych chi'n hollol gywir am inswleiddio. Mae'n bwysig iawn bod cartrefi pobl yn cael eu hinswleiddio’n gywir, ac rydym wedi cynorthwyo â hynny. Soniasoch am y Grid Cenedlaethol, ac rwy'n gwybod bod y Prif Weinidog wedi cyfarfod yn ddiweddar gyda'r Grid Cenedlaethol. Rydym ni’n cydnabod bod yn rhaid i ni ehangu. Soniasoch am yr adegau pan nad yw tyrbinau gwynt yn troi, ac mae'n bwysig iawn ein bod gennym y gallu i storio pan fydd hynny'n digwydd, ac mae hynny’n rhan bwysig o hyn.

Fel yr ydych yn dweud, codwyd ffermydd gwynt a thwristiaeth gennych, er enghraifft, yn ystod y cwestiynau i mi, ac rwyf wedi edrych ar yr effaith weledol a'r ymchwil sydd wedi ei wneud ynglŷn â hynny, nid yn unig yma yng Nghymru ond hefyd yn yr Alban. Mae'n dangos yn gyson bod y rhan fwyaf o bobl yn cefnogi datblygiad gwynt, neu nid oes ganddynt unrhyw wrthwynebiad o gwbl, ac nid oes unrhyw effaith cyson, er enghraifft, ar brisiau tai. Mae Llywodraeth yr Alban wedi gwneud rhywfaint o ymchwil ar hyn sy’n dangos nad oes unrhyw effaith o gwbl o ddatblygiadau gwynt.

Fel y dywedais, rwy'n frwdfrydig o blaid ffermydd gwynt yn y man cywir. Nid ydych chi eisiau iddynt fod i gyd gyda'i gilydd—wel, dyna pam y mae gennym yr ardaloedd chwilio strategol. Rydym yn rhoi y rhai mawr gyda’i gilydd i'w harbed rhag bod ar ben bob mynydd, fel y dywedasoch. Nid wyf yn ei ystyried yn wrthdaro buddiannau. Rwy’n gwybod bod materion gyda Chyngor Sir Powys. Rwy’n gwybod eu bod wedi ymgynghori'n ddiweddar ar gynigion i nodi meysydd ar gyfer datblygiadau gwynt a haul yn eu cynllun datblygu lleol. Rwy'n awyddus iawn na chanfyddir bod eu cynllun datblygu lleol yn gadarn, felly rwyf wedi gwneud yn siwr eu bod wedi cael cefnogaeth gan swyddogion y Llywodraeth drwy gyfarfodydd rheolaidd, a bydd mathau eraill o gymorth wrth symud ymlaen. Yr hyn y mae angen iddynt ei wneud, pob awdurdod cynllunio lleol, pan fyddant yn edrych ar dyrbinau gwynt neu ffermydd gwynt, er enghraifft, mae’n rhaid iddyn nhw ystyried eu gweledigaeth a’u strategaeth gyffredinol ar gyfer datblygu ynni adnewyddadwy yn eu hardal i wneud yn siŵr eu bod yn cadw at eu rhwymedigaethau statudol rhyngwladol a chenedlaethol i ddiogelu ardaloedd neu rywogaethau neu gynefinoedd dynodedig.

Thank you. There are two more speakers, and I’m going to ask them both to be very brief. I know that people will adhere to that. Lee Waters.

Diolch. Mae dau siaradwr arall, ac rwy'n mynd i ofyn i’r ddau ohonynt fod yn gryno iawn. Gwn y bydd pobl yn cadw at hynny. Lee Waters.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Minister, I welcome your comments about the finance Minister being willing to look at the consequentials from the autumn statement to see if there are possibilities of further development in home insulation. The Arbed and Nest schemes have been excellent schemes to tackle carbon emissions and poverty. However, their scale is insufficient to meet the challenge of climate change, and given the likely availability of public spending in future years, would you look at alternative forms of finance in order to be able to fund a much more ambitious scheme, building on this excellent work?

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Weinidog, croesawaf eich sylwadau bod y Gweinidog Cyllid yn fodlon edrych ar y symiau canlyniadol o ddatganiad yr hydref i weld a oes posibilrwydd o ddatblygiad pellach o ran inswleiddio cartrefi. Mae'r cynlluniau Arbed a Nyth wedi bod yn gynlluniau ardderchog i fynd i'r afael â gollyngiadau carbon a thlodi. Fodd bynnag, nid ydyn nhw’n ddigon mawr i ddiwallu her newid yn yr hinsawdd, ac o ystyried y gwariant cyhoeddus sy’n debygol o fod ar gael yn y dyfodol, a fyddech chi’n ystyried mathau eraill o gyllid er mwyn gallu ariannu cynllun llawer mwy uchelgeisiol, gan adeiladu ar y gwaith rhagorol hwn?

You’re quite right, and the Minister for local government and finance is hearing what I say also. I’m pleased you recognise the good work that’s been done with Arbed and Nest. But you’re right: we absolutely have to accelerate programmes such as this if we are going to meet our targets. As I say, the one thing that COP22 taught me, talking to other states and regions, is we’ve got to continually be ahead of the game if we are going to reach those targets. So, I’m very happy to look at anything that will help us, particularly with fuel poverty and the vulnerable people that we need to assist there. I’m having discussions with officials, because you’ll be aware that my capital budget took a big hit due to the budget that we’ve been given by the UK Government, but I said in the Chamber last week that I’d already written to the Cabinet Secretary for finance and, as I say, those discussions are going forward. But if I don’t get the funding for me to be able to accelerate the programmes or look at different programmes, then we will have to look for alternative funding.

Rydych chi'n hollol iawn, ac mae'r Gweinidog dros lywodraeth leol a chyllid yn clywed yr hyn yr wyf yn ei ddweud hefyd. Rwy'n falch eich bod yn cydnabod y gwaith da sydd wedi ei wneud gan Arbed a Nest. Ond rydych chi'n iawn: mae’n rhaid i ni gyflymu rhaglenni fel hyn yn sicr os ydym ni’n mynd i gyrraedd ein targedau. Fel y dywedais, yr un peth y mae COP22 wedi’i ddysgu i mi, trwy siarad â gwladwriaethau a rhanbarthau eraill, yw bod angen i ni fod ar flaenau ein traed bob amser os ydym ni’n mynd i gyrraedd y targedau hynny. Felly, rwy'n hapus iawn i ystyried unrhyw beth a fydd yn ein helpu, yn enwedig o ran tlodi tanwydd a'r bobl sy'n agored i niwed y mae angen i ni eu cynorthwyo yn hynny o beth. Rwy'n cynnal trafodaethau gyda swyddogion, oherwydd byddwch yn ymwybodol bod fy nghyllideb gyfalaf wedi cael ergyd fawr oherwydd y gyllideb yr ydym wedi ei chael gan Lywodraeth y DU, ond dywedais yn y Siambr yr wythnos diwethaf fy mod eisoes wedi ysgrifennu at Ysgrifennydd y Cabinet dros gyllid ac, fel y dywedais, mae’r trafodaethau hynny yn mynd yn eu blaenau. Ond os na fyddaf yn cael yr arian i allu cyflymu'r rhaglenni neu i ystyried gwahanol raglenni, yna bydd yn rhaid i ni chwilio am gyllid arall.

Cabinet Secretary, you have said that you now aim to put a mechanism in place with regard to a framework to guide the right energy developments to the right places. You go on to say that this will include producing area statements to help identify opportunities for renewable energy and reflecting the potential within local development plans. But can I ask how you as the Welsh Government can reflect the potential within local development plans when these are, of course, produced by local authorities? Does this mean that you will or have directed local authorities to amend their LDPs?

Ysgrifennydd y Cabinet, rydych chi wedi dweud mai eich nod bellach yw rhoi dull ar waith o ran fframwaith i lywio’r datblygiadau ynni cywir i'r mannau cywir. Rydych chi’n mynd ymlaen i ddweud y bydd hyn yn cynnwys cynhyrchu datganiadau ardal i helpu i nodi cyfleoedd ar gyfer ynni adnewyddadwy ac adlewyrchu potensial o fewn cynlluniau datblygu lleol. Ond a gaf i ofyn sut yr ydych chi fel Llywodraeth Cymru yn gallu adlewyrchu'r potensial mewn cynlluniau datblygu lleol pan fo'r rhain, wrth gwrs, yn cael eu cynhyrchu gan awdurdodau lleol? A yw hyn yn golygu y byddwch yn cyfarwyddo awdurdodau lleol i ddiwygio eu Cynlluniau Datblygu Lleol neu eich bod wedi gwneud hynny?

Currently, Natural Resources Wales are bringing forward the area statements. I will then be able to work with local authorities in relation to that. I haven’t decided if there’s going to be further guidance, but I think it is something that we can work very closely on—or NRW can certainly do so—working in partnership, Welsh Government, local authorities and NRW, going forward with those LDPs.

Ar hyn o bryd, mae Cyfoeth Naturiol Cymru wrthi’n cyflwyno datganiadau ardal. Byddaf wedyn yn gallu gweithio gydag awdurdodau lleol ar hynny. Nid wyf wedi penderfynu os bydd rhagor o ganllawiau, ond rwy’n credu ei fod yn rhywbeth y gallwn weithio'n agos iawn arno—neu gall Cyfoeth Naturiol Cymru yn sicr wneud hynny—gweithio mewn partneriaeth, Llywodraeth Cymru, awdurdodau lleol a Chyfoeth Naturiol Cymru, wrth symud ymlaen â'r cynlluniau datblygu lleol hynny.

7. 5. Gorchymyn Cyngor y Gweithlu Addysg (Cofrestru Gweithwyr Ieuenctid, Gweithwyr Cymorth Ieuenctid ac Ymarfer Dysgu Seiliedig ar Waith) 2016
7. 5. The Education Workforce Council (Registration of Youth Workers, Youth Support Workers and Work Based Learning Practitioner) Order 2016

Item 5 is the Education Workforce Council (Registration of Youth Workers, Youth Support Workers and Work Based Learning Practitioner) Order 2016. I call on the Minister for Skills and Science to move the motion. Julie James.

Eitem 5 yw Gorchymyn Cyngor y Gweithlu Addysg (Cofrestru Gweithwyr Ieuenctid, Gweithwyr Cymorth Ieuenctid ac Ymarferwyr Dysgu Seiliedig ar Waith) 2016. Galwaf ar y Gweinidog Sgiliau a Gwyddoniaeth i gynnig y cynnig. Julie James.

Cynnig NDM6180 Jane Hutt

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru; yn unol â Rheol Sefydlog 27.5:

Yn cymeradwyo bod y fersiwn ddrafft o Orchymyn Cyngor y Gweithlu Addysg (Cofrestru Gweithwyr Ieuenctid, Gweithwyr Cymorth Ieuenctid ac Ymarferwyr Dysgu Seiliedig ar Waith) 2016 yn cael ei llunio yn unol â'r fersiwn ddrafft a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno ar 15 Tachwedd 2016.

Motion NDM6180 Jane Hutt

To propose that the National Assembly for Wales; in accordance with Standing Order 27.5

Approves that the draft The Education Workforce Council (Registration of Youth Workers, Youth Support Workers and Work Based Learning Practitioners) Order 2016 is made in accordance with the draft laid in the Table Office on 15 November 2016.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Thank you, Deputy Presiding Officer. I move the motion.

Wales is at the forefront of ensuring greater coherence and recognising the contribution that the whole education workforce makes to learners in Wales. I’m sure Members will agree that the registration of the wider educational workforce is good news as it provides the reassurances that the workforce is deemed suitable for registration. The registration of youth workers, youth support workers and work-based learning practitioners is phase 3 of registration of the education sector and will set a registration requirement for these new practitioners from 1 April 2017 with the Education Workforce Council.

A consultation held earlier this year sought views on proposals for the registration of these new categories of practitioners, which received the overwhelming support of those who took the time and effort to respond, and I thank all those that did. There were concerns raised that registration could potentially impact on youth-sector volunteers who give up their free time to work within the sector. This will not be the case. However, the Order does allow for an individual to register on a voluntary basis, provided they meet the necessary criteria set out in the Order and are content to pay the associated registration fee.

The registration of these new groups with the Education Workforce Council will strengthen their profile in ways that are supportive, that will recognise the value of their work and the contributions that they make in the lives of young people.

Diolch, Ddirprwy Lywydd. Cynigiaf y cynnig.

Mae Cymru ar flaen y gad o ran sicrhau gwell cydgysylltedd a chydnabod y cyfraniad y mae’r holl weithlu addysg yn ei wneud i ddysgwyr yng Nghymru. Rwy'n siŵr y bydd yr Aelodau'n cytuno bod cofrestru'r gweithlu addysg ehangach yn newyddion da gan ei fod yn rhoi'r sicrwydd bod y gweithlu yn cael ei ystyried yn addas i’w gofrestru. Cam 3 yn y broses o gofrestru’r sector addysg yw cofrestru gweithwyr ieuenctid, gweithwyr cymorth ieuenctid ac ymarferwyr dysgu seiliedig ar waith, ac o 1 Ebrill 2017 bydd hi’n ofynnol i’r ymarferwyr newydd hyn gofrestru gyda Chyngor y Gweithlu Addysg.

Yn sgil ymgynghoriad yn gynharach eleni, ceisiwyd barn pobl ar gynigion i gofrestru’r categorïau newydd hyn o ymarferwyr, a dangoswyd cefnogaeth aruthrol gan y rhai a neilltuodd yr amser a'r ymdrech i ymateb, a diolchaf i bawb a wnaeth. Mynegwyd pryderon y gallai cofrestru effeithio o bosibl ar wirfoddolwyr y sector ieuenctid sy'n aberthu eu hamser rhydd i weithio o fewn y sector. Ni fydd hyn yn digwydd. Fodd bynnag, mae'r Gorchymyn yn caniatáu i unigolyn gofrestru ar sail wirfoddol, ar yr amod eu bod yn bodloni'r meini prawf angenrheidiol a nodir yn y Gorchymyn a’u bod yn fodlon talu'r ffi gofrestru sy’n gysylltiedig.

Bydd cofrestu’r grwpiau newydd hyn gyda Chyngor y Gweithlu Addysg yn cryfhau eu proffil mewn ffyrdd sy'n gefnogol, a fydd yn cydnabod gwerth eu gwaith a'r cyfraniadau a wnânt ym mywydau pobl ifanc.

Mi fyddwn ni yn cefnogi’r Gorchymyn yma, ond mae gen i jest un neu ddau o bwyntiau y byddwn i’n hoffi eu gwneud, ac efallai y byddai’r Gweinidog yn gallu ymateb iddyn nhw.

Mi ddylwn i hefyd ddatgan diddordeb fel un o lywyddion anrhydeddus Cyngor Cymreig y Gwasanaethau Ieuenctid Gwirfoddol.

Nid yw dim ond cofrestru unigolyn sydd yn weithiwr ieuenctid, wrth gwrs, yn mynd i sicrhau gwella ansawdd y gwasanaeth y maen nhw’n ei ddarparu o reidrwydd. Mae ffactorau eraill, fel sicrhau bod adnoddau digonol ar gael a mynediad at ddatblygiad proffesiynol parhaus, hefyd yn bwysig. Mae angen sicrwydd, rwy’n meddwl, y bydd yna lwybrau clir a hygyrch o ran cymwysterau o lefel 2 i lefel gradd i’r gweithwyr ieuenctid yma. Felly, rwyf eisiau ymrwymiad gan y Gweinidog mewn gwirionedd y bydd y gefnogaeth honno ar gael ac y bydd yna adnoddau ar gael i sicrhau bod y llwybr hwnnw yn un y mae’r gweithwyr yma yn gallu cael mynediad iddo fe.

Hefyd, wrth gwrs, ni all y Cyngor Gweithlu Addysg orfodi cofrestru ar unigolion nad ydyn nhw’n gwybod amdanyn nhw. Mae’n bosibl iawn fod yna nifer o unigolion, ac efallai mudiadau, allan yn fanna yn darparu gwasanaethau, ac unigolion sydd wedi cael cymwysterau hefyd i wneud hynny, ond nid ydyn nhw, fel rwy’n dweud, yn ymwybodol eu bod nhw allan yna’n darparu’r gwasanaeth. Felly, sut ŷch chi’n rhagweld y bydd y Cyngor Gweithlu Addysg yn delio â hynny, ac yn sicrhau bod pawb a ddylai fod wedi’u cofrestru wedi cael eu cofrestru?

We will be supporting this Order, but I just have a few points that I’d like to raise, and perhaps the Minister could respond to them.

I should also declare an interest as one of the honorary presidents of the Council for Wales of Voluntary Youth Services

Registering an individual who is a youth worker isn’t going to secure a better quality of service necessarily. There are other factors, such as ensuring that sufficient resources are available and access to CPD is also very important. We need an assurance, I think, that there will be clear pathways and accessible pathways in terms of qualifications from level 2 to degree level for these youth workers. Therefore, I want a commitment from the Minister, if truth be told, that that support will be available and that resources will be available to ensure that that pathway is accessible to these workers.

Also, of course, the Education Workforce Council can’t enforce registration on individuals they’re not aware of. There may be individuals and organisations out there providing services, and individuals who may well be qualified to do that, but the workforce council, as I say, isn’t aware of their existence. So, how do you anticipate that the Education Workforce Council will deal with that issue and will ensure that everyone who should be registered is registered?

Well, on the first point, this is welcome because, as the Member will know, we’ve worked very hard to make sure that youth workers in particular—this obviously extends to work-based learning practitioners as well—but youth workers in particular gain the recognition that they so richly deserve, and registration does give them access of course to the continuous professional development and learning pathways arrangements. We’ve based it on qualification after extensive consultation about how to do it and who to capture. What we’d be expecting is for local authorities that employ somebody who doesn’t have the relevant qualification to assist them to get there. And that’s kind of the point really: to get that professionalisation driven into the workforce that we want so much. So, I would expect that to happen. It’s early days for it, but we do expect that to happen, absolutely. I’m not actually the Minister for youth work any more; my colleague Alun Davies is, and he will be ensuring that the proposals go ahead on that basis.

On the other basis, in terms of how we will get to anyone who—. I think what you’re asking is: how will we know that we’ve captured everybody who ought to be registered? And the answer to that is that if they’re not registered, they won’t be able to work in the sectors that are proscribed, so it will sort itself out. If there are any more details to that then I’m afraid, because I’m not the youth worker Minister any more, I’m not aware of them. So, if there’s anything additional to that, then I’ll get a written answer for you. I’m not aware of it at the moment, but if there is more detail than that, I’ll write to you.

Wel, ynglŷn â’r pwynt cyntaf, caiff hyn ei groesawu oherwydd, fel y gŵyr yr Aelod, rydym wedi gweithio'n galed iawn i sicrhau bod gweithwyr ieuenctid yn arbennig—mae hyn yn amlwg yn cynnwys ymarferwyr dysgu seiliedig ar waith hefyd—ond gweithwyr ieuenctid yn arbennig, yn cael y gydnabyddiaeth y maen nhw’n bendant yn ei haeddu, ac mae cofrestru yn eu galluogi i gael gafael ar y trefniadau o ran datblygiad proffesiynol parhaus a llwybrau dysgu. Rydym wedi ei seilio ar gymhwyster yn dilyn ymgynghori helaeth ynglŷn â sut i wneud hynny a phwy i’w cynnwys. Yr hyn y byddem ni'n ei ddisgwyl yw y bydd awdurdodau lleol sy'n cyflogi rhywun nad oes ganddyn nhw’r cymhwyster perthnasol, yn eu cynorthwyo i’w gyflawni. A dyna’r pwynt i ryw raddau mewn gwirionedd: sicrhau bod y proffesiynoldeb hwnnw yn rhan o’r gweithlu y mae arnom ni ei eisiau cymaint. Felly, byddwn i’n disgwyl i hynny ddigwydd. Y mae yn ei ddyddiau cynnar, ond rydym ni’n disgwyl i hynny ddigwydd, yn sicr. Nid fi yw’r Gweinidog dros waith ieuenctid mwyach mewn gwirionedd; fy nghydweithiwr, Alun Davies, ydyw, a bydd ef yn sicrhau y caiff y cynigion eu gweithredu ar y sail honno.

Ar sail arall, o ran sut y byddwn ni’n cael gafael ar unrhyw un sydd—. Rwy'n credu mai’r hyn yr ydych chi’n gofyn amdano yw: sut y byddwn ni’n gwybod ein bod ni wedi cael gafael ar bawb a ddylai gael eu cofrestru? A'r ateb i hynny yw, os nad ydyn nhw wedi cofrestru, ni fyddan nhw’n gallu gweithio yn y sectorau hynny sydd wedi’u gwahardd, felly bydd y mater yn datrys ei hun. Os oes rhagor o fanylion ynghlwm wrth hynny, yna rwy'n ofni, gan nad fi yw’r Gweinidog dros waith ieuenctid mwyach, nad wyf yn ymwybodol ohonyn nhw. Felly, os oes unrhyw beth sy’n ychwanegol at hynny, yna caf ateb ysgrifenedig i chi. Nid wyf yn ymwybodol ohono ar hyn o bryd, ond os oes rhagor o fanylion, byddaf yn ysgrifennu atoch chi.

Thank you. The proposal is to agree the motion. Does any Member object? No. Therefore, the motion is agreed in accordance with Standing Order 12.36.

Diolch. Y cynnig yw derbyn y cynnig. A oes unrhyw Aelod yn gwrthwynebu? Na. Felly, cytunir ar y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Derbyniwyd y cynnig yn unol â Rheol Sefydlog 12.36.

Motion agreed in accordance with Standing Order 12.36.

8. 6. Dadl ar y Gyllideb Ddrafft ar gyfer 2017-18
8. 6. Debate on the Draft Budget 2017-18

Detholwyd y gwelliant canlynol: gwelliant 1 yn enw Paul Davies.

The following amendment has been selected: amendment 1 in the name of Paul Davies.

We now turn to the debate on the draft budget 2017-18, and I call on the Cabinet Secretary for Finance and Local Government to move the motion. Mark Drakeford.

Trown yn awr at y ddadl ar gyllideb ddrafft 2017-18, a galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol i symud y cynnig. Mark Drakeford.

Cynnig NDM6179 Jane Hutt

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru, yn unol â Rheol Sefydlog 20.12:

Yn nodi'r Gyllideb Ddrafft ar gyfer blwyddyn ariannol 2017-2018 a osodwyd yn y Swyddfa Gyflwyno gan Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol ar 18 Hydref 2016.

Motion NDM6179 Jane Hutt

To propose that the National Assembly for Wales, in accordance with Standing Order 20.12:

Notes the Draft Budget for the financial year 2017-2018 laid in the Table Office by the Cabinet Secretary for Finance and Local Government on 18 October 2016.

Cynigiwyd y cynnig.

Motion moved.

Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. I move the Welsh Government’s draft budget before the National Assembly.

We live in the most sustained adverse economic conditions faced for many generations, but even in this age of austerity, this has been a budget created under peculiarly testing circumstances. I’m grateful to the Finance Committee for the recognition in its report on the draft budget, published last week, that this has been an exercise framed in uncertainty. Certainly it has been one where planning for the future has been constrained by events, partially within Wales, but more significantly still, beyond our own boundaries. The Welsh Government’s usual budget cycle begins in March every year, but in 2016, the election of a new National Assembly in May, the formation of a minority administration, the ensuing agreement with Plaid Cymru to discuss key aspects of our programme over the summer months, have all produced an inevitable impact on our budget preparations. Beyond Wales, the European referendum result, the formation of the new administration in Westminster, the incoming Chancellor’s decision to formulate a fiscal reset and to delay that announcement until the autumn statement on 23 November, combined to shroud our own planning in uncertainty.

Nevertheless, Dirprwy Lywydd, my own ambition throughout the summer was to lay a budget of more than one year’s duration. I was then, and continue now, to be alert to the case that our partner organisations make, that planning is aided by longer budget periods. By September, however, it was clear that the lack of clarity about the revenue resources available to the National Assembly beyond 2017-18 meant that this ambition would not be possible. The budget before Members today therefore sets out revenue spending plans for one year, but capital budgets for four years ahead.

Dirprwy Lywydd, as a result of the work of my immediate predecessor, Jane Hutt, there has been an increasingly sophisticated focus on equality impacts in the budget round, and in the alignment of policy priorities and spending allocations. This draft budget draws heavily on the legacy of that work, both in individual departments and centrally. But while this year’s budget has been developed on a truncated timetable, I want to be clear that there is more we can and will do to apply these equality principles over the longer timetable, which will be available for budget planning next year.

This draft budget, Dirprwy Lywydd, is both a first and a last of its kind, and I want to say something on both counts. This is the first budget to be shaped by the passing of the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015, placed on the statute book by the fourth Assembly. I accept the views expressed during the scrutiny process, but at this point in time the impact of the Act is more evolutionary than complete. Nevertheless, the Act is there to be seen in the alignment of individual spending decisions with the five ways of working and the seven goals that it sets out. I do intend to introduce changes next year to the internal budget preparations that I undertake with Cabinet colleagues and others, to ensure that the Act goes on making a growing impact on our budget processes and outcomes. In a world of shrinking resource, growing demands and sharply competing priorities, however, no-one should believe that the Act provides a simplistic blueprint through which all tensions can be resolved. We are at the start of the journey that the Act provides, and more can and will be done to use it in next year’s budget making.

If this is the first year of the well-being of future generations Act, this is the last draft budget before the National Assembly before we become responsible for raising taxes in Wales. Provided the necessary legislation is approved by Assembly Members, in next year’s budget round, the finance Minister will be responsible for proposing the rates and bands for land transaction tax, and for the implementation detail of land disposals tax. I believe that this will change the nature of the scrutiny of future budgets. When the Chair of the Finance Committee made his introductory statement to the Assembly, he said that in future there would be a need to make changes to the budget process in order to deal with these new fiscal developments, with a new focus by the Finance Committee on Welsh Government’s spending, taxation and borrowing plans. I agree with the conclusions that he drew.

Turning back to this budget, I don’t intend to repeat what I said when I made my statement here on the floor of the Assembly on 18 October. This budget is very deliberately a budget for stability and ambition: stability in its efforts to ward off the worst impacts of revenue cuts to the Welsh Government’s budget over this term, and in providing longer term certainty for capital planning; ambitious because of the way we are investing in all our headline commitments as set out in the programme for government. This will help us to navigate through the treacherously difficult times in which we live, helping us to invest in growth and prosperity for all.

So, I repeat, Dirprwy Lywydd, what I have said many times in this Chamber and beyond since the budget was first laid: this budget provides a temporary period of relief from the UK Government’s worst impacts of austerity. We must, therefore, use this period to plan now for the tougher times and the more difficult choices that lie ahead.

Diolch yn fawr, Ddirprwy Lywydd. Cynigiaf gyllideb ddrafft Llywodraeth Cymru gerbron y Cynulliad Cenedlaethol.

Rydym ni’n byw dan yr amodau economaidd anffafriol mwyaf estynedig a wynebwyd ers cenedlaethau lawer, ond hyd yn oed yn yr oes hon o galedi, mae hon yn gyllideb a grëwyd o dan amgylchiadau arbennig o heriol. Rwy'n ddiolchgar i'r Pwyllgor Cyllid am gydnabod yn ei adroddiad ar y gyllideb ddrafft, a gyhoeddwyd yr wythnos diwethaf, y bu hwn yn orchwyl a gwblhawyd mewn ansicrwydd dybryd. Yn sicr, bu’n orchwyl lle bo’r gwaith o gynllunio ar gyfer y dyfodol wedi ei gyfyngu gan ddigwyddiadau, yn rhannol yng Nghymru, ond yn fwy arwyddocaol fyth, y tu hwnt i'n ffiniau. Mae cylch cyllideb arferol Llywodraeth Cymru yn dechrau ym mis Mawrth bob blwyddyn, ond yn 2016, mae ethol Cynulliad Cenedlaethol newydd ym mis Mai, ffurfio gweinyddiaeth leiafrifol, y cytundeb dilynol â Phlaid Cymru i drafod agweddau allweddol ar ein rhaglen dros fisoedd yr haf, i gyd wedi cael effaith anochel ar y paratoadau ar gyfer ein cyllideb. Y tu hwnt i Gymru, roedd canlyniad y refferendwm Ewropeaidd, ffurfio'r weinyddiaeth newydd yn San Steffan, penderfyniad y Canghellor newydd i lunio ailosodiad cyllidol ac i oedi’r cyhoeddiad hwnnw tan ddatganiad yr hydref ar 23 Tachwedd, wedi cyfuno i foddi ein cynlluniau ni mewn ansicrwydd.

Serch hynny, Ddirprwy Lywydd, fy uchelgais i drwy gydol yr haf oedd gosod cyllideb sy’n para mwy na blwyddyn. Roeddwn i bryd hynny, ac rwy’n parhau i fod yn awr, yn ymwybodol o ddadl ein sefydliadau partner, bod cynllunio wedi’i gynorthwyo gan gyfnodau cyllidebu hirach. Erbyn mis Medi, fodd bynnag, yr oedd yn amlwg bod y diffyg eglurder am yr adnoddau refeniw sydd ar gael i'r Cynulliad Cenedlaethol y tu hwnt i 2017-18 yn golygu na fyddai’r uchelgais hon efallai’n bosibl. Mae'r gyllideb gerbron yr Aelodau heddiw felly yn nodi cynlluniau gwario refeniw am un flwyddyn, ond ceir cyllidebau cyfalaf am bedair blynedd i ddod.

Ddirprwy Lywydd, o ganlyniad i waith fy rhagflaenydd, Jane Hutt, bu pwyslais mwyfwy soffistigedig ar effeithiau cydraddoldeb ar gylch cynllunio’r gyllideb, ac ar gysoni blaenoriaethau polisi a dyraniadau gwariant. Mae'r gyllideb ddrafft hon yn tynnu i raddau helaeth ar waddol y gwaith hwnnw, mewn adrannau unigol ac yn ganolog. Ond er bod y gyllideb eleni wedi ei datblygu yn ôl amserlen gwta, mae arnaf eisiau ei gwneud yn glir bod mwy y gallwn ni ei wneud ac y byddwn ni yn ei wneud i gymhwyso’r egwyddorion cydraddoldeb hyn dros amserlen hirach, a fydd ar gael ar gyfer cynllunio’r gyllideb y flwyddyn nesaf.

Mae'r gyllideb ddrafft hon, Ddirprwy Lywydd, y cyntaf a’r olaf o'i math, ac rwy’n dymuno dweud rhywbeth am y ddau bwynt. Hon yw’r gyllideb gyntaf i’w ffurfio yn unol â Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015, a roddwyd ar y llyfr statud gan y Pedwerydd Cynulliad. Rwyf yn derbyn y farn a fynegwyd yn ystod y broses graffu, ond ar hyn o bryd mae effaith y Ddeddf yn esblygol na hytrach nag yn gyflawn. Serch hynny, mae'r Ddeddf yno i'w gweld wrth gysoni penderfyniadau gwariant unigol â’r pum ffordd o weithio a'r saith nod y mae’n eu nodi. Rwy’n bwriadu cyflwyno newidiadau y flwyddyn nesaf i'r paratoadau mewnol ar gyfer y gyllideb yr wyf i’n eu cynnal â chydweithwyr yn y Cabinet ac eraill, er mwyn sicrhau bod y Ddeddf yn parhau i gael effaith gynyddol ar brosesau a chanlyniadau ein cyllideb. Fodd bynnag, mewn byd lle mae adnoddau yn crebachu, gofynion yn cynyddu a blaenoriaethau yn cystadlu’n llym, ni ddylai unrhyw un gredu bod y Ddeddf yn darparu cynllun syml a all ddatrys pob tensiwn. Rydym ar ddechrau'r daith y mae'r Ddeddf yn ei darparu, a bydd modd gwneud rhagor a bydd rhagor yn cael ei wneud i'w defnyddio wrth lunio cyllideb y flwyddyn nesaf.

Os hon yw blwyddyn gyntaf Deddf llesiant cenedlaethau'r dyfodol, hon yw’r gyllideb ddrafft olaf gerbron y Cynulliad Cenedlaethol cyn i ni ddod yn gyfrifol am godi trethi yng Nghymru. Ar yr amod y caiff y ddeddfwriaeth angenrheidiol ei chymeradwyo gan Aelodau'r Cynulliad, yng nghylch cynllunio’r gyllideb y flwyddyn nesaf, bydd y Gweinidog Cyllid yn gyfrifol am gynnig y cyfraddau a’r bandiau ar gyfer y dreth trafodiadau tir, ac am fanylion gweithredu’r dreth gwarediadau tir. Credaf y bydd hyn yn newid natur y craffu ar gyllidebau yn y dyfodol. Pan wnaeth Cadeirydd y Pwyllgor Cyllid ei ddatganiad rhagarweiniol i'r Cynulliad, dywedodd yn y dyfodol y byddai angen gwneud newidiadau i broses y gyllideb er mwyn ymdrin â'r datblygiadau cyllidol newydd hyn, gyda phwyslais newydd gan y Pwyllgor Cyllid ar gynlluniau gwario, trethiant a benthyca Llywodraeth Cymru. Cytunaf â'r casgliadau a gyrhaeddodd.

Gan droi yn ôl at y gyllideb hon, nid wyf yn bwriadu ailadrodd yr hyn a ddywedais pan wnes i fy natganiad yma ar lawr y Cynulliad ar 18 Hydref. Mae'r gyllideb hon yn fwriadol iawn yn gyllideb ar gyfer sefydlogrwydd ac uchelgais: sefydlogrwydd yn ei hymdrechion i ochel rhag effeithiau gwaethaf toriadau refeniw i gyllideb Llywodraeth Cymru yn ystod y tymor hwn, ac wrth ddarparu sicrwydd tymor hirach ar gyfer cynllunio cyfalaf; uchelgeisiol oherwydd y ffordd yr ydym yn buddsoddi yn ein holl brif ymrwymiadau fel y nodir yn y rhaglen lywodraethu. Bydd hyn yn ein helpu i lywio drwy'r cyfnod peryglus o anodd sydd ohoni, gan ein helpu i fuddsoddi mewn twf a ffyniant i bawb.

Felly, rwyf yn ailadrodd, Ddirprwy Lywydd, yr hyn yr wyf wedi’i ddweud droeon yn y Siambr hon a thu hwnt ers gosod y gyllideb am y tro cyntaf: mae'r gyllideb hon yn darparu rhyddhad dros dro rhag effeithiau caledi gwaethaf Llywodraeth y DU. Mae’n rhaid i ni, felly, ddefnyddio’r cyfnod hwn i gynllunio ar gyfer y cyfnod anoddach a'r dewisiadau anoddach sydd o'n blaenau.

Daeth y Llywydd i’r Gadair.

The Presiding Officer took the Chair.

The Finance Committee says in its report, that it found too little evidence of this planning taking place. Maybe in the first weeks after the budget was laid, this was understandable, but I am clear that in the months ahead this challenge really must be grasped. As to the specific recommendations made in the committee’s report, I look forward to responding to them formally and fully in advance of the debate on the final budget in the new year. Today, I’m glad to welcome the constructive spirit of those recommendations, and to recognise the significance of the issues highlighted in them; from the revenue consequences of capital borrowing, to the impact of the decision to leave the European Union on future resources available to Wales.

Now, the context for all of this has become all the more pressing, Llywydd, in the light of the autumn statement of 23 November. In terms of capital investment, I recognise the steps the Chancellor has taken and the consequentials that will flow for capital investment in Wales. I am determined that we will make the best possible use of these funding opportunities, and I am in discussion with my Cabinet colleagues and others about how this new investment can be put to work for Wales. It is to be simply truthful, however, rather than churlish, to point out, as the First Minister did earlier this afternoon, that the effect of the autumn statement is to make our capital budget only 21 per cent lower in 2019 than it was in 2009. It only goes some way, then, to fill the hole that the Chancellor’s predecessor dug for Wales. Now, all the decisions about allocating this additional capital will be made in time for them to be reflected in the final budget when it is laid on 20 December, and therefore well before it will be debated in January.

On the revenue side, the autumn statement was bitterly disappointing. In advance of the statement, I joined the finance Ministers of Scotland and Northern Ireland in calling on the Chancellor to end the self-defeating policies of austerity that have done so much to damage the economic prospects and the social fabric of our nation. But, offered the chance to do so, the Chancellor conspicuously failed. To the consternation of colleagues in the English NHS, and to the bitter criticism of many Conservative leaders of English local authorities, the autumn statement provided not a single penny piece for those vital services in health and social care. For everything we do in Wales, with the needs of an ageing population, and with inflation rising, we have £35.8 million extra to invest in public services over the whole of the next four years, and £20 million of that had already been announced. Moreover, and alarmingly, the autumn statement confirmed that the Chancellor intends to go ahead with £3.5 billion-worth of revenue cuts in 2019-20, which by itself could wipe out, by a multiple of between three and six times, the whole of the additional revenue provided to Wales for four whole years in the autumn statement.

Now, Llywydd, this is an administration without a majority. As such, we entered into a set of arrangements with Plaid Cymru to work together in the Welsh national interest on a series of matters, including securing a budget for Wales. The draft budget laid on 18 October reflected the results of considerable discussions and negotiations over the summer months. These discussions have continued since the draft budget was published and will resume again next week. The discussions are inevitably challenging, but I believe have been constructive. I have been grateful to Adam Price and his team for the level and nature of their participation in those discussions and for the common ground we have been able to identify as a result. Llywydd, we heard earlier this afternoon of the enthusiasm of the Conservative party for recycling, and such is their devotion to it that they have presented the identical amendment to this budget that they proposed last year, before losing May’s election. We will match their consistency by voting against it today. We do so, Llywydd, because this is a budget that matches up to all our commitments, it is a budget that protects our public services, invests in jobs and growth, and provides a moment to prepare ahead. I commend it to the Assembly.

Dywed y Pwyllgor Cyllid yn ei adroddiad, nad oedd wedi dod o hyd i ddigon o dystiolaeth bod y cynllunio hwn yn digwydd. Efallai bod hyn yn ddealladwy yn yr wythnosau cyntaf ar ôl gosod y gyllideb, ond rwyf yn glir bod angen mynd i’r afael o ddifrif â’r her hon yn y misoedd nesaf. O ran yr argymhellion penodol a wnaed yn adroddiad y pwyllgor, edrychaf ymlaen at ymateb iddynt yn ffurfiol ac yn llawn cyn y ddadl ar y gyllideb derfynol yn y flwyddyn newydd. Heddiw, rwy'n falch o groesawu’r ysbryd adeiladol yr argymhellion hynny, a chydnabod pwysigrwydd y materion a amlygwyd ynddynt; gan gynnwys canlyniadau refeniw o fenthyca cyfalaf, ac effaith y penderfyniad i adael yr Undeb Ewropeaidd ar adnoddau a fydd ar gael i Gymru yn y dyfodol.

Nawr, mae cyd-destun hyn i gyd wedi dod yn fater o fwy o frys, Lywydd, yn sgil datganiad yr hydref ar 23 o Dachwedd. O ran buddsoddiad cyfalaf, rwy’n cydnabod y camau y mae'r Canghellor wedi’u cymryd a'r symiau canlyniadol a fydd yn llifo ar gyfer buddsoddiad cyfalaf yng Nghymru. Rwy'n benderfynol y byddwn yn gwneud y defnydd gorau posibl o'r cyfleoedd cyllido hyn, ac rwy’n trafod â fy nghydweithwyr yn y Cabinet ac eraill ynghylch sut y gall y buddsoddiad newydd hwn weithio i Gymru. Fodd bynnag, nodi gwirionedd yn hytrach na bod yn anfoesgar, yw tynnu sylw, fel y gwnaeth y Prif Weinidog yn gynharach y prynhawn yma, at y ffaith mai effaith datganiad yr hydref yw gwneud ein cyllideb cyfalaf dim ond 21 y cant yn is yn 2019 nag yr oedd yn 2009. Dim ond rhywfaint o'r ffordd y mae’n mynd, felly, i lenwi'r twll a gloddiwyd i Gymru gan ragflaenydd y Canghellor. Nawr, bydd yr holl benderfyniadau am ddyrannu’r cyfalaf ychwanegol hwn yn cael eu gwneud mewn pryd iddynt gael eu hadlewyrchu yn y gyllideb derfynol pan gaiff ei gosod ar 20 Rhagfyr, ac felly mewn digon o amser cyn iddi gael ei thrafod ym mis Ionawr.

Ar yr ochr refeniw, roedd datganiad yr hydref yn siom enbyd. Cyn y datganiad, ymunais â Gweinidogion cyllid yr Alban a Gogledd Iwerddon i alw ar y Canghellor i roi terfyn ar y polisïau hunandrechol o gyni sydd wedi gwneud cymaint i niwed i ragolygon economaidd a gwead cymdeithasol ein cenedl. Ond, ar ôl cael cynnig y cyfle i wneud hynny, methu’n amlwg fu hanes y Canghellor. Er mawr syndod i weithwyr y GIG yn Lloegr, a beirniadaeth hallt llawer o arweinwyr Ceidwadol awdurdodau lleol yn Lloegr, nid yw datganiad yr hydref yn darparu’r un geiniog i’r gwasanaethau hanfodol hynny ym maes iechyd a gofal cymdeithasol. Ar gyfer popeth a wnawn yng Nghymru, gydag anghenion poblogaeth sy'n heneiddio, a gyda chwyddiant yn codi, mae gennym ni £35.8 miliwn yn ychwanegol i’w fuddsoddi mewn gwasanaethau cyhoeddus dros y cyfan o’r pedair blynedd nesaf, ac mae £20 miliwn o hynny eisoes wedi ei gyhoeddi. Ar ben hynny, roedd yn frawychus i glywed datganiad yr hydref yn cadarnhau bod y Canghellor yn bwriadu bwrw ymlaen â thoriadau refeniw gwerth £3.5 biliwn yn 2019-20, a allai ddileu, ag un ergyd, yr holl refeniw ychwanegol a ddarperir i Gymru am bedair blynedd gyfan yn natganiad yr hydref, a hynny dair i chwe gwaith drosodd.

Nawr, Lywydd, dyma weinyddiaeth heb fwyafrif. Fel y cyfryw, gwnaethom ymrwymo i gyfres o drefniadau â Phlaid Cymru i gydweithio er budd cenedlaethol Cymru ar gyfres o faterion, gan gynnwys sicrhau cyllideb i Gymru. Mae'r gyllideb ddrafft a osodwyd ar 18 Hydref yn adlewyrchu canlyniadau'r trafodaethau sylweddol a gafwyd yn ystod misoedd yr haf. Mae'r trafodaethau hyn wedi parhau ers cyhoeddi’r gyllideb ddrafft a byddant yn ailddechrau eto yr wythnos nesaf. Mae'r trafodaethau'n anochel yn heriol, ond maen nhw wedi bod yn adeiladol yn fy marn i. Rwyf wedi bod yn ddiolchgar i Adam Price a'i dîm am lefel a natur eu cyfranogiad yn y trafodaethau hynny ac am y tir cyffredin yr ydym wedi gallu ei nodi o ganlyniad i hyn. Lywydd, clywsom yn gynharach y prynhawn yma am frwdfrydedd y blaid Geidwadol dros ailgylchu, a chymaint yw ei hymroddiad nes eu bod wedi cyflwyno'r union welliant i’r gyllideb hon y gwnaethant ei gynnig y llynedd, cyn colli’r etholiad ym mis Mai. Byddwn yn dangos yr un gyfradd o gysondeb drwy bleidleisio yn erbyn y cynnig hwnnw heddiw. Rydym yn gwneud hynny, Lywydd, oherwydd bod hon yn gyllideb sy'n cyfateb â phob un o'n hymrwymiadau, mae'n gyllideb sy'n gwarchod ein gwasanaethau cyhoeddus, yn buddsoddi mewn swyddi a thwf, ac yn darparu cyfnod i baratoi ar gyfer y dyfodol. Fe'i cymeradwyaf i'r Cynulliad.

Galwaf ar Gadeirydd y Pwyllgor Cyllid, Simon Thomas.

I call on the Chair of the Finance Committee, Simon Thomas.

Diolch, Lywydd, a diolch i’r Ysgrifennydd Cabinet am osod allan y cyd-destun ar gyfer y gyllideb ddrafft sydd ger bron y Cynulliad heddiw. Yn gyntaf, ar ran y Pwyllgor Cyllid, hoffwn ddiolch i bawb sydd wedi cynnig eu sylwadau i’n helpu ni i ymgymryd â’r dasg o graffu ar y gyllideb ddrafft. Ychydig iawn o amser a gawsom ar gyfer y gwaith pwysig hwn. Rydym yn arbennig o falch felly y tro hwn ein bod wedi cael y cyfle i ddefnyddio dulliau anffurfiol megis cynnal sgwrs ar-lein a digwyddiad i randdeiliaid y tu fas i’r Cynulliad, a hyd yn oed y tu hwnt i Gaerdydd, yn ogystal â chasglu tystiolaeth yn ffurfiol yn y ffordd arferol. Dyma ganiatáu i bobl drafod y gyllideb ddrafft yn agored ac yn onest. Gobeithio y gallwn adeiladu ar y cysylltiadau hyn yn y dyfodol i sicrhau bod modd bwydo amrywiaeth eang o sylwadau i waith y pwyllgor, gan gynnwys y gwaith o graffu ar y gyllideb. Mae’r pwyllgor yn ddiolchgar i bawb a gyfrannodd at ein gwaith. Byddem am weithio gyda’r Ysgrifennydd Cabinet, yn wir, i ehangu ar yr egwyddor o gyllidebu cyfranogol wrth i’r broses ddatblygu.

Mae adroddiad y pwyllgor yn cynnwys nifer o gasgliadau ac argymhellion eang iawn. Rydym yn argymell yn gryf y dylai Llywodraeth Cymru ystyried a derbyn pob un o’r casgliadau a’r argymhellion hyn, ac rwy’n falch bod yr Ysgrifennydd Cabinet wedi nodi ei fod o leiaf yn ystyried yn ddwys bob un o’r argymhellion. Ac mae llawer hefyd yr hoffwn i’w ddweud ar gyfer y Cynulliad cyfan, wrth i ni baratoi at feithrin pwerau trethiannol a’r newidiadau y gwnaeth yr Ysgrifennydd Cabinet eu gosod allan wrth agor y ddadl. Mae’r gyllideb ddrafft hon yn setliad gwell na’r disgwyl i lawer, ac mae’r sylwadau a gawsom yn adlewyrchu hynny. Fodd bynnag, mae’n amlwg o’r hyn a ddywedodd yr Ysgrifennydd Cabinet wrth y pwyllgor, a’r hyn mae newydd ailadrodd heddiw, y dylai sefydliadau fod yn defnyddio’r setliad hwn i baratoi ar gyfer cyfnodau llawer fwy anodd yn y dyfodol. Er hyn, rydym yn pryderu nad oes fawr o dystiolaeth fod y gwaith paratoi hwn yn mynd rhagddo, a byddem yn annog sefydliadau, yn enwedig y gwasanaeth iechyd a llywodraeth leol, i feddwl am y dyfodol a chymryd camau i’w galluogi i ymdopi â llai o gyllid yn y dyfodol. Mae hyn yn bryder penodol o gofio bod y Sefydliad Astudiaethau Cyllid—yr IFS—yn rhagweld y bydd gostyngiad o 3.2 y cant mewn termau real yng nghyllideb Llywodraeth Cymru dros y dair blynedd nesaf. Byddai hyn, ynghyd â’r tebygolrwydd y byddwn nhw’n colli grantiau gan yr Undeb Ewropeaidd, yn arwain at doriadau ychwanegol yng nghyllid llywodraeth leol, felly mae’n hanfodol paratoi’n gynnar i liniaru effeithiau’r gostyngiadau mewn cyllid.

O ran y gwasanaeth iechyd cenedlaethol, roedd y pwyllgor yn siomedig nad oes gan rai byrddau iechyd gynlluniau integredig tair blynedd wedi’u cymeradwyo hyd yma, er ei bod yn ddyletswydd statudol arnynt i baratoi’r rhain ers i Ddeddf Cyllid y Gwasanaeth Iechyd Gwladol (Cymru) ddod i rym ym mis Ebrill 2014. Mae’r ffaith nad oes cynlluniau wedi’u cymeradwyo ar gyfer pob un o’r byrddau iechyd yn peri pryder inni. Roedd yn bryder hefyd i’r Pwyllgor Cyllid blaenorol yn y pedwerydd Cynulliad, ac mae hynny yn peri siom inni. Byddwn yn rhoi rhagor o sylw i hyn yn ystod y flwyddyn nesaf. At hyn, er mwyn ymateb i’r pwysau ar y gwasanaeth iechyd yn awr ac yn y dyfodol, rydym wedi nodi bod angen trawsnewid pethau’n gyflymach a bod angen bod yn fwy uchelgeisiol o lawer. Rydym wedi argymell y dylai cyllidebau drafft yn y dyfodol fedru dangos sut y mae dyraniadau yn gymorth i fuddsoddi mewn gwaith ataliol a thrawsnewid gwasanaethau.

Gan droi at Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015, mae darpariaethau’r Ddeddf hon yn awr wedi dod i rym, felly roedd y pwyllgor yn disgwyl gweld sut roedd gofynion y Ddeddf hon wedi dylanwadu ar y dyraniadau a wnaed yn y gyllideb ddrafft. Fodd bynnag, clywsom gan randdeiliaid yn uniongyrchol, a chan bwyllgorau eraill hefyd, mai prin iawn yw’r wybodaeth yn y dogfennau sy’n cyd-fynd â’r gyllideb i ddangos sut mae’r Ddeddf hon wedi dylanwadu ar y dyraniadau. Gan hynny, rydym wedi mynegi siom ynghylch y diffyg cynnydd a wnaed gan Lywodraeth Cymru o ran dangos sut y mae’r Ddeddf wedi dylanwadu ar y gyllideb. Yn benodol, roeddem yn hynod siomedig o glywed bod rhai rhanddeiliaid o’r farn ei bod yn haws cysylltu’r gyllideb ddrafft flaenorol â’r Ddeddf na hon. Nid dyna oedd y bwriad, does bosib. Rydym yn credu bod Llywodraeth Cymru wedi methu cyfle i ddangos yr arweiniad sydd ei angen i sicrhau’r newidiadau trawsnewidiol sydd eu hangen i sicrhau bod gofynion y Ddeddf yn rhan annatod o benderfyniadau polisi. Roeddwn i’n falch o glywed sylwadau’r Ysgrifennydd Cabinet wrth agor y ddadl, a oedd yn awgrymu i mi ei fod o leiaf, os nad yn cydnabod yn ddadl yma, yn cydnabod bod angen trafodaeth a sylwadau tu fewn i’r Llywodraeth ar y maes yma. Rydym yn gobeithio gweld y bydd y sefyllfa wedi gwella mewn ffordd fesuradwy yn y gyllideb ddrafft y flwyddyn nesaf, ac rydym wedi argymell bod Llywodraeth Cymru yn defnyddio system asesiad effaith integredig strategol i ddangos sut y mae’r Ddeddf yn dylanwadu ar y gyllideb ddrafft yn y dyfodol. Fel y dywedais i, mae’n amlwg bod yr Ysgrifennydd Cabinet am edrych ar hyn a gobeithio gwella’r broses.

Gwyddom y bydd gan Lywodraeth Cymru bwerau ychwanegol o fis Ebrill 2018 ymlaen mewn perthynas â threthu a benthyca ac, felly, bydd rôl y pwyllgor yn newid, a rôl y Cynulliad hefyd. Er ein bod yn croesawu’r ffaith bod Ysgrifennydd y Cabinet mor agored am ymrwymiadau’r Llywodraeth mewn perthynas â benthyca, rydym yn nodi nad oes fawr o fanylion yn nogfennau’r gyllideb ddrafft am faterion megis benthyca, dyledion, ad-daliadau nac ardrethi annomestig. Byddem yn disgwyl gweld gwelliant sylweddol yn y cyswllt hwn yn y gyllideb ddrafft y flwyddyn nesaf wrth i’r Cynulliad ei hun, wrth gwrs, fagu dulliau newydd o graffu ar y gyllideb.

Bydd y Cynulliad a chyhoedd Cymru, yn fy marn i, yn haeddu gweld darlun llawn o berfformiad a disgwyliadau cyllidol y Llywodraeth erbyn hynny, ar ffurf o fath y llyfr coch adnabyddus a gawn yn San Steffan. Mae hefyd yn wir i gofio bod datganiad yr hydref wedi newid amseriad y gyllideb yn San Steffan o’r gwanwyn i’r hydref a bydd angen ymateb yn briodol yn y Cynulliad hwn i’r broses yna hefyd.

Ysgrifennodd pwyllgorau eraill atom i dynnu sylw at y prif faterion a gododd yn eu sesiynau craffu nhw gyda’r Ysgrifenyddion perthnasol yn y Cabinet. Rydym wedi amlinellu’r rhain yn ein hadroddiad, yn enwedig y wybodaeth am werth am arian y dyraniadau yng nghyllideb ddrafft Llywodraeth Cymru. Maent yn lliaws—gormod i adrodd yma—ond hoffwn dynnu sylw’r Cynulliad at un yn benodol. Roedd y Pwyllgor Newid Hinsawdd, Ynni a Materion Gwledig yn poeni am sgil-effeithiau posib y toriadau mewn cyfalaf ar gyfer cynlluniau newid hinsawdd ac atal llifogydd. Bu datganiad yr hydref ers i ni graffu ar y gyllideb ddrafft, wrth gwrs, a diau y bydd y Llywodraeth am ail-bwyso’r angen am ddyraniadau cyfalaf yn y maes hwn yn sgil y datganiad hwnnw. Byddwn yn cadw llygad ar ymatebion Llywodraeth Cymru i’r pwyllgorau unigol ac yn gofyn i’r pwyllgorau hyn barhau i archwilio gwerth am arian y dyraniadau yn ystod y broses graffu ariannol yn ystod yr adolygiad canol blwyddyn.

Hoffwn ddiolch eto i bawb sydd wedi cyfrannu at y broses graffu hon. Fel pwyllgor, rydym yn hynod ymwybodol fod yr amser sydd ar gael i graffu ar y gyllideb ddrafft yn fyr ac rydym yn ddiolchgar i bawb am eu cyfraniadau gwerthfawr. Rwyf nawr yn edrych ymlaen at glywed y sylwadau mwy gwleidyddol ynglŷn â’r gyllideb ddrafft.

Thank you, Presiding Officer, and thank you to the Cabinet Secretary for setting out the context for the draft budget before us this afternoon. On behalf of the Finance Committee, I’d like to thank everyone who has contributed their views to assist us in undertaking this important work of scrutinising the draft budget. We only had a little time to focus on this work, and therefore we’re particularly pleased that, this time, we’ve had the opportunity to use informal methods, such as holding an online conversation and an event for stakeholders outside the Assembly—and outside Cardiff, indeed—as well as gathering evidence formally in the usual manner. This allowed people to discuss the draft budget openly and honestly, and we hope that we can build on these links in future to ensure that there is a way to feed a wide variety of comments into the committee’s work, including the work of scrutinising the budget. The committee is grateful to everyone who contributed to our work. We want to work with the Cabinet Secretary to expand on this principle of participatory budgeting as the process develops.

The committee report includes a number of recommendations that are very wide-ranging. We recommend very strongly that the Welsh Government should consider and accept all of these findings and recommendations, and I’m very pleased that the Cabinet Secretary has noted that he is at least seriously considering all of the recommendations made. There is much that I’d like to say for the whole Assembly, as we prepare to have taxation powers and the changes that the Cabinet Secretary laid out in opening this debate. This draft budget is a better settlement than many expected, and the comments that we’ve received reflected this. However, it’s clear from what the Cabinet Secretary told the committee, and what he’s just said today, that organisations should be using this settlement to prepare for much tougher times ahead. But, despite this, we’re concerned that we’ve seen very little evidence of such preparation taking place, and we would urge organisations, particularly the health service and local government, to think ahead and put steps in place to enable them to manage with less in future years. This is particularly of concern given the Institute of Fiscal Studies’s prediction that the Welsh Government’s budget could be cut by 3.2 per cent in real terms over the next three years. This, coupled with the likely loss of EU grants, would see further cuts falling on local government, and so early preparation to mitigate funding decreases will be vital.

With regard to the national health service, the committee was disappointed that some health boards do not yet have approved three-year integrated plans in place, even though it’s a statutory requirement of them to prepare these since the National Health Service Finance (Wales) Act came into force in April 2014. The fact that these plans haven’t been approved for all health boards is a cause of concern. It was also a concern for the previous Finance Committee in the fourth Assembly, and that’s a disappointment for us. We will give this further consideration next year. Furthermore, to respond to the pressures on the health service now and in future, we’ve noted that the scale of transformation needs to be faster and it must be much more ambitious. So, we’ve recommended that future draft budgets should be able to demonstrate how allocations support investment in prevention work and transformation of services.

Turning to the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015, now that the provisions of this Act have come into force, the committee did expect to see how the allocations made in the draft budget had been influenced by the requirements of that Act. However, we heard from stakeholders directly, and from other committees, that there’s very little information in the published budget documentation to demonstrate how the Act has impacted upon allocations. We’ve therefore expressed our disappointment at the lack of progress made by the Welsh Government in reflecting how budget allocations have been influenced by the Act. In particular, we were very disappointed to hear that some stakeholders viewed the previous draft budget as being easier to link to the Act than this one. Surely that wasn’t the intention. We think that this was a missed opportunity for the Welsh Government to demonstrate the leadership required to bring about the transformational change needed to embed the requirements of the Act as an integral part of policy decisions. I was very pleased to hear the comments of the Cabinet Secretary in opening this debate, which suggested to me that he at least, if he doesn’t acknowledge this argument, acknowledges that a debate is needed within the Government on this particular issue. We would hope to see a quantifiable improvement on this in the draft budget next year, and we’ve recommended that the Government use a strategic integrated impact assessment tool to identify how the Act influences the draft budget in future. As I said, it’s clear that the Cabinet Secretary does want to look at this and will, hopefully, improve the process.

We know that, from April 2018, the Welsh Government will have increased powers in relation to taxation and borrowing, and, as such, the committee’s role will change, as will the role of the Assembly. Although we welcome the Cabinet Secretary’s openness about the Government’s commitments in relation to borrowing, we note that detail on borrowing in the draft budget documentation, on issues such as borrowing, debt, repayment, and non-domestic rates, was lacking. We would expect to see a drastic improvement on this in next year’s draft budget, as the Assembly itself, of course, develops new ways of scrutinising the budget.

The Assembly and the Welsh public deserve a full picture of the Government’s budgetary performance, based perhaps on the famous red book that we have in Westminster. We must also remember that the autumn statement has changed the timing of the budget in Westminster from spring to autumn, and the Assembly will have to respond appropriately to that process.

Other committees wrote to us to highlight the key issues from their scrutiny sessions with the respective Cabinet Secretaries, and we’ve outlined these in our report, particularly those on the value for money of the Welsh Government’s draft budget allocations. There are too many to mention today, but I’d like to draw the Assembly’s attention to one in particular, which is the concern of the Climate Change, Energy and Rural Affairs Committee about the potential effects of cuts in the budget for flood prevention and climate change. The autumn statement was made following our scrutiny of the draft budget, and the Government will surely want to re-emphasise the need for capital allocations in this area in the light of that statement. We will track responses from the Welsh Government to the individual committees, and we ask those committees to continue to pursue the value-for-money aspect during their in-year financial scrutiny.

I would like to again thank everyone who has contributed to this scrutiny process. As a committee, we are acutely aware that the time available for draft budget scrutiny is short, and we are very grateful to everyone for their valuable contributions. I now look forward to hearing more political comments with regard to the draft budget.

Rwyf wedi dethol y gwelliant i’r cynnig ac rydw i’n galw ar Nick Ramsay i gynnig gwelliant 1 a gyflwynwyd yn enw Paul Davies. Nick Ramsay.

I have selected the amendment to the motion and I call on Nick Ramsay to move the amendment tabled in the name of Paul Davies. Nick Ramsay.

Gwelliant 1—Paul Davies

Dileu pob dim a rhoi yn ei le:

Cynnig bod Cynulliad Cenedlaethol Cymru:

Yn credu nad yw Cyllideb Ddrafft Llywodraeth Cymru ar gyfer 2017-18 yn diwallu anghenion pobl Cymru.

Amendment 1—Paul Davies

Delete all and replace with:

To propose that the National Assembly for Wales:

Does not believe the Welsh Government's draft Budget 2017-18 meets the needs of the Welsh people.

Cynigiwyd gwelliant 1.

Amendment 1 moved.

Diolch. Thank you, Presiding Officer. I’m pleased to contribute to this debate today and to move the amendment in the name of Paul Davies. It’s not an identical amendment to last year’s draft budget, Cabinet Secretary—I did actually change the year. [Laughter.] Some of the problems that that amendment addressed are still there, but it is a recent amendment.

Can I concur with many of the comments made by the Chair of the Finance Committee? We appreciate the difficulty that the timing of the autumn statement has caused for the Cabinet Secretary and his team. It has also caused headaches for the Finance Committee, as the Chair has alluded to, but these are headaches that we have got used to over recent years. On the bright side, the autumn statement will deliver an extra £436 million, thereabouts, of capital funding between 2016 and 2021 on capital projects as a result of extra spending on transport in England—infrastructure in England. We all know we need to invest in our infrastructure to grow our economy, so this additional funding is to be welcomed.

Recommendation 1 of the Finance Committee report recommends that:

‘In future years the draft budget…should clearly demonstrate how the programme for government has informed and driven the budget setting process’.

As things stand, you have to say that those links are simply not there. As for the integration with future generations legislation, well, don’t even go there. There are very real concerns about how that piece of legislation is going to pull its weight and these were voiced on the committee. At the end of the day, it isn’t just about legislation and budgeting. We need to see real sustainable results on the ground and all our efforts should be geared towards that.

As with previous draft budgets that have been brought forward in this Chamber, many Members are prone to lambasting the UK Government cuts—and they are tough; there is no getting away from that. But, I think that, too often, criticism is made in this Chamber about those cuts without sufficient weight being given to why the cuts were originally considered necessary and, indeed, the huge level of borrowing that the previous Government—and, indeed, the current one—was left with, which had to be dealt with. The previous finance Secretary here has herself admitted that borrowing had to be dealt with.

Now, Government is all about priorities and making do within the constraints set, but as the Cabinet Secretary has mentioned, those constraints are set to be relaxed; this budget will be the last to cover a period in which the Welsh Government does not have tax powers or significant borrowing powers. Given that the devolution of tax is now a little over a year away, we might have expected some recognition of this and an indication of how tax will be used as a tool to support the programme for government. The fact that we haven’t had that, or an indication of that, is, I think, symptomatic of a deeper issue surrounding forward planning and the problems associated with developing multi-year budgets.

I appreciate that here, it’s not just a question of the Welsh Government planning better for the future. The UK as a whole needs to do that as well. We need a fiscal framework. I know the Cabinet Secretary shares these views; other parties do, as well. It would be easier for the Welsh Government to plan if settlements from the Treasury were better insulated against financial shocks, particularly with the devolution of tax powers. Future reductions in the block grant must be properly indexed and appropriate. We can’t afford to get this wrong.

Turning to the largest part of the draft budget, the health budget is indeed getting an injection of resourcing, and whilst we welcome any extra resources for the NHS, we should not forget that we are still playing catch-up from the decisions not to protect the health budget in real terms between 2011 and 2016, at a time when Barnett consequentials were coming to Wales as a result of the UK Government’s protection of the English budget.

I know that many AMs here don’t like us talking about the previous Assembly’s real-terms cuts to the health budget, but I do think that we need to take a balanced view of this. I’m prepared to take a balanced view of this budget, if other Members are as well. Whilst we welcome the move towards a new treatment fund—that is welcomed—I think it’s a shame that the Government didn’t heed Welsh Conservative calls for a cancer treatment fund all those years ago when our constituents were calling for equity with England and tens of thousands of people across Wales were signing petitions registering their concerns—

Diolch. Diolch i chi, Lywydd. Rwy'n falch o gyfrannu at y ddadl hon heddiw ac i gynnig y gwelliant yn enw Paul Davies. Nid yw’n welliant sydd union yr un fath â’r gwelliant i gyllideb ddrafft y llynedd, Ysgrifennydd y Cabinet— fe wnes i newid y flwyddyn. [Chwerthin.] Mae rhai o'r problemau yr aeth y gwelliant hwnnw i’r afael â nhw yn dal i fodoli, ond mae'n welliant diweddar.

A gaf i gytuno â llawer o'r sylwadau a wnaed gan Gadeirydd y Pwyllgor Cyllid? Rydym ni’n gwerthfawrogi’r anhawster y mae amseriad datganiad yr hydref wedi’i achosi i Ysgrifennydd y Cabinet a'i dîm. Mae hefyd wedi achosi anawsterau i’r Pwyllgor Cyllid, fel y mae’r Cadeirydd wedi crybwyll, ond mae'r rhain yn anawsterau yr ydym wedi dod i arfer â nhw dros y blynyddoedd diwethaf. Ond ar y llaw arall, bydd datganiad yr hydref yn cyflwyno oddeutu £436 miliwn yn ychwanegol, o gyllid cyfalaf rhwng 2016 a 2021 ar gyfer prosiectau cyfalaf o ganlyniad i wariant ychwanegol ar drafnidiaeth yn Lloegr—seilwaith yn Lloegr. Rydym i gyd yn gwybod bod angen i ni fuddsoddi yn ein seilwaith i dyfu ein heconomi, felly croesewir yr arian ychwanegol hwn.

Mae argymhelliad 1 yn adroddiad y Pwyllgor Cyllid yn argymell:

Yn y dyfodol, dylai’r gyllideb ddrafft ... ddangos yn glir sut y mae'r rhaglen lywodraethu wedi llywio a sbarduno’r broses o osod y gyllideb.

Fel y mae hi, mae'n rhaid i chi ddweud yn syml nad yw’r cysylltiadau hynny’n bodoli. O ran integreiddio â deddfwriaeth cenedlaethau'r dyfodol, wel, peidiwch â sôn. Ceir pryderon gwirioneddol am y ffordd y bydd y darn hwnnw o ddeddfwriaeth yn tynnu’i bwysau a lleiswyd y rhain gan y pwyllgor. Yn y pen draw, nid yw’n ymwneud â deddfwriaeth a chyllidebu yn unig. Mae angen inni weld canlyniadau cynaliadwy gwirioneddol ar lawr gwlad, a dylem ni ganolbwyntio ein holl ymdrechion ar gyflawni hynny.

Fel gyda chyllidebau drafft blaenorol sydd wedi’u cyflwyno i’r Siambr hon, mae llawer o Aelodau yn dueddol o lambastio toriadau Llywodraeth y DU—a maen nhw’n galed; nid oes dim dianc rhag hynny. Ond, rwy'n credu, yn rhy aml, y caiff y toriadau hynny eu beirniadu yn y Siambr hon heb fod digon o bwyslais yn cael ei roi ar pam yr ystyrir y toriadau hynny yn angenrheidiol yn y lle cyntaf ac, yn wir, y lefel enfawr o fenthyca a adawyd i’r Llywodraeth flaenorol—ac, yn wir, yr un presennol—fynd i’r afael â hi. Mae’r Ysgrifennydd cyllid blaenorol wedi cyfaddef ei hun fod yn rhaid ymdrin â’r benthyca hynny.

Nawr, mae Llywodraethu yn ymwneud â blaenoriaethau a gwneud y gorau o bethau o fewn y cyfyngiadau a osodwyd, ond fel y mae Ysgrifennydd y Cabinet wedi crybwyll, mae disgwyl i’r cyfyngiadau hynny gael eu llacio; y gyllideb hon fydd yr olaf i gwmpasu cyfnod lle nad oes gan Lywodraeth Cymru bwerau codi trethi na phwerau benthyca sylweddol. O ystyried nad yw datganoli treth ond ychydig dros flwyddyn i ffwrdd erbyn hyn, mae’n bosibl y byddem ni wedi disgwyl rhywfaint o gydnabyddiaeth o hyn ac arwydd o sut y bydd y dreth yn cael ei defnyddio fel arf i gefnogi'r rhaglen lywodraethu. Mae'r ffaith na chawsom hynny, nac arwydd o hynny, rwy’n credu, yn nodweddiadol o fater dyfnach yn ymwneud â blaengynllunio a'r problemau sy'n gysylltiedig â datblygu cyllidebau dros sawl blwyddyn.

Rwy’n gwerthfawrogi nad dim ond cwestiwn o Lywodraeth Cymru’n cynllunio’n well ar gyfer y dyfodol sydd gennym yma. Mae angen i'r DU gyfan wneud hynny hefyd. Mae angen fframwaith cyllidol arnom. Gwn fod Ysgrifennydd y Cabinet yn rhannu'r safbwyntiau hyn; mae pleidiau eraill yn eu rhannu, hefyd. Byddai'n haws i Lywodraeth Cymru gynllunio pe byddai setliadau gan y Trysorlys wedi’u diogelu'n well yn erbyn sefyllfaoedd ariannol annisgwyl, yn enwedig â phwerau treth yn cael eu datganoli. Mae’n rhaid i ostyngiadau yn y grant bloc yn y dyfodol gael eu mynegeio’n gywir ac yn briodol. Ni allwn ni fforddio i gael hyn yn anghywir.

Gan droi at ran fwyaf y gyllideb ddrafft, mae'r gyllideb iechyd yn wir yn cael rhagor o adnoddau, ac er ein bod ni’n croesawu unrhyw adnoddau ychwanegol ar gyfer y GIG, ni ddylem anghofio ein bod ni ar ei hôl hi o ganlyniad i’r penderfyniadau i beidio ag amddiffyn y gyllideb iechyd mewn termau real rhwng 2011 a 2016, ar adeg pan oedd symiau canlyniadol Barnett yn dod i Gymru o ganlyniad i Lywodraeth y DU yn amddiffyn cyllideb Lloegr.

Gwn nad yw llawer o ACau yma ddim yn hoffi ein bod ni’n siarad am doriadau termau real y Cynulliad blaenorol i’r gyllideb iechyd, ond rwy’n credu bod angen i ni ystyried hyn mewn ffordd gytbwys. Rwy'n barod i ystyried y gyllideb hon mewn ffordd gytbwys, os yw Aelodau eraill yn barod i wneud hynny hefyd. Er ein bod ni’n croesawu’r symud i gyfeiriad defnyddio cronfa driniaethau newydd—croesewir hynny—rwy’n credu ei bod hi’n drueni na wrandawodd y Llywodraeth ar alwadau’r Ceidwadwyr Cymreig am gronfa triniaethau canser yr holl flynyddoedd hynny’n ôl pan oedd ein hetholwyr yn galw am degwch â Lloegr a degau o filoedd o bobl ledled Cymru yn arwyddo deisebau yn nodi eu pryderon—

In a moment, I will.

I had constituents at their tethers’ end considering moving across the border from my constituency to access life-lengthening medication.

Mewn eiliad, gwnaf.

Roedd gennyf i etholwyr a oedd ar ben eu tennyn yn ystyried symud dros y ffin o’m hetholaeth i er mwyn cael gafael ar feddyginiaeth a fyddai’n ymestyn bywyd.

Thank you for giving way. Would the Member accept that the problem with a cancer treatment fund is that it ignores the fact that many other people suffer from illnesses that also require investment and innovation and so on, and that that is a barrier to one of the things that we’ve tried to achieve through these negotiations? [Interruption.]

Diolch i chi am ildio. A fyddai'r Aelod yn cydnabod mai’r broblem â chronfa triniaethau canser yw ei bod hi’n anwybyddu'r ffaith bod llawer o bobl eraill yn dioddef o salwch sydd hefyd angen buddsoddiad ac arloesi ac ati, a bod hynny’n rhwystr i un o'r pethau yr ydym ni wedi ceisio’i gyflawni drwy’r trafodaethau hyn? [Torri ar draws.]

I’ve already said that I welcome a treatment fund; I just think it’s a shame that we are playing catch-up from a number of years ago, when our constituents—and not just mine; I’m sure constituents in your area, Rhun, in Ynys Môn were also calling for a cancer treatment fund. It is one of the biggest killers in Wales and I just think it’s a shame that we didn’t take that action at that time, but I’m willing to accept that we do now have a treatment fund. I just think we could’ve got out of the blocks a little bit earlier, and I think, probably, in your heart of hearts, you agree with that as well, Rhun.

We need more information on where health funding is going. Getting data from the NHS has always been tricky to say the least. Is the additional funding really going to go on improving the health service and building for the future, rather than simply plugging and writing off holes in the budget? As I said earlier, Cabinet Secretary, we’re playing catch-up here and we shouldn’t forget that.

Turning to education, earlier this afternoon, we had a statement on the poor PISA results. Okay, I appreciate that these results are very recently published, but I think it is reasonable to ask how this budget will address the concerns raised in that statement. Going in the right direction is not good enough. There can be no clearer sign of how serious this Assembly takes its obligations to future generations than what we do to raise educational standards in this country, and to reach the standards required. As paragraph 4.35 of the draft budget proposals reminds us,

‘Education plays a fundamental role in our development as individuals and is the foundation of a strong and vibrant economy.’

If I can turn to and, indeed, warmly welcome the abandonment of the flawed plans to reform local government in Wales, we in the Welsh Conservatives believe this will avoid wasting a huge sum of money—money that can be invested where it should be: on the front line, in public services, where people would expect it to be invested. I do, of course, have an issue with sharing out of the local government budget itself. I’ve made those concerns well known in this Chamber during many statements and debates. The old formula is still being relied on. As we know, it penalises rural local authorities, like mine in Monmouthshire—consistently at the bottom of the pile of funding. There is one small section in the draft budget on rural issues. I think it’s on page 55, relating to food and drink and supply chains. Good as far as it goes: it may proclaim an increase in funding to local government, but that is just half the battle. It needs to be distributed fairly, recognising the greater costs of delivering services across a sparsely populated rural area.

Cabinet Secretary, sustainability is at the heart of the Assembly’s constitution, but there is a perception out there that we often talk the talk without always walking the walk. If the Welsh Government is going to require other organisations to demonstrate three-year financial planning, then it has to make more of an effort to do this itself as part of a modernisation of the Welsh Government budget process. We talked earlier about the need to modernise the Assembly’s budget process. The Welsh Government needs to do that as well.

In conclusion, Presiding Officer, we need more joined-up thinking. How does this budget deliver on Welsh Government objectives over the medium term? How does it prepare us for the changes and the challenges ahead? How does it deliver our goal of long-term sustainability?

Whilst good in parts, and providing much-needed but ultimately—as the Cabinet Secretary himself alluded to—short-term relief for some of our public services, this is a temporary fix. To paraphrase the words of the late Sir Robin Day, it’s a ‘here today, gone tomorrow’ budget. This is why we do not feel that this budget meets the needs of the people of Wales.

Rwyf eisoes wedi dweud fy mod yn croesawu cronfa driniaethau; rwy’n credu ei bod hi’n drueni ein bod ni ar ei hôl hi ers llawer o flynyddoedd, pan oedd ein etholwyr—ac nid dim ond fy etholwyr i; rwy'n siŵr yr oedd etholwyr yn eich ardal chi, Rhun, yn Ynys Môn hefyd yn galw am gronfa triniaethau canser. Mae'n un o’r prif bethau sy’n achosi marwolaeth yng Nghymru ac rwy’n credu ei bod hi’n drueni na wnaethom ni gymryd y camau hynny ar y pryd, ond rwy'n fodlon derbyn fod gennym ni gronfa driniaethau yn awr. Yn fy marn i, gallem ni fod wedi cychwyn arni ychydig yn gynharach, ac rwy’n credu, yn ôl pob tebyg, yn eich calon, eich bod chi’n cytuno â hynny hefyd, Rhun.

Mae angen mwy o wybodaeth arnom o ran ble y dyrennir cyllid iechyd. Mae cael data gan y GIG bob amser wedi bod yn anodd a dweud y lleiaf. A yw'r cyllid ychwanegol wir am gael ei neilltuo er mwyn gwella'r gwasanaeth iechyd ac adeiladu ar gyfer y dyfodol, yn hytrach na dim ond llenwi a dileu bylchau yn y gyllideb? Fel y dywedais yn gynharach, Ysgrifennydd y Cabinet, rydym ni ar ei hôl hi yn y fan yma ac ni ddylem ni anghofio hynny.

Gan droi at addysg, yn gynharach y prynhawn yma, cawsom ddatganiad ar y canlyniadau PISA gwael. Iawn, rwy’n gwerthfawrogi y cafodd y canlyniadau hyn eu cyhoeddi’n ddiweddar iawn, ond rwy’n credu ei bod hi’n rhesymol gofyn sut y bydd y gyllideb hon yn mynd i'r afael â'r pryderon a godwyd yn y datganiad hwnnw. Nid yw bod ar y trywydd iawn yn ddigon da. Ni all fod unrhyw arwydd cliriach o ba mor ddifrifol y mae’r Cynulliad hwn yn cymryd ei rwymedigaethau i genedlaethau'r dyfodol na'r hyn yr ydym ni’n ei wneud i godi safonau addysg yn y wlad hon, ac i gyrraedd y safonau gofynnol. Fel y mae paragraff 4.35 o gynigion y gyllideb ddrafft yn ein hatgoffa,

Mae addysg yn chwarae rhan sylfaenol yn ein datblygiad fel unigolion ac mae’n sylfaen i economi gref a bywiog.

Os caf i droi at y cefnu ar y cynlluniau diffygiol i ddiwygio llywodraeth leol yng Nghymru, ac yn wir, croesawu hynny’n fawr, rydym ni y Ceidwadwyr Cymreig yn credu y bydd hyn yn osgoi gwastraffu swm enfawr o arian—arian y gellir ei fuddsoddi lle y dylai gael ei fuddsoddi: yn y rheng flaen, mewn gwasanaethau cyhoeddus, lle y byddai pobl yn disgwyl iddo gael ei fuddsoddi. Mae gennyf i broblem, wrth gwrs, â dyrannu arian o’r gyllideb llywodraeth leol ei hun. Rwyf wedi mynegi’r pryderon hynny yn y Siambr hon yn ystod nifer o ddatganiadau a dadleuon. Dibynnir ar yr hen fformiwla o hyd. Fel y gwyddom, mae'n cosbi awdurdodau lleol gwledig, fel fy un i yn Sir Fynwy—sydd bob amser ar waelod y pentwr o ran derbyn cyllid. Ceir un rhan fechan yn y gyllideb ddrafft ynglŷn â materion gwledig. Rwy'n credu ei bod ar dudalen 55, sy'n ymwneud â bwyd a diod a chadwyni cyflenwi. Mae’r hyn a geir yn dda: efallai y cyhoeddir cynnydd mewn cyllid i lywodraeth leol, ond dim ond hanner y frwydr yw hynny. Mae angen ei ddosbarthu'n deg, gan gydnabod y costau uwch o ddarparu gwasanaethau ar draws ardal wledig sydd â phoblogaeth wasgaredig.

Ysgrifennydd y Cabinet, mae cynaliadwyedd wrth wraidd cyfansoddiad y Cynulliad, ond mae rhai pobl dan yr argraff ein bod ni’n aml yn siarad heb weithredu. Os yw Llywodraeth Cymru am ei gwneud hi’n ofynnol i sefydliadau eraill ddangos eu bod yn cynllunio ariannol dros gyfnod o dair blynedd, yna mae'n rhaid iddi wneud mwy o ymdrech i wneud hyn ei hun yn rhan o foderneiddio proses Llywodraeth Cymru o gynllunio’r gyllideb. Buom yn siarad yn gynharach am yr angen i foderneiddio proses y Cynulliad o gynllunio’r gyllideb. Mae angen i Lywodraeth Cymru wneud hynny hefyd.

I gloi, Lywydd, mae angen meddwl mewn ffordd fwy cydgysylltiedig. Sut y mae’r gyllideb hon yn cyflawni amcanion Llywodraeth Cymru yn ystod y tymor canolig? Sut y mae'n paratoi ar gyfer y newidiadau a'r heriau sydd o'n blaenau? Sut mae'n cyflawni ein nod o gynaliadwyedd yn y tymor hir?

Er ei bod yn dda mewn rhannau, ac yn darparu—fel y cyfeiriodd Ysgrifennydd y Cabinet ei hun— ryddhad sydd ei angen yn fawr, ond sy’n rhyddhad byrdymor yn y pen draw, ateb dros dro yw hwn. I aralleirio geiriau’r diweddar Syr Robin Day, dyma gyllideb sydd yma heddiw, ond wedi mynd yfory. Dyma pam nad ydym ni’n teimlo bod y gyllideb hon yn diwallu anghenion pobl Cymru.

I will come to the remarks of the Cabinet Secretary in a second, but listening to the spokesperson of the Conservative Party, I was put in mind of one of those choice quotes of John Maynard Keynes who, in an earlier time of economic turbulence, said:

‘Practical men, who believe themselves to be quite exempt from any intellectual influence, are usually the slaves of some defunct economist.’

He was referring to the necessity of cuts as a practical necessity in these times that we live in. The world has moved on since then. I don’t know whether you had Patrick Minford as a poster on your wall as a teenager. Maybe you did. Maybe you worshipped the monetarist. But look, we live in an age when the Governor of the Bank of England—not an institution that, over its history, has cared much about issues like inequality and the position of the working class—has just referred to the lost decade, comparing us to the 1860s. Mario Draghi, of all people, the chair of the European Central Bank, has just called for an EU-wide fiscal stimulus. The European Commission put a proposal across the EU, saying that unless we get fiscal expansion, then we’re all going to hell in a handbasket. The President-elect of the United States—no political friend of mine; no soft-hearted liberal—has called for a massive fiscal expansion in the United States of America. I’ll gladly give way to the Member.

Dof at sylwadau Ysgrifennydd y Cabinet mewn eiliad, ond o wrando ar lefarydd y Blaid Geidwadol, daeth un o ddyfyniadau dethol John Maynard Keynes i’m meddwl a ddywedodd, mewn cyfnod cynharach o drafferthion economaidd:

‘Practical men, who believe themselves to be quite exempt from any intellectual influence, are usually the slaves of some defunct economist.’

Roedd yn cyfeirio at yr angen i gael toriadau fel rheidrwydd ymarferol yn yr amser sydd ohoni. Mae'r byd wedi datblygu ers hynny. Ni wn a oedd gennych chi boster o Patrick Minford ar eich wal yn eich arddegau. Efallai bod gennych. Efallai yr oeddech chi’n addoli’r arianyddwr. Ond, rydym ni’n byw mewn oes pan fo Llywodraethwr Banc Lloegr—sefydliad nad ydyw, yn ystod ei hanes, wedi poeni llawer am faterion fel anghydraddoldeb a sefyllfa’r dosbarth gweithiol—newydd gyfeirio at y ddegawd a gollwyd, gan ein cymharu ni â'r 1860au. Mae Mario Draghi, o bawb, cadeirydd Banc Canolog Ewrop, newydd alw am ysgogiad cyllidol ledled yr UE. Cyflwynodd y Comisiwn Ewropeaidd gynnig ar draws yr UE, gan ddweud oni bai ein bod ni’n cael ehangiad cyllidol, yna bydd hi’n draed moch arnom ni gyd. Mae darpar Arlywydd Unol Daleithiau America—nad yw’n ffrind gwleidyddol i mi o gwbl; nid rhyddfrydwr trugarog mohono—wedi galw am ehangiad cyllidol enfawr yn Unol Daleithiau America. Byddaf yn fwy na bodlon ildio i'r Aelod.

Thank you. I’m not going to tell you what posters I had on my wall in my bedroom as a teenager, but they certainly weren’t of economists. I hear what you’re saying, Adam, but are you honestly saying that you do not believe that any cuts were necessary at all? Because if you are saying that, then that is completely preposterous. You have to believe in running an economy fiscally reasonably and sustainably. To say that no cuts were necessary—well, come on, that’s a fraud.

Diolch. Nid wyf am ddweud wrthych chi pa bosteri oedd gennyf i ar wal fy ystafell wely yn fy arddegau, ond yn sicr nid oedden nhw’n economegwyr. Rwy'n cydnabod yr hyn yr ydych chi’n ei ddweud, Adam, ond a ydych chi wirioneddol yn dweud nad ydych chi’n credu bod unrhyw doriadau yn angenrheidiol o gwbl? Oherwydd os ydych chi’n dweud hynny, yna mae hynny'n hollol hurt. Mae'n rhaid i chi gredu mewn rhedeg economi mewn modd rhesymol gyllidol a chynaliadwy. Drwy ddweud nad oedd unrhyw doriadau yn angenrheidiol—wel, dewch o’ ‘na, mae hynny'n gelwydd.

I have some very simple and bad news for him: yes, we have huge debt in the public sector, but has he looked at the state of corporate debt in the private sector? The entire economy of the western world is indebted. So, what is he suggesting? That we all cut all economic activity, and that we go back to ground zero? Re-read Keynes by all means. We are back in the same situation where collapsing trust and economic confidence has left us in the position where there is only one lever left, and it is the lever held by people like us who are elected to represent the public. Unless governments act across the western world, then we are all condemned to a future, politically and economically, that no-one—not one of us, I presume—would want to see.

Let’s turn to the budget. I have sympathy with the Cabinet Secretary, because he has to deal within the constraints that are set upon him in this situation where we do not have fiscal and economic sovereignty to the extent that this party would like to see. So, that is the backdrop, unfortunately, to our discussions here, and as we gather and gain political and fiscal autonomy then we will be able to do more in the future.

It was a pleasure to work with him in this curious form of political cohabitation that we’ve invented between our two parties, as a governing party and an opposition party, to do what is right in the interests of the people of Wales. We have our disagreements, and we certainly continue to discuss those areas of disagreement. But it was good to be able to agree support, particularly for sectors, in this year where, as he has said, it’s about creating, possibly, a breathing space in order for us to put in place a platform for some of the more radical change that will be necessary over the years ahead. We’re looking particularly in the Plaid Cymru agreement at those sectors that have had serial cuts over many years: higher education; further education, which is underfunded; the arts sector; local government, with the first cash rise since 2013-14; and mental health spending, where I know there is consensus across the Assembly that it is a sector that has been underfunded compared to its importance over many years. So, it was good to put those in place through the agreement between us.

In pooling our ideas, I think we were able to create a better budget. I want to see the whole of this Assembly, actually, being able to do that role more effectively than it has hitherto, and that’s why I welcome the recommendations from the Finance Committee. We collated, with the Government’s help, all the different items—the main expenditure groups, the spending programme areas, the actions, the budget, the BELs, the budget expenditure lines—yes, about 7,000 of them, or something like that. It should have been a red file—it’s a blue file. It could be a red book, maybe. But you won’t find this available anywhere at the moment. This should be given to every Assembly Member, of opposition parties and governing parties, so you can look through each of these individual budget expenditure lines. Otherwise, we’re not able to do our job to the best of our ability.

I’m particularly looking forward, as the Cabinet Secretary has said—and, indeed, the Chair of the Finance Committee—we live in a time of great challenge, with rising demand, huge fiscal constraints, and opportunities in terms of new technology like big data, for example. We need to look at creating a longer-term budgetary framework for the public sector bodies that rely on the budget. So, a three-year budget I think is something worth welcoming. But certainly, we need to have the information available in a more transparent form than is currently the case, and we should look at broader innovations about the way we set the budget.

They say that journalism is the first draft of history. There’s a paucity of journalism in Wales. Maybe the Welsh budget, actually, is the first draft, because of the central importance of the Welsh Government in shaping our future as a nation. Fifty years ago in the United States, they innovated in budget making through programme budgeting, and actually it relates to the first recommendation of the Finance Committee. Alongside the figures on expenditure, we should have figures on what we’re trying to achieve, on outcomes. They put the two together. Robert McNamara, the Secretary of Defense, did some things I wouldn’t agree with, but he did some good things as well, and actually had a bit of a Damascene conversion at the end. But one of the excellent things he did was say, ‘The only way Congress can judge a budget is actually having the data on inputs and outputs set out at the same time’. There’s a reference, I think, in one of the committee’s reports, to the pupil deprivation grant—absolutely laudable in terms of its objectives, but is it achieving those objectives and how do we actually evaluate value for money? Again, maybe there’s a different way that we can look at budget making in total. We talk about moving away from silo Government, don’t we? We’ve talked about a joined-up Government et cetera for a decade and more. Yet, this a monument to silo thinking, isn’t it? It’s all done on a departmental basis.

Would it be possible to do a cross-departmental budget where we actually have main expenditure groups that are about innovation, which look at creating an innovation fund that moves across all the departments? Could we look at other areas like prevention, which is also mentioned in the Finance Committee’s report? We all know this, don’t we, that actually investing in early years intervention for children and young people saves us money in the long term, certainly in the health service, as referred to in the Finance Committee’s report? Why don’t we have prevention as one of our main expenditure groups, rather than the departmental focus that we have?

I welcome the fact that, through our discussions, we’re looking at a participatory budget, involving the citizens, user engagement, co-production—a word that I think Leighton Andrews tried to ban. But ultimately, if we’re going to achieve more with the taxpayers’ pound, we can only do that with actually drawing other people, citizens, companies and sectors in to co-delivering some of our objectives as well.

So, I would urge that we take a different look at the way that we currently go about budget setting and we involve not just other Members in this place but the citizens as well. We would like to see in the final budget, particularly as referred to in one of the committee’s reports, and as Simon Thomas has already raised, the issue of capital funding for flooding and certainly business rates. We’ve made the case many, many times, I think, for additional relief, particularly as a result of the revaluation. On housing, could we look, as the UK Government is doing, at modular housing as a means of accelerating housing development? Finally, on local transport—seeing on social media people right across Wales complaining about the overcrowding on our trains and also the problems in some parts of Wales with local bus services as well—could we make that a priority as we move from this draft budget to the final budget statement?

Mae gennyf newyddion syml a drwg iawn iddo: oes, mae gennym ni ddyled enfawr yn y sector cyhoeddus, ond a ydyw wedi ystyried cyflwr dyledion corfforaethol yn y sector preifat? Mae economi gyfan y byd gorllewinol mewn dyled. Felly, beth mae'n ei awgrymu? Ein bod ni i gyd yn rhoi terfyn ar bob gweithgarwch economaidd, a'n bod ni’n cychwyn o’r cychwyn? Ailddarllenwch Keynes ar bob cyfrif. Rydym ni’n ôl yn yr un sefyllfa lle y mae diffyg ymddiriedaeth a hyder economaidd wedi ein gadael ni mewn sefyllfa lle nad oes ond un ysgogiad ar ôl, ac ysgogiad ydyw sydd yn nwylo pobl fel ni sydd wedi ein hethol i gynrychioli’r cyhoedd. Oni bai bod llywodraethau’n gweithredu ar draws y byd gorllewinol, yna rydym ni i gyd wedi ein condemnio, yn wleidyddol ac yn economaidd, i ddyfodol na fyddai unrhyw un—neb ohonom ni, rwy’n tybio­—yn dymuno ei weld.

Gadewch i ni droi at y gyllideb. Rwy’n cydymdeimlo ag Ysgrifennydd y Cabinet, oherwydd mae’n rhaid iddo weithredu o fewn y cyfyngiadau a osodir arno yn y sefyllfa hon lle nad oes gennym ni sofraniaeth gyllidol ac economaidd i'r graddau yr hoffai’r blaid hon ei gweld. Felly, dyna yw cefndir ein trafodaethau ni yma, yn anffodus, ac wrth i ni gael rhagor o ymreolaeth wleidyddol ac ariannol, yna byddwn ni’n gallu gwneud mwy yn y dyfodol.

Roedd hi’n bleser cydweithio ag ef yn y dull chwilfrydig hwn o gyd-fyw gwleidyddol yr ydym ni wedi’i ddyfeisio rhwng ein dwy blaid, fel plaid lywodraethol a gwrthblaid, i wneud yr hyn sy'n iawn er budd pobl Cymru. Rydym ni’n anghytuno ar rai pethau, ac rydym ni’n sicr yn parhau i drafod y meysydd hynny yr ydym ni’n anghytuno yn eu cylch. Ond roedd hi’n dda gallu cytuno i roi cymorth, yn enwedig i sectorau, yn y flwyddyn hon, sydd, fel y mae wedi dweud, yn ymwneud â chreu, o bosibl, mwy o le er mwyn i ni ddarparu llwyfan ar gyfer y newid mwy sylweddol a fydd yn angenrheidiol dros y blynyddoedd i ddod. Rydym ni’n ystyried yn arbennig y cytundeb â Phlaid Cymru ar y sectorau hynny lle bu toriadau cyfresol dros lawer o flynyddoedd: addysg uwch; addysg bellach, nad yw’n cael digon o arian; y sector celfyddydau; llywodraeth leol, a dderbyniodd y cynnydd cyntaf mewn arian parod ers 2013-14; a gwariant ar iechyd meddwl, lle’r wyf i’n gwybod bod consensws ar draws y Cynulliad ei fod yn sector nad ydyw wedi bod yn cael digon o arian yn gymesur â'i bwysigrwydd dros nifer o flynyddoedd. Felly, roedd hi’n dda gallu rhoi'r rheiny ar waith o ganlyniad i’r cytundeb rhyngom.

Wrth gyfuno ein syniadau, credaf ein bod ni wedi gallu creu cyllideb well. Rwy’n dymuno gweld y Cynulliad cyfan hwn, mewn gwirionedd, yn gallu cyflawni’r swyddogaeth honno yn fwy effeithiol nag y mae wedi gwneud hyd yn hyn, a dyna pam yr wyf yn croesawu argymhellion y Pwyllgor Cyllid. Gwnaethom goladu, gyda chymorth y Llywodraeth, yr holl wahanol eitemau—y prif grwpiau gwariant, y meysydd rhaglenni gwariant, y camau gweithredu, y gyllideb, y BELs, llinellau gwariant y gyllideb—yn wir, oddeutu 7,000 ohonyn nhw, neu rywbeth tebyg. Dylai fod wedi bod yn ffeil goch—ffeil las oedd hi. Gallai fod yn llyfr coch, efallai. Ond ni fyddwch yn dod o hyd i hyn yn unrhyw le ar hyn o bryd. Dylai hyn gael ei roi i bob Aelod Cynulliad, y gwrthbleidiau a’r pleidiau sy'n llywodraethu, er mwyn i chi allu edrych drwy bob un o'r llinellau gwariant cyllideb unigol. Fel arall, ni allwn wneud ein gwaith hyd eithaf ein gallu.

Edrychaf ymlaen yn arbennig, fel y dywedodd Ysgrifennydd y Cabinet—ac, yn wir, Cadeirydd y Pwyllgor Cyllid—rydym yn byw mewn cyfnod heriol tu hwnt, lle mae galw cynyddol, cyfyngiadau cyllidol enfawr, a chyfleoedd o ran technoleg newydd megis data mawr, er enghraifft. Mae angen i ni edrych ar greu fframwaith cyllidebol tymor hirach i gyrff y sector cyhoeddus sy'n dibynnu ar y gyllideb. Felly, rwy’n credu bod cyllideb tair blynedd yn rhywbeth sy'n werth ei chroesawu. Ond yn sicr, mae angen i’r wybodaeth fod ar gael i ni ar ffurf fwy tryloyw nag sydd ar gael ar hyn o bryd, a dylem ni edrych ar arloesedd ehangach o ran sut yr ydym ni’n gosod y gyllideb.

Dywedir mai newyddiaduraeth yw drafft cyntaf hanes. Mae prinder newyddiaduraeth yng Nghymru. Efallai cyllideb Cymru, mewn gwirionedd, yw'r drafft cyntaf, oherwydd pwysigrwydd canolog Llywodraeth Cymru wrth lunio ein dyfodol fel cenedl. Hanner can mlynedd yn ôl yn yr Unol Daleithiau, roedden nhw’n arloesol wrth lunio’r gyllideb drwy system cyllidebu rhaglenni, ac mae hyn mewn gwirionedd yn ymwneud ag argymhelliad cyntaf y Pwyllgor Cyllid. Ynghyd â ffigurau gwariant, dylai fod gennym ffigurau ar yr hyn yr ydym yn ceisio’i gyflawni, ar ganlyniadau. Maen nhw’n asio’r ddau. Gwnaeth Robert McNamara, yr Ysgrifennydd Amddiffyn, rai pethau na fyddwn i’n cytuno â nhw, ond gwnaeth rai pethau da hefyd, ac mewn gwirionedd cafodd dipyn o dröedigaeth Ddamascaidd erbyn y diwedd. Ond un o'r pethau gwych a wnaeth oedd dweud, 'Yr unig ffordd y gall y Gyngres farnu cyllideb mewn gwirionedd yw cael y data ar fewnbynnau ac allbynnau wedi’u nodi ar yr un pryd'. Mae cyfeiriad, rwy’n credu, yn un o adroddiadau'r pwyllgor, at y grant amddifadedd disgyblion—hollol ganmoladwy o ran ei amcanion, ond a yw’n cyflawni’r amcanion hynny a sut yr ydym ni’n gwerthuso gwerth am arian mewn gwirionedd? Unwaith eto, efallai bod ffordd wahanol y gallwn ei hystyried i lunio’r gyllideb yn ei chyfanrwydd. Rydym ni’n trafod symud i ffwrdd oddi wrth Lywodraeth seilo, onid ydym? Rydym ni wedi siarad am Lywodraeth gydgysylltiedig ac ati am ddegawd a mwy. Eto i gyd, onid yw hyn yn gofeb i feddylfryd seilo? Gwneir y cyfan ar sail adrannol.

A fyddai'n bosibl llunio cyllideb drawsadrannol lle mae gennym mewn gwirionedd brif grwpiau gwariant sy’n ymwneud ag arloesi, sy'n edrych ar greu cronfa arloesi sy'n symud ar draws yr holl adrannau? A oes modd i ni edrych ar feysydd eraill megis atal, sydd hefyd yn cael ei grybwyll yn adroddiad y Pwyllgor Cyllid? Rydym ni i gyd yn gwybod hyn, onid ydym, bod buddsoddi mewn gwirionedd mewn ymyrraeth blynyddoedd cynnar i blant a phobl ifanc yn arbed arian i ni yn yr hirdymor, yn sicr yn y gwasanaeth iechyd, fel y cyfeirir ato yn adroddiad y Pwyllgor Cyllid? Pam nad oes gennym ni ddulliau atal yn un o'n prif grwpiau gwariant, yn hytrach na’r pwyslais adrannol sydd gennym?

Croesawaf y ffaith ein bod ni, trwy ein trafodaethau, yn edrych ar gyllideb gyfranogol, sy’n cynnwys dinasyddion, yn ymgysylltu â defnyddwyr, yn cyd-gynhyrchu—gair rwy’n credu y ceisiodd Leighton Andrews ei wahardd. Ond yn y pen draw, os ydym yn mynd i gyflawni mwy gyda phunt y trethdalwyr, ni allwn wneud hynny heblaw trwy ddenu pobl eraill mewn gwirionedd, dinasyddion, cwmnïau a sectorau i gyd-gyflwyno rhai o'n hamcanion ni hefyd.

Felly, byddwn i’n ein hannog ni i edrych o’r newydd ar y ffordd yr ydym yn mynd ati i osod y gyllideb ar hyn o bryd, ac i gynnwys nid dim ond Aelodau eraill yn y lle hwn ond y dinasyddion hefyd. Byddem ni’n hoffi gweld yn y gyllideb derfynol, yn enwedig fel y cyfeirir ato yn un o adroddiadau'r pwyllgor, ac fel y mae Simon Thomas eisoes wedi codi, y mater o gyllid cyfalaf ar gyfer llifogydd ac ardrethi busnes yn sicr. Rydym ni wedi cyflwyno dadl lawer gwaith, rwy’n credu, am ryddhad ychwanegol, yn enwedig yn sgil yr ailbrisio. O ran tai, a allem ni edrych, fel y mae Llywodraeth y DU yn ei wneud, ar dai modiwlaidd fel modd o gyflymu datblygiad tai? Yn olaf, o ran trafnidiaeth leol—o weld pobl ar gyfryngau cymdeithasol ledled Cymru yn cwyno am y gorlenwi ar ein trenau a’r problemau gyda gwasanaethau bysiau lleol mewn rhai rhannau o Gymru—a oes modd i ni wneud hynny’n flaenoriaeth wrth i ni symud oddi wrth y gyllideb ddrafft hon i’r datganiad ar y gyllideb derfynol?

We are around seven years into a period of economic recovery, albeit from an absolutely terrible recession. There’s been substantial growth in the overall UK and Welsh economies. Unemployment is really very low by historical comparisons, at least over the last 30 years, in both Wales and the UK. The budget deficit at a UK level is still approaching £70 billion, approximately 4 per cent of GDP. Yet, the majority of people in this Assembly appear to speak as if there could be a great new borrowing binge, as if austerity is a choice rather than a necessity. If at this stage of the economic cycle you are still borrowing 4 per cent of GDP, then the idea that you can go on a borrowing binge from here is, I think, for the birds. Actually, the only reason, responding to Adam Price, that we’ve been able to sustain the situation is because £425 billion of that borrowing has been cancelled, in effect, by the Bank of England. Yet, we cannot presume that that loose monetary policy of a 0.25 per cent bank rate and £425 billion of quantitative easing is going to continue. And when it reverses, which I believe may be sooner than people in the main expect, then it is going to be very difficult to carry on borrowing at this level. We’ve seen, in the last month or two, that long-term interest rates have increased by about a third compared to where they were. And that will, over time, flow through into budgeting on a UK basis and, through that, to this Assembly.

I speak with relative modesty and I don’t plan a great partisan spiel today. It’s my first year within the budgeting process of this Assembly and, as the finance Minister has said, the system is changing. I have some experience of budgeting at a council and at a police authority level, and, indeed, to the extent it happens there at all, at Westminster, but I don’t want to presume from similarities that things are the same, because there are key and important distinctions.

I’m particularly disappointed to be informed that today we vote on a take-note motion on the draft budget, and then when the final budget comes to us in January, I am informed that there is simply an up-down vote on the motion, and the budget itself is unamendable. I think that’s disappointing—it reflects the situation at Westminster, but only since the 1930s. Prior to that, MPs could and did amend Government spending plans, and I think it would be a more healthy system if party groups or Ministers or Members were able to put amendments to the Government’s budget, and have votes in this place on whether they should be agreed or not. Another thing I find--

Mae saith mlynedd wedi bod ers dechrau’r cyfnod o adfer economaidd, er bod yr adferiad hwnnw o ddirwasgiad hollol ofnadwy. Bu twf sylweddol yn economïau cyffredinol Cymru a’r DU. Mae diweithdra yn wirioneddol isel iawn yn ôl cymariaethau hanesyddol, o leiaf yn ystod y 30 mlynedd diwethaf, a hynny yng Nghymru a’r DU. Mae'r diffyg yn y gyllideb ar lefel y DU yn dal i fod yn agos at £70 biliwn, sef tua 4 y cant o’r GDP. Eto i gyd, ymddengys bod y rhan fwyaf o bobl yn y Cynulliad hwn yn siarad fel pe gallai fod cyfnod mawr newydd o fenthyca, fel petai cyni yn ddewis yn hytrach na rheidrwydd. Os ydych chi, ar y cam hwn o'r cylch economaidd, yn dal i fenthyca 4 y cant o’r GDP, yna mae’r syniad y gallwch chi fynd ar sbri benthyca o’r man hwn, yn fy marn i, yn gwbl hurt. A dweud y gwir, yr unig reswm, gan ymateb i Adam Price, yr ydym wedi gallu cynnal y sefyllfa yw oherwydd bod £425 biliwn o’r benthyca hynny wedi ei ddileu, i bob pwrpas, gan Fanc Lloegr. Eto i gyd, ni allwn dybio y bydd y polisi ariannol rhydd hwnnw o gyfradd banc o 0.25 y cant a £425 biliwn o leddfu meintiol yn parhau. A phan fydd yn gwrthdroi, a chredaf y bydd hynny’n digwydd yn gynt nag y mae pobl yn ei ddisgwyl ar y cyfan, bydd yn anodd iawn i ni barhau i fenthyca ar y lefel hon. Rydym wedi gweld, yn y mis neu ddau diwethaf, y bu cynnydd o oddeutu traean yn y cyfraddau llog hirdymor o gymharu â lle'r oedden nhw. A bydd hynny, dros amser, yn llifo i mewn i brosesau cyllidebu y DU ac, yn sgil hynny, i'r Cynulliad hwn.

Rwy’n siarad yn gymharol wylaidd ac nid wyf yn bwriadu rhoi truth pleidiol mawr heddiw. Dyma fy mlwyddyn gyntaf ym mhroses gyllidebu’r Cynulliad hwn ac, fel y dywedodd y Gweinidog Cyllid, mae'r system yn newid. Mae gennyf rywfaint o brofiad o gyllidebu ar lefel cyngor ac awdurdod yr heddlu, ac, yn wir, i'r graddau ei fod yn digwydd yno o gwbl, yn San Steffan. Ond nid wyf eisiau tybio, o nodweddion tebyg, bod pethau yr un fath, oherwydd mae gwahaniaethau allweddol a phwysig yn bodoli.

Rwy'n arbennig o siomedig o gael gwybod ein bod heddiw yn pleidleisio ar gynnig ar y gyllideb ddrafft i dynnu sylw, ac yna pan ddaw'r gyllideb derfynol i ni ym mis Ionawr, dywedir wrthyf y bydd pleidlais i fyny neu i lawr ar y cynnig, ac mae'r gyllideb ei hun yn un na ellir ei diwygio. Rwy'n credu bod hynny'n siomedig—mae'n adlewyrchu'r sefyllfa yn San Steffan, ond dim ond ers y 1930au. Cyn hynny, gallai Aelodau Seneddol ddiwygio cynlluniau gwariant y Llywodraeth, ac roeddent yn gwneud hynny. Rwy’n credu y byddai'n system iachach pe bai grwpiau plaid neu Weinidogion neu Aelodau yn gallu cyflwyno gwelliannau i gyllideb y Llywodraeth, a chael pleidleisio yn y lle hwn ar a ddylid cytuno arnynt neu beidio. Rhywbeth arall yr wyf yn ei weld—

The Member makes an interesting point, which is that many other Commonwealth countries, for example, and federal countries do use that process, but they do have safeguards around it, particularly where extra expenditure is involved, and you don’t balance the budget with extra income. But he will have the opportunity to take that view forward as we do debate through the Business Committee and through the Assembly itself how we take forward a new look at the budget process.

Mae’r Aelod yn gwneud pwynt diddorol, sef bod llawer o wledydd eraill y Gymanwlad, er enghraifft, a gwledydd ffederal yn defnyddio'r broses honno. Ond mae ganddynt fesurau diogelwch yn eu lle, yn enwedig lle mae gwariant ychwanegol dan sylw, ac nid ydych yn mantoli'r gyllideb gydag incwm ychwanegol. Ond bydd e’n cael y cyfle i gyflwyno’r farn honno gan ein bod yn trafod drwy'r Pwyllgor Busnes a thrwy'r Cynulliad ei hun sut yr ydym yn gweithredu golwg newydd ar broses y gyllideb.

Yes, and I look forward to working with the Chair of the Finance Committee and others on that. I think the proposal that any change in a budget line that were to be submitted as a motion should at the same time have an amendment as to either an increase in taxation or a reduction in spending which would counter that. But, subject to that, I think we would benefit from having that democratic process.

I’m also grateful to Simon Thomas and also to Nick Ramsey, both of whom have been generous with their time in explaining to me the particularities of the budget-setting process here, and also to the Cabinet Secretary who has been very forthcoming to the Finance Committee, both on the two Bills that we are considering, and on to this budget scrutiny that we have fitted within that.

One other area, I think, of challenge, to my understanding of how the process works here, and perhaps to others, is quite what this relationship is between Plaid and the Labour Party. I had understood that what had been agreed was that Plaid would allow the budget to go through—I’m still unclear as to whether that is abstention or support—in return for a series of specific changes to that budget that would be agreed by Plaid, for instance the £300,000 for looking at the Carmarthen to Aberystwyth railway and whether we can bring that back. I trust that Plaid will be as keen in monitoring how that money is being spent, and ensuring value for money, as they have been at agreeing it in the first place. But it seems that by doing that, they are allowing through quite a lot of other things in this budget that they got no sight of in advance, yet somehow are now associated with. And I felt that Adam Price’s speech was quite some way to defending the budget as a whole, rather than merely just the specific Plaid elements within it. I think we would all benefit from greater clarity as to how that relationship is working.

I also think the Finance Committee—I’m proud of the document that we’ve produced in a very short timescale. I’m not quite sure of the status of that document in this debate—it’s referred to as a supporting document. I wonder, actually, if this Assembly and Plenary were to vote on those recommendations whether they would be supported by the Assembly as a whole. We have had a cross-party agreement in committee, and I think that would strengthen the position further of the Assembly in the budget scrutiny process, and I look forward to the Cabinet Secretary telling us what, if any, parts of the budget he’s going to amend in response to those.

We have this Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015, and as far as I’m concerned, the jury is still out on whether this is an effective piece of legislation or is virtue signalling on a number of very worthy goals that aren’t then followed up and made to happen through the day-to-day process of government and legislation. So, I look forward to seeing changes that may or may not come in that area.

Overall, I would characterise the budget as a ‘steady as she goes’ budget—there’s a lot of budget lines where there’s no change to the spending. The Cabinet Secretary did find additional money for health, which we support. I’m most struck by the local government settlement, relative at least to the spending we see set by the UK Government largely for England, because it’s that local government area that seems to me to have less reductions in Wales, relative to the very, very sharp cuts that local councils in England have experienced, and the corollary of that is health having had cuts in Wales that it hasn’t faced in England. I know that some of that may reflect what is going on with social care and the NHS, and I think it’s sensible for the Government to consider that in the way it does, but, overall, the local government settlement looks vulnerable for future years. And in our Finance Committee report, we say that the

‘draft budget this year is a better settlement for many than was expected...organisations should be using this settlement to prepare for tougher times ahead, the Committee was concerned not to have seen evidence of this preparation taking place’.

And it cites particularly the health service and local government. But in local government, we’ve got elections in May, and the suspicion has to be that there are going to be severe cuts in local government that may be put off until next year and, rather than planning for those reductions now, local governments are concentrating on pump-priming for the council elections in May and we will then see severe reductions in the year or two to follow that that might well have been better planned. For the health service, I’m disappointed to see that we have this statutory requirement for three-year budgeting, we have all these interest groups and partner organisations coming to us and saying they want to plan for the long term, yet several of these health organisations haven’t actually set those three-year budgets, as required by statute.

We have seen these very significant—between 35 and 40 per cent, depending on which year you look at—cuts to the capital budget for climate change projects. I remember being assailed quite aggressively by Carl Sargeant prior to the election on how UKIP wanted to cut this budget, and yet the Government comes back and in the first budget cuts it by over a third. One must admit to being somewhat perplexed. One questions the Cabinet Secretary and is told, ‘Actually, this isn’t going to affect the climate change goals or objectives or what the Government’s going to achieve in this field.’ In which case, why was this money being spent under the climate change area, if it wasn’t actually required to meet those goals? I wonder if these climate change capital projects will be like the higher education budget, perhaps, was last year, and we may see substantive parts of that put back following what we’ve learned in the autumn statement.

I’d like to be assured that what’s happening in terms of energy efficiency and fuel poverty is well connected between the energy companies’ schemes, Nest, and what the Welsh Government is doing, and similarly with local government and its responsibilities in flood protection. And I think it would be good if we looked at these particular schemes on their merits and subjected them to good forensic scrutiny, rather than simply because they’re described as climate change projects having them extolled by the Government as self-evidently good or, indeed, criticised by others as if they weren’t. We should look at their merits, and I think it’s very, very important we get the BELs, the budget expenditure lines, out there early on. It really is unsatisfactory to have very, very broad budgets announced and then to find out significantly later that, actually, the picture is very, very different than it appeared because of what is going on at that level. I really think it would benefit the overall budget process, public scrutiny and democratic involvement in Wales if those BELs were announced at the same time as the draft budget, in order that people can work for proper budget scrutiny and effect. I’m grateful to the Cabinet Secretary and for the time, Llywydd.

Ie, ac edrychaf ymlaen at weithio gyda Chadeirydd y Pwyllgor Cyllid ac eraill ar hynny. Rwy'n credu y dylai’r cynnig bod unrhyw newid i linell wariant a fyddai’n cael ei gyflwyno fel cynnig, ar yr un pryd gael gwelliant o ran naill ai cynnydd mewn trethi neu leihad mewn gwariant, a fyddai'n atal hynny. Ond, yn amodol ar hynny, rwy’n meddwl y byddem yn elwa o gael y broses ddemocrataidd honno.

Rwyf hefyd yn ddiolchgar i Simon Thomas a hefyd i Nick Ramsey, y ddau ohonynt wedi bod yn hael gyda'u hamser yn egluro i mi hynodion y broses pennu cyllideb yma, a hefyd i Ysgrifennydd y Cabinet sydd wedi bod yn barod iawn i siarad â’r Pwyllgor Cyllid, ar y ddau Fil yr ydym yn eu hystyried, ac ymlaen i graffu ar y gyllideb hon yr ydym wedi ei gosod o fewn hynny.

Un her arall, rwy’n meddwl, i fy nealltwriaeth i o sut mae'r broses yn gweithio yma, ac efallai i eraill, yw beth yn union yw’r berthynas hon rhwng Plaid Cymru a'r Blaid Lafur. Roeddwn wedi deall mai’r hyn oedd wedi ei gytuno oedd y byddai Plaid Cymru yn caniatáu i'r gyllideb fynd drwodd—rwy'n dal heb fod yn glir o ba un ai ymatal neu gefnogaeth yw hynny—yn gyfnewid am gyfres o newidiadau penodol i'r gyllideb honno a fyddai'n cael eu cytuno gan y Blaid, er enghraifft y £300,000 ar gyfer edrych ar y rheilffordd rhwng Caerfyrddin ac Aberystwyth ac a allwn ddod â’r rheilffordd honno yn ôl. Hyderaf y bydd y Blaid yr un mor awyddus i fonitro sut mae'r arian hwnnw'n cael ei wario, ac yn sicrhau gwerth am arian, ag yr oeddent pan gytunwyd arno yn y lle cyntaf. Ond mae'n ymddangos drwy wneud hynny, eu bod yn caniatáu i gryn dipyn o bethau eraill fynd drwodd yn y gyllideb hon na chawsant unrhyw olwg arnynt ymlaen llaw, ac eto i gyd bellach rywsut maent yn gysylltiedig â nhw. Ac rwy’n teimlo bod araith Adam Price wedi mynd yn eithaf pell tuag at amddiffyn y gyllideb yn ei chyfanrwydd, yn hytrach na dim ond yr elfennau sy’n benodol i Blaid Cymru o fewn y gyllideb. Rwy'n credu y byddem i gyd yn elwa o fwy o eglurder am sut mae’r berthynas honno yn gweithio.

Rwyf hefyd yn credu bod y Pwyllgor Cyllid—rwy'n falch o'r ddogfen yr ydym wedi’i chynhyrchu mewn amser byr iawn. Dydw i ddim yn hollol siŵr o statws y ddogfen honno yn y ddadl hon—cyfeirir ati fel dogfen ategol. Tybed, mewn gwirionedd, pe byddai’r Cynulliad hwn a'r Cyfarfod Llawn yn pleidleisio ar yr argymhellion hynny a fyddent yn cael eu cefnogi gan y Cynulliad cyfan. Rydym wedi cael cytundeb trawsbleidiol yn y pwyllgor, ac rwy’n meddwl y byddai hynny'n cryfhau sefyllfa'r Cynulliad ymhellach yn y broses graffu ar y gyllideb, ac edrychaf ymlaen at glywed Ysgrifennydd y Cabinet yn dweud wrthym pa rannau, os o gwbl, o'r gyllideb y mae'n mynd i’w diwygio mewn ymateb i'r rheini.

Mae gennym Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015, ac yn fy marn i, nid oes sicrwydd o hyd a yw hwn yn ddarn effeithiol o ddeddfwriaeth neu a yw’n rhoi arwydd o rinwedd ar nifer o nodau teilwng iawn nad ydynt wedyn yn cael eu gweithredu drwy broses ddyddiol llywodraeth a deddfwriaeth. Felly, edrychaf ymlaen at weld newidiadau a all ddigwydd neu na allant ddigwydd yn y maes hwnnw.

Yn gyffredinol, byddwn yn disgrifio’r gyllideb fel cyllideb ‘ymlaen gan bwyll’—mae llawer o linellau cyllideb lle nad oes newid i'r gwariant. Daeth Ysgrifennydd y Cabinet o hyd i arian ychwanegol ar gyfer iechyd, ac rydym yn cefnogi hynny. Fe’m trawyd fwyaf gan y setliad llywodraeth leol, sy’n ymwneud o leiaf â’r gwariant a welwn wedi’i bennu gan Lywodraeth y DU yn bennaf ar gyfer Lloegr, oherwydd, i mi, ymddengys mai’r maes llywodraeth leol hwnnw sy'n cael y gostyngiadau lleiaf yng Nghymru, o'u cymharu â'r toriadau llym iawn, iawn y mae cynghorau lleol yn Lloegr wedi’u profi. Ac yn sgil hynny iechyd sy’n gweld y toriadau yng Nghymru, ac nid yw’r toriadau hynny i’w gweld yn Lloegr. Rwy'n gwybod bod rhywfaint o hynny yn adlewyrchu’r hyn sy'n digwydd gyda gofal cymdeithasol a'r GIG, ac rwy’n meddwl ei bod yn synhwyrol i'r Llywodraeth ystyried hynny yn y ffordd y mae'n gwneud. Ond, yn gyffredinol, mae’r setliad llywodraeth leol yn edrych yn fregus ar gyfer y dyfodol. Ac yn adroddiad y Pwyllgor Cyllid, rydym yn dweud bod

‘y gyllideb ddrafft eleni yn setliad gwell o lawer na’r disgwyl... dylai sefydliadau fod yn defnyddio'r setliad hwn i baratoi ar gyfer cyfnodau mwy anodd i ddod, roedd y Pwyllgor yn poeni nad yw wedi gweld tystiolaeth fod y gwaith paratoi hwn yn digwydd’.

Ac mae'n dyfynnu yn enwedig y gwasanaeth iechyd a llywodraeth leol. Ond mewn llywodraeth leol, mae gennym etholiadau ym mis Mai, a’r amheuaeth yn anorfod yw y bydd toriadau llym mewn llywodraeth leol a allai gael eu gohirio tan y flwyddyn nesaf. Ac, yn hytrach na chynllunio ar gyfer y gostyngiadau hynny yn awr, mae llywodraeth leol yn canolbwyntio ar arian sefydlu ar gyfer yr etholiadau cyngor ym mis Mai, a byddwn yn gweld gostyngiadau difrifol yn y flwyddyn neu ddwy wedyn a allai yn wir fod wedi'u cynllunio'n well. Ar gyfer y gwasanaeth iechyd, rwy'n siomedig o weld bod y gofyniad statudol hwn gennym ar gyfer cyllidebu tair blynedd, mae’r holl grwpiau buddiant a sefydliadau partner hyn yn dod atom ac yn dweud eu bod yn awyddus i gynllunio ar gyfer y tymor hir ac, eto i gyd, mae nifer o'r sefydliadau iechyd hyn heb osod y cyllidebau tair blynedd hynny mewn gwirionedd, fel sy'n ofynnol yn ôl statud.

Rydym wedi gweld y toriadau sylweddol hyn—rhwng 35 a 40 y cant, yn dibynnu ar ba flwyddyn yr ydych yn edrych arni—i'r gyllideb gyfalaf ar gyfer prosiectau newid hinsawdd. Rwy’n cofio cael fy herio yn eithaf ymosodol gan Carl Sargeant cyn yr etholiad ar sut oedd UKIP eisiau torri’r gyllideb hon, ac eto i gyd mae'r Llywodraeth yn dod yn ôl ac yn y gyllideb gyntaf yn torri dros draean ohoni. Rhaid cyfaddef fod hyn yn achosi penbleth braidd. Holir Ysgrifennydd y Cabinet a dywedir wrtho, 'A dweud y gwir, nid yw hyn yn mynd i effeithio ar nodau neu amcanion newid hinsawdd neu’r hyn y mae'r Llywodraeth yn mynd i’w gyflawni yn y maes hwn.' Os felly, pam oedd yr arian hwn yn cael ei wario ym maes newid hinsawdd, os nad oedd yn ofynnol mewn gwirionedd i fodloni'r nodau hynny? Tybed a fydd y prosiectau cyfalaf newid hinsawdd hyn, fel y gyllideb addysg uwch y llynedd, o bosibl, ac y byddwn yn gweld rhannau sylweddol yn cael eu rhoi yn ôl, yn dilyn yr hyn yr ydym wedi ei ddysgu yn natganiad yr hydref.

Hoffwn gael sicrwydd bod cysylltiad da o ran yr hyn sy'n digwydd o safbwynt effeithlonrwydd ynni a thlodi tanwydd rhwng cynlluniau’r cwmnïau ynni, Nest, a’r hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wneud, ac yn yr un modd â llywodraeth leol a'i chyfrifoldebau amddiffyn rhag llifogydd. Ac rwy’n meddwl y byddai'n beth da pe baem yn edrych ar y cynlluniau penodol hyn ar sail eu rhinweddau a'u gwneud yn agored i graffu fforensig da, yn hytrach na dim ond oherwydd eu bod yn cael eu disgrifio fel prosiectau newid hinsawdd sy’n cael eu clodfori gan y Llywodraeth fel rhywbeth da yn hollol amlwg neu, yn wir, yn cael eu beirniadu gan eraill fel rhywbeth nad ydynt yn dda. Dylem edrych ar eu rhinweddau, ac rwy’n credu ei bod yn bwysig iawn, iawn ein bod yn cael y BELs, y llinellau gwariant yn y gyllideb, allan yno yn gynnar. Yn wir, mae’n anfoddhaol cael cyllidebau eang iawn, iawn yn cael eu cyhoeddi ac yna gael gwybod llawer iawn yn ddiweddarach, mewn gwirionedd, fod y darlun yn wahanol iawn, iawn i’r hyn yr oedd yn ymddangos oherwydd yr hyn sy'n digwydd ar y lefel honno.  Rwyf o ddifrif yn meddwl y byddai o fudd i'r broses gyllideb gyffredinol, i graffu cyhoeddus ac i ymgysylltiad democrataidd yng Nghymru pe bai’r BELs hynny yn cael eu cyhoeddi ar yr un pryd â'r gyllideb ddrafft, er mwyn i bobl weithio ar gyfer craffu ar y gyllideb yn briodol ac yn effeithiol. Rwy'n ddiolchgar i Ysgrifennydd Cabinet ac am yr amser, Lywydd.

This is the sixth budget I have spoken on in the Senedd. Unfortunately, they have all been made against the austerity agenda of first the Conservative and Liberal Democrat Westminster Government and now a Conservative Government. How long will the austerity path be followed until it suddenly dawns on the Government that it is not working? As Adam Price said earlier, this is the first lost decade of economic growth since the 1860s. That was the time of Disraeli and Gladstone, and Disraeli and Gladstone as young men. [Interruption.] No, I’ll help Neil Hamilton: Palmerston was there at the beginning, Disraeli and Gladstone were there at the end. Or is this austerity agenda just a fig leaf to hide the desire of the Conservatives to shrink the public sector? Where the state cannot be removed completely, they find a way, such as academy schools in England, where the private sector can make money out of it.

Turning to the budget before us, health continues on its journey towards 50 per cent of the Welsh revenue budget; this time next year, I predict it will actually exceed 50 per cent of the Welsh revenue budget. I think it’s running at 49 per cent this year. Health is by far the most important service that the Welsh Government provides, but money on health must be used to its best effect. I remain highly sceptical of the current health board structure, which does not seem to me to be based on natural health boundaries. Some questions on health need addressing: how much does it cost for agency staff? Why is there not an all-Wales medicines service so that if medicines are about to become out of date, they can be redeployed to a different hospital even if it’s in a different health board so as to avoid waste?

Dyma’r chweched gyllideb yr wyf wedi siarad amdani yn y Senedd. Yn anffodus, maent i gyd wedi cael eu gwneud yn erbyn agenda gyni Llywodraeth San Steffan y Ceidwadwyr a'r Democratiaid Rhyddfrydol yn gyntaf ac yn awr Lywodraeth Geidwadol. Pa mor hir fydd angen dilyn y llwybr cyni nes ei fod yn gwawrio’n sydyn ar y Llywodraeth nad yw'n gweithio? Fel y dywedodd Adam Price yn gynharach, dyma'r degawd coll cyntaf o dwf economaidd ers y 1860au. Dyna oedd amser Disraeli a Gladstone, a Disraeli a Gladstone fel dynion ifanc. [Torri ar draws.] Na, fe wnâi helpu Neil Hamilton: roedd Palmerston yno ar y dechrau, roedd Disraeli a Gladstone yno ar y diwedd. Neu a yw’r agenda gyni hon yn ddim ond deilen ffigys i guddio awydd y Ceidwadwyr i grebachu’r sector cyhoeddus? Pan na ellir cael gwared ar y wladwriaeth yn gyfan gwbl, maent yn dod o hyd i ffordd, fel ysgolion academi yn Lloegr, lle gall y sector preifat wneud arian allan ohoni.

Gan droi at y gyllideb ger ein bron, mae iechyd yn parhau ar ei daith tuag at 50 y cant o gyllideb refeniw Cymru; yr adeg hon y flwyddyn nesaf, rwy’n rhagweld y bydd mewn gwirionedd yn fwy na 50 y cant o gyllideb refeniw Cymru. Rwy'n credu ei fod yn 49 y cant eleni. Iechyd o bell ffordd yw’r gwasanaeth pwysicaf y mae Llywodraeth Cymru yn ei ddarparu, ond rhaid defnyddio’r arian ar iechyd yn y modd mwyaf effeithiol. Rwy’n dal yn amheus iawn o strwythur y byrddau iechyd presennol, nad yw'n ymddangos i mi i fod yn seiliedig ar ffiniau iechyd naturiol. Mae angen mynd i'r afael â rhai cwestiynau ar iechyd: beth yw’r gost am staff asiantaeth ? Pam nad oes gwasanaeth meddyginiaethau ar gyfer Cymru gyfan fel bod modd anfon meddyginiaethau sydd â’u dyddiad ar fin rhedeg allan i ysbytai eraill, hyd yn oed os ydynt mewn bwrdd iechyd gwahanol, er mwyn osgoi gwastraff?

Thank you, I’m very grateful for your taking the intervention. It’s in relation, specifically, to the costs of agency staff. As you will know, the UK Government took action to put a cap on the cost of agency staff per hour. The Welsh Government decided not to follow suit. That’s costing our NHS millions of pounds every year. Do you share my view that the Welsh Government should reconsider its position?

Diolch, rwy’n ddiolchgar iawn ichi am dderbyn yr ymyriad. Mae’n ymwneud, yn benodol, â chostau staff asiantaeth. Fel y gwyddoch, cymerwyd camau gan Lywodraeth y DU gamau i roi cap ar gostau staff asiantaeth fesul awr. Penderfynodd Llywodraeth Cymru beidio â dilyn eu hesiampl. Mae hynny’n costio miliynau o bunnoedd i'n GIG bob blwyddyn. A ydych yn rhannu fy marn i y dylai Llywodraeth Cymru ailystyried ei safbwynt?

I don’t share your view. What I would say is that if you put that cap on, you end up with wards running short of nurses, and you end up with hospitals short of doctors. The problem is we need agency staff. The challenge to the Welsh Government and the health service is to get to a situation where we don’t need agency staff because we’re fully staffed.

Why are you, as stated by a former health Minister, twice as likely to have your tonsils removed in Ynys Môn than you are in Wrexham, which are both part of the same health board? Why does the cost of an operation such as cataracts vary so much between different hospitals? We recently heard reported that the cost of locum doctors in Wales exceeds £137 million—an increase from £64 million in the previous year. The highest paid locum, according to the newspapers, received £183,000 last year. We need a system where we get more doctors in, and I put my cards on the table that I believe in salaried GPs.

Why are medical interventions that do no good for the patient still taking place? The auditor general reported on this practice, as have NICE. How many patients overnight does a minor injuries unit need to see for it to be kept open overnight? Currently, the answer to that is three.

We as a committee of the Assembly scrutinised the Cabinet Secretary for health and the Cabinet Secretary for finance as to who engages in the in-depth scrutiny of health board expenditure, not over accuracy and legality, but over efficiency and effectiveness.

Whilst people generally have their major health needs during the last 12 to 24 months of their lives, they can need social care for up to 40 years, with the level and complexity of care increasing as people age, often ending up with a residential care package having to be paid for by the local council. It is also of no surprise that those living in inadequate housing tend to have greater health needs. Health is also a lifestyle. Exercising facilities run by local authorities, and fitness, diet and smoking cessation schemes run by Communities First all help to improve the health of people in Wales.

While the autumn statement has added additional capital expenditure to the Welsh Government’s budget, according to my calculation it still has not even taken us back to 2008 expenditure in real terms. Additional capital expenditure would benefit the Welsh economy. Remember that the capital expenditure that Ed Balls called for and that George Osborne described as wrecking the recovery has now been brought forward by Philip Hammond. It’s very pleasing that they’ve almost learned.

Can I just say something relating to this idea that you have to keep on cutting to make austerity for things to work? No, you grow your economy. You increase your tax take by growing the economy. You get more people working; not as we have at the moment, working limited hours and zero hours and short-term contract hours, but you actually get them working full time and you get their salaries up. When that happens, the tax take goes up and people end up better off. Can I just say that, finally, capital expenditure is desperately needed for things as diverse as new schools and flood defences, even though the global warming deniers do not believe that we need the additional flood defences?

Nid wyf yn rhannu eich barn. Yr hyn y byddwn i'n ei ddweud yw, os byddech yn pennu'r cap hwnnw, y byddai’n arwain at brinder nyrsys ar wardiau a phrinder meddygon mewn ysbytai. Y broblem yw bod angen staff asiantaeth arnom. Yr her i Lywodraeth Cymru a'r gwasanaeth iechyd yw cyrraedd sefyllfa lle nad oes angen staff asiantaeth oherwydd bod y gwasanaeth wedi’i staffio’n llawn.

Pam ydych chi, fel y nodwyd gan gyn-Weinidog iechyd, ddwywaith yn fwy tebygol o gael tynnu eich tonsiliau yn Ynys Môn nag yr ydych yn Wrecsam, sydd ill dwy'n rhan o'r un bwrdd iechyd? Pam mae cost llawdriniaeth megis cataractau yn amrywio cymaint rhwng gwahanol ysbytai? Clywsom yn ddiweddar fod cost meddygon locwm yng Nghymru yn fwy na £137 miliwn—cynnydd o £64 miliwn o’i gymharu â’r flwyddyn flaenorol. Talwyd y cyflog uchaf o £183,000 i locwm y llynedd, yn ôl y papurau newydd. Mae angen system arnom lle’r ydym yn cael mwy o feddygon i mewn, ac rwy’n rhoi fy nghardiau ar y bwrdd fy mod yn credu mewn meddygon teulu cyflogedig.

Pam mae ymyriadau meddygol sy'n gwneud dim daioni i'r claf yn dal i ddigwydd?  Mae’r archwilydd cyffredinol wedi sôn am yr arfer hwn, fel y mae NICE. Faint o gleifion dros nos y mae angen i uned mân anafiadau eu gweld iddi gael ei chadw ar agor dros nos? Ar hyn o bryd, yr ateb i hynny yw tri.

Fe wnaethom ni fel pwyllgor yn y Cynulliad graffu ar Ysgrifennydd y Cabinet dros iechyd ac Ysgrifennydd y Cabinet dros gyllid i weld pwy sy’n gwneud y gwaith craffu manwl ar wariant bwrdd iechyd, nid o ran cywirdeb a chyfreithlondeb, ond o ran effeithlonrwydd ac effeithiolrwydd.

Yn gyffredinol, bydd pobl yn cael eu hanghenion iechyd mawr yn ystod 12 i 24 mis olaf eu bywydau, ond gall fod angen gofal cymdeithasol arnynt am hyd at 40 mlynedd, gyda lefel a chymhlethdod y gofal yn cynyddu wrth i bobl heneiddio, ac yn aml yn diweddu gyda phecyn gofal preswyl sy’n gorfod cael ei dalu gan y cyngor lleol. Nid yw’n syndod chwaith bod mwy o anghenion iechyd yn dueddol o fod gan y rhai sy'n byw mewn tai annigonol. Mae iechyd hefyd yn ffordd o fyw. Mae cyfleusterau ymarfer corff sy’n cael eu rhedeg gan awdurdodau lleol, a chynlluniau ffitrwydd, diet a rhoi'r gorau i ysmygu sy’n cael eu rhedeg gan Gymunedau yn Gyntaf i gyd yn helpu i wella iechyd pobl yng Nghymru.

Er bod datganiad yr hydref wedi ychwanegu gwariant cyfalaf ychwanegol at gyllideb Llywodraeth Cymru, yn ôl fy nghyfrifiad i, mewn termau real, mae’n dal heb ein cymryd yn ôl at wariant 2008 hyd yn oed. Byddai gwariant cyfalaf ychwanegol o fudd i economi Cymru. Cofiwch fod y gwariant cyfalaf y galwodd Ed Balls amdano, ac y gwnaeth George Osborne ei ddisgrifio fel dryllio’r adferiad, bellach wedi’i gyflwyno gan Philip Hammond. Mae'n beth braf iawn eu bod bron wedi dysgu.

A gaf i ddweud rhywbeth sy'n ymwneud â'r syniad hwn bod yn rhaid i chi ddal i dorri i wneud cyni ar gyfer i bethau weithio? Na, rydych yn tyfu eich economi. Rydych yn cynyddu eich derbyniadau treth drwy dyfu’r economi. Rydych yn cael mwy o bobl yn gweithio; nid fel sydd gennym ni ar hyn o bryd, pobl yn gweithio oriau cyfyngedig a chontractau dim oriau ac oriau contract tymor byr, ond rydych mewn gwirionedd yn cael pobl yn gweithio'n llawnamser ac rydych yn codi eu cyflogau. Pan fydd hynny'n digwydd, mae’r dreth yn cynyddu ac mae pobl yn y pen draw yn well eu byd. A gaf i ddweud, yn olaf, mae angen gwariant cyfalaf yn daer ar gyfer pethau mor amrywiol ag ysgolion newydd ac amddiffynfeydd rhag llifogydd, er bod y rhai sy’n gwadu bod cynhesu byd-eang yn digwydd yn credu nad oes angen amddiffynfeydd rhag llifogydd ychwanegol arnom.

Six years ago, the Conservative-led UK Government inherited an economy on the brink of collapse, with the highest budget deficit in peacetime UK history. To rebuild shattered fiscal credibility, it had to take tough decisions. Austerity, defined as not having enough money, is therefore not a choice. As any debtor knows, you cannot start reducing debt until expenditure falls below income. If the Treasury had pursued faster deficit reduction, cuts would have been higher. In the real financial world, borrowers borrow but lenders set the terms. If the Treasury had pursued lower deficit reduction, higher cuts could have been imposed. Those who state otherwise are at best deluding themselves, at worst deluding the people.

The Welsh Government has rightly prioritised prevention and early intervention, but as this draft budget illustrates, it says one thing and does another. Although its budgets for prevention and early intervention and for voluntary sector support are key to the delivery of its policies, and although they represent just 1.5 per cent of the combined health and local government budgets, this Welsh Government has cut them again to over £7 million below their 2015-16 level. Rather than working smarter, this false economy will add additional costs to health and local government services many times higher than the short-sighted cuts imposed. So much for the Social Services and Well-being (Wales) Act 2014 promoting the involvement of people in the design and delivery of care and support services. So much for the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015, making public bodies work better with people, with communities and each other, taking a joined-up approach. And so much for the Auditor General for Wales’s report, ‘A Picture of Public Services 2015’, which said,

‘there is now a much clearer recognition that previous approaches have not worked as intended and that radical change is required’,

‘public services must increasingly be delivered not to people, but with people…involving people in the design and delivery of services, recognising people’s own strengths and tailoring services accordingly.’

As the founder of the Salvation Army, William Booth, said,

‘While it is entirely appropriate to rescue the man or woman who has fallen into the sea, it is much better to tackle the roots of the individual’s problem at the top of the cliff from which they fell.’

Yet charities Carers Wales, Contact a Family Cymru and Learning Disability Wales are having to call for the Welsh Government to rethink its decision to cut the family fund by £5.5 million, stating it

‘Seems to have made their decision without considering the impact it would have on the most vulnerable families with disabled children.’

Adding, the reduction also seems to run counter to wider Welsh Government policy. In contrast, funding in England, Scotland and Northern Ireland has been maintained.

Of course, Labour’s Welsh Government has got form for this. When, in September 2014, it announced funding to support front-line advice services, Citizens Advice Cymru and Shelter Cymru, it shut out AdviceUK—the UK’s largest support network for free, independent advice centres, with 24 member organisations in Wales—denying people in crisis quick, emergency intervention and trapping them on waiting lists. Over the last year it has been the turn of organisations including Disability Wales and child contact centres in Wales, leading to poorer and more costly outcomes for people and families.

Despite calls by the Wales disability reference group for the devolved independent living fund to be administered in the voluntary sector with Scotland and Northern Ireland, Labour has given this to local government. When I raised concerns about the shortage of qualified nurses providing palliative care in the voluntary sector, identified by the charity Together for Short Lives, this was dismissed, as it was when I highlighted concerns raised by the north Wales safer communities board that too much was being spent on firefighting substance misuse problems and not enough on intervention and prevention, and when I criticised the 10 per cent cut to the third sector supporting communities and people budget, emphasising the crucial role the third sector plays in delivering quality services for less. Such cuts to ground-level support compromise the more user-led, preventative and cost-effective services that the third sector delivers when we should instead be transforming Wales’s public services by embedding co-production.

All too often, money washes over people and neighbourhoods rather than watering their roots. To provide better services more efficiently means taking powers out of the hands of government at local and national level, and sharing it with the people living and working on the front line. If you trust them, it will improve their lives and save money in the process.

Chwe blynedd yn ôl, etifeddodd Llywodraeth y DU a arweiniwyd gan y Ceidwadwyr, economi a oedd ar fin dymchwel, a'r diffyg uchaf yn y gyllideb mewn cyfnod o heddwch yn hanes y DU. Er mwyn adennill hygrededd ariannol a oedd wedi chwalu, roedd yn rhaid gwneud penderfyniadau anodd. Nid yw cyni, a ddiffinnir fel bod heb ddigon o arian, yn ddewis felly. Fel y gŵyr unrhyw ddyledwr, ni allwch ddechrau lleihau dyled nes i wariant ddisgyn islaw incwm. Pe bai’r Trysorlys wedi mynd ar drywydd lleihau diffyg yn gyflymach, byddai toriadau wedi bod yn uwch. Yn y byd ariannol go iawn, mae benthycwyr yn benthyca ond mae’r rhai sy’n rhoi benthyg yn gosod y telerau. Pe bai’r Trysorlys wedi mynd ar drywydd lleihau diffyg is, gellid bod wedi gosod toriadau uwch. Mae'r rhai sy’n datgan fel arall ar y gorau yn twyllo eu hunain, ar y gwaethaf maent yn twyllo’r bobl.

Mae Llywodraeth Cymru yn briodol wedi blaenoriaethu atal ac ymyrraeth gynnar, ond fel y dengys y gyllideb ddrafft hon, mae'n dweud un peth ac yn gwneud peth arall. Er bod ei chyllidebau ar gyfer atal ac ymyrryd yn gynnar ac ar gyfer cymorth y sector gwirfoddol yn allweddol i gyflawni ei pholisïau, ac er eu bod yn cynrychioli dim ond 1.5 y cant o gyllidebau iechyd a llywodraeth leol cyfun, mae’r Llywodraeth Cymru hon wedi eu torri eto i dros £7 miliwn yn is na lefel 2015-16. Yn hytrach na gweithio mewn modd mwy deallus, bydd yr economi ffug hon yn ychwanegu costau ychwanegol at wasanaethau iechyd a llywodraeth leol sawl gwaith yn uwch na'r toriadau cibddall a osodwyd. Naw wfft i Ddeddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014 yn hyrwyddo cyfranogiad pobl wrth gynllunio a darparu gwasanaethau gofal a chymorth. Naw wfft i Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 yn gwneud i gyrff cyhoeddus weithio'n well gyda phobl, gyda chymunedau a gyda'i gilydd, gan gymryd agwedd gydgysylltiedig. A naw wfft i adroddiad Archwilydd Cyffredinol Cymru, 'Darlun o Wasanaethau Cyhoeddus 2015', a oedd yn dweud,

‘mae cydnabyddiaeth gliriach o lawer bellach nad yw dulliau blaenorol wedi gweithio yn ôl y bwriad a bod angen newid radical’,

‘mae'n rhaid i wasanaethau cyhoeddus gael eu darparu fwyfwy nid i bobl, ond gyda phobl... cynnwys pobl wrth gynllunio a darparu gwasanaethau, gan gydnabod cryfderau y bobl eu hunain a theilwra gwasanaethau yn unol â hynny’.

Fel y dywedodd sylfaenydd Byddin yr Iachawdwriaeth, William Booth,

‘Er ei bod yn gwbl briodol achub y dyn neu’r fenyw sydd wedi disgyn i'r môr, mae'n llawer gwell mynd i'r afael â gwraidd problem yr unigolyn ar ben y clogwyn y disgynnodd ohoni.

Eto i gyd, mae’r elusennau Cynhalwyr Cymru, Cyswllt Teulu Cymru ac Anabledd Dysgu Cymru yn gorfod galw ar Lywodraeth Cymru i ailystyried ei phenderfyniad i dorri £5.5 miliwn oddi ar gronfa’r teulu, gan ddweud

‘Ymddengys ei bod wedi gwneud ei phenderfyniad heb ystyried yr effaith y byddai hynny’n ei chael ar y teuluoedd mwyaf agored i niwed sydd â phlant anabl’.

Gan ychwanegu, ymddengys bod y gostyngiad hefyd yn mynd yn groes i bolisi ehangach Llywodraeth Cymru. Mewn cyferbyniad, mae’r cyllid yn Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon wedi’i gynnal.

Wrth gwrs, mae gan Lywodraeth Lafur Cymru hanes am hyn. Ym mis Medi 2014, pan gyhoeddodd gyllid i gefnogi gwasanaethau cynghori rheng flaen, Cyngor ar Bopeth Cymru a Shelter Cymru, anwybyddodd AdviceUK—sef rhwydwaith cymorth mwyaf y DU ar gyfer canolfannau cyngor annibynnol am ddim, gyda 24 o gyrff sy’n aelodau yng Nghymru—gan wadu ymyrraeth frys a chyflym i bobl mewn argyfwng, a’u cadw ar restrau aros. Dros y flwyddyn ddiwethaf, tro mudiadau fel Anabledd Cymru a chanolfannau cyswllt plant yng Nghymru oedd hi, gan arwain at ganlyniadau gwaeth a mwy costus i bobl a theuluoedd.

Er gwaethaf galwadau gan grŵp cyfeirio anabledd Cymru ar gyfer y gronfa byw'n annibynnol a ddatganolwyd i gael ei gweinyddu yn y sector gwirfoddol gyda’r Alban a Gogledd Iwerddon, mae Llafur wedi rhoi’r gronfa hon i lywodraeth leol. Pan godais bryderon am brinder nyrsys cymwysedig sy'n darparu gofal lliniarol yn y sector gwirfoddol, a nodwyd gan yr elusen Together for Short Lives, cafodd hyn ei wfftio. Digwyddodd hynny hefyd pan dynnais sylw at bryderon a godwyd gan fwrdd cymunedau mwy diogel y gogledd bod gormod yn cael ei wario ar ddatrys problemau camddefnyddio sylweddau a dim digon ar ymyrraeth ac atal, a phan feirniadais y toriad o 10 y cant i gyllideb cefnogi cymunedau a phobl y trydydd sector, gan bwysleisio’r rhan hanfodol y mae’r trydydd sector yn ei chwarae wrth ddarparu gwasanaethau o safon am lai o arian. Mae toriadau o'r fath i gefnogaeth ar lefel llawr gwlad yn peryglu’r gwasanaethau ataliol a chost-effeithiol, a arweinir yn fwy gan ddefnyddwyr, y mae’r trydydd sector yn eu darparu, pan ddylem fod yn trawsnewid gwasanaethau cyhoeddus Cymru drwy wneud cyd-gynhyrchu yn rhan annatod ohonynt.

Yn amlach na pheidio, mae arian yn disgyn dros bobl a chymdogaethau yn hytrach nag yn dyfrio eu gwreiddiau. Mae darparu gwasanaethau gwell yn fwy effeithlon yn golygu cymryd pwerau oddi ar lywodraeth ar lefel leol a chenedlaethol, a'u rhannu gyda'r bobl sy'n byw ac yn gweithio ar y rheng flaen. Os ydych yn ymddiried ynddynt, bydd yn gwella eu bywydau ac yn arbed arian yn y broses.

I’ll refer to specific elements of this budget in relation to health. The agreement, of course, represents only a part of the wider budget. In that wider budget there are some decisions relating to health and social care that we would hope Welsh Government would reconsider. We would also like more money to be given to health, but we are acutely aware that it isn’t just about the amount of money being spent but how that money is spent and managed on a day-to-day basis.

To the Conservative spokesman, reflected by UKIP and their call for the protection of health budgets, let’s look at what the Conservatives have done in England. Anybody who thinks it’s possible to improve health services through cutting social care as they have done there probably needs to spend a little bit more time thinking about the real problems that we do face in real terms in the NHS in Wales. I will give way.

Byddaf yn cyfeirio at elfennau penodol o'r gyllideb hon mewn cysylltiad ag iechyd. Mae'r cytundeb, wrth gwrs, yn cynrychioli dim ond rhan o'r gyllideb ehangach. Yn y gyllideb ehangach mae rhai penderfyniadau sy'n ymwneud ag iechyd a gofal cymdeithasol y byddem yn gobeithio y byddai Llywodraeth Cymru yn eu hailystyried. Byddem hefyd yn hoffi gweld mwy o arian yn cael ei roi i iechyd, ond rydym yn ymwybodol iawn nad yw’n ymwneud yn unig â faint o arian sy'n cael ei wario ond sut y caiff yr arian ei wario a'i reoli o ddydd i ddydd.

I lefarydd y Ceidwadwyr, a adlewyrchir gan UKIP a’u galwad i ddiogelu cyllidebau iechyd, gadewch i ni edrych ar yr hyn y mae'r Ceidwadwyr wedi ei wneud yn Lloegr. Mae angen i unrhyw un sy'n meddwl bod modd gwella’r gwasanaethau iechyd drwy dorri gofal cymdeithasol, fel sydd wedi’i wneud yno yn ôl pob tebyg, dreulio ychydig mwy o amser yn ystyried y problemau gwirioneddol yr ydym yn eu hwynebu mewn termau real yn y GIG yng Nghymru. Ildiaf.

Do you accept that this constant mantra from the Welsh Government in relation to protecting social care has absolutely nothing to do with them here in Wales, because, of course, decisions on social care budgets are entirely a matter for local authorities and not for the Welsh Government?

A ydych yn derbyn nad oes gan y mantra cyson hwn gan Lywodraeth Cymru o ran gwarchod gofal cymdeithasol ddim byd i'w wneud â nhw yma yng Nghymru, oherwydd, wrth gwrs, mae penderfyniadau ar gyllidebau gofal cymdeithasol yn gyfan gwbl yn fater i awdurdodau lleol ac nid i Lywodraeth Cymru?

With respect, the uncoupling, seemingly, of the interrelationship between social care and health in England has led to disastrous consequences. We cannot ignore the fact that if you stop investing in social care, the health service is what will suffer at the end of the day. That’s why we need to work towards integration. It is not through undermining one part of that which we wish to integrate that you build a service that is holistic and serves the people of Wales well.

The budget agreement, however, that we have worked on with this Government does, I think, represent a step towards achieving Plaid Cymru’s ambition of a healthier Wales, and whether it’s in additional money for medical education, diagnostic equipment, mental health spending, eating disorders, gender identity services in Wales, or end-of-life care, I think what we have here are improvements that will bring about tangible improvements and secure some services in Wales for the very first time. I’ll look at some of the expenditure areas in a little bit more detail.

Mae addysg feddygol yn rhywbeth rydw i’n gobeithio bod yna gonsensws yn tyfu arno fo yn fan hyn. Mae’n rhaid inni sicrhau bod ein hysgolion meddygol, ac addysg feddygol yn ehangach, yn darparu ar gyfer y gwasanaeth iechyd yng Nghymru. Mae hynny’n mynd i olygu’r angen am fuddsoddi ac am ehangu darpariaeth. Mae’r £7 miliwn a gafodd ei sicrhau ar gyfer y flwyddyn nesaf, 2017-18, rwy’n gobeithio, yn mynd i fod yn gam tuag at hynny, nid yn unig yn cryfhau ein hysgolion meddygol presennol ni, ond hefyd, rydw i’n gobeithio, yn mynd i’n galluogi ni i symud ymlaen tuag at greu haen newydd o addysg feddygol gymunedol a fydd yn mynd ag addysg feddygol i graidd yr ardaloedd hynny o Gymru sydd fwyaf angen gweld cynnydd o ran recriwtio a hyfforddi.

Mae £15 miliwn o arian cyfalaf ar gyfer cyfarpar diagnostig, ac rydym yn gwybod—rydw i wedi siarad am y peth lawer tro—fod Plaid Cymru wedi ymrwymo i wella amseroedd diagnosis yng Nghymru, gan fod diagnosis cynnar o salwch yn cynnwys yn enwedig, o bosib, canser, yn gwella rhagolygon am oroesi’n sylweddol. Mae Cymru wedi syrthio y tu ôl i berfformiad cenhedloedd eraill yn y Deyrnas Unedig, ac rydw i’n gobeithio bydd y buddsoddiad yma yn gam positif i’r cyfeiriad iawn.

Ar iechyd meddwl: £20 miliwn ar gyfer y flwyddyn ariannol nesaf. Mae gwasanaethau iechyd meddwl wedi cael eu tan-gyllido ers yn llawer rhy hir, er bod y gwasanaethau wedi gweld galw’n cynyddu ledled Cymru. I sefydlu clinigau anhwylderau bwyta a hunaniaeth rhywedd i Gymru: £1 miliwn ar gyfer y flwyddyn nesaf. Mae Plaid Cymru eisiau ein gweld ni, yma, yn arwain y ffordd mewn sawl maes ac mae anhwylderau bwyta yn un o’r rheini rydym eisiau arwain y byd arnynt, o ran cefnogi a thrin y sawl sy’n dioddef o anhwylderau bwyta, ac y mae hwn, eto, yn gam positif.

Yn olaf, cyllid ychwanegol ar gyfer gofal diwedd oes: £1 miliwn yn y fan honno. Nid yw’n ddigon, wrth gwrs, ond mae o yn ddechrau. Rydw i’n falch iawn bod hynny wedi cael ei gynnwys yn y cytundeb. Mi wnaf gloi, gan fod y cloc wedi fy nghuro i. Mae Plaid Cymru wedi dewis yn y fan hon i wthio am y pethau rydym ni’n gwybod sy’n iawn. Mi fyddai wedi bod yn haws mewn llawer ffordd i wthio am adeilad sgleiniog newydd yn rhywle, ond mae yna feysydd yma lle rydym ni’n hyderus ein bod ni’n ennill tir, ond mewn cyd-destun cyllideb, wrth gwrs, mi fyddwn ni’n parhau i roi’r pwysau yn drwm ar y Llywodraeth yn ei gylch.

Gyda phob parch, mae'r broses o ryddhau, yn ôl pob golwg, y berthynas rhwng gofal cymdeithasol ac iechyd yn Lloegr wedi arwain at ganlyniadau trychinebus. Ni allwn anwybyddu'r ffaith os byddwch yn rhoi'r gorau i fuddsoddi mewn gofal cymdeithasol, mai’r gwasanaeth iechyd fydd yn dioddef ar ddiwedd y dydd. Dyna pam mae angen i ni weithio tuag at integreiddio. Nid trwy danseilio un rhan o'r hyn yr ydym yn dymuno ei integreiddio yr ydych yn adeiladu gwasanaeth sy'n gyfannol ac yn gwasanaethu pobl Cymru yn dda.

Fodd bynnag, mae'r cytundeb cyllideb yr ydym wedi bod yn gweithio arno gyda’r Llywodraeth hon, yn fy marn i, yn gam tuag at wireddu uchelgais Plaid Cymru o greu Cymru iachach. Boed hynny mewn arian ychwanegol ar gyfer addysg feddygol, cyfarpar diagnostig, gwariant ar iechyd meddwl, anhwylderau bwyta, gwasanaethau hunaniaeth rhywedd yng Nghymru, neu ofal diwedd oes, rwy’n credu mai’r hyn sydd gennym yma yw gwelliannau a fydd yn sicrhau gwelliannau diriaethol ac yn diogelu rhai gwasanaethau yng Nghymru am y tro cyntaf erioed. Byddaf yn edrych ar rai o'r meysydd gwariant ychydig yn fanylach.

Medical education is something that I hope that there’s a growing consensus on in this place. We do have to ensure that our medical schools, and medical education more widely, do provide for the health service in Wales. That’s going to mean a need for investment and to expand provision. The £7 million that was ensured for next year, 2017-18, hopefully, is going to be a step towards that, not just in strengthening our medical schools as they currently stand, but it also will allow us to move towards creating a new layer of medical education in the community that’s going to bring medical education to the heart of those areas of Wales that are most in need of an increase in terms of recruitment and training.

Now, £15 million is available in capital funding for diagnostic equipment, and we know—I’ve spoken about this many times—Plaid Cymru is committed to improving diagnosis times in Wales, because early diagnosis of illness, including particularly cancer, perhaps, can improve survival rates significantly. Wales has fallen behind the performance of other nations in the United Kingdom, and I hope that that investment will be a positive step in the right direction.

On mental health care: £20 million for the next financial year. Mental health services have been underfunded for far too long, even though the services have seen demand increasing across Wales. To establish eating disorder and gender identity clinics: £1 million over the next year. Plaid Cymru want to see us here leading the way in several areas, and eating disorders is one of those areas where we want to be a world-leading force in supporting and treating those people who do suffer from eating disorders, and this is another step forwards.

Finally, additional funding for end-of-life care: £1 million there. It’s not enough, of course, but it is a start, and I’m very pleased that that has been included in the agreement. I will conclude, because the clock is against me. Plaid Cymru has chosen in this place to push for those things that we know are right. It would have been easier, in several ways, to push for a shiny new building somewhere, but there are issues here where we are confident that we are gaining ground, but in a budgetary context, of course, we will be continuing to put pressure on the Government.

We live in the most uncertain times. My colleague, Mark Drakeford, opened his budget statement back in October with those words. And he’s right. The times could not be more uncertain for the UK and for Wales and it is the Tory party that has brought us here.

Since 2010, the Conservative Government has robbed public services in Wales of around £1.5 billion. This sustained attack in particular on the most vulnerable of our constituents is unprecedented in the post-war era. Not content with that, the Tory party, in a spectacularly botched attempt to heal divisions within their own party, took us into a referendum that has unleashed uncertainty, division and alarm into civil society. Incredulity on both sides of industry, and such instability in Europe has not been seen since the collapse of the former Yugoslavia. All reasonable people look on in disbelief as Johnson, Davis and Gove stumble around Europe, scrabbling for answers to the impossible situation that they have landed us in. It’s like watching a routine by the Marx brothers, minus the humour and minus the teamwork.

Rydym yn byw mewn amseroedd ansicr iawn. Agorodd fy nghydweithiwr, Mark Drakeford, ei ddatganiad ar y gyllideb yn ôl ym mis Hydref gyda’r geiriau hynny. Ac mae’n iawn. Ni allai'r amser fod yn fwy ansicr ar gyfer y DU a Chymru a’r blaid Dorïaidd sydd wedi dod â ni yma.

Ers 2010, mae'r Llywodraeth Geidwadol wedi dwyn tua £1.5 biliwn oddi ar wasanaethau cyhoeddus yng Nghymru. Mae'r ymosodiad parhaus hwn, yn enwedig ar ein hetholwyr mwyaf agored i niwed, yn ddigynsail yn y cyfnod ar ôl y rhyfel. Heb fod yn fodlon â hynny, mae’r blaid Dorïaidd, mewn ymgais aflwyddiannus drawiadol i wella rhaniadau o fewn eu plaid eu hunain, wedi mynd â ni i refferendwm sydd wedi achosi ansicrwydd, rhaniadau ac ofn mewn cymdeithas sifil. Ni welwyd anghrediniaeth ar ddwy ochr y diwydiant ac ansefydlogrwydd o'r fath yn Ewrop ers cwymp yr hen Iwgoslafia. Mae pob unigolyn rhesymol yn edrych yn anghrediniol wrth i Johnson, Davis a Gove faglu o amgylch Ewrop, yn chwilota am atebion i'r sefyllfa amhosibl y maen nhw wedi ein rhoi ni ynddi. Mae fel gwylio act gan y brodyr Marx, heb yr hiwmor a heb y gwaith tîm.

The Member for Torfaen compares Brexit to the collapse of Yugoslavia. Is she really making a comparison to that bloodshed and hundreds of thousands of deaths? When she talks about civil society, is she not aware that the majority of society voted for this?

Mae'r Aelod dros Dorfaen yn cymharu Brexit â chwymp Iwgoslafia. Ydy hi'n wir yn gwneud cymhariaeth â’r tywallt gwaed hwnnw a’r cannoedd o filoedd o farwolaethau? Pan mae hi'n siarad am gymdeithas sifil, onid yw hi'n ymwybodol fod y rhan fwyaf o'r gymdeithas wedi pleidleisio dros hyn?

I am well aware of what the referendum result is, but I’m also aware of the chaos that we are heading towards, especially with a hard Brexit.

With Groucho’s famous quote and our future in Europe in mind, who in all honesty would want to be part of a club that would have those three as members?

In the midst of this Tory chaos we must still make a budget. Amidst the shambles, the Welsh Government must champion good government. Amidst constant attack from Whitehall, we must show the people of Wales our determination to stand for a decent public realm to protect the most vulnerable and, despite everything this UK Government throws at us, lay the groundwork for a better Wales. This, the Welsh Government has done.

Through this budget, we have shown that our values chime with the values of the people of Wales. Just look at the contrasts. While the NHS in England struggles to soak up the consequences of starving social care, we in Wales invest in social care and commit an extra £0.25 billion to the NHS. While the English school system fragments into academies, free schools and now grammar schools, with all the waste that that entails, we keep our nerve and will continue to invest in school standards and school buildings. We must not be thrown off course in the scramble for a quick headline. Raising standards in schools takes time. The OECD agrees that we have the right strategies in place. I hope that we can still, even at this stage, see a re-commitment from the Welsh Government to Schools Challenge Cymru as the detail of this budget unfolds.

Whilst local government in England is throttled year after year, in Wales we recognise the pressure they are under, value the job that they have done in hugely difficult times, and do our best to protect local services. We do, indeed, live in uncertain times, perhaps even in dangerous times, Mark Reckless. If this bunch of comedians in Whitehall lands us with a hard Brexit, then dangerous times they will be. Industry will stay or move abroad based on hard figures, not rhetoric from the Marx brothers. Regeneration will crumble as structural funds evaporate, and Welsh farming will face an existential threat.

At the dawn of dangerous times in his own country, W.B. Yeats wrote,

‘Things fall apart; the centre cannot hold; / Mere anarchy is loosed upon the world /… The best lack all conviction, while the worst / Are full of passionate intensity.’

Now, in the present, we see and hear that passionate intensity from the worst—the rampant xenophobia, the online hatred—but at least here, in Wales, the best do not lack all conviction, and this budget proves it. Whilst the Whitehall farce continues, the Welsh Government budgets for investment and to look after our people. In uncertain times it’s what the best should do.

Rwy’n ymwybodol iawn o ganlyniad y refferendwm, ond rwyf hefyd yn ymwybodol o'r anhrefn yr ydym yn symud tuag ato, yn enwedig gyda Brexit caled.

Gyda dyfyniad enwog Groucho a'n dyfodol yn Ewrop mewn golwg, pwy mewn difri fyddai eisiau bod yn rhan o glwb a fyddai'n cael y tri hynny yn aelodau?

Yng nghanol anhrefn y Torïaid mae'n rhaid i ni barhau i wneud cyllideb. Yng nghanol y llanastr, rhaid i Lywodraeth Cymru hyrwyddo llywodraethu da. Yng nghanol ymosodiad cyson o Whitehall, mae'n rhaid inni ddangos i bobl Cymru ein penderfyniad i sefyll yn deilwng dros y cyhoedd er mwyn amddiffyn y rhai mwyaf bregus ac, er gwaethaf popeth y mae Llywodraeth y DU yn ei daflu atom, i osod y seiliau ar gyfer Cymru well. Mae Llywodraeth Cymru wedi gwneud hyn.

Drwy'r gyllideb hon, rydym wedi dangos bod ein gwerthoedd yn cyd-daro â gwerthoedd pobl Cymru. Edrychwch ar y cyferbyniadau. Er bod y GIG yn Lloegr yn cael trafferth ymdopi â chanlyniadau newynu gofal cymdeithasol, rydym ni yng Nghymru yn buddsoddi mewn gofal cymdeithasol ac yn ymrwymo £0.25 biliwn ychwanegol i'r GIG. Er bod y system ysgolion yn Lloegr yn ymrannu’n academïau, ysgolion rhydd a bellach ysgolion gramadeg, gyda'r holl wastraff y mae hynny'n ei olygu, rydym ni’n dal yn gadarn a byddwn yn parhau i fuddsoddi mewn safonau ysgolion ac mewn adeiladau ysgolion. Rhaid inni beidio â chael ein taflu oddi ar y trywydd wrth ymrafael am bennawd cyflym. Mae codi safonau mewn ysgolion yn cymryd amser. Mae'r OECD yn cytuno bod gennym y strategaethau cywir ar waith. Rwy’n gobeithio y gallwn, hyd yn oed ar y cam hwn, ddal i weld ailymrwymiad gan Lywodraeth Cymru i Her Ysgolion Cymru wrth i fanylion y gyllideb hon ddatblygu.

Er bod llywodraeth leol yn Lloegr yn cael ei thagu flwyddyn ar ôl blwyddyn, yng Nghymru, rydym yn cydnabod y pwysau sydd arnynt, yn gwerthfawrogi’r gwaith y maent wedi'i wneud mewn cyfnod hynod anodd, ac yn gwneud ein gorau i ddiogelu gwasanaethau lleol. Rydym, yn wir, yn byw mewn cyfnod ansicr, mewn cyfnod peryglus hyd yn oed, o bosibl, Mark Reckless. Os yw’r criw hwn o gomediwyr yn Whitehall yn ein gadael gyda Brexit caled, yna fe fydd yn gyfnod peryglus. Bydd diwydiant yn aros neu’n symud dramor yn seiliedig ar ffigurau caled, nid rhethreg gan y brodyr Marx. Bydd adfywio yn chwalu wrth i gronfeydd strwythurol ddiflannu, a bydd ffermio yng Nghymru yn wynebu bygythiad dirfodol.

Ar drothwy cyfnod peryglus yn ei wlad ei hun, ysgrifennodd WB Yeats,

‘Things fall apart; the centre cannot hold; / Mere anarchy is loosed upon the world /… The best lack all conviction, while the worst / Are full of passionate intensity.'

Nawr, yn y presennol, rydym yn gweld ac yn clywed y dwyster angerddol hwnnw ar ei waethaf—y senoffobia rhemp, y casineb ar-lein—ond o leiaf yma, yng Nghymru, nid yw’r gorau heb argyhoeddiad, ac mae'r gyllideb hon yn profi hynny. Er bod ffars Whitehall yn parhau, mae Llywodraeth Cymru yn cyllidebu ar gyfer buddsoddi a gofalu am ein pobl. Mewn cyfnod ansicr, dyna ddylai'r gorau ei wneud.

Diolch, Lywydd. [Interruption.] No jokes from me today, I’m afraid. I do appreciate that a draft budget isn’t the place for detailed spending plans. The sort of high-level, top-line figures are more of an opportunity, really, for the Welsh Government to throw a few coloured lights around those areas of generosity that it would like us to notice. As my party’s spokesperson on culture and Welsh language, I’m happy to welcome the additional £5 million into these very modest portfolio areas, but I also look forward to following up some of the evidence given to the Culture, Welsh Language and Communications Committee. Because there is a difficulty, isn’t there, of examining a draft budget in isolation from the outcomes that the anticipated spending or saving is intended to achieve? It’s exactly what Adam Price said, and actually what Mark Reckless alluded to as well. What impact will this year’s spending or saving have on medium and longer term plans for improving the lives of people in Wales? I’m very happy to see that extra money for culture and heritage, but I’m also keen to see whether the loss of 25 per cent of Cadw’s capital budget will be made up by capitalised income earned at Cadw sites. I’ll also be keen to see what that money actually gets us, because I am pretty sure that Neath Abbey, in my region, could easily eat up every penny of that capital budget, even if it’s topped up, which doesn’t really leave very much for the rest of the Cadw estate, looking forward.

An additional £25 million for social services sounds like a decent sum of money to invest, but what will that £25 million actually get? And, Lynne Neagle, I’m sure you’ll be interested to know this as well, as you actually mentioned it in your contribution. The Minister, on 9 November, confirmed that the extra £25 million for social services was, quote,

‘in respect and in understanding of the severe pressures that the social services sector are under at the moment. Pressures include, for example, the national living wage’.

And I agree entirely with her that, thanks to the UK Government, it is great, to further quote the Minister, that low-paid workers will be getting that increase in pay. However, earlier this year, the Association of Directors of Social Services claimed that, without increased funding combined with innovative solutions, the only way councils in Wales will be able to cope with the increased costs from the national living wage is by commissioning fewer services.

Now, I would be the first to recommend that all public services look for innovative solutions, but what I’m not sure about is how much of that extra £25 million will be spent on the difference between the old minimum wage and next year’s living wage. Will that £25 million see off the threat of a reduction in commissioned services? And we also need to know, if there is any money left over after the wages bill, whether the Government expects any of that £25 million to supplement the £4.5 million being allocated towards—and ‘towards’ is the word—meeting the costs to local authorities of the new savings threshold for those in care homes. The words suggest that £4.5 million won’t meet that total cost. In short, we need to know how much of that £25 million is left over to address the other severe pressures.

The reason we need to know that is that this £25 million is not ring-fenced; it is entirely vulnerable to competing demands for money within every single council in Wales, yet the Minister gave evidence to the Finance Committee that she did not want to direct councils’ spending other than on ensuring that we have strong, sustainable social services for the future. Well, we all want to see that, but if you have no idea what £25 million could and should pay for above paying better wages, where has the figure of £25 million come from? Why isn’t it being used to ease the pressure on children’s social services and work on partnership and integration—a core principle of the Well-being of Future Generations (Wales) Act 2015 and the Social Services and Well-being (Wales) Act 2014 as well, as Mark Isherwood mentioned, and indeed the parliamentary review into health and social care—instead of being moved into some other part of the main expenditure group?

Why aren’t you easing pressure on social services by at least retaining your level of support for the Family Fund? Don’t you think that the impact that this will have on the carers of severely disabled and seriously ill children—primarily women, of course, talking of gender impacts—let alone the children themselves, is likely to increase their assessed needs? More work for social services. And what are your grounds for limiting payments from the third sector grant scheme? Have you done an impact assessment on what is likely to happen to social services, which will be required to take on more work directly as a result of such a decision? The transfers within the MEG for communities and children—how are we supposed to follow the money there to ensure that social services won’t be having to meet even greater pressures? If we are to be—and this is all of us—positive contributors and critical friends on the Government’s health and social care integration agenda, then don’t dazzle us with the coloured lights, just make it easier to see what’s not actually being illuminated.

Diolch, Lywydd. [Torri ar draws.] Dim jôcs gen i heddiw, mae arna i ofn. Rwy’n sylweddoli nad cyllideb ddrafft yw'r lle ar gyfer cynlluniau gwario manwl. Mae’r math o ffigurau lefel uchel, llinell dop yn fwy o gyfle, mewn gwirionedd, i Lywodraeth Cymru daflu ychydig o oleuadau lliw o gwmpas y meysydd hynny o haelioni y byddai'n hoffi i ni sylwi arnynt. Fel llefarydd fy mhlaid ar ddiwylliant Cymru a'r iaith Gymraeg, rwy’n hapus i groesawu'r £5 miliwn ychwanegol i’r meysydd portffolio cymedrol iawn hyn, ond rwyf hefyd yn edrych ymlaen at fynd ar drywydd rhywfaint o'r dystiolaeth a roddwyd i'r Pwyllgor Diwylliant, y Gymraeg a Chyfathrebu. Oherwydd mae anhawster, onid oes, o archwilio cyllideb ddrafft ar wahân i’r canlyniadau y bwriedir i'r gwariant neu’r arbedion a ragwelir eu cyflawni? Dyma’n union yr hyn a ddywedodd Adam Price, ac mewn gwirionedd yr hyn yr oedd Mark Reckless yn cyfeirio ato hefyd. Pa effaith fydd gwariant neu arbediad eleni yn ei chael ar y cynlluniau tymor hir a chanolig ar gyfer gwella bywydau pobl yng Nghymru? Rwy'n hapus iawn o weld yr arian ychwanegol ar gyfer diwylliant a threftadaeth, ond rwyf hefyd yn awyddus i weld a wneir iawn am golli 25 y cant o gyllideb gyfalaf Cadw gan yr incwm cyfalaf a enillwyd ar safleoedd Cadw. Byddaf hefyd yn awyddus i weld beth y mae’r arian hwnnw yn ei gael i ni mewn gwirionedd, oherwydd rwy’n eithaf sicr y gallai Mynachlog Nedd, yn fy rhanbarth i, yn hawdd lyncu pob ceiniog o'r gyllideb gyfalaf honno, hyd yn oed os ychwanegir ati, nad yw’ gadael llawer iawn mewn gwirionedd ar gyfer gweddill ystad Cadw, o edrych ymlaen.

Mae £25 miliwn ychwanegol ar gyfer gwasanaethau cymdeithasol yn swnio fel swm teilwng o arian i’w fuddsoddi. Ond beth fydd y £25 miliwn hwnnw yn ei gael mewn gwirionedd? Ac rwy’n siŵr, Lynne Neagle, y bydd gennych chi ddiddordeb mewn gwybod hyn hefyd, gan eich bod wedi sôn amdano yn eich cyfraniad. Cadarnhaodd y Gweinidog, ar 9 Tachwedd, bod y £25 miliwn ychwanegol ar gyfer gwasanaethau cymdeithasol, dyfynnaf,

‘ o ran, ac o ddeall y pwysau difrifol sydd ar y sector gwasanaethau cymdeithasol ar hyn o bryd. Mae’r pwysau yn cynnwys, er enghraifft, y cyflog byw cenedlaethol .

Ac rwy’n cytuno'n llwyr â hi, diolch i Lywodraeth y DU, mae'n wych o beth, i ddyfynnu’r Gweinidog ymhellach, y bydd gweithwyr ar gyflog isel yn cael y codiad hwnnw mewn cyflog. Fodd bynnag, yn gynharach eleni, honnodd Cymdeithas Cyfarwyddwyr Gwasanaethau Cymdeithasol, heb gynnydd mewn cyllid wedi’i gyfuno ag atebion arloesol, mai’r unig ffordd y bydd cynghorau yng Nghymru yn gallu ymdopi â'r costau uwch o'r cyflog byw cenedlaethol yw drwy gomisiynu llai o wasanaethau.

Nawr, fi fyddai'r cyntaf i argymell bod pob gwasanaeth cyhoeddus yn chwilio am atebion arloesol. Ond yr hyn nad wyf yn siŵr amdano yw faint o'r £25 miliwn ychwanegol sy’n cael ei wario ar y gwahaniaeth rhwng yr hen isafswm cyflog a chyflog byw'r flwyddyn nesaf. A fydd y £25 miliwn yn cael gwared ar y bygythiad o ostyngiad mewn gwasanaethau a gomisiynir? Ac mae angen inni wybod hefyd, os oes unrhyw arian yn weddill ar ôl y bil cyflogau, a yw'r Llywodraeth yn disgwyl i rywfaint o'r £25 miliwn ychwanegu at y £4.5 miliwn sy’n cael ei ddyrannu tuag ata 'tuag at' yw’r gair-dalu’r costau i awdurdodau lleol o’r trothwy cynilo newydd ar gyfer y rhai mewn cartrefi gofal. Mae'r geiriau yn awgrymu na fydd y £4.5 miliwn yn talu cyfanswm y gost. Yn fyr, mae angen inni wybod faint o'r £25 miliwn sydd dros ben i fynd i'r afael â'r pwysau difrifol eraill.

Y rheswm y mae angen inni wybod hynny yw nad yw’r £25 miliwn hwn wedi’i glustnodi; mae'n gwbl agored i alwadau am arian sy'n cystadlu o fewn pob cyngor unigol yng Nghymru, ac eto i gyd rhoddodd y Gweinidog dystiolaeth i'r Pwyllgor Cyllid nad oedd hi’n awyddus i gyfeirio gwariant cynghorau ar wahân i sicrhau bod gennym wasanaethau cymdeithasol cryf a chynaliadwy ar gyfer y dyfodol. Wel, rydym i gyd yn dymuno gweld hynny, ond os oes gennych unrhyw syniad beth y gallai ac y dylai’r £25 miliwn dalu amdano ar ben talu cyflogau gwell, o ble daeth y ffigur hwn o £25 miliwn Pam nad yw'n cael ei ddefnyddio i leddfu'r pwysau ar wasanaethau cymdeithasol i blant a gweithio ar bartneriaeth ac integreiddio—egwyddor graidd Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 a Deddf Llesiant a Gwasanaethau Cymdeithasol (Cymru) 2014 hefyd, fel y crybwyllwyd gan Mark Isherwood, ac yn wir yr adolygiad seneddol o iechyd a gofal cymdeithasol—yn hytrach na chael ei symud i mewn i ryw ran arall o'r prif grŵp gwariant?

Pam nad ydych yn ysgafnhau'r pwysau ar wasanaethau cymdeithasol drwy o leiaf gadw eich lefel o gefnogaeth i Gronfa’r Teulu? Onid ydych yn credu y bydd yr effaith a gaiff hyn ar ofalwyr plant ag anabledd difrifol ac sy'n ddifrifol wael—menywod yn bennaf, wrth gwrs, â siarad am effeithiau rhyw—heb sôn am y plant eu hunain, yn debygol o gynyddu eu hanghenion asesedig? Mwy o waith ar gyfer y gwasanaethau cymdeithasol. A beth yw eich rhesymau dros gyfyngu taliadau o gynllun grant y trydydd sector? Ydych chi wedi gwneud asesiad effaith ar yr hyn sy'n debygol o ddigwydd i'r gwasanaethau cymdeithasol, y bydd angen iddynt ymgymryd â mwy o waith yn uniongyrchol o ganlyniad i benderfyniad o'r fath? Y trosglwyddiadau o fewn y MEG ar gyfer cymunedau a phlant—sut ydym i ddilyn yr arian yno i sicrhau na fydd y gwasanaethau cymdeithasol yn gorfod wynebu hyd yn oed mwy o bwysau? Os ydym i fod—ac mae hyn yn golygu pob un ohonom—yn gyfranwyr cadarnhaol ac yn gyfeillion beirniadol ar agenda integreiddio iechyd a gofal cymdeithasol y Llywodraeth, yna peidiwch â’n dallu ni â'r goleuadau lliw, ond gwnewch hi’n haws inni weld beth sydd heb gael ei oleuo mewn gwirionedd.

Well, as a Member who is still comparatively new to this place, I hope I’ll be forgiven if I haven’t fully understood the conventions of the budget debate, although I think I’ve grasped the pattern over recent years. I haven’t myself been here to witness at first hand the cut, cut, cut to the Welsh Government’s budget over each successive year; I haven’t seen at first hand the tightening of the grip by the UK Government on the budgetary windpipe of this Assembly. And we arrive at a situation where, by the end of this decade, we’ll have not more, but £1.5 billion less for vital public services. This will lead to an 8 per cent reduction in real terms in the Welsh budget since 2010. Do we have 8 per cent fewer patients in the NHS, 8 per cent fewer students in the classroom, 8 per cent fewer young people wanting an apprenticeship, 8 per cent fewer people in need of social housing or social care? No, we don’t. Against a declining budget, we’re not even standing still. The very opposite is true. Demand is going up. Social need is going up. Social need is going up precisely because of the austerity agenda at the root of this. The reality is that the UK Government is cutting the budget, and the Welsh Government is carrying the cost.

The Institute of Fiscal Studies has described Wales as facing 11 years—an extraordinary 11 years—or more of cuts in public service spending. Extraordinary. Well, there are people in this Chamber who have other words for that. We talk, don’t we, of hard choices and difficult decisions? And the Government does that here in Wales. And whilst I understand that, we all know that the real difficult decisions are being taken day by day by those people actually bearing the brunt of this austerity agenda—making the difficult choice between eating or heating, making thousands of difficult choices that people should not have to make in a country like ours.

And now we face a further £59 billion taken out of the economy—a sum equivalent to four times what the Welsh Government spends each year. If you’re wondering about the cost of Brexit, now you have a number. And, believe me, much of that cost is going to be borne by communities here in Wales. So, we’re told by the Conservatives that we must tighten our belts, told that we need to do more with less. So, let’s turn to the Conservative amendment.

‘Delete all, and replace with’, oh, there’s nothing there. No alternative, no ideas, nothing; just a hole where a competing vision should be. So, I commend the Welsh Government on this budget. More money for health and care, more money for education, the best local government settlement in years, money for childcare, money for apprenticeships. Making good on our commitments. Would I have liked to have seen more for some areas and less for others? Of course I would. I dare say all of us can say that. We all have our own set of priorities. But, is it a budget that, despite the continuing efforts of the Conservatives, reflects our Welsh Labour commitment to social justice, and to raise and meet the aspirations of our communities? Yes, it is.

Wel, fel Aelod sydd yn dal i fod yn gymharol newydd i'r lle hwn, rwy’n gobeithio y byddaf yn cael maddeuant os nad wyf wedi deall confensiynau’r ddadl ar y gyllideb yn llwyr, er fy mod yn meddwl fy mod i wedi deall y patrwm dros y blynyddoedd diwethaf. Nid wyf wedi bod yma fy hun i weld drosof fy hun y toriadau, toriadau, toriadau i gyllideb Llywodraeth Cymru flwyddyn ar ôl blwyddyn; nid wyf wedi gweld drosof fy hun y tynhau gafael gan Lywodraeth y DU ar bibell wynt gyllidebol y Cynulliad hwn. Ac rydym yn cyrraedd sefyllfa lle, erbyn diwedd y degawd hwn, bydd gennym nid mwy, ond £1.5 biliwn yn llai ar gyfer gwasanaethau cyhoeddus hanfodol. Bydd hyn yn arwain at ostyngiad o 8 y cant mewn termau real yng nghyllideb Cymru ers 2010. A oes gennym 8 y cant yn llai o gleifion yn y GIG, 8 y cant yn llai o fyfyrwyr yn yr ystafell ddosbarth, 8 y cant yn llai o bobl ifanc sy’n awyddus i gael prentisiaeth, 8 y cant yn llai o bobl sydd angen tai cymdeithasol neu ofal cymdeithasol? Nac oes. Yn erbyn cyllideb sy'n dirywio, nid ydym hyd yn oed yn sefyll yn llonydd. Y gwrthwyneb sy’n wir. Mae'r galw yn mynd i fyny. Mae angen cymdeithasol yn mynd i fyny. Mae angen cymdeithasol yn mynd i fyny yn union oherwydd yr agenda o gyni sydd wrth wraidd hyn. Y gwir amdani yw bod Llywodraeth y DU yn torri’r gyllideb, ac mae Llywodraeth Cymru yn cynnal y gost.

Mae'r Sefydliad Astudiaethau Cyllid wedi disgrifio Cymru fel gwlad sy’n wynebu 11 mlynedd-11 mlynedd rhyfeddol-neu fwy o doriadau mewn gwariant gwasanaethau cyhoeddus. Rhyfeddol. Wel, mae yna bobl yn y Siambr hon sydd â geiriau eraill am hynny. Rydym yn siarad, onid ydym, am ddewisiadau anodd a phenderfyniadau anodd? Ac mae'r Llywodraeth yn gwneud hynny yma yng Nghymru. Ac er fy mod yn deall hynny, rydym i gyd yn gwybod bod y penderfyniadau gwirioneddol anodd yn cael eu gwneud o ddydd i ddydd gan y bobl hynny sy’n dwyn baich yr agenda hon o gynigan wneud y dewis anodd rhwng bwyta neu wresogi, gan wneud miloedd o ddewisiadau anodd na ddylai pobl orfod eu gwneud mewn gwlad fel ein gwlad ni.

Ac yn awr rydym yn wynebu £59 o biliwn ymhellach yn cael ei gymryd allan o'r economi—swm sy'n cyfateb i bedair gwaith yr hyn y mae Llywodraeth Cymru yn ei wario bob blwyddyn. Os ydych yn ystyried cost Brexit, yn awr mae gennych rif. Ac mae llawer o'r gost honno, credwch chi fi, yn mynd i gael ei thalu gan gymunedau yma yng Nghymru. Felly, rydym yn cael gwybod gan y Ceidwadwyr fod yn rhaid inni fod yn gynnil, yn cael gwybod bod angen i ni wneud mwy gyda llai. Felly, gadewch i ni droi at welliant y Ceidwadwyr.

'Dileu popeth, a’u disodli â', o, does dim byd yno. Dim dewis arall, dim syniadau, dim; dim ond twll lle dylai gweledigaeth gystadleuol fod. Felly, rwy’n cymeradwyo Llywodraeth Cymru ar y gyllideb hon. Mwy o arian i iechyd a gofal, mwy o arian i addysg, y setliad llywodraeth leol gorau mewn blynyddoedd, arian i ofal plant, arian i brentisiaethau. Cyflawni ar ein hymrwymiadau. A fyddwn i wedi hoffi gweld mwy i rai meysydd a llai i eraill? Wrth gwrs y byddwn i. Mentraf ddweud y gall pob un ohonom ddweud hynny. Mae gennym i gyd ein set ein hun o flaenoriaethau. Ond, a yw'n gyllideb sydd, er gwaethaf ymdrechion parhaus y Ceidwadwyr, yn adlewyrchu ymrwymiad Llafur Cymru i gyfiawnder cymdeithasol, ac i godi a bodloni dyheadau ein cymunedau? Ydy.

Mae’n bwysig i ni sôn am ddau faes lle mae Plaid Cymru wedi cael dylanwad ar y gyllideb yma: y Gymraeg i ddechrau, a chyllid ychwanegol i Gymraeg i oedolion, ac arian i sefydlu asiantaeth iaith genedlaethol. Fe sicrhawyd £5 miliwn ychwanegol ar gyfer 2017-18. Mae Plaid Cymru yn credu bod yr iaith Gymraeg yn perthyn i bawb yng Nghymru, ac rydym wedi ymrwymo felly i sicrhau bod gan bawb y cyfle i ddysgu’r iaith petai nhw’n dymuno gwneud hynny. Mi fydd yr arian ychwanegol ar gyfer Cymraeg i oedolion yn helpu i alluogi’r rhaglen yma i ddarparu mwy o hyfforddiant iaith i athrawon a gweithwyr cyhoeddus, ac yn rhoi mwy o gefnogaeth i rieni sydd eisiau defnyddio mwy o’r iaith yn y cartref. Fe neilltuwyd arian hefyd ar gyfer sefydlu asiantaeth iaith, hyd braich, i’r Gymraeg, a fydd yn gyfle rŵan i osod sylfaen newydd a chadarn i bolisi Llywodraeth Cymru o adfywio’r iaith a chreu Cymru wirioneddol ddwyieithog, gan gynnwys y nod o greu 1 miliwn o siaradwyr erbyn 2050.

A’n gweledigaeth ni ydy asiantaeth a fydd yn arwain polisi, yn gyfrifol am arolwg strategol yn y maes, ac yn meddu ar statws uchel ymhlith adrannau Llywodraeth Cymru ac asiantaethau eraill, fel Cyfoeth Naturiol Cymru a chyngor y celfyddydau, ac rwy’n edrych ymlaen at gydweithio efo’r Gweinidog i gyrraedd y nod hwnnw. Yn y cyfamser, mi fyddaf i’n dal i gadw golwg ar y cynlluniau strategol addysg Gymraeg gan yr awdurdodau lleol. Mae’n rhaid i’r rhain fod yn rhai cadarn, effeithiol ac uchelgeisiol, gyda cherrig milltir a thargedau clir. Felly, mi fyddwn yn eich dal chi at eich gair efo hynny.

Jest gair am gyllid sydd wedi ei neilltuo yn y gyllideb i gynllun peilot i leihau taliadau parcio yng nghanol trefi. Rŵan, swm bychan o arian, cyfanswm o £3 miliwn ar gyfer cynllun peilot yn 2017-18, ond cynllun sydd wedi ennyn dipyn o drafodaeth yn y Siambr yma a thu draw. Wrth gwrs, mae’n rhaid cofio beth yw pwrpas y pot yma o bres. Ei bwrpas yw helpu busnesau bach ar y stryd fawr.

Mae’r blaid wedi ymrwymo i helpu busnesau bach ledled Cymru sydd wedi wynebu amodau heriol dros y blynyddoedd diwethaf. Mi fydd yr arian ar gyfer cynllun peilot yn helpu i ddenu mwy o bobl i ganol ein trefi. Mae manylion terfynol ymarferol y cynllun peilot eto i’w penderfynu, ond rydw i wedi bod yn glir bod angen pot o arian penodol wedi’i glustnodi, fel y gall cynghorau wneud cais am gyllid i gefnogi gostwng taliadau parcio yng nghanol trefi. Yn fy marn i, nid yw ei rannu fo drwy’r RSG ddim yn mynd i weithio ac nid yw’n dderbyniol. Mae angen pot o arian neilltuol. Mi fyddai’r cynlluniau wedyn yn rhoi hwb hanfodol i fusnesau bach yng Nghymru ac yn rhoi maes chwarae gwastad i ganol trefi sydd wedi gorfod cystadlu gyda datblygiadau mwy ar gyrion trefi. Mae sut yn union fydd y cynllun yma yn gweithio yn bwnc trafod brwd ymhlith cynghorwyr hefyd, a gorau po gyntaf y caiff y manylion eu cytuno a’u cyhoeddi. Mae Plaid Cymru yn hapus iawn i gyfrannu i’r drafodaeth honno.

Wrth symud ymlaen i’r cyfnod nesaf, mi fydd cael cyllideb tair blynedd yn sicr yn rhywbeth bendithiol ar gyfer y cynghorau sir, ar gyfer cynllunio ymlaen, ac mi fyddan nhw’n sicr o fod yn croesawu hynny. Ynglŷn â’r gyllideb a’r diffyg tryloywder, rwy’n cytuno’n llwyr bod yn rhaid inni symud tuag at sefyllfa lle mae gennym gyllideb gwbl dryloyw lle mae modd craffu llinell wrth linell. Dyna y mae rhywun sydd o gefndir llywodraeth leol wedi arfer ei wneud, ac a bod yn hollol onest, ni fedraf gredu bod y ffasiwn sefyllfa yn bodoli yn y lle yma—bod yna ddim modd inni fedru gweld y manylder rydym angen ei weld er mwyn creu gwell gyllideb yn y pen draw, cyllideb fydd yn delifro gwelliannau i bobl Cymru. Diolch.

It’s important to discuss two areas where Plaid Cymru has had an influence on this budget: first of all the Welsh language, and additional funding for Welsh for adults, and funding to establish a national language agency. We secured an additional £5 million for 2017-18. Plaid Cymru believes that the Welsh language belongs to everyone in Wales, and we are committed therefore to ensuring that everyone has the opportunity to learn the language if they wish to do so. The additional funding for Welsh for adults will assist in enabling this programme to provide more language training for teachers and workers in the public sector, and will provide more support for parents who want to use the Welsh language more at home. Funding was also allocated for the establishment of a national language agency, which will be an arm’s length body, and will offer an opportunity to provide a new and firm foundation for Welsh Government policy of regenerating the Welsh language and creating a truly bilingual Wales, including the aim of creating 1 million Welsh speakers by 2050.

Our vision is an agency that will lead policy, will be responsible for a strategic overview in the area, and will have a high status among Welsh Government departments and other agencies, such as NRW and the arts council, and I very much look forward to working with the Minister to achieve that aim. In the meantime, I will continue to keep a close eye on the Welsh in education strategic plans provided by local authorities. These have to be robust, effective and ambitious, with milestones and clearly set targets. Therefore, we will be holding you to your word in that regard.

I just want to say a few words on the funding allocated within the budget to a pilot scheme to reduce town-centre parking charges. Now, it’s a very small amount of money, a total of £3 million for a pilot scheme in 2017-18, but it is a scheme that has engendered a great deal of debate in this Chamber and outwith it. Of course, we must bear in mind the purpose of this pot of funding. Its purpose is to assist small businesses on our high streets.

Plaid Cymru is committed to assisting small businesses the length and breadth of Wales who have faced challenging times over the past few years. This funding for the pilot scheme will assist in attracting more people to our town centres. The final details and the practicalities of the pilot scheme are yet to be decided, but I have been clear that we do need a specific, allocated pot of funding so that councils can bid for funding to support reducing town centre car parking charges. In my view, distributing it through the RSG isn’t going to work, and it’s not acceptable. We need an allocated pot of funding for this. The proposals will then give a crucial boost to small businesses in Wales and provide a level playing field for our town centres that have been in competition with larger developments on the outskirts of our towns. How exactly this scheme works is an issue for discussion among councillors too, and it is being discussed. The details should be decided as soon as possible, and Plaid Cymru is happy to contribute to that debate.

In moving on to the next period, having three-year budgeting will certainly be beneficial for our county councils so that they can make plans for the future. I’m certain that they would welcome that development. In terms of the budget and the lack of transparency within it, I agree entirely that we must move to a situation where we have an entirely transparent budget where we can scrutinise line by line. That’s what someone from a local authority background is used to, and to be honest, I can’t believe that such a situation can exist in this place—that we can’t actually see the details that we need in order to provide a better budget ultimately, and a budget that will deliver real improvements for the people of Wales. Thank you.

Before discussing the finer details of this budget or, in fact, any budget, it is important to look at the context. The context for this budget are the years—endless years, it seems—of cuts and cuts, and cuts again, from the Westminster Government to Wales, and it’s been driven by twin fetishisms of deficit abolition—not reduction, but abolition; it’s been the defining policy of the last Conservative Government, and it has spectacularly failed—and an ideology of smaller and smaller Government and shrunken public services. This has resulted in a strangulated UK economy from 2010 onwards. It didn’t have to be like that.

As well as choking off economic growth, this policy has attacked public services bit by bit, day by day, month after month, and it’s been a sustained onslaught. It is a remarkable testament to our communities, and to our policy defence in Wales, that we are still standing, but let’s not pretend there have not been casualties. This has been traumatic; it’s been devastating and unnecessary.

The food bank I was collecting for on the weekend is not some aberration. It’s not disconnected from this. It’s a direct result of asking those with the narrowest shoulders to bear the greatest burdens of austerity, and this is the context against which successive Ministers in Wales have had to set difficult budgets and to share some of those difficulties with local authorities and other public sector agencies, and with the third sector too. To pass over this hard, enduring reality is to ignore the fact that many of the difficulties that we now have are self-imposed or, more accurately, imposed on us by a dogma of disinvestment from the UK Government. That was, and remains, a UK policy choice.

So, whenever we discuss health, education, transport, any public services or the voluntary sector, this is the context in which it is discussed. A choice was made in 2010, in No. 10, to squeeze the country. This weight was not borne by the broadest shoulders; it was borne by ordinary people who have been, quite frankly, extraordinary in their resilience to this deep and lasting unfairness. But many have been hurt and many are still hurting very badly indeed. But despite this, the successive Ministers in Wales have tried their best—their damnedest—to protect, to the best of their ability, the economy and the public services that we value in Wales, to maintain the integrity of local authorities and the voluntary sector organisations and, at the same time, to bring forward innovative devolution bonuses from the policy differences we can make in Wales—the choices we can make in Wales. This budget, carefully thought through by a very thoughtful Minister, who pays careful attention to the detail and the nuances, is also doing the very best for the people we represent by making difficult, still, but intelligent choices on what we should prioritise when faced with continued austerity. Now, the uncertainty of Brexit is added to it, and the potential future loss of European funding.

We have had 8 per cent cuts in real terms since 2010. The lack of clarity on revenue streams means that the Cabinet Secretary can only set a one-year revenue budget, probably anticipating worse to come from Westminster, while hoping for better. The extra capital spend announced by the Chancellor in the autumn statement is welcome—of course it is—but ultimately, it only goes a little way to make up for the strangulation we’ve had over recent years. Taking your foot off the victim’s throat for a moment doesn’t instantly make the victim recover and certainly doesn’t make the victim grateful. But the Cabinet Secretary and his colleagues have, once again, provided the very best of a defence against continued austerity.

So, let’s look at some of the detail in the measures in front of us in this draft budget. There is £240 million extra investment to meet the growing costs and demands in the Welsh health service. There is £16 million that the Welsh Government will provide in 2017-18 for the new treatment fund and £1 million funding for end-of-life care services. These are significant policy choices and budget choices. On the delivery of the manifesto commitment of 30 hours of free childcare a week for working parents of three and four-year-olds for 48 weeks of the year, £10 million is allocated within this budget for 2017-18 to push that forward.

If you look at the local government settlement, it’s still going to be tough, but for the first time in many years, there will be an increase of £3.8 million in its funding for 2017-18, compared with 2016-17. This is the first increase in the settlement for local government since 2013-14. It all goes back to that agenda of austerity and what we can do to withstand it.

If we look at affordable housing, there’s a crying need for—I can see, Presiding Officer, that I’ve just gone over time—the investment in social housing.

Let me just say, in closing, before dealing with the infrastructure investment that we can still do, these are just some of the defining priorities of this Welsh Labour Government, after support, I have to say, in dialogue with others who share a progressive agenda for Wales. I commend the Cabinet Secretary for his deft footwork. It would be worthy of ‘Strictly’.

Cyn trafod mân fanylion y gyllideb hon, neu, yn wir, unrhyw gyllideb, mae'n bwysig edrych ar y cyd-destun. Cyd-destun y gyllideb hon yw’r blynyddoedd—y blynyddoedd diddiwedd, mae'n ymddangos—o doriadau a thoriadau, a thoriadau eto, gan Lywodraeth San Steffan i Gymru, ac mae’n cael ei sbarduno gan ddau ormodedd afresymol sef dileu diffyg—nid lleihau, ond dileu; dyna fu polisi diffiniol y Llywodraeth Geidwadol ddiwethaf, ac mae wedi bod yn fethiant trawiadol—ac ideoleg o Lywodraeth lai a llai a gwasanaethau cyhoeddus wedi’u crebachu. Mae hyn wedi arwain at economi dagedig yn y DU o 2010 ymlaen. Nid oedd yn rhaid iddi fod felly.

Yn ogystal â thagu twf economaidd, mae'r polisi hwn wedi ymosod fesul tipyn, o ddydd i ddydd, fis ar ôl mis ar wasanaethau cyhoeddus, ac mae wedi bod yn ymosodiad parhaus. Mae'n dyst rhyfeddol i'n cymunedau, ac i'n hamddiffyn polisi yng Nghymru, ein bod yn dal i sefyll, ond gadewch i ni beidio ag esgus na chafwyd methiannau. Mae hyn wedi bod yn drawmatig; mae wedi bod yn ddinistriol ac yn ddiangen.

Nid yw’r banc bwyd yr oeddwn yn casglu ar ei gyfer ar y penwythnos yn eithriad. Nid yw wedi ei ddatgysylltu o hyn. Mae'n ganlyniad uniongyrchol gofyn i’r rhai gyda'r ysgwyddau culaf i ddwyn y beichiau ehangaf o gyni, a dyma’r cyd-destun y mae Gweinidogion olynol yng Nghymru wedi gorfod pennu cyllidebau anodd yn ei erbyn a rhannu rhai o'r anawsterau hynny gydag awdurdodau lleol ac asiantaethau eraill y sector cyhoeddus, a chyda'r trydydd sector hefyd. Mae mynd dros y realiti anodd, parhaus hwn yn golygu anwybyddu'r ffaith bod llawer o'r anawsterau sydd gennym erbyn hyn wedi eu gosod gennym ni ein hunain, neu, yn fwy cywir, wedi’u gosod arnom gan ddogma o beidio â buddsoddi gan Lywodraeth y DU. Roedd hynny, ac mae’n dal i fod, yn ddewis polisi'r DU.

Felly, pryd bynnag y byddwn yn trafod iechyd, addysg, trafnidiaeth, unrhyw wasanaethau cyhoeddus neu'r sector gwirfoddol, dyma’r cyd-destun y mae'n cael ei drafod ynddo.  Gwnaed dewis yn 2010, yn Rhif 10, i wasgu’r wlad. Ni chafodd y pwysau hwn ei gynnal gan yr ysgwyddau ehangaf; cafodd ei ysgwyddo gan bobl gyffredin sydd wedi bod, a bod yn onest, yn hynod yn eu gallu i wrthsefyll yr annhegwch dwfn a pharhaol hwn. Ond mae llawer wedi cael eu brifo ac mae llawer yn dal i frifo yn ddrwg iawn yn wir. Ond er gwaethaf hyn, mae Gweinidogion olynol yng Nghymru wedi ceisio eu gorau—eu gorau glas—i ddiogelu, hyd eithaf eu gallu, yr economi a'r gwasanaethau cyhoeddus yr ydym yn eu gwerthfawrogi yng Nghymru, er mwyn cynnal gonestrwydd awdurdodau lleol a'r sefydliadau sector gwirfoddol ac, ar yr un pryd, gyflwyno taliadau bonws datganoli arloesol o’r gwahaniaethau polisi y gallwn eu gwneud yng Nghymru—y dewisiadau y gallwn eu gwneud yng Nghymru. Mae'r gyllideb hon, wedi’i hystyried yn ofalus gan Weinidog meddylgar iawn, sy'n talu sylw gofalus i fanylion ac arlliwiau, hefyd yn gwneud y gorau posibl dros y bobl yr ydym yn eu cynrychioli drwy wneud dewisiadau anodd, o hyd, ond deallus ar yr hyn y dylem ei flaenoriaethu wrth wynebu cyni parhaus. Bellach, mae ansicrwydd Brexit wedi ychwanegu ato, a cholli cyllid Ewropeaidd posibl yn y dyfodol.

Rydym wedi cael toriadau 8 y cant mewn termau real ers 2010. Mae'r diffyg eglurder ar ffrydiau refeniw yn golygu na all Ysgrifennydd y Cabinet ond osod cyllideb refeniw un flwyddyn yn unig, yn ôl pob tebyg, gan ragweld gwaeth i ddod o San Steffan, gan obeithio am well. Mae’r gwariant cyfalaf ychwanegol a gyhoeddwyd gan y Canghellor yn natganiad yr hydref i’w groesawu—wrth gwrs ei fod—ond yn y pen draw, nid yw ond yn mynd ychydig o ffordd i wneud iawn am y tagu yr ydym wedi’i gael dros y blynyddoedd diwethaf. Nid yw tynnu eich troed oddi ar wddf y dioddefwr am eiliad yn gwneud i’r dioddefwr adfer yn syth, ac yn sicr nid yw'n gwneud y dioddefwr yn ddiolchgar. Ond mae Ysgrifennydd y Cabinet a'i gydweithwyr, unwaith eto, wedi darparu’r amddiffyniad gorau yn erbyn cyni parhaus.

Felly, gadewch i ni edrych ar rai o'r manylion yn y mesurau ger ein bron yn y gyllideb ddrafft. Mae £240 miliwn o fuddsoddiad ychwanegol i dalu'r costau a’r gofynion cynyddol yn y gwasanaeth iechyd yng Nghymru. Mae £16 miliwn y bydd Llywodraeth Cymru yn ei ddarparu yn 2017-18 ar gyfer y gronfa triniaethau newydd a chyllid gwerth £1 miliwn ar gyfer gwasanaethau gofal diwedd oes. Mae'r rhain yn ddewisiadau polisi a dewisiadau cyllideb sylweddol. O ran cyflawni'r ymrwymiad maniffesto o 30 awr o ofal plant am ddim yr wythnos i rieni plant tair a phedair oed sy’n gweithio, am 48 wythnos y flwyddyn, mae £10 miliwn yn cael ei ddyrannu o fewn y gyllideb hon ar gyfer 2017-18 i wthio hynny ymlaen.

Os ydych yn edrych ar y setliad llywodraeth leol, mae'n dal yn mynd i fod yn anodd, ond am y tro cyntaf ers blynyddoedd lawer, bydd cynnydd o £3.8 miliwn yn ei gyllid ar gyfer 2017-18, o’i gymharu â 2016-17. Dyma'r cynnydd cyntaf yn y setliad ar gyfer llywodraeth leol ers 2013-14. Mae’r cyfan yn mynd yn ôl at yr agenda honno o gyni a beth y gallwn ei wneud i'w gwrthsefyll.

Os edrychwn ar dai fforddiadwy, mae angen dybryd am—gallaf weld, Lywydd, fy mod i wedi mynd dros amser—y buddsoddiad mewn tai cymdeithasol.

Gadewch i mi ddweud, wrth gloi, cyn ymdrin â'r buddsoddiad seilwaith y gallwn ddal i’w wneud, dyma rai o flaenoriaethau diffiniol y Llywodraeth Lafur hon yng Nghymru, ar ôl cymorth, rhaid i mi ddweud, mewn deialog gyda phobl eraill sy'n rhannu agenda flaengar ar gyfer Cymru. Cymeradwyaf Ysgrifennydd y Cabinet am ei symudiadau traed deheuig. Byddai'n deilwng o 'Strictly'.

Gyda dim diddordeb ynglŷn â ‘Strictly’, ond gyda diddordeb mawr yn y ddadl yma ar y gyllideb ddrafft, gallaf ddiolch am bob cyflwyniad a dweud y gwir, bron, yn bendant ar yr ochr yma o’r Siambr. Yn benodol, felly, gwnaf ganolbwyntio ar y cytundeb yma rhwng y Blaid Lafur a Phlaid Cymru sydd wedi delifro beth sydd gyda ni i’w archwilio o’n blaenau ni.

Buaswn i’n cytuno efo’r sylwadau yna bod angen rhagor o dryloywder yn y broses gyllidol yma fel ein bod ni’n gallu mynd i’r afael efo lle yn union—. Os ydym yn penderfynu addo ein bod ni’n mynd i wario ar rywbeth, mae eisiau gwneud yn siŵr ein bod ni’n gallu gweld i sicrwydd—pob un ohonom ni, o bob plaid—i allu profi inni ein hunain, cyn inni allu pleidleisio, bod yr addewidion wedi cael eu gwireddu, a’n bod ni’n gweld datblygiad yn y broses gyllidol llawer mwy tryloyw hon, i adlewyrchu’r geiriau rydym wedi’u clywed gan Adam Price a hefyd gan Sian Gwenllian ac eraill yn y Siambr yma y prynhawn yma.

Wrth gwrs, rhan o’r gyllideb yn unig ydy’r cytundeb yma rhwng Llafur a Phlaid Cymru. Rydym yn gefnogol, yn naturiol, o’n gwaith ni a gwaith caled Adam Price, a’r tîm, i’r perwyl yna, ac mae hynny’n ddigon i wneud yn siŵr y byddwn ni, fel plaid, yn ymatal pan mae’n dod i bleidlais ar y gyllideb ddrafft yma.

Roeddwn yn mynd i ganolbwyntio’n fyr ar fy rhan i, felly, fel portffolio, sef diwylliant a threftadaeth. Wrth gwrs, mae’r cytundeb yma rhwng Plaid Cymru a Llafur wedi sicrhau rhyw £3 miliwn yn ychwanegol i’r celfyddydau. Mae hynny’n golygu cynnydd yng nghyllidebau Cyngor Celfyddydau Cymru, cynnydd yng nghyllideb amgueddfa genedlaethol Cymru, y llyfrgell genedlaethol a Chyngor Llyfrau Cymru—cynnydd yn eu cyllideb ar ben beth y buasent wedi cael eu dosrannu yn barod.

Wrth gwrs, mae’r cytundeb ariannol yma o £3 miliwn hefyd yn golygu arian i gael astudiaethau ddichonoldeb i amgueddfa bêl-droed genedlaethol yn Wrecsam, ac wrth gwrs astudiaethau dichonoldeb oriel gelf gyfoes hefyd. Mae hynny yn gadael rhywfaint o arian i ni gynnal diwydiant cerddoriaeth Cymreig a hefyd y celfyddydau perfformio.

Mae yna gryn dipyn i ni allu ei groesawu fel plaid yn y cytundeb yma rhwng Plaid Cymru a’r Blaid Lafur. Wrth gwrs, fel yr ydw i wedi’i ddweud eisoes, dim ond un rhan o’r gyllideb gyfan ydy hwn—un rhan o’r gyllideb ehangach. Nid ydw i’n mynd i ailadrodd rhai o’r gosodiadau, ond buaswn i’n cytuno efo nifer fawr o eiriau sydd wedi cael eu dweud y prynhawn yma ynglŷn â nid jest tryloywder y broses ond wrth gwrs efo’n blaenoriaethau ni fel cenedl pan rydym ni’n wynebu argyfwng cyllidol fel hyn.

Ond rydym ni, ar y meinciau hyn, yn falch o beth yr ydym ni wedi’i gael, sy’n dilyn gwaith caled rhwng Adam a’r Ysgrifennydd Cabinet. Rydym ni’n falch o allu bod wedi diwygio beth oedd o’n blaenau ni. Byddai wedi bod yn llai o waith hebom ni. Rydym ni’n falch o hynny, ac mae hynny yn ddigon i’n gwneud ni ymatal pan mae’n dod i’r bleidlais. Diolch yn fawr iawn i chi.

With no interest in ‘Strictly’, but with a huge amount of interest in this debate on the draft budget, may I thank all those who’ve contributed, almost, especially from this side of the Chamber? But I will focus my attention on this agreement between Labour and Plaid Cymru that has delivered what we have to study before us today.

I would agree with those comments that we do need greater transparency in this budgetary process so that we can get to grips with where exactly—. If we decide to promise that we are going to spend on something, we must ensure that we can find out to all of our satisfaction—all of us, from every party—to prove to ourselves, before we can vote, that the promises have been fulfilled and that we see the development in this budgetary process of much greater transparency, to reflect the words that we’ve heard from Sian Gwenllian and Adam Price this afternoon.

Of course, this agreement between Plaid Cymru and Labour is just part of the budget. We are naturally supportive of our work and the hard work done by Adam Price and the team in that regard, and that’s enough to ensure that we, as a party, will be abstaining when it comes to a vote on this draft budget.

I was going to focus briefly on my portfolio, namely heritage and culture. Of course, this agreement between Plaid Cymru and Labour has ensured around £3 million in additional to the arts. This means an increase in the budget for the Arts Council of Wales, an increase in the budget for the National Museum Wales, the National Library of Wales and the Welsh Books Council—an increase in their budgets on top of what they would have been allocated already.

Of course, this agreement of £3 million also means funding for feasibility studies for a football museum in Wrexham and of course a feasibility study for a national contemporary art gallery. That leaves some funding for us to support the Welsh music industry and the performing arts.

There is a great deal for us to welcome as a party in this agreement between Plaid Cymru and the Labour Party. Of course, as I’ve already said, this is only part of this entire budget—it’s one part of the wider budget. I’m not going to repeat some of the statements that have already been made, but I would agree with many of the words that have been said this afternoon not just about the transparency of the process but of course with the priorities set for us as a nation when we face a funding crisis such as this one.

But, on these benches, we are very pleased with what we’ve managed to agree following very hard work done by Adam and the Cabinet Secretary. We’re very pleased that we’ve been able to amend what was before us. There would have been less work without us. We are very pleased with that work and that’s enough to lead us to abstain when it comes to the vote. Thank you.

I thoroughly enjoyed the high-level debate that took place between Nick Ramsay and Adam Price at the beginning. I would say that, as an undergraduate, I was taught by Patrick Minford and I remember the time he drew on the board a number of mathematical equations and he said, ‘This, my friends, is a Rolls-Royce theory of the money supply and it’s all you really need to know about macroeconomics’. Well, I didn’t understand it then and I don’t agree with it now.

I’ve seen as a councillor the direct effects that cuts have. What’s happened in my experience is, you get a cross-party seminar, you sit down, you look at the budget and you’ve got to decide where those cuts are going to fall. It’s one of the hardest things you can do. After 10 years as a councillor—it’s my last year this year—I would say it’s not why we went into politics. The recent UK autumn statement showed that there’s not much coming Wales’s way that way either.

So, my ambition for a Welsh budget is one that brings prosperity and jobs and growth to Wales and for my constituents in Caerphilly, but that means difficult choices. It means what we learnt as opportunity costs, which was more of a microeconomic concept, and something that we have to deal with. It gives a great many opportunities for party political division, and I suspect we’ll see more of that, but some of those choices have to be unpalatable. We need to decide what is in the box of choices that we’re going to make.

So, I’m pleased to see that the draft budget sets out plans for £6.9 billion of capital funding from the Welsh Government’s capital settlement, making full use of capital borrowing powers. Of great importance to my constituents is the shared £1.2 billion city deal for the Cardiff capital region that was agreed in principle between the UK Government, the Welsh Government and the 10 local authorities—and they’re working so well together to try and bring that to fruition. But the key issue in the city deal will be the benefit to the northern Valleys, areas that have huge potential. A city deal that doesn’t bring prosperity beyond the Caerphilly basin is no deal at all. This is why the £734 million of the deal allocated to the south Wales metro is of such significance and it should be noted that the proportion allocated from European funding should go ahead and not be threatened despite Brexit. Brexit does offer us a big threat.

We need, as a result of our budget, a reliable system of cross-valley public transport, making connections between communities with limited contact, enabling people to access work in a range of locations other than Cardiff. I’m therefore pleased that the Welsh Government has allocated the majority of the capital funding available to it in setting out a four-year capital plan to provide confidence and assurance to the construction sector, businesses and investors, because when we’ve cut in the past in local government, we’ve seen the private sector suffer. This budget commits £369 million towards the metro, which I assume will at least partly cover the cost of electrifying the Valleys lines. I’d like the Cabinet Secretary therefore to clarify if he knows whether the UK Government is still committed to its £125 million funding pledge for Valleys lines electrification to ensure that this goes ahead. When his colleague, the Cabinet Secretary for Economy and Infrastructure, came before the Economy, Infrastructure and Skills Committee last month, he said the metro was built on flexible foundations and would be an ongoing piece of work similar to what happened in Manchester. Therefore, I would also ask whether this will provide flexibility in the budget allocation so we can meet new requirements as an when they come up. I’d like, for example, to see a metro stop at the proposed new specialist critical care centre in Cwmbran, and Nick Ramsay has already raised his preference for stops elsewhere. I’d like to see the budget being flexible enough to contain that.

It’s good to see the Welsh Government is keeping to its part of the Cardiff city deal and is determined to see this ambitious project through uncertain economic times. I’d say myself that, in my last year in local government as a councillor, I will find it slightly easier this time than we have in the past. It’s vital now that we work together to see this through so that we can no longer rely on European Union money in the longer term.

Mwynheais y ddadl lefel uchel a gynhaliwyd rhwng Nick Ramsay ac Adam Price ar y dechrau. Byddwn yn dweud, fel myfyriwr israddedig, cefais fy nysgu gan Patrick Minford ac rwy’n cofio’r amser iddo roi ar y bwrdd nifer o hafaliadau mathemategol a dywedodd, ‘Dyma, fy ffrindiau, theori Rolls-Royce am y cyflenwad arian a dyna’r cyfan sydd angen i chi wybod am facro-economeg'. Wel, doeddwn i ddim yn ei deall bryd hynny ac nid wyf yn cytuno â hi yn awr.

Fel cynghorydd, rwyf wedi gweld yr effeithiau uniongyrchol y mae toriadau yn eu cael. Beth sydd wedi digwydd yn fy mhrofiad i yw, rydych yn cael seminar trawsbleidiol, rydych yn eistedd i lawr, rydych yn edrych ar y gyllideb ac mae'n rhaid i chi benderfynu ble mae’r toriadau hynny yn mynd i ddigwydd.  Mae'n un o'r pethau mwyaf anodd y gallwch ei wneud. Ar ôl 10 mlynedd fel cynghorydd—eleni yw fy mlwyddyn olaf—byddwn yn dweud nad dyma’r rheswm dros fynd i faes gwleidyddiaeth. Mae’r datganiad hydref gan y DU yn ddiweddar yn dangos nad oes llawer yn dod i gyfeiriad Cymru yn y ffordd honno chwaith.

Felly, mae fy uchelgais ar gyfer cyllideb Cymru yn un sy'n dod â ffyniant a swyddi a thwf i Gymru ac i fy etholwyr yng Nghaerffili, ond mae hynny'n golygu dewisiadau anodd. Mae'n golygu bod yr hyn a ddysgwyd gennym fel cyfle yn costio, a oedd yn fwy o gysyniad micro-economaidd, ac yn rhywbeth y mae'n rhaid inni ymdrin ag ef. Mae'n rhoi llawer o gyfleoedd ar gyfer rhaniadau ymysg pleidiau gwleidyddol, ac rwy’n amau ​​y byddwn yn gweld mwy o hynny. Ond mae’n rhaid i rai o'r dewisiadau hynny fod yn annymunol. Mae angen inni benderfynu beth sydd yn y bocs o ddewisiadau yr ydym yn mynd i'w gwneud.

Felly, rwy'n falch o weld bod y gyllideb ddrafft yn nodi cynlluniau ar gyfer gwerth £6.9 biliwn o gyllid cyfalaf o setliad cyfalaf Llywodraeth Cymru, gan wneud defnydd llawn o bwerau benthyca cyfalaf. O bwysigrwydd mawr i fy etholwyr i yw'r £1.2 biliwn o fargen y ddinas a rennir ar gyfer rhanbarth cyfalaf Caerdydd a gytunwyd mewn egwyddor rhwng Llywodraeth y DU, Llywodraeth Cymru a'r 10 awdurdod lleol—ac maent yn gweithio mor dda gyda'i gilydd i geisio gwireddu hynny. Ond y mater allweddol ym margen y ddinas fydd y fantais i'r Cymoedd gogleddol, ardaloedd sydd â photensial enfawr. Nid yw bargen y ddinas nad yw'n dod â ffyniant y tu hwnt i fasn Caerffili yn fargen o gwbl. Dyma pam mae’r £734 miliwn o’r fargen a ddyrannwyd i fetro de Cymru mor bwysig a dylid nodi y dylai'r gyfran a ddyrennir o arian Ewrop fwrw ymlaen heb fygythiad, er gwaethaf Brexit. Mae Brexit yn fygythiad mawr i ni.

O ganlyniad i’n cyllideb ni, mae angen system ddibynadwy o gludiant cyhoeddus ar draws y cymoedd, gan gysylltu rhwng cymunedau sydd â chysylltiadau cyfyngedig, ac sy’n galluogi pobl i gael mynediad at waith mewn amrywiaeth o leoliadau ar wahân i Gaerdydd. Felly, rwy’n falch bod Llywodraeth Cymru wedi dyrannu mwyafrif y cyllid cyfalaf sydd ar gael iddi drwy bennu cynllun cyfalaf pedair blynedd i roi hyder a sicrwydd i'r sector adeiladu, busnesau a buddsoddwyr, oherwydd pan rydym wedi gwneud toriadau mewn llywodraeth leol yn y gorffennol, rydym wedi gweld y sector preifat yn dioddef. Mae'r gyllideb hon yn ymrwymo £369 miliwn i’r metro, a bydd hyn, fe dybiaf, o leiaf yn rhannol dalu cost trydaneiddio rheilffyrdd y Cymoedd. Felly, hoffwn pe bai Ysgrifennydd y Cabinet yn egluro a yw'n gwybod a yw Llywodraeth y DU yn dal i ymrwymo i'w haddewid o £125 miliwn o gyllid ar gyfer trydaneiddio rheilffyrdd y Cymoedd i sicrhau bod hyn yn mynd yn ei flaen. Pan ddaeth ei gydweithiwr, Ysgrifennydd y Cabinet dros yr Economi a Seilwaith, gerbron y Pwyllgor Economi, Seilwaith a Sgiliau y mis diwethaf, dywedodd fod y metro yn cael ei adeiladu ar sylfeini hyblyg ac y byddai'n ddarn parhaus o waith tebyg i'r hyn a ddigwyddodd ym Manceinion. Felly, byddwn hefyd yn gofyn a fydd hyn yn darparu hyblygrwydd yn nyraniad y gyllideb fel y gallwn fodloni gofynion newydd pan fyddant yn codi. Hoffwn i, er enghraifft, weld arhosfan metro yn y ganolfan gofal critigol arbenigol newydd arfaethedig yng Nghwmbrân, ac mae Nick Ramsay eisoes wedi sôn am ei ddewis ef o ran arosfannau mewn mannau eraill. Hoffwn i weld y gyllideb yn ddigon hyblyg i gynnwys hynny.

Mae'n dda gweld bod Llywodraeth Cymru yn cadw at ei rhan o fargen dinas Caerdydd ac yn benderfynol o weld y prosiect uchelgeisiol hwn drwy gyfnod economaidd ansicr. Byddwn i'n dweud fy hun, yn fy mlwyddyn ddiwethaf mewn llywodraeth leol fel cynghorydd, y byddaf yn ei chael ychydig yn haws y tro hwn nag yn y gorffennol. Mae'n hanfodol nawr ein bod yn gweithio gyda'n gilydd i gyflawni hyn gan na allwn ddibynnu mwyach ar arian yr Undeb Ewropeaidd yn y tymor hwy.

I think what we’ve done here is make the best of a bad job, really. We all know of the situation from Westminster with the cuts coming from London, but I think people here have to realise that you over there are elected to be the Government, and you need to take responsibility. What I find ironic, really, is that people in the lead administration don’t even want the authority to change Wales that we do on this side of the Chamber. The treatment fund is welcome. Safer ways to school—welcome. More funding for mental health—very welcome. Feasibility study for the football museum is welcome, as is the feasibility study for Lôn Rhiannon, the cycle and broadband and walking way proposed to connect Wales—a good idea.

I think the biggest problem, though, with this budget is the one-party state that has been created over the last 17 years, because we’ve got a new quangocracy, new quangos, millions of pounds spent on commissioners, for example. I’ll maybe just focus on one. We have the Future Generations Commissioner for Wales, costing £1.5 million. I met with the commissioner two weeks ago. She’s not even looked at local development plans in any detail, and there seemed to be a lack of interest in doing anything about protected species, which will be destroyed by that local development plan. If we go back to the budget and look at LDPs themselves, we’re talking tens of millions of pounds wasted—wasted—on a system that is not fit for purpose. So, when you come here and you talk about the difficult choices and there’s not enough money, what I’m doing here now is flagging up to you how you’ve wasted money. Lisvane: £39 million; Rhoose: £7 million; Pontypridd deal on the shops: £1 million; Kancoat: £3.4 million. This is the money that this Labour Government throws around like confetti. Now, we all know the situation is—

Rwy'n credu mai’r hyn yr ydym wedi ei wneud yma yw gwneud y gorau o'r gwaethaf, mewn gwirionedd. Gwyddom i gyd am y sefyllfa o San Steffan gyda'r toriadau yn dod o Lundain, ond rwy'n credu bod yn rhaid i bobl yma sylweddoli eich bod chi draw acw yn cael eich ethol i fod y Llywodraeth, ac mae angen i chi gymryd cyfrifoldeb. Yr hyn yr wyf i’n ei gael yn eironig, mewn gwirionedd, yw nad yw’r bobl yn y weinyddiaeth arweiniol hyd yn oed eisiau’r awdurdod i newid Cymru yr ydym ni ei eisiau ar yr ochr hon i'r Siambr. Mae croeso i’r gronfa driniaethau. Ffyrdd mwy diogel i’r ysgol-croeso iddynt. Mwy o arian ar gyfer iechyd meddwl -croeso mawr iawn iddo. Mae croeso i’r astudiaeth ddichonoldeb o’r amgueddfa bêl-droed, yn yr un modd â’r astudiaeth ddichonoldeb o Lôn Rhiannon, y ffordd feicio a band eang a cherdded a gynnigir i gysylltu Cymru—syniad da.

Rwy'n meddwl mai’r broblem fwyaf, fodd bynnag, gyda'r gyllideb hon yw’r wladwriaeth un-blaid sydd wedi cael ei chreu yn ystod y 17 mlynedd diwethaf, oherwydd mae gennym gwangocratiaeth newydd, cwangos newydd, miliynau o bunnoedd wedi’u gwario ar gomisiynwyr, er enghraifft. Byddaf yn canolbwyntio ar un yn unig. Mae gennym y Comisiynydd Cenedlaethau'r Dyfodol ar gyfer Cymru, sy'n costio £1.5 miliwn. Cyfarfûm â'r comisiynydd bythefnos yn ôl. Nid yw hyd yn oed wedi edrych ar gynlluniau datblygu lleol mewn unrhyw fanylder, ac ymddengys bod diffyg diddordeb mewn gwneud unrhyw beth ynghylch rhywogaethau a warchodir, a fydd yn cael eu dinistrio gan y cynllun datblygu lleol hwnnw. Os awn yn ôl at y gyllideb ac edrych ar y cynlluniau cyflenwi lleol eu hunain, rydym yn sôn am ddegau o filiynau o bunnoedd wedi’u gwastraffu-wedi’u gwastraffu-ar system nad yw'n addas at y diben. Felly, pan fyddwch yn dod yma ac yn siarad am y dewisiadau anodd ac nad oes digon o arian, yr hyn yr wyf i'n ei wneud yma yn awr yw tynnu eich sylw at sut rydych wedi gwastraffu arian. Llysfaen: £39 miliwn; y Rhŵs: £7 miliwn; bargen Pontypridd ar y siopau: £1 filiwn; Kancoat: £3.4 miliwn. Dyma’r arian y mae’r Llywodraeth Lafur hon yn ei daflu o gwmpas fel conffeti. Nawr, rydym i gyd yn gwybod mai’r sefyllfa yw—

It’s a simple question. I’ve asked it before and I’ll ask it again. You can save £13,000 straight away by giving back your councillor allowance for the last year. I’ve done it; why don’t you do it? It would be a great example.

Mae'n gwestiwn syml. Rwyf wedi ei ofyn o'r blaen a byddaf yn ei ofyn eto. Gallwch arbed £13,000 ar unwaith drwy roi eich lwfans cynghorydd yn ôl am y flwyddyn ddiwethaf. Rwyf i wedi gwneud hynny; pam na wnewch chi? Byddai'n enghraifft wych.

Well, you could easily have asked the same of your colleague who is the finance Minister, when he did three jobs at the same time—Minister, AM and also a further education lecturer. My position on my allowance is quite clear: next year, it’s going to my community. But, to return to the throwing away of millions of pounds—millions of pounds—I’ve just flagged up to you where you have wasted tens of millions of pounds on the grant procedures, your land deals and local development plans. Let’s look at the micro. I’ll give you one example of how you guys do business in local government. One decision made across the way was to close my local youth centre through political choices. The council has done two things over there: rather than protect services, as we want to do here, they spent £30,000 on newspapers and—[Interruption.] I’ve given way once and I’m not giving way again. They are spending £30,000 on newspapers. [Interruption.]

Wel, gallech yn hawdd fod wedi gofyn yr un peth i’ch cydweithiwr y Gweinidog cyllid, pan wnaeth dair swydd ar yr un pryd—Gweinidog, AC a hefyd darlithydd addysg bellach. Mae fy safbwynt i ar fy lwfans yn eithaf clir: y flwyddyn nesaf, bydd yn mynd i’m cymuned. Ond, i ddychwelyd at daflu i ffwrdd miliynau o bunnoedd—miliynau o bunnoedd—rwyf newydd dynnu eich sylw at ble rydych wedi gwastraffu degau o filiynau o bunnoedd ar y gweithdrefnau grant, eich bargeinion tir a chynlluniau datblygu lleol. Gadewch i ni edrych ar y micro. Byddaf yn rhoi un enghraifft o sut rydych chithau yn gwneud busnes mewn llywodraeth leol. Un penderfyniad a wnaed ar draws y ffordd oedd cau fy nghanolfan ieuenctid leol trwy ddewisiadau gwleidyddol. Mae'r cyngor wedi gwneud dau beth draw yno: yn hytrach na gwarchod gwasanaethau, fel yr ydym eisiau ei wneud yma, gwariwyd £30,000 ar bapurau newydd ac—[Torri ar draws.] Rwyf wedi ildio unwaith ac nid wyf am ildio eto. Maent yn gwario £30,000 ar bapurau newydd. [Torri ar draws.]

It’s up to the Member whether he gives way or not and he is not, and he is finishing his contribution.

Mae i fyny i'r Aelod pa un a yw’n ildio ai peidio ac nid yw am wneud, ac mae am orffen ei gyfraniad.

Thanks. I’ve given way once.

[Continues.]—£30,000 on newspapers and they spent £60,000 on a conference called Core Cities. Those political decisions taken by your colleagues, with silence from you, have closed my youth centre. So, I’ve given you £90,000, which we would’ve spent differently. It’s the same principle with what is happening here. You have decided to spend tens of millions of pounds on a planning system that is not fit for purpose. In fact, it will destroy our environment. So, my message to—. Are you listening? I think some of you are listening as well as heckling. Certainly, my message to the public is that what we need in Wales is a Government that will take responsibility and a Government that seeks to change Wales and that will be found on this side of the Chamber. Diolch yn fawr.

Diolch. Rwyf wedi ildio unwaith.

[Yn parhau.] —£30,000 ar bapurau newydd ac maent wedi gwario £60,000 ar gynhadledd o'r enw Dinasoedd Craidd. Mae'r penderfyniadau gwleidyddol hyn a gymerwyd gan eich cydweithwyr, gyda distawrwydd oddi wrthych chi, wedi cau fy nghanolfan ieuenctid i. Felly, rwyf wedi rhoi £90,000 i chi, y byddem wedi’i wario’n wahanol. Mae’r un egwyddor â'r hyn sy'n digwydd yma. Rydych wedi penderfynu gwario degau o filiynau o bunnoedd ar system gynllunio nad yw'n addas at y diben. Yn wir, bydd yn dinistrio ein hamgylchedd. Felly, fy neges i—. Ydych chi'n gwrando? Rwy'n meddwl bod rhai ohonoch yn gwrando yn ogystal â heclo. Yn sicr, fy neges i i'r cyhoedd yw mai’r hyn yr ydym ei angen yng Nghymru yw Llywodraeth a fydd yn cymryd cyfrifoldeb a Llywodraeth sy'n ceisio newid Cymru, ac mae honno i’w gweld ar yr ochr hon o'r Siambr. Diolch yn fawr.

Galwaf ar Ysgrifennydd y Cabinet dros Gyllid a Llywodraeth Leol i ymateb i’r ddadl.

I call on the Cabinet Secretary for Finance and Local Government to reply to the debate.

Diolch yn fawr, Lywydd. It’s been a wide-ranging debate and, until the last five minutes, a debate that was well worth listening to. I hope you’ll forgive me, Llywydd, that I’m not going to be able to reply to all Members by name, but what I’m going to try to do is to respond to what I think have been the essential themes of the debate.

Let me begin with what seems to me to be, at least for the most part, the fundamental dividing line that runs down this Chamber. On the one hand, you have Mark Reckless and Mark Isherwood who want to explain to us why austerity is a necessity. Mark Reckless set out, in the way with which I’m sure he is very familiar, the neoliberal case for that form of economics. On the other side of the Chamber, you have Mike Hedges, Huw Irranca-Davies and Adam Price who set out—and surely this is a fundamental point of politics—that even if you believe in the neoliberal case and you can make the case for it, there is always a choice in politics. The argument that we are obliged to accept the dogmas of austerity because there is nothing else available to us is one that is absolutely right for us to reject, because those of us who do not accept those dogmas believe simply, as Adam said, that you cannot cut your way to recovery. There simply is no economic pathway to a future if you believe—

Diolch yn fawr, Lywydd. Mae wedi bod yn ddadl eang a, hyd nes y pum munud olaf, yn ddadl a oedd yn werth gwrando arni. Rwy'n gobeithio y gwnewch faddau i imi, Lywydd, na allaf ymateb i bob Aelod yn bersonol, ond yr hyn yr wyf yn mynd i geisio ei wneud yw ymateb i'r hyn sydd wedi bod, yn fy marn i, yn themâu hanfodol y ddadl.

Gadewch i mi ddechrau gyda'r hyn sy’n ymddangos i mi, o leiaf yn bennaf, yn llinell derfyn sylfaenol sy'n rhedeg i lawr y Siambr hon. Ar y naill law, mae gennych Mark Reckless a Mark Isherwood sydd eisiau esbonio wrthym pam fod cyni yn angenrheidiol. Mae Mark Reckless wedi nodi, mewn ffordd rwy'n siŵr y mae’n gyfarwydd iawn â hi, yr achos neoryddfrydol dros y ffurf honno o economeg. Ar ochr arall y Siambr, mae gennych Mike Hedges, Huw Irranca-Davies ac Adam Price a oedd yn nodi siawns bod hwn yn bwynt sylfaenol o wleidyddiaeth-hyd yn oed os ydych yn credu yn yr achos neoryddfrydol ac y gallwch wneud achos dros hynny, mae yna ddewis bob amser mewn gwleidyddiaeth. Mae'r ddadl bod yn rhaid i ni dderbyn y dogmâu o gyni am nad oes dim byd arall ar gael i ni yn un y mae’n gwbl iawn i ni ei gwrthod, oherwydd bod y rhai ohonom nad ydynt yn derbyn y dogmâu hynny yn credu yn syml, fel y dywedodd Adam, na allwch dorri eich ffordd i adferiad. Nid oes llwybr economaidd i'r dyfodol os byddwch yn credu-

Would the Cabinet Secretary give way?

A fyddai'r Ysgrifennydd y Cabinet ildio?

I just wonder, we’ve heard a lot about the context we’re in for these particular budgets now, but let this wicked Tory observe that what happened between 2010 and 2015 with the coalition Government was not a million miles away from the Darling plan.

Tybio yr wyf, rydym wedi clywed llawer am y cyd-destun yr ydym ynddo ar gyfer y cyllidebau penodol hyn yn awr, ond gadewch i’r Tori drwg hwn nodi nad oedd yr hyn a ddigwyddodd rhwng 2010 a 2015 gyda'r Llywodraeth glymblaid mor wahanol â hynny i gynllun Darling.

Well, I can assure the Member that what we are recovering from today is something very different from what would’ve been in place in other circumstances. The only recipe that George Osborne had was to be a practitioner of medieval medicine. As the patient weakened in front of him, his only response was to go on bleeding it further and further and further. And that’s why we’re in the position we are in today. That’s why, on this side of the Chamber, we say, again, as we did all along, austerity is a political choice. There is an alternative and had that alternative been followed, then, the impacts on individual people’s lives, in the way that Hefin David set out, would not be as they are.

The second big theme in the debate has been that of uncertainty. The uncertainty created by Brexit, as Lynne Neagle set out; the uncertainty created by not yet having a fiscal framework in place, as Nick Ramsay reminded us; and the uncertainty created by the real-terms reductions in our budgets. These are not fictions; these are not things that you can simply evaporate by demanding more money for this and more money for that. Our budgets will be 9 per cent lower in revenue terms, and 21 per cent lower in capital terms at the end of this Assembly term. That is a real impact on what we can do and creates that extraordinary decade of austerity.

On a more positive note, Llywydd, there have been a lot of contributions this afternoon that have talked about participation. I particularly wanted to refer to the work that the Finance Committee did during its scrutiny of the budget, in going out and gathering views from our fellow citizens about what they think our priorities should be. I’m very glad that our agreement with Plaid Cymru has a commitment to a pilot participatory exercise on the Welsh Government’s budget next year, and I look forward to working with the Finance Committee to learn from their experience.

There has been a range of questions this afternoon, understandably, I know, about the effect of the autumn statement on capital investment and where we may be able to act. As I explained in my opening remarks, I’m not in a position yet to make those announcements, but I will as soon as possible. Because the Chair of the Finance Committee and others referred specifically to flooding issues, I’ll simply go as far as to say again what I said in front of the committee, which is that my first priority in looking at any additional capital that came our way would be to respond to those places in the budget where cuts have had to be made.

We’ve heard some very interesting things this afternoon, I believe, Llywydd, about the budget process—lots of ideas about what we can do to reform that process, as we know that it must be reformed. I admitted in my opening remarks that this has not been an ideal set of conditions for us to create our budget in. I would just remind Members that the Scottish Parliament is yet to see a draft budget at all from the Scottish Government; they’re not going to lay their draft, even, until 15 December.

A gaf i droi, jest am funud, at y cytundeb rhwng y Llywodraeth a Phlaid Cymru? Fe wnaeth Mark Reckless ofyn a oes pethau penodol yn y cytundeb rhyngom ni a Phlaid Cymru ac, wrth gwrs, mae rhestr hir o bethau penodol, fel rydym ni wedi clywed y prynhawn yma. Roedd Rhun ap Iorwerth wedi cyfeirio at bethau yn y cytundeb ym maes iechyd: £1 miliwn ychwanegol i helpu pobl ar ddiwedd eu hoes, ac £20 miliwn ym maes iechyd meddwl. Rydym ni’n mynd i roi’r arian yna y tu mewn i’r ‘ring fence’ i helpu pobl sy’n dioddef o broblemau iechyd meddwl. Fe wnaeth Sian Gwenllian gyfeirio at y pethau ar y rhestr o ran yr iaith Gymraeg ac ar y peilot rydym ni’n mynd i’w redeg ar barcio ar y stryd fawr. Ac roedd Dai Lloyd wedi cyfeirio at y celfyddydau, ac nid jest y pethau rydym ni’n gallu eu gwneud yn y flwyddyn yma, ond y pethau sydd yn y cytundeb rydym yn mynd i siarad â’n gilydd amdanyn nhw—y pethau y gallwn ni eu gwneud yn y dyfodol. Wrth gwrs, rydw i’n cydnabod, ar ôl gwneud y gwaith, y bydd Plaid Cymru am ymatal ar ddiwedd y prynhawn yma.

The last thing, Llywydd, for me to refer to—and it’s the only one I’m going to be able to in the time available, in terms of specific policy issues—and I do so because, again, it just, to my mind, exposes a fault line in the Assembly: there are those of us who believe that health and social care go hand in hand, that you cannot allow one to compete with the other for resources, that, from the point of view of the user and the patient, it is a single system on which they need to be able to rely, and there are others who continually make the assumption that you’ve got to make choices between those two aspects of somebody’s life. In the budget that we present, we have the £60 million intermediate care fund preserved, which sits right at the cusp of those two services, driving newly integrated forms of planning and providing between them. It is no use at all, as we’ve always said, to a person stuck in a hospital bed, to believe that money is being artificially provided to the health service when they cannot find any way of being looked after at home or in their community.

Thus it is, Llywydd, that you have a budget in front of you—a budget of stability, but a budget of ambition as well, that will help to create a Wales that is more prosperous and secure, healthy and active, ambitious and learning, united and connected. It’s a budget that I hope the Assembly will endorse this afternoon.

Wel, gallaf sicrhau'r Aelod bod yr hyn yr ydym yn ymadfer ohono heddiw yn rhywbeth gwahanol iawn i'r hyn a fyddai wedi bod ar waith mewn amgylchiadau eraill. Yr unig rysáit oedd gan George Osborne oedd cael bod yn ymarferydd meddygaeth ganoloesol. Wrth i’r claf wanhau o’i flaen, ei unig ymateb oedd parhau i gael mwy a mwy a mwy o waed wrtho. A dyna pam rydym yn y sefyllfa hon yr ydym ynddi heddiw. Dyna pam, ar yr ochr hon o'r Siambr, yr ydym yn dweud, unwaith eto, fel y gwnaethom ar hyd yr amser, mae cyni yn ddewis gwleidyddol.  Mae yna ddewis arall, a phe byddai’r dewis arall wedi cael ei ddilyn, yna, ni fyddai’r effeithiau ar fywydau unigol pobl, yn y modd a nododd Hefin David, wedi bod fel y maent.

Yr ail thema fawr yn y ddadl fu ansicrwydd. Yr ansicrwydd a grëwyd gan Brexit, fel y nododd Lynne Neagle; yr ansicrwydd a grëwyd drwy beidio â chael fframwaith cyllidol ar waith eto, fel yr atgoffodd Nick Ramsay ni; a'r ansicrwydd a grëwyd gan y gostyngiadau termau real yn ein cyllidebau. Nid yw'r rhain yn ffug; nid yw'r rhain yn bethau y gallwch yn syml gael gwared arnynt drwy fynnu mwy o arian ar gyfer y peth hwn a mwy o arian ar gyfer y peth arall. Bydd ein cyllidebau 9 y cant yn is mewn termau refeniw, a 21 y cant yn is mewn termau cyfalaf ar ddiwedd y tymor Cynulliad hwn. Mae hynny'n cael effaith wirioneddol ar yr hyn y gallwn ei wneud ac yn creu'r degawd rhyfeddol hwnnw o gyni.

Ar nodyn mwy cadarnhaol, Lywydd, bu llawer o gyfranwyr y prynhawn yma yn siarad am gyfranogiad. Rwyf yn arbennig o awyddus i gyfeirio at y gwaith a wnaeth y Pwyllgor Cyllid yn ystod ei graffu ar y gyllideb, wrth fynd allan a chasglu barn ein cyd-ddinasyddion am yr hyn y maen nhw’n credu y dylai ein blaenoriaethau fod. Rwy'n falch iawn bod ein cytundeb â Phlaid Cymru wedi ymrwymo i ymarfer cyfranogol peilot ar gyllideb Llywodraeth Cymru y flwyddyn nesaf, ac edrychaf ymlaen at weithio gyda'r Pwyllgor Cyllid i ddysgu o'u profiad.

Bu amrywiaeth o gwestiynau'r prynhawn yma, yn ddealladwy, rwy’n gwybod, am effaith datganiad yr hydref ar fuddsoddiad cyfalaf a lle y gallwn weithredu. Fel yr esboniais yn fy sylwadau agoriadol, dydw i ddim mewn sefyllfa i wneud y cyhoeddiadau hynny eto, ond byddaf yn gwneud hynny cyn gynted ag y bo modd. Oherwydd bod Cadeirydd y Pwyllgor Cyllid ac eraill wedi cyfeirio’n benodol at faterion llifogydd, byddaf yn mynd mor bell â dweud eto yr hyn a ddywedais gerbron y pwyllgor, sef mai fy mlaenoriaeth gyntaf wrth edrych ar unrhyw gyfalaf ychwanegol fyddai’n dod atom ni fyddai ymateb i’r mannau hynny yn y gyllideb lle bu’n rhaid gwneud toriadau.

Rydym wedi clywed rhai pethau diddorol iawn y prynhawn yma, rwy’n credu, Lywydd, am broses y gyllideb—llawer o syniadau am yr hyn y gallwn ei wneud i ddiwygio'r broses honno, gan y gwyddom fod yn rhaid iddi gael ei diwygio. Cyfaddefais yn fy sylwadau agoriadol nad yw hyn wedi bod yn set ddelfrydol o amodau ar gyfer creu ein cyllideb. Byddaf yn atgoffa’r Aelodau fod Senedd yr Alban eto i weld cyllideb ddrafft o gwbl gan Lywodraeth yr Alban; nid ydynt yn mynd i osod eu drafft, hyd yn oed, tan 15 Ragfyr.

If I could briefly turn to the agreement between the Government and Plaid Cymru, Mark Reckless asked whether there were specifics in the agreement between ourselves and Plaid Cymru and, of course, there’s a long list of specific issues, as we’ve heard this afternoon. Rhun ap Iorwerth referred to the issues related to health: the additional £1 million to assist with end-of-life care, and £20 million to be spent on mental health. And we’re going to actually provide that into the ring fence to assist people who have mental health issues. Sian Gwenllian made reference to other issues, related to the Welsh language and the pilot that we’re going to establish on town-centre car parking. And Dai Lloyd, of course, made reference to the arts, and not just the things that we can do this year, but also the issues included in the agreement, where we will discuss things further as to what we can do in future. And, of course, I acknowledge, once this work is completed, that Plaid Cymru will abstain on the vote this afternoon.

Y peth olaf, Lywydd, i mi gyfeirio ato—a dyma'r unig beth yr wyf yn mynd i allu cyfeirio ato yn yr amser sydd ar gael, o ran materion polisi penodol—ac rwy’n gwneud hynny oherwydd, unwaith eto, mae, yn fy meddwl i, yn datgelu ymraniad yn y Cynulliad: mae rhai ohonom sy'n credu bod iechyd a gofal cymdeithasol yn mynd law yn llaw, na allwch ganiatáu i un gystadlu â'r llall am adnoddau, ei bod, o safbwynt y defnyddiwr a'r claf, yn un system y mae angen iddynt allu dibynnu arni; ac mae eraill sydd yn barhaus yn rhagdybio bod yn rhaid i chi wneud dewisiadau rhwng y ddwy agwedd hynny ar fywyd rhywun. Yn y gyllideb yr ydym yn ei chyflwyno, mae gennym y gronfa gofal canolraddol £60 miliwn wedi’i chadw, sy'n eistedd ar flaen y ddau wasanaeth, gan sbarduno ffurfiau integredig newydd o gynllunio a darparu rhyngddynt. Nid oes diben o gwbl, fel yr ydym wedi dweud erioed, i berson sy’n gaeth mewn gwely ysbyty, i gredu bod arian yn cael ei ddarparu’n artiffisial i'r gwasanaeth iechyd pan na allant ddod o hyd i unrhyw ffordd o dderbyn gofal yn eu cartrefi neu yn eu cymuned.

Felly y mae, Lywydd, fod gennych gyllideb o'ch blaen—cyllideb o sefydlogrwydd, ond cyllideb o uchelgais hefyd, a fydd yn helpu i greu Cymru sy'n fwy ffyniannus a diogel, iach a gweithgar, uchelgeisiol ac yn dysgu, unedig a chysylltiedig. Mae'n gyllideb yr wyf yn gobeithio y bydd y Cynulliad yn ei chymeradwyo y prynhawn yma.

Y cwestiwn yw: a ddylid derbyn gwelliant 1? A oes unrhyw wrthwynebiad? [Gwrthwynebiad.] Gohiriaf y bleidlais ar yr eitem yma tan y cyfnod pleidleisio.

The proposal is to agree amendment 1. Does any Member object? [Objection.] I will therefore defer all voting on this item until voting time.

Gohiriwyd y pleidleisio tan y cyfnod pleidleisio.

Voting deferred until voting time.

9. 7. Cyfnod Pleidleisio
9. 7. Voting Time

Rydym ni’n cyrraedd y cyfnod pleidleisio, felly, a’r bleidlais ar y gyllideb ddrafft ar gyfer 2017-18, ac rydw i’n galw am bleidlais ar welliant 1 a gyflwynwyd yn enw Paul Davies. Agor y bleidlais. Cau’r bleidlais. O blaid 14, yn ymatal 9, ac yn erbyn 29. Felly, mae’r gwelliant wedi’i wrthod.

We now move to voting time, and the first vote is on the draft budget for 2017-18. I call for a vote on amendment 1, tabled in the name of Paul Davies. Open the vote. Close the vote. In favour 14, abstentions 9, and 29 against. Therefore, the amendment falls.

Gwrthodwyd y gwelliant: O blaid 14, Yn erbyn 29, Ymatal 9.

Amendment not agreed: For 14, Against 29, Abstain 9.

Canlyniad y bleidlais ar welliant 1 i gynnig NDM6179.

Result of the vote on amendment 1 to motion NDM6179.

Rydw i’n galw nawr am bleidlais ar y cynnig a gyflwynwyd yn enw Jane Hutt. Agor y bleidlais. Cau’r bleidlais. O blaid 27, 10 yn ymatal, 15 yn erbyn, felly mae’r cynnig wedi’i dderbyn.

I now call for a vote on the motion tabled in the name of Jane Hutt. Open the vote. Close the vote. For 27, 10 abstentions, 15 against. Therefore the motion is agreed.

Derbyniwyd y cynnig: O blaid 27, Yn erbyn 15, Ymatal 10.

Motion agreed: For 27, Against 15, Abstain 10.

Canlyniad y bleidlais ar gynnig NDM6179.

Result of the vote on motion NDM6179.

Dyna ddiwedd ar ein trafodion am y dydd hwn.

That brings today’s proceedings to a close.

Daeth y cyfarfod i ben am 18:17.

The meeting ended at 18:17.